https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/68ce6cc10a68b372eefc434292a3b734.pdf 2b6f8b68510bd486ce4e80470c8f9456 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3159 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2958 Title A name given to the resource Symbol w teologii. Znaczenie analizy symboli religijnych Eliadego dla współczesnej teologii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.155-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klinger, Michał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. O b r a z J . L e w i t a m i Nad wiecznym odpoczywaniem Michał Klinger SYMBOL W TEOLOGII ZNACZENIE ANALIZY SYMBOLI RELIGIJNYCH ELIADEGO DLA WSPÓŁCZESNEJ TEOLOGII Symbol jest w religii. U k r y t y w j e j środku. J e s t w t y m coś o c z y w i s t e g o i coś z a g a d k o w e g o z a r a z e m . K a ż d y s y m b o l z g ę s z c z a w sobie rzeczywistość i t o w t a k i sposób, że z a c z y n a m y o d c z u w a ć coś s a k r a l n e g o , w y z n a c z a n a sugeruje istnienie pewnej rzeczywistość kosmiczną, Schematyczna funkcji której tożsamość: tożsamości = Traktacie rozciągniętej wartością j e s t j e j rzeczywistość użyłby wokół jest jakaś sfera r e l i g i j n y c h doznań (ja — sacrum). M i r c e a E l i a d e w s w y m w i e l k i m rzeka. N i e jest t o n a w e t „ m o w a " , ale bardziej objawienie. na sakralność. sakralność t u właśnie Jako teolog terminu odczuwam C z y t e l n i k i e m swej teraz potrzebę pozycji: Teologia — bywa — określenia jest to opis tości. Często t r z e b a w n i e j d o k o n y w a ć — czywistością Eliade epifania. przed Rzeczywis­ j a k t o właśnie z rekonstrukcji: historycznych rze­ (teologia 1 historyczna J e a n Daniólou), l i t e r a c k i c h ( b i b l i s t y k a , n p . Oscara jest Cullmanna, Joachima Jeremiasa), wistość jak celem jest d o t a r c i e do Rzeczywistości i t o rzeczywistości pełnej. najwięk­ A w t e j p e ł n i j e s t ś w i a t i j e s t B ó g , są d u c h y d o b r e i z l e , są l u d z i e czytelna jest opisał E l i a d e . szych teologów dopiero Dlatego poprzez święte postawiłbym go w symbole rzędzie — współczesności. z T a l m u d u i Ojców ich eschatologicznym i losem my Kościoła). Ale obja­ wienia je (hermeneutyka r e k o n s t r u k c j i sensu p e w n y m p o s t u l a t e m h e r m e n e u t y c z n y m , k t ó r y m ó w i , że r z e c z y ­ wszyscy razem wpływając n a siebie. W i a r a jest p o p r o s t u p o c z u c i e m Symbol nie jest „obiektywny" badawczo, jest „dla n a s " i przez to jest zawsze pewną świątynią — „dla odsłania l u b przysłania s a c r u m . D l a t e g o więc s y m b o l — p r z e d m i o t badań — uświadomiona. jest „mi" „świecki" t o sprzeczność s a m a w sobie. N i o t o , b y s y m b o l nie funkcjonował poza obrębem oficjalnej ności. N i e z n a c z y mnie", skoro oznacza, religij­ też, ż e b y j e g o r e l i g i j n a f u n k c j a musiała Wydaje dla funkcjonowania się nawet, że s y m b o l u raczej „uświadomienie być sobie" paraliżujące. A l e j e s t t a k , że jeśli c z ł o w i e k n a p r z y k ł a d pójdzie n a d rzekę, t y c z n y c h skojarzeń, t o z n a c z y realnej skojarzeń, które odrywają r z e k i , a przenoszą do pewnej literackiej W r ó ć m y teraz znów do naszego przykładu, c z y l i n a d rzekę... Oto wychodzi procesja Śpiew: „Dziś w o d n y z chorągwiami i ikonami nad Jordan. o ś w i e c a się ż y w i o ł i r o z d z i e l a się J o r d a n , s w o i c h w ó d o d w r a c a n u r t , w i d z ą c , j a k c h r z c i się P a n . " lektor czyta Izajasza proroka: łaknący idźc o ; 2 na Gromki wodę, i którzy n i e m a c i e srebra r a z e m jedzcie i p i j c i e boz srebra i ceny w i n o i tłuszcz..." i d a l e j : skaczącą w się ona życie wieczne odegnaniom „...zaczerpnijcie go o d i niewidzialnych — fikcji, wołanie: „Glos Gospodi Pański i przejmijcie wszyscy to wtedy strachu, i objawionego „przemówi" — Gospodi wszelkich w sferę n a z w i n a z w i s k — j e ś l i w i ę c c z ł o w i e k ś c i s z y s w ó j i n t e l e k t , o t w o r z ą się t a j e m n e , k r ó l e w s k i e w r o t a i żyjemy, tej Pełni. wody z weselem, ze źródeł z b a w i e n i a . . . " . D i a k o n w o l a n a d wodą:,, I a b y była t a w o d a i j e ś l i b ę d z i e w s t a n i e p o z b y ć się s e n t y m e n t a l n y c h l u b r o m a n ­ samej zawsze pomiłuj. zakusów pomiłuj". na wodach I aby wrogów okazała widzialnych I w śpiewie rozlega wzywa wołając: się przyjdźcie D u c h a mądrości i r o z u m u , D u c h a Bożego Chrystusa." 155 �11. 2, 3. O b c h ó d Ś w i ę t a J o r d a n u , S a n o k 1 9 7 4 . C e l e b r u j e (fot. Dubiec). I słychać szczęk w i a d e r , k r z y k i wioślarzy, l u d z i e piją, z i m n a woda muska ręce, obryzgując płynie „skacząc w życie twarze, skrzypią kry, a rzeka Możesz Jordan i odbudowuje zupełnie n i e znać w y ż e j się o t o s y m b o l wspomnianej Wody. prawosławnej l i ­ przy­ ale i s t n i e j e przecież gdzieś, właśnie w t y c h l i t u r g i a c h , ś w i a d e c t w o , że r z e c z y w i s t o ś ć n i e j e s t m a r t w a , ż e coś o b j a w i a w tylko miejscach, które E l i a d e z i n t e r p r e t o w a ł j a k o symbole. — Ważne rzeczywistości, jakie przenieść jest w stanie religia. Ale t u r g i i , l u b j a k i e j k o l w i e k n a w e t l i t u r g i i , która t e n s y m b o l wołuje — doświadczeniem wieczne". A t y „ j a k o człowiek n a rzekę przyszedłeś...", w r a z z C h r y s t u ­ sem n a wieczysty Metropolita Bazyli. j a k zrozumieć kontakt, który (Obecność mitu) — — ów pozareligijny j a k t o pięknie ciągle jest rozumu. U źródeł naszej uczeń „... o rzeczach Kołakowski udziałem współ­ się w y r z e k ł m i t u n a r z e c z eywilizacji rozumu, w Pitagorasa symbolami, Leszek powszechnym czesnego człowieka, choć t e n d a w n o Alkmaion, kontakt z pokazał wypowiedział V I I w. p.n.e., znamienne n i e j a w n y c h , j a k i o rzeczach zdanie: śmiertelnych jasną w i e d z ę p o s i a d a j ą B o g o w i e , a t y l k o , o i l e d a się o n i c h w n i o s k o w a ć m y , ludzie". ze znaków sferze i n t e l e k t u . Symbol wiąże kubki, Lew Szestow wskazuje, w o d a jest c i e m n a i z i m n a , spływa p o włosach i oczach, a t e k s t y zostało (np. U powyższe) radują wtedy duszo i zapisano są w księgacli podjęte że z a d a n i e przeważającej wości, które do n i e j . D l a świadomości r e l i g i j n e j s y m b o l jest o w y m Szestow w i d z i w K t o je jednak t o poczynając mierze przedsokratyków j e d n a k kryłyby o p r y s k a n y c h tą w o d ą , i z a k a p a n y c h w o s k i e m ś w i e c z a n u r z a n y c h znaki, się „boskim od drodze zarodki Platona intelektu. innych szaleństwie", możli­ mistyce, sztuce i ogólnie — naszej tragicznej podkreślamy t o — d o k o n a n y m mocą boską, jest — j a k t o n a z y w a myśli hermeneutycznej Eliade a n a w e t t e n d e n c j a p o w r o t u d o tej p i e r w s z e j , w y j ś c i o w e j s y t u a c j i , związaniem — rzeczywistym hierofanią; i nie leży w więc rzeczywistości w ludzkiej oraz mocy „tekstu", choćby o w y m a u t o r e m była szeroko, j a k w autora semiotyce, pojęta k u l t u r a . T e k s t , b y mógł zawrzeć s y m b o l e , m u s i pozosta­ pełniejszym na odczyta ? — niem, zagęszcze­ w od Boga. dawałby T o w i e l k i e w y z w a n i e d l a człowieka stworzyło kulturę europejską. w znaków więc tę rzeczywistość opisującym pełen 1) B ó g świat m o c n i e j rzeczywistość, realno przywołuje realno: dzwonią byłby (Frg. В j e s t , że s y m b o l należy d o rzeczywistości, a n i e j e s t t y l k o pojęciem egzystencji. 3 (P. niż t y l k o i n t e l e k t u a l n e ujęciu Wydaje i s t o t y była teologicznego rzystość i w a l k a o nią s t a n o w i p a t o s l i t e r a c k i e , czy ogólniej — i najpiękniejsze n i e mają przez Boga. Dlatogo a r t y s t y c z n e intencjo, choćby sui generis mocy żadne najlepsze symbolotwórczej, c h o ć n i e w ą t p l i w i e o c i e r a j ą się i k o r z y s t a j ą z s y m b o l i j u ż f u n k c j o ­ nujących. Nawiasem mówiąc, granica między sztuką a religią j e s t f r a p u j ą c ą t a j e m n i c ą , a m o ż e p o p r o s t u n i c i s t n i e j e 'i W m i e j s c u c h o d z i m i o t o , że a u t e n t y c z n a s y m b o l i c z n a rzeczywistości jest dana przez Boga, a inwencja tym struktura artystyczna rzec, że dla r o z u m u daleko by natchnionym kryje się współczesnej możliwość, g d y t o rzeczywistość przez z a w a r t e w niej „boskie z n a k i " z samej swej wać w g r a n i c a c h o b j a w i e n i a , b y ć e p i f a n i c z n y , a według określenia być się, ż e w e Rieoeur'a) wiecznym d l a szerszego w a c h l a r z a e g z y s t e n c j i n y m jej odczuciem mniej przejrzysta. postulatem r o z u m u jest jest raczej Można właśnie współezesnej przej­ nauki. Zaś „postulatem", k o n s t y t u t y w ­ nieprzejrzystość; i o w o odczyty­ w a n i e ś w i a t a , ze w z r u s z e n i e m i d r ż e n i e m , o d b y w a się w p o c z u c i u otoczenia Znamienne każdego jest Sartre powie: znaku jednak, przez „niejasne", że n a końcu przez d r o g i myśli tajemnicę. europejskiej „nie m a znaków n a świecie". W y z n a n i e to jest j e d n a k b a r d z i e j smutną konkluzją z d r a m a t y c z n y c h poszukiwań m o ż e się z nią z g a d z a ć b ą d ź n i e , n a s w ą w ł a s n ą o d p o w i e d z i a l n o ś ć niż p e w n i k i e m a t o i z m u . P o o w y c h z n a k a c h z o s t a ł y j a k b y czarne (Sartre). d z i u r y i zieją w świecie c z ł o w i e k o w i j a k i m ś n i e p o k o j e m , który Dlatego powiedziałem, że a r t y s t y c z n e konotacje rzeki d a n e c z ł o w i e k o w i p r z e z k u l t u r ę n i e są p i e r w o t n y m , e p i f a n i c z n y m 156 n i e z w y k l e silnie w y c z u w a l n y j e s t właśnie u S a r t r e ' a . Z d a n i e t o , �j a k t o z w y k l e u niego b y w a wykształconych u f o r m o w a n e j e s t z uczuć, ale uczuć w t w a r d e j i s m u t n e j szkole r a c j o n a l i z m u , i t o właśnie chrześcijańskiego! R o z u m — ten odwieczny potencjalny ateista! Zbierzmy pewne więc: szczególnie doświadczenia, Rzeczywistość, mocne, hierofanie, s y m b o l a m i . Teologia, „Nie m a znaków n a świecie" — negatywem, matrycą pozostałą to zdanie po j e s t więc minionym, jakby archaicznym spekulacją którą żyje sakralne miojsce któro Eliade religia, nauczył nas nimi musi znaleźć też jakąś metodę też, na s y m b o l e , obrazujące pełny kształt rzeczywistości, odbierając formę „negatywu", jest pośrednim jego świadectwem, świadomość bezreligijna współ­ Stwierdziliśmy o b r a z i e świata ( w k t ó r y m t e z n a k i b y ł y ) , ale też, właśnie z u w a g i tę również z nazywać jeśli ma, b y ć o p i s e m rzeczywistości, a n i e intelektu, b r z m i e n i a z s y m b o l a m i , jakoś je odzwierciedlić. że zawiera i związane bywa wrażliwa na je a p s y c h o l o g i c z n i e też p r z y g o t o w a n i e m n a p o n o w n e z t y m światom j a k o m i e j s c a szczególnej ciszy, ciemności — p o d o b n i e j a k m i s t y k a , spotkanie. reagująca Pozostały we współczesnym człowieku c i e m n e w y r w y i t e j ciemności najświatlejszy nie w y z b y ł . R i l k e w Księdze powie godzin po Bogu r o z u m d o d z i ś się Bogu: na Podaliśmy odszedłeś, g d y przeminął U s t a wiejące ciemne masz a r ę c e T w e są czas. symbolu Należy j a k las, hebanowe. (przel. tyczne cie więc teraz rozumieć niezaprzeczalne również tych bezreligijne „ciemnych „czarnych dziur" Nasuwa się Eckhart od W. Hulewicz) dzącej ciemną". że Palamas mistyczny późnego wobec z obraz „nocy" antyku, wydaje mistrz s c h o l a s t y k i , św. J a n i w zamykającym końcu wiek m i się, ż e t e n obraz terminem filozoficznym zracjonalizowania zaczerpnięty z europejczyk „ p a r y i elek­ w swoją nocy „noc mistycznej, oznaczającym pewną tak, jak to religii. prawosławnej symboli chrześcijańskich teologicznej, musiałby gdyby Zasługa t e j p r a c y — religii. mienia funkcjonowanie zrywa nie pozostać Eliadego opisał poza obrębem Traktat według m n i o — Eliade. j a k i większość t u s t w i e r d z i ć , że ó w s y m b o l w o d y , o historii jest d w o j a k a : po o n w niej z powszechną dotąd praktyką r o z u ­ symbolu jako pewnego t y p u znaku. „Być symbolem" było równoznaczne z „coś oznaczać". Niezależnie o d niezwykłej czasem subtelności rozróżnień jedzie d o R o s j i p o wtajemniczenie jest oddechu" w. wobec k o n t r r e f o r m a c j i i ro­ protestanckiej 1900 r o k u — Otóż jakkolwiek „ciemnego Rzeczywistości. wobec mistyka X V I I ortodoksji Rilke, który w tryczności" — w Dionizjusz Grzegorz oraz się muśnięcie obecnych i głęboko a u t e n ­ s y m b o l i , j a k o dotknię­ z a w s z e r o d z i się w d o b i e r o z b u j a ł e g o s k r a j n i o Św. i św. Krzyża rąk", poczucie przypuszczonie, i ciemności B o g a racjonalizmu: — przykład, refleksji pierwsze, Wypadki szczególnego jeden l i t u r g i i e p i f a n i i C h r y s t u s a w J o r d a n i e , f u n k c j o n o w a n i a w chrześci­ jaństwie Ale okresy też — jeśli stosowanych symbol przez poszczególnych będzie „symbolem autorów czegoś", czyli b ę d z i e „ t y m , co coś o z n a c z a " — b ę d z i e w t e d y b e z u ż y t e c z n y d l a t e o l o g i i , c o j e s z c z e p o s t a r a m się n a ś w i e t l i ć . P r z e n o s z e n i e znaczeń z j e d n e g o e l e m e n t u świata n a d r u g i , „ r e l a c j a z n a c z e n i a " w sensie de Saussure'a p o p r o s t u nie m a miejsca epifania, święle doświadczenie jest, staje religijne. Po się s y m b o l e m " , „symbolem czegoś". najodleglejsze nia", zgęszczenio W elementy w s f e r z e sacrum. rzeczywistości d o s t a n i u się w doskonale wir sakralny lecz n i g d y u E l i a d e g o obrębie symbolu Zaś oddaje spotykają świata,, l e c z n i g d y w „coś n i e staje się sensie się często „oznacza­ a r a c j o n a l n e u j ę c i a t e g o s p o t y k a n i a się są c a ł k i e m wtórne m e t o d ę , t z w . a p o f a t y c z n ą , d o c i e r a n i a d o B o g a , t o j e s t też świa­ i d o t y c z ą u m y s ł u b a d a c z a , a n i e r z e c z y w i s t o ś c i , g d z i e d z i e j e się t o dectwem r e a l n i e i o d t e g o umysłu niezależnie. T e n e p i f a n i c z n y c h a r a k t e r stanu świadomości religijnej opoki. G d y mianowicie przerost r a c j o n a l i z m u w religii podważa i niszczy symbole, sprowa­ symbolu dzając j e d o n a i w n y c h przedstawień, pozostają w t e d y p o n i c h zie­ n a u k o w y m , gdyż koncepcja t a pozwala n a zachowanie jące, c i e m n e j a m y , w których j e d n a k duszo w danej epoce p r a w ­ i tradycyjnego d z i w i e r e l i g i j n e z a g ł ę b i a j ą się, b y w t e j c i e m n o ś c i r a c z e j , n i ż g d z i e pojmowaniu indziej, n i e m o ż l i w e . B o ileż t o n i e p o r o z u m i e ń p o w s t a ł o w z w i ą z k u z t a k ą nie doświadczyć może. tego, czego żaden porządek r o z u m u du,ć właśnie dostrzeżony przez terminu „symbol" symbolu jako „symboliczną" Eliadego „znaku można nazwać w obrębie odkryciem ważnego teologii, co, czegoś", b y ł o b y już interpretacją różnych zjawisk przy dłużej religij- 157 �н у c i i t ! Oo s y m b o l i z u j e t e n a t e n szczegół gest l i t u r g i c z n y , t e n c z y ów święty? — ikony, taki a taki podobno pytania od lat k i c h w o k ó ł d o p o m a g a n i a j e j — w ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a n a s w s z y s t ­ kich, n ę k a j ą s z c z e g ó l n i e p r a w o s ł a w n y c h ze s t r o n y z a r ó w n o i c h s a m y c h , j a k i chrześcijan z a c h o d n i c h ; a przecioż o d p o w i e d z i nie można, gdyż daje świadomości się rozłożyć w integralność na aspekty n a n i e dać t y c h r e l i g i j n y c h fenomenów wyznawców — znaczeniowe, jest powyższych uwag bez nie zafalszowań w ł a ś n i e symboliczna — po eliadowsku. Po zasługa z Eliadego: zaproponował symboliczną interpretacji wyłania stronice kolega zilustrują m ą Eliadego, odgrywają Paul dla teologii intuicję: Ricoeur, podobną, którego niektóre j a k myśl Eliadego, rolę i k t ó r y w p o l n i E l i a d e g o p r z y j m u j e , w swej własnej postawie w r a c a często (i w g m n i e n i e k o n s e k w e n t n i e ) n a pozycję r a c j o n a l ­ o n coś, c o m o ż n a b y n a z w a ć Ś w i ą t y n i a n i e dają m i właściwie n i c „ d o m y ś l e n i a " , n i c — w p o ­ Adekwatne religii. teraz, dochodząc w p e w n e j się do rzeczy­ c z y n i przecioż fazie a n a l i z y d o metodę! zjawiska, r ó w n a n i u z t y m w s z y s t k i m , co m i w ł a ś n i e d a j ą . I j a k r o z u m i e ć t o urzeczenie myśleniem z a i n s p i r o w a n y m s y m b o l a m i , skoro na filozoficzna które p r z e d t e m musieliśmy w s t y d l i w i e rozkładać metodą h i s t o ­ w ryczną, socjologiczną, Boga l i t e r a t uroznawczą i t p . n a jakieś c z y n n i k i poznanie absolutne". 4 Urzeka w Delfach: „poznaj aluzję d o t a j e m n i c y śmierci — l a s t y k : „ A w w y r a ż e n i u rozumieć jego integralności, tożsamości, a właściwie możemy teraz po­ w i e d z i e ć z a E l i a d c m , a l e i z a ealą t r a d y c j ą : s y m b o l , e p i f a n i a — wynikający wyprzedza go też w y r o c z n i a , siebie" — „ z r o z u m i a l e " , m n i e j „ n a i w n o " — jednocześnie j e d n a k odzierając z całej 5 W przeciwstawiam podmiot siebie się z d a j e , t y m p r z e c i w s t a w i e n i u głosi k o n c e p c j ę p o d m i o t u k o n s t y t u u j ą c e g o się w r a z ze n a k t ó r e m u s i a ł a się o n a g o d z i ć , jeśli c h c i a ł a z a c h o w a ć we wzajemnym związku — od lecz r o z u m i e ją n i e m a l j a k scho­ ze z r o z u m i e n i a p o d m i o t o w i , k t ó r e m u rozumienie". się „znak" co starożytni c z y t a l i , j a k o już bez p o p r z e d n i c h rodukcjonizmów, t a ' i b o l e s n y c h d l a t e o l o g i i , sensowny żad­ i n t e r p r e t a c j a s y m b o l i n i g d y nie przekształci to zjawisko „symbol daje do myślenia" nie u r z e k a m n i e , j a k o teologa wcale. K r z y ż ozy i i s t o t y , i , co t u d u ż o m ó w i ć , z a b i j a j ą c j e — ale w że Ricoeur zrozumieniem, t e n sposób f a k t y c z n i e staje d i a l o g z n a u k ą . T e r a z zaś n a u k o w a a u t o n o m i a t e o l o g i i m o ż e b y ć n a g r u n c i e f o r m u ł y św. A n z e l m a o ż y c i u z w i a r y w s p ó ł k o n s t y t u - zachowana. Dyskursywna, naukowa u j ą c y m się w r a z ze z r o z u m i e n i e m pod miejsca pewne badanej analiza podprowadza rzeczywistości religijnej, nas zatrzy­ m u j e się n a p e w n e j g r a n i c y i m i l k n i e , b y m ó g ł p r z e m ó w i ć „inny ś w i a t " , s y m b o l — j a k go opisał E l i a d e . Ś w i ą t y n i a , P i s m o n a t c h ­ n i o n e , święty starzec, Krzyż, sakrament nigdy, m i m o wielkich wysiłków zarówno wszelkiej s c h o l a s t y k i , j a k i różnych ateizmów, n i g d y n i e d a w a ł y się „ p o j ą ć " , z r o z u m i e ć , w y t ł u m a c z y ć . . . J e d y n i e to podprowadzenie bolu stwarza i z a t r z y m a n i e się d y s k u r s u n a g r a n i c y pewną nadzieję wiary i rozumu. Badacz na spotkanie, i to sym­ autentyczne, j e s t j a k M o j ż e s z , k t ó r y z b l i ż a j ą c się d o k r z a k u gorejącego n a p u s t y n i , b y „zobaczyć z j a w i s k o t o w i e l k i e , czemu zżuj n i c zgorzeje t e n k r z a k " , usłyszał: obuwie z nóg t w o i c h : miejsce „Nie bowiem, przystępuj t u , na którym stoisz, ziemią świętą j e s t . " ( E x . 3, 3 — 5 ) . ГЛа uniknięcia t e r m i n znak nieporozumień icł) nio daje, więc nie znajdziemy „relacji znak" należy też stwierdzić, może czasem być s y n o n i m o m eliadowskiego l u . G d y starożytni mówili dotyczyć t o będzie też daje Bóg" aforyzmu w t y m wyrażeniu a l u z j i do jakiejś znaczenia", raczej o „znakach, które wiążącej dwa j a k góra, której elementy. szczyt tonie w że symbo­ (bądź Sartro'a) autentycznej Jest ten „boski nieprzeniknionej według określeń R u d o l f a O t t o . B ę d z i e t o więc s u g e s t i a zaprasza­ podstawowy jasnych lub ciemnych. Na zakończenie tam tormin piękny tekst J u r i j a tylko d a l e j , że s y m b o l i pamięcią k u l t u r y " pamięci. całej Łotman między „semiotyczny „treści"'! sugeruje, że t e k s t wiąże w ja,ki chciałbym jeszcze poruszyć dwie treść". tekstu znaczeń, nie narzuca ontologiozny „treść" jest w ich „treścią się łatwo przyznaje refleksji t y m , co Tak (logos). czy „sensownym t e k s t o m " , którego i wprost z semantyki „zwykłej", a t y l k o „ p r z e ś w i t u j e " i t y m r ó ż n i ł b y się o d t e k s t ó w t e n sposób więc m a m y pojęcie tekstu", całość, c z y l i j e g o s e n s e m w s y m b o l u pewne zwykłych. zagęszczenie zna- czeń, a n i e rzeczywistości, j a k t o b y ł o u E l i a d e g o . J e s t t o więc j a k b y „ m e t a - z n a c z e n i e " ł ą c z ą c o t e k s t s y m b o l i c z n y ze z g ę s z c z o n ą pamięcią, kulturą. D l a t e o l o g i i j e d n a k o w a semiosis b u j e o n a świata, a nie j o g o Jednak w unikany świata, t o za m a ł o : potrze­ znaczenia. teologii t e r m i n „symbol" i zawszo też p o j m o w a n y ciągle j e s t n i e l u b i a n y , nie p o e l i a d o w s k u , lecz kwestie: nie WG F r a n c j i , która d l a siebie E l i a d e g o na polu niewątpliwie metody" pewną kondensator" status Podstawowe inaczoj, byłby s y m b o l p e w n y m W Oto symbolu) synchronią z n a l e coś z a s t ę p u j ą c y . J e s t o c z y w i ś c i e p e w n a j a k p r z e d s t a w i a , się n a d a l r o l a „ s y m b o l i c z n e j jedno. przez wyrażenie, a w y ­ (namekajet) „pośrednik... jako w i k o n i e (i w ogóle sugeruje somiotyezriej, owej „tekstu" sens W terminy „symbol" łączy O d r a z u n a s u w a się p y t a n i e , k t ó r e toż m o ż n a p o s t a w i ć 6 szkole dany to często (liś m e r c a j e t ) aluzyjnie 1 „znak" Łotmana:" ... treść t y l k o p r z e ś w i t u j e rażenie jąca n a s d o o d c z y t y w a n i a świętych s y m b o l i bądź wejścia w m i s ­ tyczną ciemność. „ B o s k i e z n a k i " mówią d o nas m o w ą s y m b o l i , (intellectus). T e o r i a s y m b o l i we współczesnej s e m i o t y c e i mgle, jest to „wyrażenie niewyrażalnego", „forma j a w n o - s k r y t a " w mniejszości, a n a w e t frakcja, odkryła, w opozycji jako szczegól­ lecz j e s t o n a 7 do „oficjalnej d l a n i e j m a c i e r z y s t y m , a więc w e t n o l o g i i ; oraz n a p o l u d l a n i e j t e o l o g i i " . N p . w i e l k a s y n t e t y c z n a p r a c a Bilans właściwym, a więc w w y m i e n i a E l i a d e g o t y l k o r a z , omawiając współczesną psychologię teologii. N i o będąc e t n o l o g i e m a n i religioznawcą, będę mógł w pierwszej kwestii wypowiedzić właściwie pytaniem Otóż wydaje t y l k o pewną do intuicję, tej, tak m i która niech sympatycznej będzie dziedziny. m i się, żo w W a s z e j d y s c y p l i n i e n i e z w y k l e j e s t u t r z y m a ć się n a a u t e n t y c z n e j p o z y c j i E l i a d e g o ciężko i nie zbaczać religii. Zaś jeden z w i e l k i c h biblistów teologii XX niemieckich, w. 8 zapytany przeze m n i e , dlaczego w badaniach b i b l i j n y c h w Niemczech ma prawie śladu nie t y l k o Eliadego, ale R i c o e u r ' a , a nie nawet R u d o l f a O t t o , s t r u k t u r a l i z m u , s e m i o t y k i i t p . — zawołał: „i B o g u dzięki". W 1986 r. uczestniczyłem w s e m e s t r a l n y m s e m i n a r i u m c i ą g l e n a starą p o z y c j ę s y m b o l u j a k o z n a k u . D a l e j w y d a j e m i się, t a k otwartego teologa, j a k H a n s K u n g , p t . „Problemy hermeneu­ że d z i e j e t y k i o d czasu K a r l a B a r t h a i R u d o l f a B u ł t m a n a " , które p r o w a ­ się t a , k d l a t e g o , uwypuklić — oznacza że p o z y c j a ta — j a k t o s t a r a ł e m się p e w i e n s a k r a l n y r e a l i z m , a w i ę c zakłada-, dził on wraz b a — w y m a g a w i a r y , a więo jest właściwa raczej teologii. W R u ­ Robinsonem. munie otwarci Eliadem, odczuwam badacza. związanym raczej Zaś użytecznej w nikt teologa inny teologii przecież z tradycją rzeczywistości pośród i przez etnologów niż prawosławia, „obiektywnego" nie przedstawił t a k to t a k kluczowej koncepcji. To ze znanym Dodajmy, n a wszelkie Amerykanie nowiny, rewelacje teologiem są i w Jamesem teologii rewolucje. ale nawet nowe wiek, a c e n t r a l n y m było Dominuje „Hermeneutyka" pytanie o to, jakie więc socjologia, z b i e r a w ł a ś n i e t e o l o g i a , a n i e ż a d n a i n n a n a u k a . T o z a ś , że t e o ­ mienia," chrześcijaństwa. l o g i a c i ą g l e s o b i e ze s w ą r o l ą n i e n a j l e p i e j r a d z i o b l i g u j e kurioza jak kult Kung t z w . Serca oznaczała na Eliadego, tam teologii? Ricoeur'a. bardzo Otóż o d c z y t a n i e c h r z e ś c i j a ń s t w a , k t ó r e m u s i o t w i e r a ć się n a X X l e c z z chęci p o m o c y c z ł o w i e k o w i , k t ó r e g o p y t a n i a , f u n d a m e i r t a l n o wszyst- amerykańskim że s e m i n a r i u m t y m a n i r a z u nie padło n a z w i s k o nie t y l k o podporządkowanie teologii i n n y c h n a u k nio w y n i k a z jej p y c h y , 158 I d w a przykłady wielki następna w i s t o ś c i s k o n s t r u o w a n i e t e r m i n u symbol Możemy Oto n e g o ujęcia ś w i a t a . J u ż s a m a u r z e k a j ą c a g o s e n t e n c j a już drugie, metodą pytających. Niech pastoralne funkcje p o l i t y k a , szukanie są „zrozu­ raz zawołał: Jezusowego!" „Są W jeszcze gruncie takie rzeczy �I c h o d z i ł o c h y b a o t o , że n a l e ż y c h r z e ś c i j a ń s t w o o c z y ś c i ć ze s t a r y c h cja s y m b o l i m i m o wszystko w teologii zachodniej zachodzi, Eiiade s y m b o l i , n a rzecz pełniejszego sensu i pozostaje racjonalności. C z y j e d n a k t y l k o w t y m k r y j e się n i e c h ę ć d o p o j ę c i a , , s y m b o l " we współczesnej teologii'! Jeśli c h o d z i o t e o l o g i ę r z y m s k o - k a t o l i c k ą t e r m i n t e n „ s k o m ­ promitował sic" w (z 1 9 0 7 r . ) Pascendi i rozumność jako kontrowersji tak teologii wiary pojmowaniu niedokładnie „pospolicie nazwanej W modernistami. Encyklika Piusa X przeciw n i m p r z e c i w s t a w i a pewność dogmatu formuły z oddającej symbolem". protestanckiej, go u jej modernistów, przedmiot, sam. J e d y n i e w t e o l o g i i prawosławnej, której współcześnie do stopnia do rozwoju symbolu, teologii lecz — zachodnich, przy znać jakby daleko tęsknotę jednoczesnym zakwestionowaniu samego pojęcia „ s y m b o l " . Z a k w e s t i o n o w a n i e t o o p i e r a się z n ó w 0 staro jego pojęcie: j a k o Oto że na przykład „znaku wielce czegoś". inspirujący dziś prawosławny l i - turgista z A m e r y k i , ks. Aleksander Szmeman w licznych pracach 9 d o k t r y n a l n i e nie t a k drażliwej, rekonstruujących autentyczną teologię liturgii prawosławnej wielkie w a l c z y z t z w . „symboliczną interpretacją" sakramentów, s y m b o ­ d z i e ł o B u l t i n a m i a , ściślej p r z e z t ę j e g o część, k t ó r ą n a z w a ł o n l i z m o w i p r z e c i w s t a w i a j ą c realność z j a w i s k d z i e j ą c y c h się w o b r ę ­ sytuacja symboli religijnych została zaburzona problemem demitologizacji Objawienia. dla mnie 1 0 Jest w t y m programie jakieś s m u t n e n i e p o r o z u m i e n i e : a z niezwykło wrażliwy, wprost n a t c h n i o n y teolog, bogatej m i t o l o g i i c z a s ó w h e l l e n i s t y c z n y c h n i e w y d o b y ł się z o- kreślenia m i t u , j a k o p e w n e j drugiej przez s t r o n y głęboki znawca r e l i g i j n e j f i k c j i , baśni, k t ó r a swego bie m i s t e r i u m sakramentalnego. Eucharystia. Misterium wienia: ujętą w — „realność" T n i e m o ż e ! M i t , który przecież z n a o n t a k dobrze, n i e m ó w i m u wystarczalność, n i c w i ę c e j niż n a s z y m u c z n i o m Mity uczyniła chlob t y l k o c h l e b e m — Oto kilka zdań Bultmana: ze wspomnianego Nowy Testament Parandowskiego! „manifestu zawiera teologicznego" prawdę, która niezależna o d m i t y c z n e g o światopoglądu; b y ł o b y z a t e m teologii, Czy by może wiekowi chrześcijańskie chrześcijańskie kazać przyjąć T o jest nonsens przepowiadanie zwiastowanie mityczny i niemożliwość." odmitologizować. ośmielić światopogląd, jest zadaniem się dziś jako czło­ prawdziwy? telnego (...). Z e r o z b i t a z o s t a j e ny — komunią, śmiertelne śmierć W w kuriozum... i poniżeniem wiary do poziomu mechanizmu... raju z Bogiem. W m i t a c h w i a r a może znaleźć wskazówkę (intelektualną) o t r a n s ­ drzewami... cendencji Szmemana (s. 23 n.) — granicach a więc wskazówki filozoficzne, P o d o b n ą filozoficzną postawę w y c z u w a m naszej egzystencji ale c z y religijne? u Rieoeur'a, , , s y m b o l d a j e d o myślenia-...". N i e s t e t y , p o d o b n e któremu p y t a n i e widać też u J e a n a D a n i e l o u : „ c o m o ż n a d l a współczesnego zachować z opowieści o „rajskim w ę ż u " i „ j a b ł k u . . . " . człowieka" 1 1 Destruk- P R Ż M . E l i a d e , Traktat o historii religii (z f r a n c , t ł u m . J . W i e r u s z - K o w a l s k i ) , W a r s z a w a 1966. L i c z n e m i e j s c a , i m p l i c i t e , ale często i o x p l i c i t e — p o t w i e r d z a j ą t ę t o ż s a m o ś ć , n p . s. 2 3 , 2 5 , 3 2 , s z c z e ­ g ó l n i e b o g a t y t e o r e t y c z n i e j e s t p a r a g r a f 4 8 , s. 1 5 8 — 1 6 1 i i n n e . 1 T e k s t y „ W i e k i e g o poświęconia w o d y " (w języku SCS) w g T r e b n i k , W a r s z a w a 1 9 2 5 , k a r t y 1 8 3 ( n a o d w r o c i e ) d o 192 (odwr.). 2 P o r . n p . j e g o , Sola 9—16). 3 s. fide — tol'ko wlroju, P a r y ż 1966 (szczeg. essai sur Freud, P . R i c o e u r , Egzystencja i hermeneutyka, S. C i c h o w i c z a , W a r s z a w a l i / 7 5 , s. 2 5 1 . 5 P a r i s 1SG5, wybór pod red. inną niż Bożą istotę grzechu i która śmiertelnym p o k a r m e m w Boskim nieśmiertelne (s. i śmier­ Chrystusie życiu, przez pochłonięta 136, p o d k r . m o j e , eliadowska którą zostaje p o r . też Tak Nie terminologię: jako Bogowio", s. 1 3 1 właśnie Odczuwam w Raju który grzech samo­ związku. Pełni świata Bóg przechadzał się w a l e , spośród współczesnych o s t r y m sensie tego myśli­ współbrzmienia. chodzi t u o dalekie podobieństwo czy możliwość nia" — wraz między jakąś d z i w n ą przyst-awalność o p i s u k s . i opisu Eliadego, — rzeczywistości grzech, jest rzeczywistości ż y w e g o , b o współobecnośeią, cieli, t y l k o Eliadego ale właśnie o h a r m o n i ę , która „ n i e fałszuje". „pogodze­ Mógłbym w i ę c t e r a z z a r y z y k o w a ć t e z ę , że E l i a d o o p i s a ł n a m r z e c z y w i s t o ś ć Raju. Y P I S Y Simwol w sisUml kultury, w : Trudy po znakowym sistemam, T a r t u 1987. P r z e d r u k o w a n y w t y m zeszycie „Polskiej S z t u k i Ludowej". N p . w i e l k i i u z n a n y teolog J . D a n i e l o u , p r z y końcu życia m i a n o w a n y kardynałem często go c y t u j e . Praca zbiorowa, w językach n i e m . i franc. Casterman, T o u r n a i — Paris — H e r d e r K . G. E r e i b u r g / B r . 1970 P o r . Breviarium fidei, oprać. J . M . S z y m u s i a k S I , S . G ł o w a S I , k s i ę g a r n i a ś w . W o j c i e c h a 1 9 6 4 , s. 4 0 P o r . n p . jego pracę programową n a t e n t e m a t : Neues Testament und Mythologie. Das Problem der Entmythologiesierung der neutestamentlichen Verkundigung, M u n c h e n 1941, 1985, P o r . j e g o Au commencement, P a r i s 1963 Ewcharistija. Tainatwo Carstwa, Paryż 1984 6 7 8 9 1 0 * P . R i c o e u r , De l'interpretation, s. 5 1 6 . C y t . z a S. C i c h o w i c z e m . w wystarczalności p r z e c i w s t a w i o n y i n t e l l e c t u s . . . " (s. 1 5 ) . życia-, stanowi polegał n a pokusie „ b y ć ożywionego celach uświęcony przez t o j n i e z w y k l e c i e k a w e j próbie o p i s u świętej Wypełnienio p o d o b n e g o żądania b y ł o b y w y m u s z o n y m s a c r i f i c i u m Boga, się zwycięstwie" w byłaby tę ten, i przezwyciężona t a jogo samo­ uczestnictwem obleka wane. mitologii właśnie chleb 1 in.). (s. 1 4 ) . nowotestamentowej przedstawić człowieka, komunią g r z e c h u i śmierci. Ze w zastosowano akceptacja która pracy przeciwsta­ n a s z z i e m s k i p o k a r m . . . z n ó w s t a j e się t y m , d l a c z e g o b y ł s t w o r z o ­ „ N a s z e eale myślenie zostało nieodwołalnie p r z e z naukę u f o r m o ­ Ślepa od usiłuje j a k w szystko w świecie, j a k i s a m świat zostaje zaklętego kręgu fikcyjności przekroczyć k u jakiejś rzeczywistości Jana fundamentalnej misterium sakramentalnym: „że wcielenie greckie swej wychodząc 12 symbol" „tylko realność W Królestwa , 1 1 1 2 �