https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e783d158b7d71c27c14d9b3733c4a9f7.pdf d0fd7e9dce271e6412bd116f751e4c1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:710 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:654 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.223-259 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I V z. 2 CENTRALIZM CZY FEDERACJA? W r o k u 1966 u k a z a ł a s i ę w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h p r a c a z b i o r o w a , k t ó r e j te­ matyka zainteresuje wszystkich c z y t e l n i k ó w z a j m u j ą c y c h się problemami w s p ó ł ­ czesnej A f r y k i . T y t u ł j e j b r z m i Jedność narodowa i regionalizm w ośmiu państwach afrykańskich i. P u b l i k a c j a d o t y c z y N i g e r i i , N i g r u , K o n g a - B r a z z a v i l l e , G a b o n u , R e ­ publiki Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j , Czadu, Ugandy i Etiopii. Warto dodać na w s t ę p i e , ż e j e s t to t r z e c i a i ostatnia k s i ą ż k a z s e r i i t r z e c h p r a c z b i o r o w y c h , [wydanych pod r e d a k c j ą Gwendolen M. C a r t e r i t r a k t u j ą c y c h o dzisiejszej Afryce. P i e r w s z a z nich, African One-Party States, m ó w i ł a o Tunezji, Senegalu, Gwinei, W y b r z e ż u K o ś c i S ł o n i o w e j , L i b e r i i i T a n g a n i c e . D r u g a , Five African States, t r a k t o w a ł a na temat K o n g a - K i n s z a s a , D a h o m e j u , Federalnej R e p u b l i k i K a m e r u n u , obu Rodezji i Niasy oraz P o ł u d n i o w e j A f r y k i . O s t a t n i a , i tu o m a w i a n a , jest d z i e ł e m a u t o r ó w , k t ó r z y p r z e z szereg lat p r o w a d z i l i o b s e r w a c j e n a k o n t y n e n c i e a f r y k a ń s k i m . C z ę ś ć z n i c h w y k ł a d a ł a na a f r y k a ń s k i c h u c z e l n i a c h . C e l e m p r a c y jest w y k a z a n i e t r u d n o ś c i , n a j a k i e n a t r a f i a j ą r z ą d y m ł o d y c h , n i e ­ p o d l e g ł y c h p a ń s t w C z a r n e g o K o n t y n e n t u , k t ó r e o d z i e d z i c z y ł y po Okresie k o l o n i a l ­ n y m g r a n i c e z u p e ł n i e nie p o k r y w a j ą c e s i ę z r z e c z y w i s t y m i p o d z i a ł a m i e t n i c z n y m i i k u l t u r o w y m i . P o w o d u j e to u s t a w i c z n e k o n f l i k t y i n i e s n a s k i m i ę d z y n o w o p o w s t a ­ ł y m i organizmami p a ń s t w o w y m i A f r y k i . Drugim, jeszcze p o w a ż n i e j s z y m proble­ m e m , o m a w i a n y m w p r a c y Jedność narodowa i regionalizm, s ą rozliczne r ó ż n i c e n a ­ r o d o w o ś c i o w e , r e l i g i j n e , i o b y c z a j o w e , g r o ż ą c e r o z p a d e m k a ż d e m u z p a ń s t w . I nie t y l k o t r u d n o ś c i te n ę k a j ą o r g a n i z m y m ł o d e , p o s i a d a j ą c e s t o s u n k o w o n i e d a w n e t r a ­ d y c j e w s p ó l n o t y p a ń s t w o w e j . Z ostatniego r o z d z i a ł u p o ś w i ę c o n e g o E t i o p i i , która c i e s z y ł a s i ę od 2000 lat n i e p r z e r w a n y m n i e m a l o k r e s e m n i e p o d l e g ł e g o b y t u , w i d z i ­ m y w y r a ź n i e , że antagonizmy lokalne jeszcze w ostatnich d z i e s i ą t k a c h lat p r z e j a ­ w i a ł y s i ę w t y m k r a j u z b r o j n y m i 'rewoltami. K a ż d y r o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y d a n e m u k r a j o w i zaopatrzono w k r ó t k i rys i n f o r ­ m u j ą c y o jego d z i e j a c h , w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h , s t o s u n k a c h l u d n o ś c i o w y c h i go­ spodarce. B a r d z o d u ż o miejsca p o ś w i ę c o n o następnie problematyce politycznej, a w i ę c w a l c e o n i e p o d l e g ł o ś ć , a dalej ś c i e r a n i u s i ę r o d z i m y c h o r i e n t a c j i p o l i t y c z n o - s p o ł e e z n y c h , stronnictw i u g r u p o w a ń religijno-plemiennych. N a s t ę p n i e przedsta­ wiono e w o l u c j ę u s t r o j o w ą t y c h p a ń s t w i p o s z c z e g ó l n e s i ł y s p o ł e c z n e , z a r ó w n o t r a ­ dycyjne, j a k i nowe, k t ó r e w d a n y m organizmie p a ń s t w o w y m o d g r y w a j ą rolę. Roz­ d z i a ł k o ń c z ą z r e g u ł y u w a g i o s t o s u n k a c h danego k r a j u z a f r y k a ń s k i m i s ą s i a d a m i , o jego n a s t a w i e n i u do idei p a n a f r y k a n i z m u i o jego p o z y c j i w ś w i e c i e . W a ż n y m s z c z e g ó ł e m dla tych, k t ó r z y b l i ż e j i n t e r e s u j ą s i ę l e j n y c h r o z d z i a ł a c h p a ń s t w a m i , b ę d z i e obszerna bibliografia, k a ż d e z z a g a d n i e ń autorzy. 1 1966, G w e n d o l e n M . C a r t e r National Unity New Y o r k , Cornell University Press. and Regionalism in omawianymi w ko­ w* j a k ą z a o p a t r z y l i Eight African States, �224 RECENZJE C z ę ś ć s z c z e g ó ł o w ą p r a c y o t w i e r a r o z d z i a ł p i ó r a R i c h a r d a L . S k l a r a i C . S. W h i takera o Nigerii. Autorzy p r z e d s t a w i a j ą p l u r a l i s t y c z n ą s y t u a c j ę p o l i t y c z n ą , j a k a c e c h u j e ten n a j l u d n i e j s z y k r a j a f r y k a ń s k i . W o b r ę b i e p o ł ą c z o n e j pod n a z w ą N i g e r i i p r z e z A n g l i k ó w k o l o n i i z n a l a z ł y s i ę w i e l o m i l i o n o w e narody p o s i a d a j ą c e b a r d z o r o z ­ maite tradycje w ł a d z y . Autokratyczne, teokratyczne emiraty i s u ł t a n a t y n a p ó ł n o ­ cy, p o s i a d a j ą c e t r a d y c y j n ą , n a w e t o r t o d o k s y j n ą k u l t u r ę m u z u ł m a ń s k ą , r ó ż n i ą s i ę od południowych ludów murzyńskich, wyznających pierwotne kulty pogańskie, a potem c h r z e ś c i j a ń s t w o i m a j ą c y c h o r g a n i z a c j ę p l e m i e n n ą o z u p e ł n i e i n n y m cha­ r a k t e r z e . T u j e d n a k t a k ż e nie m o ż n a m ó w i ć o j e d n o ś c i . T r a d y c j e ś w i ę t e g o m o n a r ­ c h y „ o b a " w s t a r o d a w n y m p a ń s t w i e O j o u J o r u b ó w o d b i e g a ł y od s y t u a c j i k r ó l ó w B e n i n u , a j u ż z u p e ł n i e nie m o ż n a ich b y ł o p o r ó w n a ć z systemem r z ą d ó w rodowych, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a p i e r w o t n e j k u l t u r y Ibo. A u t o r z y s k ł o n n i s ą p r z y p u s z c z a ć , ż e F . D. L u g a r d , k t ó r y o p r a c o w a ł — s w o i m z d a n i e m — i d e a l n y d l a p ó ł n o c n e j N i ­ gerii s y s t e m „ i n d i r e c t rule", z u p e ł n i e n i e s ł u s z n i e n a w e t iz p u n k t u w i d z e n i a b r y t y j ­ s k i c h i n t e r e s ó w k o l o n i a l n y c h z a a d a p t o w a ł go n a p o ł u d n i u k r a j u , n a r a ż a j ą c s i ę n a opór k r a j o w c ó w i rozjątrzając nastroje milionowych s p o ł e c z e ń s t w . N a d a l s z ą m e t ę opieranie s i ę A n g l i k ó w n a k o n s e r w a t y w n y c h e m i r a c h t u b y l c z y c h d o p r o w a d z a ł o do kolosalnego z a c o f a n i a p ó ł n o c y k r a j u i w r e z u l t a c i e d z i ś j e s t j e d n ą z p r z y c z y n a n ­ tagonizmu d z i e l n i c o w e g o N i g e r i i . Autorzy kreślą sylwetki c z o ł o w y c h p o l i t y k ó w i d z i a ł a c z y r u c h u narodowego, t a k i c h j a k d r N n a m d i A z i k i w e , A l h a d ż i S i r A h m a d u Befflo, A w o l o w o czy p r e m i e r A-bubakar T a f a w a B a l e w a . Szczegółowo omawiając problematykę społeczną piszą o t w ó r c y ruchu z w i ą z k o w e g o Michaelu Imoudu, 0 trudnościach w w y k s z t a ł c e n i u kadr rodzimej administracji p a ń s t w o w e j , o pro­ b l e m i e bezrobocia w ś r ó d w z r a s t a j ą c e j l i c z b y a b s o l w e n t ó w s z k ó ł k r a j o w y c h i z a ­ g r a n i c z n y c h , k t ó r z y nie k w a p i ą s i ę do p r a c y w terenie, a w i ę c t a m , gdzie i c h N i g e ­ r i a n a j b a r d z i e j potrzebuje. N a c z o ł o r o z w a ż a ń w y b i j a s i ę j e d n a k p r o b l e m j e d n o ś c i 1 a n t a g o n i z m ó w m i ę d z y p r o w i n c j a m i , o w i e l e b a r d z i e j z ł o ż o n y , n i ż to s i ę p r z e c i ę t ­ nemu E u r o p e j c z y k o w i w y d a j e n a podstawie w i a d o m o ś c i , j a k i e m u o Nigerii p r z y ­ n o s z ą gazety. W s t y c z n i u 11966 r o k u po serii m o r d ó w p o l i t y c z n y c h d o s z ł o , j a k w i e m y , do p r z e j ę c i a w ł a d z y p r z e z a r m i ę pod d o w ó d z t w e m gen. J o h n s o n a T . V . A g u i y i - l r o n s i , co autorzy izdołali s k w i t o w a ć w k r ó t k i m suplemencie. N a t o m i a s t k s i ą ż k a u k a z a ł a s i ę p r z e d z a m o r d o w a n i e m -Irónisi, p r z e j ę c i e m s t e r u r z ą d ó w p r z e z p ł k . G o w o n a i w y ­ buchem k r w a w e j secesji Biafry. T y m niemniej rozdział o Nigerii bezwiednie niejako w y j a ś n i a d o k ł a d n i e p r z y c z y n y p ó ź n i e j s z e j k a t a s t r o f y tego ogromnego k r a j u . O d m i e n n ą n i e j a k o s y t u a c j ę w i d z i m y w n a s t ę p n y m w y p a d k u , gdy p r z e c h o d z i m y do r o z d z i a ł u o Nigrze, p i ó r a V i r g i n i i T h o m p s o n . Niger, r o z l e g ł y k r a j , k t ó r e g o geo­ m e t r y c z n e k s z t a ł t y w y k r o i l i z s a h a r y j s k i c h p u s t k o w i f r a n c u s c y kolonizatorzy, jest pod s z e r e g i e m w z g l ę d ó w p r z e c i w i e ń s t w e m s ą s i e d n i e j N i g e r i i . T a m g ę s t o z a l u d n i o n e , p r z e s z ł o 50 m i l i o n ó w m i e s z k a ń c ó w l i c z ą c e p a ń s t w o , o s t a r y c h t r a d y c j a c h w ł a d z y p o l i t y c z n e j , s k o m p l i k o w a n y m u s t r o j u s p o ł e c z n y m i w i e l k i m potencjale gospodar­ c z y m — tutaj p r a w i e bezludne p u s t y n i e , n a k t ó r y c h gdzieniegdzie p r z e m i e s z k u j ą g r u p k i r o l n i k ó w l u b w i e c z n i e w ę d r u j ą c e szczepy pasterzy. W o b r ę b i e tej s a m e j p a ń s t w o w o ś c i z n a l a z ł y s i ę p l e m i o n a r ó ż n e pod w z g l ę d e m t r a d y c j i , s p o s o b u ż y c i a , j ę z y k a i religii. L u d y H a u s a z p o ł u d n i a c i ą ż ą r a c z e j k u N i g e r i i , gdzie i m p o n u j ą lim t r a d y c y j n e d w o r y m u z u ł m a ń s k i c h e m i r ó w . O r t o d o k s y j n i w s w y m i s l a m i e i od p o k o l e ń ż y j ą c y z -rozboju T u a r e g o w i e w pogardzie m a j ą c e n t r a l n y r z ą d w Nia-mey i s k ł o n n i s ą r a c z e j w i d z i e ć p o b r a t y m c ó w w A l g e r i i czy L i b i i . A u t o r k a n a t y m tle p r z e d s t a w i a sylwetki polityczne i ich p o w i ą z a n i a . Z j e d n e j strony m a m y t u w i ę c zdolnego p r z y w ó d c ę ludowego D j i b o B a k a r y , t w ó r c ę p a r t i i S a w a b a ( W o l n o ś ć ) , k t ó r y w s k u - �RECENZJE 225 tek b r a k u p r z e w i d y w a n i a z m i e n n y c h n a s t r o j ó w i n i e d o c e n i a n i a r o l i t r a d y c y j n y c h w o d z ó w szczepowych d a ł się z u p e ł n i e w y m a n e w r o w a ć przez o wiele zręczniejszych p a r t n e r ó w , Diori Hamani i Boubu Hania. Widzimy n a s t ę p n i e słabość republiki Nigru, z a r ó w n o p o l i t y c z n ą , j a k i g o s p o d a r c z ą , j e j l ę k p r z e d n a j b l i ż s z y m i s ą s i a d a m i , j e j r o z b i c i e r e g i o n a l n e i etniczne o r a z c a ł k o w i t ą n i e m a l z a l e ż n o ś ć od d o b r y c h sto­ s u n k ó w z F r a n c j ą . Nigdzie m o ż e t a k d r a s t y c z n i e n i e w y s t ę p u j e b e z s i l n o ś ć a f r y k a ń ­ skiego p a ń s t w a w o b l i c z u s p r z e c z n o ś c i w e w n ę t r z n y c h i m i ę d z y n a r o d o w y c h . Niewiele lepsza sytuacja panuje i w d a w n y c h koloniach Francuskiej Afryki R ó w n i k o w e j , a wiięc G a b o n i e , K o n g o - B r a z z a v i l l e , R e p u b l i c e Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j i Czadzie. M ó w i o tym w osobnym rozdziale J o h n A . B a l l a r d . T y l k o Gabon w c i ą ­ gu k r ó t k i e g o s t o s u n k o w o o k r e s u , w X I X w i e k u d o ś w i a d c z y ł nieco europejskiego l i b e r a l i z m u , k i e d y to F r a n c j a w L i b r e v i l l e u t w o r z y ł a b a z ę do w a l k i z n i e w o l n i ­ c t w e m i s t a c j ę m i s y j n ą , by w k r ó t c e z r e s z t ą z r e z y g n o w a ć z tego ł a g o d n e g o k u r s u . W p o z o s t a ł y c h k r a j a c h — j a k p i s z e autor — p a n o w a ł s z c z e g ó l n i e b r u t a l n y w y z y s k k o l o n i a l n y , a j a w n e g o z m u s z a n i a M u r z y n ó w do p r a c y n a p l a n t a c j a c h z a p r z e s t a n o dopiero po ostatniej w o j n i e , n a w y r a ź n y r o z k a z z P a r y ż a . F r a n c u z i z d e c y d o w a n i e zniszczyli wszelkie zalążki rodzimej w ł a d z y politycznej, j a k a i s t n i a ł a na tych słabo z a l u d n i o n y c h i z n a j d u j ą c y c h s i ę n a n i s k i m stopniu r o z w o j u k u l t u r a l n e g o o b s z a r a c h . J u ż u progu n i e p o d l e g ł o ś c i gubernator i administracja europejska starannie n i w e ­ czyli d z i a ł a l n o ś ć co z n a c z n i e j s z y c h p o l i t y k ó w r o d z i m y c h . Z r e s z t ą w r o k u 1960 n a cztery p a ń s t w a r ó w n i k o w e razem p r z y p a d a ł o tylko p i ę c i u tubylczych a b s o l w e n t ó w w y ż s z y c h u c z e l n i . P r y m i t y w i z m i b r a k p o w a ż n i e j s z y c h bogactw n a t u r a l n y c h b y ł y u d z i a ł e m w s z y s t k i c h t y c h p a ń s t w r o z p o c z y n a j ą c y c h byt n i e p o d l e g ł y . W y j ą t e k s t a ­ n o w i ł tu j e d e n G a b o n , k t ó r e g o zasoby d r e w n a i k o p a l n i e r o k o w a ł y j a k i e t a k i e n a ­ dzieje. I w ł a ś n i e G a b o n dlatego n i e c h ę t n i e o d n o s i ł s i ę do j a k i e j k o l w i e k idei fede­ r a c j i m u r z y ń s k i c h p a r t n e r ó w z tej c z ę ś c i A f r y k i . Autor p r z e d s t a w i a j ą c r o z w ó j sytuacji politycznej w tych krajach zwraca u w a ­ g ę n a r y w a l i z a c j e szczepowe i r o l ę p o g a ń s k i c h k u l t ó w r e l i g i j n y c h o c h a r a k t e r z e m e s j a n i s t y c z n y m , k t ó r e s t a n o w i ł y p o w a ż n y p r o b l e m od p o c z ą t k u i s t n i e n i a o m a ­ w i a n y c h p a ń s t w . K u l t szczepowy niejakiego Matsuy s t a n o w i ł g r o ź n e zjawisko d l a c a ł o ś c i K o n g a - B r a z z a v i l l e . W i n n y c h w y p a d k a c h z r e s z t ą p r z y w ó d c y polityczna u ż y ­ w a l i ś w i a d o m i e k u l t u swego p l e m i e n i a , by sobie z d o b y ć p o p u l a r n o ś ć , k t ó r a z k o l e i p o z w a l a ł a im zająć stanowisko ponadplemienne. Obecny prezydent Gabonu, Mba, w m ł o d o ś c i r o z p o w s z e c h n i a ł w szczepie F a n g tzw. k u l t b w i t i . N i e m a ł ą r o l ę o d e g r a ł tu t a k ż e k l e r m i s y j n y . O b a j p r z y w ó d c y m u r z y ń s c y , 'Fulbert Y o u l u , obalony potem przez a r m i ę p r e z y d e n t K o n g a i n i e ż y j ą c y j u ż p r e z y d e n t R e p u b l i k i Środkowoafry­ k a ń s k i e j , B a r t h o l e m y B o g a n d a , b y l i p o c z ą t k o w o k s i ę ż m i k a t o l i c k i m i , a dopiero p ó ź n i e j r o z s t a l i s i ę z s u t a n n ą . P r z y c z y n tego z j a w i s k a d o s z u k u j e s i ę a u t o r w auto­ rytecie, j a k i m c i e s z y ł s i ę k a p ł a n c h r z e ś c i j a ń s k i w t y m p r y m i t y w n y m ś r o d o w i s k u , d y s p o n u j ą c y w y k s z t a ł c e n i e m i poprzez s z k o ł y m i s y j n e k s z t a ł t u j ą c y oblicze i n t e l i ­ g e n c j i a f r y k a ń s k i e j . W e w s z y s t k i c h z o m a w i a n y c h p a ń s t w d o s z ł o ostatecznie do w y o d r ę b n i e n i a s i ę j e d n e j , s i l n e j p a r t i i z p r z y w ó d c ą p o l i t y c z n y m n a czele, n a m i a ­ r ę „ o j c a narodu", c h o c i a ż n a t u r a l n i e n i e z n i w e l o w a ł o to z a c i e k ł y c h rywalizacji szczepowych: w Gabonie Fang z Mpongwe, a w Czadzie p ó ł n o c n y c h s z c z e p ó w m u ­ zułmańskich ciążących ku Sudanowi z żyjącymi na południu Murzynami Sari. Oka­ zuje s i ę , ż e r y w a l i z a c j a — i to k r w a w a — d o t k n ę ł a n a w e t n o w o c z e s n e metropolie a f r y k a ń s k i e w r o d z a j u B r a z z a v i l l e czy L i b r e v i l l e , z ich e n k l a w a m i p l e m i e n n y m i . N a k o n i e c autor p r z e d s t a w i a p o w i ą z a n i a c z t e r e c h k r a j ó w r ó w n i k o w y c h z F r a n c j ą , ich z a l e ż n o ś ć g o s p o d a r c z ą od P a r y ż a oraz p r o b l e m i n t e r w e n c j i F r a n c u z ó w n a r z e c z p r e z y d e n t a M b a w p u c z u d o k o n a n y m p r z e z a r m i ę G a b o n u . O k a z u j e s i ę p r z y tej okazji, że stacjonowane w krajach r ó w n i k o w y c h o d d z i a ł y armii francuskiej, re- 15 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �226 RECENZJE k r a t u j ą c e s i ę p r z e w a ż n i e -zresztą z rodzimego e l e m e n t u tubylczego, s t a n o w i ł y p o ­ k a ź n e ź r ó d ł o d o c h o d ó w d l a a f r y k a ń s k i c h r z ą d ó w . D e c y z j a de iGaulle'a o l i k w i d a c j i tych baz i demobilizacji ż o ł n i e r z y b y ł a dla a f r y k a ń s k i c h p o l i t y k ó w p o n i e k ą d p r z y ­ krą niespodzianką. O s o b l i w y o b r a z s y t u a c j i p o l i t y c z n e j widzdmy w U g a n d z i e , o k t ó r e j p i s z ą z k o ­ lei D o n a l d R o t h c h i l d i M i c h a e l R e g i n . K i e d y z k o ń c e m X I X w i e k u A n g l i c y , w obawie przed n i e m i e c k ą k o n k u r e n c j ą kolonialną, zdecydowali się n a p o d b ó j tych o b s z a r ó w , p o d p o r z ą d k o w a l i sobie w p i e r w s z y m r z ę d z i e l u d n y i stosunkowo bogaty k r a j B a g a i n d ę , - r z ą d z o n y od w i e k ó w p r z e z k a b a k ę H k r ó l a i p o s i a d a j ą c y w y k s z t a ł c o ­ ne f o r m y w ł a d z y p o l i t y c z n e j . A l e B r y t y j c z y c y podbili t a k ż e i s ą s i a d u j ą c e z B a g a n d ą ludy o w i e l e p-rymitywniejsze, m n i e j l i c z n e i u b o ż s z e . C a ł o ś ć w o b r ę b i e k o l o n i i U g a n d y m i a ł a status bardzo n i e r ó w n o m i e r n y . B a g a n d a c i e s z y ł a s i ę r o d z a j e m s a m o ­ dzielności, autonomią. Na sąsiednich obszarach Anglicy rządzili bezpośrednio w m n i e j s z y m l u b w i ę k s z y m stopniu. U progu n i e p o d l e g ł o ś c i B a g a n d a c h c i a ł a p a ­ n o w a ć n a d s ą s i a d a m i l u b s i ę od n i c h z u p e ł n i e o d d z i e l i ć . W i d z i m y w d a l s z y m c i ą ­ gu w y w o d u a u t o r ó w , j a k B a g a n d a s t o r p e d o w a ł a p l a n y f e d e r a c y j n e A n g l i k ó w i w y ­ m u s i ł a h e g e m o n i ę w federacyjnej republice Ugandy. Autorzy n a s t ę p n i e z a p o z n a j ą nas z p o l i t y c z n o - w y z n a n i o w y m k o n f l i k t e m m i ę d z y p r o t e s t a n t a m i a k a t o l i k a m i , co jest o s o b l i w o ś c i ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą d l a U g a n d y od X I X stulecia, k r e ś l ą s y l w e t k ę p r e m i e r a M i l t o n a Obote, p r ó b u j ą c e g o s t a n o w i ć -katalizator w s t a r c i a c h p l e m i e n ­ nych a -wyznaniowych, oraz w y j a ś n i a j ą przyczyny storpedowania przez U g a n d ę idei federacji k r a j ó w Afryki Wschodniej. Osobnym problemem jest s p r a w a b u n t u w armi-i, s t ł u m i o n e g o przez A n g l i k ó w n a ż ą d a n i e Obote, o r a z analogie tego r o d z a j u w y d a r z e ń z buntem w Tanganice. W c a ł k o w i c i e odmienny ś w i a t wkraczamy czytając rozdział Roberta L . Hessa p o ś w i ę c o n y E t i o p i i . P o n i e w a ż p r z e z setki lat ten o k r ą ż o n y w r o g i m ś w i a t e m i s l a ­ m u k r a j c h r z e ś c i j a ń s k i c z e r p a ł d d e ę j e d n o ś c i z m i t u politycznego, -przeto autor u w a ­ ża za wskazane z a p o z n a ć nas d o k ł a d n i e z dziejami Abisynii. W y j a ś n i a mechanizm d z i a ł a n i a m i t u dynastii s a l o m o ń s k i e j , przedstawia proces odwracania s i ę s t a r o ż y t ­ nego k r ó l e s t w a A k s u m i t ó w od b a s e n u M o r z a Ś r ó d z i e m n e g o k u A f r y c e , r o z w ó j te­ r y t o r i a l n y tego p a ń s t w a n i o s ą c y w sobie z a l ą ż k i etnicznego rozbicia, i n w a z j ę m u ­ z u ł m a ń s k ą i b a r b a r z y ń c ó w Galla z południa, wytworzenie się potężnej warstwy l o k a l n y c h f e u d a ł ó w , odrodzenie w X V I I I i X I X w i e k u i w r e s z c i e p r z e b u d z e n i e s i ę E t i o p i i w ostatnich dziesiątkach lat. S z c z e g ó l n i e pasjonujący jest o b r a z w a l k i o nowoczesne, p o n a d n a r o d o w e i p o n a d w y z n a n i o w e p a ń s t w o , toczonej u p o r c z y w i e przez dawnego r a s a H a r a r u , a p ó ź n i e j cesarza, Haile Selassie I . Autor stara s i ę z r o z u m i e ć o s o b l i w e s t a n o w i s k o tego m o n a r c h y w o b e c s i ł k o n s e r w a t y w n y c h a m h a r s k o - c h r z e ś c i j a ń s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a i p r ą d ó w z m i e r z a j ą c y c h k u reformie. D z i ę ­ k i w y w o d o m H e s s a n i e m a ł o d o w i a d u j e m y s i ę np. o n i e u d a n y m p r z e w r o c i e , jakiego w r o k u 19-60 u s i ł o w a ł a d o k o n a ć w stolicy e l i t a r n a g w a r d i a c e s a r s k a pod d o w ó d z ­ twem braci N e w a y ó w . O b s e r w u j e m y n a s t ę p n i e mozolne w y s i ł k i monarchy zmierza­ j ą c e do n a r z u c e n i a j e d n o ś c i o g ó l n o p a ń s t w o w e j , p r z e ł a m a n i a k o n f l i k t u c h r z e ś c i j a ń s k o - m u z u ł m a ń s k i e g o , izolowania wrogo nastawionej, sąsiedniej Somalii wśród p a ń s t w a r f y k a ń s k i c h o r a z w y k o r z y s t a n i a idei p a n a f r y k a n i z m u , j a k o d ź w i g n i a b i s y ń s k i e g o autorytetu n a arenie m i ę d z y n a r o d o w e j . W k o n k l u z j i k s i ą ż k i , napisanej przez Gwendolen M . Carter i Roberta L . H e s ­ sa, c z y t a m y o z a s a d n i c z e j r ó ż n i c y m i ę d z y n a c j o n a l i z m a m i t r a d y c y j n y m i , w y t w o r z o ­ n y m i przez n a r o d y e u r o p e j s k i e w X I X w i e k u a -poczuciem j e d n o ś c i n a r o d o w e j , lub raczej poczuciem wspólnoty pańsitwowoterytorialnej, do jakiej zmierzają z w i ę k s z y m l u b m n i e j s z y m p o w o d z e n i e m centralne r z ą d y m ł o d y c h p a ń s t w a f r y ­ k a ń s k i c h . T e n drugi r o d z a j w s p ó l n o t y b a r d z i e j p a s u j e do d z i s i e j s z y c h s t o s u n k ó w �227 RECENZJE a f r y k a ń s k i c h , jest b e z p i e c z n i e j s z y . A u t o r z y p r ó b u j ą a n a l i z o w a ć s i ł y , k t ó r e s p r z y j a ­ j ą a l b o p a r a l i ż u j ą d ą ż e n i e do takiego i d e a ł u . K o l e j n o z a j m u j ą s i ę w i ę c w i e c z n i e aktualnym problemem rywalizacji szczepowych, n a s t ę p n i e s p r a w ą różnic religijno- k u l t u r o w y c h i r o l ą elity p o l i t y c z n e j d z i a ł a j ą c e j p r z y b r a k u o p i n i i p u b l i c z n e j , do czego w a l n i e p r z y c z y n i a s i ę z r e s z t ą p o l i t y k a w ł a d z . P i s z ą n a s t ę p n i e o w a l c e s t a r e j elity z n o w ą , w a l c e f u n k c j o n a r i u s z y p o l i t y c z n o - r z ą d o w y c h z s z e r e g o w ą a d m i n i s t r a ­ cją p u b l i c z n ą , k t ó r a czuje s i ę pomijana i poszkodowana. Dalej autorzy zastanawia­ j ą s i ę n a d stale w z r a s t a j ą c ą l i c z e b n i e m ł o d ą i n t e l i g e n c j ą i j e j z a r ó w n o p o z y t y w n ą jak i n e g a t y w n ą rolą w ż y c i u a f r y k a ń s k i c h s p o ł e c z e ń s t w . Nie lada problemem n a ­ s t ę p n i e s ą zdaniem a u t o r ó w Wstrząsy i rewolty, k t ó r y m u l e g a j ą a f r y k a ń s k i e p a ń ­ s t w a p r z y b r a k u w y k s z t a ł c e n i a s i ę n o r m a l n e j opozycji p a r l a m e n t a r n e j i z d o l n o ś c i do k o n s t r u k t y w n e j k r y t y k i . O s o b n ą s p r a w ą s ą i n d y w i d u a l n o ś c i p o l i t y c z n e w i e l k i e j miary, których potrzebę s p o ł e c z e ń s t w a a f r y k a ń s k i e odczuwają. W y r a ź n i e ś w i a d c z y 0 t y m k a r i e r a p r z y w ó d c ó w tego t y p u , co c e s a r z E t i o p i i czy K e n y a t t a . Czy młode kraje afrykańskie p o w a ż n i e traktują ideę panafrykanizmu? Przy­ k ł a d y f i a s k a szeregu k o n k r e t n y c h p r z e d s i ę w z i ę ć ś w i a d c z y ł y b y , ż e — j a k n a r a z i e — ż a d n e z p a ń s t w n i e m i a ł o b y ochoty p o ś w i ę c i ć c h o c i a ż c z ą s t k i z w ł a s n e j s u w e r e n ­ n o ś c i n a rzecz p o n a d p a ń s t w o w e j o r g a n i z a c j i . N i e k t ó r e z n i c h co p r a w d a idei p a n ­ a f r y k a n i z m u c h ę t n i e u ż y ł y b y j a k o f o r m y w ł a s n e j hegenomii n a d s ą s i a d a m i , l e c z obecnie nie m i a ł y b y i t a k s i ł y , a ż e b y s w e z a m i a r y p r z e f o r s o w a ć . Z d r u g i e j s t r o n y idea p a n a f r y k a ń s k i e j j e d n o ś c i o f i c j a l n i e cieszy s i ę w s z ę d z i e u z n a n i e m i s ł u ż y z a płaszczyznę pożytecznych wzajemnych spotkań i kontaktów. W dziedzinie s t o s u n k ó w z resztą ś w i a t a z w y w o d ó w a u t o r ó w w y n i k a , iż nie n a l e ż y zbyt pochopnie w y c i ą g a ć w n i o s k ó w co do t a k i e j l u b i n n e j o r i e n t a c j i d a n e ­ go r z ą d u w m o m e n c i e , gdy z a c z y n a on n a w i ą z y w a ć k o n t a k t y z t y m c z y i n n y m obozem. W interesie p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h l e ż ą dobre stosunki z c a ł y m ś w i a t e m . O d dobrej w o l i gospodarczo r o z w i n i ę t y c h p a ń s t w E u r o p y ozy A m e r y k i z a l e ż y , czy p o s z c z e g ó l n e k r a j e T r z e c i e g o Ś w i a t a d o t r z y m a j ą k r o k u reszcie l u d z k o ś c i , czy t e ż b r n ą ć b ę d ą w c o r a z to w i ę k s z e t a r a p a t y gospodarcze i s p o ł e c z n e . Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y m i n ę ł y j u ż c z a s y , gdy e u r o p e j s c y l u b a m e r y k a ń s c y p o l i t y c y p a t r z y l i n a m a p ę A f r y k i , j a k n a o l b r z y m i ą s z a c h o w n i c ę , po k t ó r e j s w o b o d n i e p r z e s u w a j ą m i ­ liony c z a r n y c h p i o n k ó w . Leszek Dzięgiel W O M E N O F T R O P I C A L A F R I C A , p r a c a z b i o r o w a pod r e d a k c j ą D e n i s e P a u l ­ ine, p r z e k ł a d n a ang. z f r a n c u s k i e g o H . M . W r i g h t , 1963, U n i v e r s i t y of C a l i f o r n i a P r e s s , B e r k e l e y a n d L o s A n g e l e s . T y t u ł o r y g i n a ł u w y d a n e g o w r o k u 1960 p r z e z Mouton & C o „ F e m m e s d ' A f r i q u e N o i r " W ś r ó d p r a c etnograficznych, które traktują o kulturze l u d ó w Afryki o c z y m a b a d a c z a terenowego — p i s z e w e w s t ę p i e do p r a c y z b i o r o w e j ki Tropikalnej stawowy brak. lub nawet P a u l m e — bardzo często z a o b s e r w o w a ć Etnograf mianowicie wyłącznie, naświetleniu nostronny. Denise n a tym, oparł swoje czego d o w i e d z i a ł rzeczywistość plemienna ma w widzianej Kobiety możemy obserwacje i dociekania s i ę od Afry­ jeden pod­ głównie, tubylców-mężczyzn. W s k u t e k tego o b r a z z n i e k s z t a ł c o n y , To p r a w d a , iż znacznie trudniej p r o w a d z i ć b a d a n i a terenowe w ich jed­ środo­ w i s k u k o b i e c y m . T u b y l c z e ż o n y , siostry czy m a t k i oddziela od p r z y b y s z a z E u r o p y 1 A m e r y k i m u r odwiecznych tradycji obyczajowych. Jeżeli nawet badania takie p r o w a d z i kobieta, to i t a k s y t u a c j a j e j jest t r u d n a . (Fakt, i ż w o g ó l e r o z m a w i a o n a ś m i a ł o z m ę ż c z y z n a m i n a tematy t a k b a r d z o d r a ż l i w e , ż e od n i c h z a c z y n a s w o j e �228 RECENZJE r o z m o w y , i c h u w a g w y s ł u c h u j e n a j p i e r w — m o ż e u kobiet m i e j s c o w y c h w y w o ł a ć bardzo ł a t w o u c z u c i e n i e c h ę c i i w r o g o ś c i . N i c p r z e t o d z i w n e g o , ż e p r z e z d ł u g i e lata w i a d o m o ś c i o t r a d y c y j n y c h k u l t u r a c h s p o ł e c z e ń s t w a f r y k a ń s k i c h b y ł y w i z j ą , j a k ą u z y s k a ł etnograf w ś w i e c i e m ę s k i e j p o ł o w y w s p ó l n o t s z c z e p o w y c h . O m a w i a n a tu k s i ą ż k a z o s t a ł a n a p i s a n a p r z e z o s i e m k o b i e t z a j m u j ą c y c h s i ę b a ­ d a n i a m i e t n o g r a f i c z n y m i n a o b s z a r a c h a f r y k a ń s k i c h , k t ó r e do n i e d a w n a z n a j d o ­ w a ł y s i ę w orbicie f r a n c u s k i c h i (belgijskich w p ł y w ó w k o l o n i a l n y c h . D o t y c z ą one c z a s ó w stosunkowo n o w y c h , gdyż dokonywano tych o b s e r w a c j i pod k o n i e c l a t 50-tych naszego s t u l e c i a . C a ł o ś ć u k a z a ł a s i ę pod r e d a k c j ą D e n i s e P a u l m e , p r o f e s o r a p a r y s k i e j E c o l e des H a u t e s E t u d e s i z a r a z e m d y r e k t o r k i M u s é e des A r t s O c é a n i e n s et A f r i c a i n s . O n a to w ł a ś n i e j e s t r ó w n i e ż a u t o r k ą obszernego w s t ę p u do p r a c y , z a ­ w i e r a j ą c e g o szereg u o g ó l n i e ń i p o d s u m o w a ń , a t a k ż e z w r a c a j ą c e g o u w a g ę n a c a ł o ­ kształt problematyki społecznej z w i ą z a n e j z kobietą w tradycyjnej Czarnej Afryce. S z e ś ć e s e j ó w , k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę n a całość, otwiera studium na temat p o ł o ż e n i a kobiety w g w i n e j s k i m p l e m i e n i u C o n i a g u i i s ą s i a d u j ą c y m z n i m B a s a r i , p i ó r a M o ­ n i q u e G e s s a i n . A u t o r k a o m a w i a n a j p i e r w r o l ę kobiety, j a k o o g n i w a ł ą c z ą c e g o po­ s z c z e g ó l n e rody i l i n e a ż e w t r a d y c y j n y m systemie p o k r e w i e ń s t w a . W ł a ś n i e dlatego j u ż w k r ó t c e po u r o d z e n i u s i ę c ó r k i r o d z i c e d e c y d u j ą o t y m , kto b ę d z i e j e j m ę ż e m . K o b i e t a u w i k ł a n a jest od k o l e b k i w s k o m p l i k o w a n ą s i e ć p o w i ą z a ń s p o ł e c z n y c h . N a s t ę p n i e ś l e d z i m y w r a z z a u t o r k ą losy d z i e w c z ą t G o n i a g u i od n a j w c z e ś n i e j s z e g o d z i e c i ń s t w a , poprzez okres d o j r z e w a n i a , i n i c j a c j i , a ż po m a ł ż e ń s t w o . W i d z i m y m i ę ­ dzy i n n y m i n i e b y w a ł ą , j a k n a o b y c z a j e e u r o p e j s k i e , s w o b o d ę s e k s u a l n ą m ł o d z i e ż y , z a k o ń c z o n ą z a w a r c i e m z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , k t ó r y d a j e w p r a w d z i e kobiecie t u ­ b y l c z e j s p o ł e c z n y status, lecz z d r u g i e j strony o z n a c z a p o c z ą t e k p a s m a c i ę ż k i e j pracy i p o d p o r z ą d k o w a n i u woli m ę ż a . Studium zajmuje się n a s t ę p n i e okresem c i ą ­ ż y , p r z y j ś c i a n a ś w i a t d z i e c k a i s t o s u n k u m a t k i do p o t o m s t w a , n a d e r odmiennego od s t o s u n k u o j c a . N a s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e tu p r o b l e m w i ę z ó w u c z u c i o w y c h m i ę d z y m a t k ą a s y n e m , o d g r y w a j ą c y c h bardzo p o w a ż n ą r o l ę w t r a d y c y j n e j k u l t u ­ rze s p o ł e c z n e j m u r z y ń s k i e j A f r y k i . Z rolniczego ś r o d o w i s k a p l e m i e n n e g o C o n i a g u i p r z e n o s i n a s k o l e j n y r o z d z i a ł pióra Marguerite Dupire w ś w i a t pasterskich n o m a d ó w Fulani, Bororo. Poznajemy n a j p i e r w r e p u t a c j ę , z r e s z t ą nie n a j l e p s z ą , j a k ą c i e s z ą s i ę w ś r ó d o s i a d ł y c h s z c z e p ó w N i g r u o w i p a s t e r z e i i c h kobiety, z w a n e „ s u k a m i z buszu". W t r a k c i e s z c z e g ó ł o ­ w e j a n a l i z y o p i s y w a n e j k u l t u r y n o m a d ó w r o z u m i e m y p r z y c z y n y tej pogardy, w y ­ n i k a j ą c e po prostu z o d m i e n n o ś c i m o d e l u s p o ł e c z n e g o . O b s e r w u j e m y w i ę c n a j p i e r w z a s a d ę o d r ę b n o ś c i p ł c i i i c h status w z a j e m n y . A u t o r k a m ó w i o d z i e c i ń s t w i e i w y ­ c h o w a n i u t r a d y c y j n y m d z i e w c z ą t Bororo, o m a ł ż e ń s t w i e i s t o s u n k a c h m i ę d z y m ę ­ ż e m a ż o n ą l u b ż o n a m i (w w y p a d k u c z ę s t e j tu p o l i g a m i i ) , n a s t ę p n i e o s t o s u n k a c h w z a j e m n y c h m i ę d z y ż o n ą a r o d z i n ą m ę ż a w p o r ó w n a n i u do s t o s u n k ó w m ł o d e j ż o ­ n y z j e j w ł a s n y m i n a j b l i ż s z y m i , w k t ó r y c h z n a j d u j e c z ę s t o p o d p o r ę . D a l e j pisze o s t o s u n k u d z i e c i do m a t k i o r a z a n a l i z u j e obszernie status gospodarczy kobiety. A w i ę c p o d z i a ł p r a c y m i ę d z y p ł c i e w y n i k a j ą c y n i e tyle z p r z y c z y n m a g i c z n o r k u l t o w y c h , ile podyktowany odwiecznymi potrzebami gospodarczymi i z d r o w y m r o z s ą d ­ k i e m , k t ó r e g o n i e s p o s ó b o d m ó w i ć t r a d y c y j n y m k u l t u r o m (plemiennym, t r w a j ą c y m od t y s i ę c y lat. M a r g u e r i t e D u p i r e z a j m u j e s i ę d o ś ć obszernie p r z y k ł a d a m i w y m u ­ s z a n i a p r z e z kobiety B o r o r o u s t ę p s t w w z g l ę d e m m ę ż ó w i p r z e ł a m y w a n i e m przez nie s z t y w n y c h s c h e m a t ó w s p o ł e c z n y c h p r z y z a s t o s o w a n i u u s a n k c j o n o w a n e g o oby­ c z a j e m s o l i d a r y z m u kobiecego. Z j a w i s k a tego t y p u z a o b s e r w u j e m y z r e s z t ą i u i n ­ nych l u d ó w afrykańskich. S t ą d t y l k o k r o k do z a g a d n i e n i a roli k o b i e t y a f r y k a ń s k i e j w d a w n e j szczepo­ wej organizacji politycznej. Pisze o tym w trzecim z kolei rozdziale A n n i e M . D. �229 RECENZJE L e b e u f . A u t o r k a r y z y k u j e t w i e r d z e n i e , iż r o l a ta b y ł a w A f r y c e p r z e d k o l o n i a l n e j z n a c z n i e w i ę k s z a n i ż po o p a n o w a n i u tego k o n t y n e n t u p r z e z e u r o p e j s k i c h k o l o n i ­ z a t o r ó w i n a w e t n i ż d z i ś , po u z y s k a n i u p r z e z A f r y k a ń c z y k ó w n i e p o d l e g ł o ś c i . Nie p r ó b u j e ona w m ó w i ć c z y t e l n i k o w i n a t u r a l n i e , ż e d a w n a A f r y k a b y ł a k r a j e m k l a ­ sycznego m a t r i a r c h a t u , j a k i r a c z e j w w y i d e a l i z o w a n e j f o r m i e p o w s t a ł j e d y n i e z a biurkami d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h e t n o l o g ó w . Z w r a c a natomiast u w a g ę na p e w n e f o r m y r z ą d ó w w t r a d y c y j n y c h , s c e n t r a l i z o w a n y c h p a ń s t w a c h m u r z y ń s k i c h , gdzie k r ó l i k r ó l o w a dzielili s i ę p o s p o ł u w ł a d z ą i gdzie j e s z c z e c z ę ś c i e j w ł a d a l i k r ó l , jego m a t k a i siostra n a r ó w n y c h p r a w a c h . I n a c z e j w y g l ą d a ł o to w s p o ł e c z e ń s t w a c h p l e ­ m i e n n y c h p o s i a d a j ą c y c h w ł a d z ę r o z p r o s z o n ą m i ę d z y r o d y i l i n e a ż e , ale i t u r o l a w y b i t n y c h , z w ł a s z c z a s t a r y c h k o b i e t b y ł a w y r a ź n a . D a w n i etnografowie i p o d r ó ż n i ­ cy nie 'rozumieli j e j z r e s z t ą n a w e t , m i m o ż e m i e l i m o ż n o ś ć n a o a z n i e o b s e r w o w a ć nie i s t n i e j ą c e j u ż d z i ś s y s t e m y p l e m i e n n e . D a w n i a d m i n i s t r a t o r z y k o l o n i a l n i n a t o ­ m i a s t , p r z y w y k l i do d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e g o m o d e l u o b y c z a j o w e g o E u r o p y , z n i s z c z y ­ li u d z i a ł kobiet w r z ą d a c h p l e m i e n n y c h , p r z e s a d n i e n a t o m i a s t u m a c n i a j ą c monopol m ę ż c z y z n . A u t o r k a o m a w i a p r z y tej o k a z j i t r a d y c y j n e k o b i e c e o r g a n i z a c j e p l e m i e n ­ ne, w t y m i t a j n e s t o w a r z y s z e n i a . C z w a r t y r o z d z i a ł n a p i s a n y przez A n n e L a u r e n t i n , k t ó r a j a k o l e k a r k a p r a c o ­ w a ł a w szpitalu na obszarze dzisiejszej Republiki Ś r o d k o w o a f r y k a ń s k i e j , traktuje o kobietach plemienia Nzakara, żyjących w dawnym wojowniczym sułtanacie, 0 c h a r a k t e r y s t y c z n y m do d z i ś r o z w a r s t w i e n i u s p o ł e c z n y m . P o z n a j e m y tu ż y c i o r y s y p i ę c i u kobiet z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k i w r ó ż n y m w i e k u , i l u s t r u j ą c e p r z e m i a n y , j a k i m u l e g a t e s p o ł e c z e ń s t w o m u r z y ń s k i e od epoki p r z e d k o l o n i a l n e j . A z a t e m n a j p i e r w c z y t a m y o iNatelege, k s i ę ż n i c z c e k r w i , o d g r y w a j ą c e j p o w a ż n ą r o l ę w w o j e n n y c h dziejach plemienia przed n a d e j ś c i e m F r a n c u z ó w . P ó ź n i e j z d z i e j ó w ż y w o t a nie­ w o l n i c y K a f i d o w i a d u j e m y sdę nie t y l k o o l o s a c h t y c h , k t ó r y c h w o j n y szczepowe p o z b a w i ł y d o s ł o w n i e w s z y s t k i e g o , lecz r ó w n i e ż i o izdenzeniu t r a d y c y j n e j r z e c z y ­ w i s t o ś c i z poczynaniami k o l o n i z a t o r ó w . T e n sam okres widzimy n a s t ę p n i e oczami Songomibi, p r z e d s t a w i c i e l k i a r y s t o k r a c j i N z a k a r a . C z a s y dzisiejsze, w k t ó r y c h , j a k s i ę o k a z u j e , d a w n e w i e r z e n i a , p r a k t y k i i zabobony n a d a l o d g r y w a j ą o g r o m n ą r o l ę w ż y c i u a f r y k a ń s k i e j kobiety, opisane z o s t a ł y w ż y c i o r y s a c h d w u m ł o d y c h M u r z y ­ nek, N a k p a n g i i Nabate. W jeszcze bardziej hermetyczny ś w i a t oddzielonych barierami s p o ł e c z n y m i grup p l e m i e n n y c h w p r o w a d z a n a s esej E t h e l M . A l b e r t , p o ś w i ę c o n y p o ł o ż e n i u kobiet w B u r u n d i i s ą s i e d n i e j R w a n d z i e . Z a s a d ą o d w i e c z n ą b y ł o tu absolutne p o d p o r z ą d ­ k o w y w a n i e się z w i e r z c h n i k o w i i absolutna w ł a d z a nad p o d w ł a d n y m . Arystokra­ tyczni, w y s m u k l i Tutsi, ż y j ą c y z pasterstwa, wojen i pobieranych h a r a c z ó w , w ł a ­ dali od d a w n a r o l n i k a m i H u t u , k t ó r y m i b y ł y l i c z n e p l e m i o n a M u r z y n ó w Bantu, r ó ż n i ą c e s i ę od s w o i c h w ł a d c ó w z a r ó w n o usposobieniem, j a k i w y g l ą d e m f i z y c z ­ nym. Obie grupy w r ó w n e j mierze p o g a r d z a ł y i w ł a d a ł y nieliczną, m y ś l i w s k o - z b i e r a c z ą l u d n o ś c i ą p i g m e j s k i c h T w a . N i e z a l e ż n i e od tego, w j a k i e j z n a l e ź l i b y ś m y s i ę g r u p i e p l e m i e n n e j , o b s e r w u j e m y tu o d w i e c z n e i absolutne p o d p o r z ą d k o w a n i e kobiet mężczyznom w typowym patriarchalnym społeczeństwie. Z a d a n i e m a u t o r k i jest j e d n a k w y k a z y w a n i e , w j a k i s p o s ó b kobieta R u n d i u m i e i c h c e o d g r y w a ć r o l ę w d o m u d w rodzie. W j a k i s p o s ó b u z y s k u j e w p ł y w n a m ę ż a i p r z e f o r s o w u j e s w o j e pragnienia. A n a l i z u j e bowiem nie t y l k o obowiązki podwładnych, ale również 1 u ś w i ę c o n e tradycją o b o w i ą z k i zwierzchnika, n ą ć za s o b ą p o w a ż n e konsekwencje. których niedopełnienie może pociąg­ O s t a t n i z e s e j ó w , p i ó r a M u r z y n k i , S o l a n g e F a l a d e , dotyczy kobiet m i e s z k a j ą ­ c y c h n a p r z e d m i e ś c i a c h D a k a r u , n a l e ż ą c y c h do szczepu Wolof i L e b u . Jest to ś r o ­ dowisko m u r z y ń s k i c h r o b o t n i k ó w , d r o b n y c h r z e m i e ś l n i k ó w itp. z a m i e s z k u j ą c e od �RECENZJE 230 p o k o l e ń ubogie d z i e l n i c e i t w o r z ą c e w ł a s n y n i e j a k o ś w i a t . I t u r ó w n i e ż p o z n a j e m y c y k l ż y c i a k o b i e t y p o c z ą w s z y od d z i e c i ń s t w a , poprzez m a ł ż e ń s t w o , m a c i e r z y ń s t w o , a d a l e j t a k i e z a g a d n i e n i a , j a k p o l i g a m i a , r o z w o d y , w d o w i e ń s t w o i status gospo­ d a r c z y . M i m o z a p e w n i e ń a u t o r k i , ż e o p i s y w a n e p r z e z n i ą s p o ł e c z e ń s t w o jest k o n ­ s e r w a t y w n e i ż e z m i e n i a s i ę ono bardzo p o w o l i , c z y t e l n i k dostrzega kolosalny kontrast m i ę d z y tymi mieszkankami z a c h o d n i o a f r y k a ń s k i e j metropolii a kobietami ze s p o ł e c z n o ś c i s z c z e p o w y c h w n ę t r z a A f r y k i . T y m c e n n i e j s z e s ą w ł a ś n i e d a n e z e ­ b r a n e przez F a l a d e , t w o r z ą c e z a k o ń c z e n i e c a ł e g o c y k l u . Nader p o ż y t e c z n ą d l a czytelnika, k t ó r y p r a g n ą ł b y się czegoś w i ę c e j d o w i e d z i e ć •o p o r u s z a n y c h tu z a g a d n i e n i a c h , jest b a r d z o o b s z e r n a b i b l i o g r a f i a a n a l i t y c z n a p r z e d m i o t u , z a w a r t a n a 62 s t r o n a c h d r u k u , s p o r z ą d z o n a a ż do 1 s t y c z n i a 1960 r o k u p r z e z M . P e r l m a n i M . P . M o a l w e d ł u g n a s t ę p u j ą c y c h o g ó l n y c h grup z a g a d n i e ń : c z a s o p i s m a , s p r a w o z d a n i a z k o n g r e s ó w i k o n f e r e n c j i , s p o ł e c z n y i p r a w n y status k o ­ biety a f r y k a ń s k i e j , ż y c i e r o d z i n n e , i n i c j a c j e , s t o w a r z y s z e n i a kobiece, p r a c a , zdob­ n i c t w o u p r a w i a n e p r z e z kobiety, d z i a ł a l n o ś ć p o l i t y c z n a , f u n k c j e r y t u a l n e , w y k s z t a ł ­ cenie i e m a n c y p a c j a , s z k o ł y , k s z t a ł c e n i e d o r o s ł y c h kobiet. J u ż d l a samego z e s t a w u bibliograficznego przeto w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę n a o m a w i a n ą k s i ą ż k ę , c h o c i a ż nie jest o n a b y n a j m n i e j w o l n a o d usterek. W ś r ó d mich w y m i e n i ć n a j e ż a ł o b y m o ż e n a pierwszym miejscu nieostrożność w p o r ó w n y w a n i u opisywanych afrykańskich zja­ w i s k s p o ł e c z n y c h z p o ł o ż e n i e m kobiet w c y w i l i z a c j i europejskiej. W y d a j e się, ż e z n a j o m o ś ć europejskich z j a w i s k s p o ł e c z n y c h w ich historycznej perspektywie po­ z o s t a w i a u autorek, c e n n y c h s k ą d i n ą d t e r e n o w y c h o p r a c o w a ń a f r y k a ń s k i c h , d u ż o do ż y c z e n i a . Zbyt s ł a b o t a k ż e c h y b a zasygnalizowano przemiany, jakim mimo wszystko u l e g a j ą tradycyjne modele s p o ł e c z n e Czarnej A f r y k i w z e t k n i ę c i u z kolo­ nialnym prawodawstwem, a t a k ż e z działalnością chrześcijańskich misjonarzy, pro­ p a g u j ą c y c h w z o r c e i d o k t r y n ę z u p e ł n i e o d m i e n n ą od t r a d y c y j n e j . Z u p e ł n i e p r a w i e nie z n a l a z ł y w pracach odzwierciedlenia nowoczesne w p ł y w y w z o r c ó w europejskich, lansowane przez a d m i n i s t r a c j ę n o w o p o w s t a ł y c h p a ń s t w n i e p o d l e g ł y c h . Wiemy s k ą d ­ i n ą d r ó w n i e ż , iż odwieczne hierarchie s p o ł e c z n e , takie j a k obserwowana przez E t h e l M . A l b e r t w B u r u n d i i R w a n d z i e , w ł a ś n i e w ostatnich l a t a c h i to z a r a z po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i p r z e z te k r a j e r u n ę ł y W g r u z y p o d w p ł y w e m r e w o l u c j i s p o ł e c z n y c h . I n n a s p r a w a , ż e o p u b l i k o w a n e w o m a w i a n e j tu k s i ą ż c e m a t e r i a ł y po­ c h o d z i ł y z obserwacji d o k o n y w a n y c h t u ż przed ostatecznym u s t ą p i e n i e m koloniza­ t o r ó w , a w i ę c n a p r z y s ł o w i o w e 5 m i n u t p r z e d diwunaistą. Leszek M I C A E L B L U N D E L L , So Rough feld a n d Nicolson, L o n d y n 1S64 a Wind — The Kenya Memoirs, Dzięgiel Weiden- P r o c e s k s z t a ł t o w a n i a s i ę n i e p o d l e g ł y c h p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h pozostanie j e s z c z e p r z e z Wiele l a t t e m a t e m , k t ó r y p a s j o n o w a ł b ę d z i e n i e t y l k o s p e c j a l i s t ó w , a w i ę c h i s t o r y k ó w , p o l i t y k ó w czy s o c j o l o g ó w , l e c z r ó w n i e ż i p r z e c i ę t n e g o , w y k s z t a ł c o n e g o c z ł o w i e k a . Obserwowanie t w o r z e n i a się n o w y c h i n o w o c z e ś n i e p o j m o w a n y c h spo­ ł e c z e ń s t w C z a r n e g o K o n t y n e n t u p o s i a d a n i e m a ł e z n a c z e n i e t a k ż e dla etnografia, b a ­ d a j ą c e g o k u l t u r y p i e r w o t n e w i c h e w o l u c j i k u coraz s z y b s z y m z m i a n o m i m o d e r ­ n i z a c j i . P u b l i k a c j i n a te t e m a t y nigdy p r z e t o n i e b ę d z i e z a w i e l e , o i l e n a t u r a l n i e i c h autorzy s t a r a j ą s i ę p r z e d s t a w i ć o p i s y w a n e z j a w i s k a u c z c i w i e i o b i e k t y w n i e , d a ­ j ą c czytelnikowi obraz nie z n i e k s z t a ł c o n y w y s p e k u l o w a n ą d o k t r y n ą lub pospolitymi potoożnymi ż y c z e n i a m i pisarza. Wspomnienia Mi Blundella należą na szczęście do tej kategorii publikacji, �231 RECENZJE z których dzień istotnie d o w i a d u j e m y uzyskania przez n i ą jakie przeżywał ó w kraj się mnóstwo niepodległości, u progu o .najnowszej historii K e n i i , w o konfliktach A f r y c e W s c h o d n i e j . A u t o r m i e s z k a od p r z e s z ł o przybył z Anglii, rezygnując sam za uzyskane ze studiów pomocnika pieniądze w 40 l a t w Oxfordzie d l a saperów rozpoczął przedstawiciel namowom europejskich administracji kolonialnej ściom stał się przyjaciół osadników w i organach w t y m k r a j u . Z czasem niejako kolonial­ Kenii, do afrykańskiej przywódcą której przygody. gospodarstwo n a z b o c z a c h W z g ó r z zdemobilizowaniu przed­ etnicznych, na farmach europejskich o s a d n i k ó w . zakupił W czasie w o j n y d o w o d z i ł t u b y l c z y m b a t a l i o n e m uległ i zlikwidowania brytyjskiego panowania nego w Z a c z y n a ł od s t a n o w i s k a społecznych Następnie Kenijskich. n a froncie a b i s y ń s k i m . karierę polityczną, doradczych przy brytyjskiej dzięki swym wrodzonym europejskiej mniejszości. W Po jako latach zdolno­ 1952-1957, a w i ę c w okresie rewolty M a u M a u , w c h o d z i ł B l u n d e l l w s k ł a d paroosobowej rady wojennej utworzonej przy boku gubernatora K e n i i , B a r i n g a . Pod koniec powstania Blundell, skutkiem swoich liberalnych p o g l ą d ó w i p r z e ś w i a d c z e n i a , iż K e n i a sem naraził musi być rządzona przez Afrykańczyków, się poważnie z cza­ europejskim o s a d n i k o m , k t ó r z y o k r z y k n ę l i go z d r a j c ą . N i e z r a ż o n y t y m j e d n a k b y ł g o r ą c y m downikiem szerokiego p r o g r a m u p o m o c y i n a p r a w i e n i a k r z y w d s p o ł e c z n y c h dzonych plemionom Blundell nawiązuje przez b i a ł y c h murzyńskim, coraz mniejszości kami mas murzyńskich. micznym, strem młodym zwłaszcza silniejsze więzy hinduskiej w K i k u j u przez z Brytyjczyków przedstawicielami tej k o l o n i i angielskiej, orę­ wyrzą­ w Kenii. dyskryminowanej a także z rzeczni­ M i ę d z y i n n y m i ł ą c z ą go s t o s u n k i n a d e r p r z y j a z n e z d y n a ­ politykiem ze i sekretarzem generalnym szczepu partii Luo, Tomem KANU, Mboya, późniejszym zamordowanym w mini­ l i p c u 196B r o k u w Nairobi. Kiedy organów władze administracji kolonialnej samorządowych, dawczej. O n s a m i utworzona przezeń n i e do g ł o s u l u d n o ś c i a f r y k a ń s k i e j prezentacji politycznej Europejczyków w w Kenii grupa „ N o w e j nie ma i tłumaczy, ż e i n i e chce u t r z y m y w a ć status tej części przed kontynentu podsycaniem są nastrojów ny jest z a r ó w n o przez b i a ł y c h odłamy czarnych zgodnymi z szans afrykańskich cieszy w mu czasów. ostania i to w wchodzi w Rady iż na dłuższą metę 60 czynionych białym Blundell niechęci rasowej reakcjonistów w W władzy brytyjski, osadnikom, częściowo nie nadaremnie, Afrykańczyków. się za szeregach roku przekazania w ł a d z y miano względem skład prowizorycznego, mo­ angielskiej Atakowa­ i rasistów, j a k i przez najskrajniejsze opowiadających Natomiast ostrzega, wśród re­ tysięcy monopolistycznej ideami a następnie 1960 trybalizmu,' odpowiedzialnych na w kraju w i Kenyatty Blundell konferencji w Londynie ręce ludności czarnych. Zyskuje Judasza i powoduje, i ż w i ę k s z o ś ć Blundella całkowity nie­ polityków o p r z y s z ł o ś c i K e n i i B l u n d e l l n a czele d e l e g a c j i b i a ł e j stosuje Kenii Ustawo­ dopuszcze­ Afryce Wschodniej. D n i w ł a d z y policzone. kołach białych osadników w w zrozumieniem. się na perspektywę nych z w o l e n n i k ó w utworzenie zwanej K e n i i " nalega n a się przy r o d z a j u M b o i , O d i n g i czy Ngali, się szacunkiem mającej zadecydować godzi quo nacjonalistów, duchem na tak c z a r n y c h t u b y l c ó w . B l u n d e l l orientuje się, iż rząd mimo oficjalnych i nieszczerych z a p e w n i e ń w się i hinduskiej,. O s t r z e g a p r z e d s t o s o w a n i e m w k l u c z a rasowego obliczu 6 m i l i o n ó w decydują B l u n d e l l z a s t a j e w y b r a n y do bojkot. daw­ Nie zrażony tym zorganizowanego jeszcze p r z y gubernatorze ko­ l o n i a l n y m r z ą d u , j a k o m i n i s t e r r o l n i c t w a . P r e m i e r e m tego r z ą d u jest j u ż A f r y k a ń ­ czyk, R o n a l d N g a l a . B i e r z e u d z i a ł n a s t ę p n i e w d r u g i e j k o n f e r e n c j i l o n d y ń s k i e j , u s t a ­ lającej zasady konstytucji modus vivendi między przyszłej zwalczającymi Kenii, na której dochodzi się partiami murzyńskimi do wypracowania KANU i KADU. �232 RECENZJE P o u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i p r z e z K e n i ę B l u n d e l l nie o p u s z c z a k r a j u , lecz d e m o n ­ s t r a c y j n i e w n i m zostaje, g ł o s z ą c i d e ę l o j a l n o ś c i w o b e c w y b r a n e j p r z e z siebie o j ­ czyzny. T w i e r d z i on, i ż r ó ż n i c e r a s o w e nie m a j ą i nie m o g ą m i e ć istotnego z n a c z e ­ nia w A f r y c e , gdzie p r z y s z ł o ś ć l e ż y w u c z c i w e j w s p ó ł p r a c y w s z y s t k i c h l u d z i do­ b r e j w o l i . W y c o f u j e s i ę z ż y c i a politycznego p o w r a c a j ą c n a s w o j ą f a r m ę . C z t e r d z i e ś c i lat ż y c i a w K e n i i p o z w o l i ł y B l u n d e l l o w i d a ć w iswych wspo­ m n i e n i a c h ż y w y obraz tego k r a j u , k t ó r y u z u p e ł n i a on o b f i t y m k o m e n t a r z e m histo­ rycznym i politycznym. W y j a ś n i a w i ę c zaraz w p o c z ą t k o w y c h partiach książki przyczyny forsowania białego osadnictwa w tym kraju przez A n g l i k ó w , k t ó r z y z b u d o w a l i k o s z t o w n ą l i n i ę k o l e j o w ą z w y b r z e ż a do U g a n d y p o c z ą t k o w o z p r z y c z y n czysto s t r a t e g i c z n y c h . L ę k a n o s i ę m i a n o w i c i e i n f i l t r a c j i N i e m c ó w w g ł ą b A f r y k i W s c h o d n i e j . N a s t ę p n i e j e d n a k , w p o c z ą t k a c h naszego s t u l e c i a w y k r y s t a l i z o w a ł po­ g l ą d , iż i n w e s t y c j a k o l e j o w a m u s i s i ę o p ł a c a ć , a d r o g a do tej r e n t o w n o ś c i w d z i ­ kiej, p r y m i t y w n e j K e n i i b y ł a tylko jedna: sprowadzenie europejskich f a r m e r ó w i p l a n t a t o r ó w , k t ó r z y s p o w o d u j ą n a p ł y w k a p i t a ł ó w i o ż y w i e n i e gospodarcze. W a r t o d o d a ć , iż a k c j a t a j u ż p r z e d p r z e s z ł o 00 l a t y ( s p o t k a ł a s i ę z k r y t y c z n y m i o p i n i a m i , jako p r z e d s i ę w z i ę c i e ryzykowne politycznie i s p o ł e c z n i e , m o g ą c e u w i k ł a ć A n g l i ę w p r z y s z ł o ś c i w k o n f l i k t y z t u b y l c a m i . P o g l ą d y te nie z y s k a ł y s o b i e dostatecznej uwagi u w ł a d z . Blundell podkreśla, iż administracja uległa złudzeniu „pustego k r a ­ j u " , k t ó r y w ó w c z a s b y ł t y l k o w n i e k t ó r y c h p a r t i a c h i to czasowo, s k u t k i e m k l ę s k ż y w i o ł o w y c h w y l u d n i o n y . O m y ł k a t a w y s z ł a n a j a w j u ż w p a r ę d z i e s i ą t k ó w lat p ó ź n i e j . Dalej Blundell analizuje charakter trzech fal przyfbyszów europejskich. Pierwisi, n a j w c z e ś n i e j s i , byli poszukiwaczami przygód, myśliwymi, podróżnikami i w o j s k o w y m i , n i e k w a p i ą c y m i s i ę do o s a d n i c t w a . D r u g a , l i c z n i e j s z a , p r z y b y w a j ą c a po r o k u 1921 r e k r u t o w a ł a isię p r z e d e w s z y s t k i m z b y ł y c h w o j s k o w y c h , k t ó r y m r z ą d w y d z i e r ż a w i a ł na dogodnych w a r u n k a c h z i e m i ę , u d z i e l a ł p o ż y c z e k i k t ó r y c h s t a r a ł s i ę z a c h ę c i ć do o s a d n i c t w a l i c z n y m i o b i e t n i c a m i , nie z a w s z e s p e ł n i a n y m i . F a l a ta j e d n a k r ó w n i e ż p o s i a d a ł a d u c h a pionierskiego. O s a d n i c y o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o ż y l i w absolutnej n i e m a l i z o l a c j i , ponosili l i c z n e straty s k u t k i e m b r a k u d o ś w i a d ­ c z e n i a i k r y z y s ó w n ę k a j ą c y c h r o l n i c t w o ś w i a t o w e . A d a p t o w a l i oni d z i e w i c z e o b s z a ­ r y pod u p r a w ę , n ę k a n i p r z e z d z i k i e z w i e r z ę t a i c h o r o b y t r o p i k a l n e , k t ó r y c h w t y m d z i ś u z n a n y m za n a j z d r o w s z y k r a j u a f r y k a ń s k i m w ó w c z a s n i e b r a k o w a ł o . O s t a t ­ nią, p o w o j e n n ą falą e u r o p e j s k ą b y ł a m a s a p r z y b y s z ó w , k t ó r y m r z ą d — d o ś ć nie­ uczciwie — o b i e c y w a ł posady lub f a r m y i plantacje w k r a j u , jakoby c a ł k o w i c i e u c y w i l i z o w a n y m , k t ó r e g o n i e t y l k o k l i m a t , ale i s t o s u n k i s p o ł e c z n o - e t n i c z n e n i e ­ m a l ż e nie r ó ż n i ą s i ę od a n g i e l s k i c h . L u d z i e ci nie m i e l i z a m i a r u ż y ć ż y c i e m p i o ­ n i e r ó w . Z a p e w n i a n o i c h .solennie, ż e b ę d ą p r z e z d z i e s i ą t k i lat ż y l i i p r a c o w a l i w k r a j u administrowanym przez w ł a d z e J e j K r ó l e w s k i e j Mości. Rozpatrując skład s p o ł e c z n y i p o z y c j ę owych europejskich „settlers" w K e n i i autor p r ó b u j e p r z e d s t a w i ć i c h t y p p s y c h i c z n y , a t a k ż e z n a l e ź ć ź r ó d ł o i c h politycz­ n y c h p o g l ą d ó w oraz idei, k t ó r y m w i ę k s z o ś ć h o ł d o w a ł a . O d ż e g n u j e s i ę od s t r o n n i ­ czego i p o w i e r z c h o w n e g o o k r e ś l e n i a „ s e t t l e n s ó w " , j a k o r e a k c y j n y c h e p i g o n ó w k o ­ l o n i a l i z m u . Z drugiej strony w s k a z u j e , iż c z ę ś ć z n i c h , ale t y l k o c z ę ś ć , r z e c z y w i ś c i e s z u k a ł a w K e n i i s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h , jakie już w Europie okresu m i ę d z y w o j e n ­ nego p o w o l i o d c h o d z i ł y w p r z e s z ł o ś ć . T u n a l e ż y s z u k a ć p r z y c z y n y k o n f l i k t u , w j a ­ k i p o p a d ł ze s w y m i w y b o r c a m i l i b e r a l i z m p o g l ą d ó w autora. C i e k a w i e i b a r w n i e o p i s u j e n a s t ę p n i e B l u n d e l l k a m p a n i e w o j e n n e odbyte w r a z z k e n i j s k i m i ż o ł n i e r z a m i z r ó ż n y c h s z c z e p ó w . T u autor z w r a c a r ó w n i e ż u w a g ę na p r z e m i a n y w p s y c h i c e A f r y k a ń c z y k a , j a k i e p r z y n i o s ł a w o j n a , w y r y w a j ą c go z izo­ l a c j i p l e m i e n n e j i s t a j ą c s i ę d l a niego (szkołą e m a n c y p a c j i r a s o w o - n a r o d o w e j . Z kolei w k i l k u r o z d z i a ł a c h d a l s z y c h c z y t a m y o p r z y c z y n a c h , p r z e b i e g u i s k u t ­ kach rewolty M a u M a u . Autor, mimo że w c h o d z i ł w s k ł a d rady wojennej, m a j ą c e j �RECENZJE 233 n a celu z d ł a w i e n i e p o w s t a n i a , d a l e k i jest od j a k i e j k o l w i e k n i e n a w i ś c i w z g l ę d e m K i k u j u , z a r ó w n o w a l c z ą c y c h , j a k i w s p i e r a j ą c y c h p o w s t a n i e . Z d r u g i e j j e d n a k stro­ ny u w a ż a , iż r u c h M a u M a u b y ł przy s w y c h h a s ł a c h n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h r u c h e m z gruntu w s t e c z n y m , g d y ż p o s ł u g i w a ł s i ę p r a s t a r ą , a f r y k a ń s k ą i d e o l o g i ą zabobonu i k r w a w e j m a g i i , d ą ż y ł do o d b u d o w y r z ą d ó w d u s z s p r a w o w a n y c h p r z e z c i e m n y c h c z a r o w n i k ó w p l e m i e n n y c h , a t a k o w a ł ze ś l e p ą n i e n a w i ś c i ą o p r ó c z w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z A n g l i k a m i k r a j o w c ó w t a k ż e i t y c h w s z y s t k i c h , k t ó r z y po p r o s t u o d w r a c a l i s i ę od przedkolonialnego m o d e l u ż y c i a i w n o w o c z e s n e j c y w i l i z a c j i w i d z i e l i d r o g ę do w y z w o l e n i a . P r z y t y m w s z y s t k i m autor n i e z a m y k a oczu n a b e z p o ś r e d n i e p r z y ­ c z y n y buntu, a m i a n o w i c i e n a rozgoryczenie K i k u j u , w d u ż e j m i e r z e u s u n i ę t y c h ze swoich ziem przez k o l o n i z a t o r ó w , d z i e r ż a w i ą c y c h n a s t ę p n i e z a r e k w i r o w a n e grunta europejskim osadnikom. R ó w n o l e g l e z w a l k ą o u s t a n o w i e n i e s p o k o j u w k o l o n i i t r w a ł a w a l k a politycz­ n a o z w i ę k s z e n i e p r a w politycznych ludności hinduskiej i m u r z y ń s k i e j . T u w y ­ p a d n i e p o w i e d z i e ć za B l u n d e l l e m , i ż i d e a s p o ł e c z e ń s t w a w i e l o r a s o w e g o , w k t ó r y m l i c z ą s i ę n a j l e p s i i n a j u c z c i w s i bez w z g l ę d u n a kolor s k ó r y , z o s t a ł a z a p r z e p a s z c z o ­ n a przez reakcyjnie n a s t a w i o n ą w i ę k s z o ś ć o s a d n i k ó w europejskich w okresie, w k t ó r y m n a s t r o j e m u r z y ń s k i e j l u d n o ś c i m o ż n a sobie b y ł o p o z y s k a ć . W s k u t e k t r w a j ą c e j przez całe l a t a k a m p a n i i arogancji rasowej i obstrukcji c z o ł o w i d z i a ł a ­ cze m u r z y ń s c y z r a z i l i s i ę do idei w s p ó ł p r a c y z E u r o p e j c z y k a m i z u p e ł n i e . W m o ­ m e n c i e k i e d y w ł a d z e k o l o n i a l n e d o p u s z c z a j ą w r e s z c i e p r z e d s t a w i c i e l i k r a j o w c ó w do o r g a n ó w s a m o r z ą d o w y c h na szczeblu centralnym, A f r y k a ń c z y c y t w o r z ą j u ż zwarty, g ł u c h y n a w s z e l k i e p e r s w a z j e blok, o d m a w i a j ą c y w s p ó ł p r a c y z b i a ł y m i bez w p r o ­ w a d z e n i a uprzednio powszechnego p r a w a wyborczego d l a w s z y s t k i c h . T r o s k ą B l u n d e l l a b y n a j m n i e j n i e było cofnięcie przysłowiowych wskazówek zegara historii, l e c z w m o ż l i w i e s z y b k i m czasie w y s z k o l e n i e j a k n a j w i ę k s z e j i l o ś c i afrykańskich pracowników administracyjnych r ó ż n y c h szczebli, k t ó r z y mogliby w s p o s ó b odpowiedzialny p o p r o w a d z i ć p ó ź n i e j s w ó j k r a j . Jeszcze w a ż n i e j s z ą spra­ w ą , c h o c i a ż k o s z t o w n ą , b y ł p r o p a g o w a n y przez n i e g o p r o g r a m p o w s z e c h n e j o ś w i a ­ ty o r a z o ś w i a t y r o l n i c z e j . T a ostatnia m i a ł a p r z y g o t o w a ć r o l n i k ó w m u r z y ń s k i c h do przejmowania w przyszłości części rozparcelowywanych, a znakomicie niekiedy po­ stawionych technicznie farm i plantacji europejskich. M i a ł a też z w r ó c i ć u w a g ę tra­ dycyjnych r o l n i k ó w kenijskich na olbrzymie m o ż l i w o ś c i t k w i ą c e w plantowaniu roślin eksportowych, j a k k a w a i herbata. M i a ł a wreszcie n a d a ć nieracjonalnej, n i s z c z ą c e j zasoby z i e m i h o d o w l i z w i e r z ą t a f r y k a ń s k i c h rozumny kierunek i roz­ miary. P r o g r a m ten o s i ą g n i ę t o z a l e d w i e w c z ę ś c i , a w i n a s p a d a tu w d u ż e j m i e r z e i n a r z ą d b r y t y j s k i , w ostatniej c h w i l i p o s t a n a w i a j ą c y s i ę g w a ł t o w n i e wycofać z Kenii przy minimalnych n a k ł a d a c h pieniężnych. S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c y m i m o m e n t a m i w e w s p o m n i e n i a c h B l u n d e l l a s ą — obok o p i s ó w k u l i s ó w r u c h u M a u M a u — t a k ż e i szkicowo zarysowane sylwetki n a j w y ­ bitniejszych p o l i t y k ó w a f r y k a ń s k i c h , takich j a k wspomniany j u ż Mboya, j a k Jomo K e n y a t t a , O g i n g a O d i n g a , R o n a l d N g a l a czy p r z e d s t a w i c i e l e m n i e j s z y c h grup szcze­ p o w y c h z p ó ł n o c y i z w y b r z e ż a . A u t o r z s y m p a t i ą , ale i s z c z e r o ś c i ą p o ś w i ę c a j e d e n z r o z d z i a ł ó w a n a l i z i e p o g l ą d ó w i t e n d e n c j i c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a t y p o w e g o pol i t y k a - n a c j o n a l i s t y z A f r y k i W s c h o d n i e j . R ó w n o c z e ś n i e dzieli s i ę n a d e r i n t e r e s u ­ j ą c y m i O b s e r w a c j a m i , j a k i e p o c z y n i ł w l a t a c h , k i e d y n a zasadzie r ó w n e g o z r ó w ­ nymi p r a c o w a ł w mieszanym rasowo r z ą d z i e K e n i i , m a j ą c za k o l e g ó w m i n i s t r ó w a f r y k a ń s k i c h z p a r t i i K A D U . Pisze, i ż jest do d z i ś pod w r a ż e n i e m s z y b k o ś c i , z j a k ą ci — n i e d o ś w i a d c z e n i p r z e c i e ż w s p r a w o w a n i u s a m o d z i e l n y c h r z ą d ó w — l u d z i e osiągali dojrzałość polityczną. �234 N i e m a ł ą w r e s z c i e 'dla Blundella, które dotyczą techniki produkcji rolnej mian współczesnej Afryki o „ c z a r n y m " kontynencie, sporo w i d z i m y n a p ó ł k a c h RECENZJE etnografa i socjologa w a r t o ś ć p o s i a d a j ą te p a r t i e k s i ą ż k i przemian psychicznych K i k u j u w z g l ę d e m nowoczesnej i idei p o s t ę p u w ż y c i u codziennym. D l a badacza prze­ opisy z n a c z ą z p e w n o ś c i ą w i ę c e j n i ż n i e j e d n a p u b l i k a c j a b ę d ą c a p l o n e m p o w i e r z c h o w n e g o w o j a ż u , j a k i c h ostatnio księgarskich. N a z a k o ń c z e n i e w a r t o c h y b a d o d a ć , ż e c a ł o ś ć u z u p e ł n i a j ą fotografie, k r ó t k i s z k i c d o t y c z ą c y e w o l u c j i s a m o r z ą d u K e n i i pod k o n i e c o k r e s u -kolonialnego, noty bibliograficzne i obszerny indeks, a t a k ż e s z k i c o w e m a p k i . W e w s t ę p i e autor p r ó ­ b u j e u s t o s u n k o w a ć s i ę do s y t u a c j i w K e n i i , j a k a ( z a p a n o w a ł a j u ż po n a p i s a n i u wspomnień. Leszek Dzięgiel I S K U S S T W O T R O P I C Z E S K O J A P R I K I W SOBRAN-IJACH SSSR. Album i sło­ wo w s t ę p n e : G a l i n a C e r n o w a , red. D . O'erogge. I n s t i t u t A f r i k i A N S S R , I n s t i t u t E t n o g r a f i i A N S S S R , S o w i e t s k i j C h u d o ż n i k , -Moskwa 1968, ss. 80, tabl. 191, z d j ę c i a czarno-białe Liczne publikacje d o t y c z ą c e plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j w y j a ś n i ł y wiele w i ą ż ą c y c h s i ę z t y m t e m a t e m k w e s t i i i p r o b l e m ó w . S z t u k a A f r y k i osadzona jest w r o d o w y m i p l e m i e n n y m k o n t e k ś c i e s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m . S e n s sztuki, j e j r o l a i f u n k c j a o k r e ś l o n e s ą p r z e z z n a c z e n i e s p o ł e c z n e i filozoficzne. T r u i z m e m jest s t w i e r d z e n i e , ż e p l e m i e n n a s z t u k a a f r y k a ń s k a z w i ą z a n a jest z w i e r z e n i a m i i r e l i ­ g i ą , ż e b y w a m a t e r i a l n y m o d b i c i e m m i t ó w i -kas-mogonii. W y r a ż a -się o n a w d z i e ł a c h plastycznych (rzeźby i maski), zdobnictwie p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h , ś p i e w i e , tań­ c u i m u z y c e . K a ż d a z t y c h dziedzin k i e r u j e s i ę w ł a ś c i w y m i sobie z a s a d a m i i k a ­ nonami. N a j p e ł n i e j w s z a k ż e wypowiada się sztuka a f r y k a ń s k a w rzeźbiarstwie: w r z e ź b a c h figuralnych, maskach, plastyce u ż y t k o w e j . Poznanie jej n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć w g ł ó w n e j mierze awangardowej grupie arty­ s t ó w paryskich k o ń c a X I X w., którzy zafascynowani p l e m i e n n ą rzeźbą a f r y k a ń s k ą z n a l e ź l i w n i e j i n s p i r a c j ę f o r m a l n ą , a t a k ż e n o w e m y ś l i i p o j ę c i a . I m p u l s do d a l ­ szego p o z n a w a n i a i p o g ł ę b i a n i a z n a j o m o ś c i - o s i ą g n i ę ć a r t y s t y c z n y c h l u d ó w „ c z a r ­ nego" k o n t y n e n t u b y ł t a k s i l n y , ż e d y s p o n u j e m y o b e c n i e d u ż ą i l o ś c i ą prac, p o c z y ­ n a j ą c od t y c h , k t ó r e w y j a ś n i a j ą g e n e r a l n e z a ł o ż e n i a s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , poprzez o m ó w i e n i a stylów plemiennych i charakterystykę artystyczną większych r e g i o n ó w , k o ń c z ą c w r e s z c i e n a opisach p l a s t y c z n y c h p o s z c z e g ó l n y c h l u d ó w . C h o c i a ż w i e l e p r o ­ b l e m ó w c z e k a n a d a l n a w y j a ś n i e n i e , c h o c i a ż i s t n i e j e w i e l e n i e u s t a l o n y c h i -kontro­ w e r s y j n y c h p o g l ą d ó w , m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e w l i t e r a t u r z e etnograficznej j e s t to te­ m a t , o g ó l n i e b i o r ą c , dobrze z n a n y . W i ę k s z o ś ć d o t y c h c z a s o w y c h r o z w a ż a ń w y s z ł a spod p i ó r a b a d a c z y b r y t y j s k i c h , f r a n c u s k i c h , n i e m i e c k i c h i a m e r y k a ń s k i c h , w m n i e j s z y m stopniu b e l g i j s k i c h , s k a n ­ d y n a w s k i c h i c z e s k i c h . S t a n to z r o z u m i a ł y , ibo u w a r u n k o w a n y p r z y c z y n a m i h i s t o ­ r y c z n y m i : e k s p a n s j ą i p e n e t r o w a n i e m A f r y k i , p o z n a w a n i e m k u l t u r y l u d ó w pozo­ s t a j ą c y c h w z a l e ż n o ś c i od metropolii, b ą d ź t e ż w y n i k a j ą c y z w e w n ę t r z n e g o r o z w o j u nauk antropologicznych w p o s z c z e g ó l n y c h k r a j a c h . Z n a j o m o ś ć ze s z t u k ą A f r y k i z a w a r ł a bowiem E u r o p a n a d ł u g o przed pojawie­ niem s i ę na p r z e ł o m i e X I X i X X w. nowych p r ą d ó w artystycznych, dzięki k t ó r y m o d k r y t o p l a s t y c z n e u z d o l n i e n i a m i e s z k a ń c ó w A f r y k i . 'Pojedyncze w y t w o r y a r t y s t ó w a f r y k a ń s k i c h p o j a w i a ł y s i ę w E u r o p i e j u ż od d r u g i e j p o ł o w y X V w . T r a k t o w a n e �RECENZJE 235 p o c z ą t k o w o jako o s o b l i w o ś c i , s t a ł y s i ę z biegiem czasu obiektami b ę d ą c y m i przed­ m i o t e m n a u k o w y c h d o c i e k a ń . M a t e r i a ł u badawczego d o s t a r c z a ł y t u g ł ó w n i e w i e l k i e m u z e a zachodnioeuropejskie, by w y m i e n i ć B r i t i s h M u s e u m w L o n d y n i e , M u s é e de 1'Homime w P a r y ż u , S t a t e n s E t n o g r a f i s k a Muiseet w S z t o k h o l m i e , M u z e u m w T e r v u e r e n w Belgii, czy n i e m i e c k i e m u z e a w H a m b u r g u , B e r l i n i e i L i p s k u . Nato­ miast opracowania p o c h o d z ą c e z k r a j ó w Europy Wschodniej ( g ł ó w n i e c z e c h o s ł o ­ w a c k i e i w ę g i e r s k i e ) p o j a w i a ł y się nader rzadko. Z t y m w i ę k s z ą u w a g ą n a l e ż y o d n o t o w a ć o k a z a n i e s i ę adibumu Iskusstwo Tropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, S o w i e t s k i j C h u d o ż n i k , M o s k w a 11966, pod red. D . Ol'derogge i w o p r a c o w a n i u G . C z e m o w e j , k t ó r e j p i ó r a jest r ó w n i e ż k r ó t k i e o g ó l n e o m ó w i e n i e s z t u k i A f r y k i i opis i l u s t r a c j i . O c z y w i ś c i e p u b l i k a c j e d o t y c z ą c e plemiennej sztuki a f r y k a ń s k i e j u k a z y w a ł y s i ę w Z S R R i w latach poprzednich. P o d n i e ś ć t r z e b a t u generalne o p r a c o w a n i e J u r i j a L e b i e d i e w a : Iskusstwo Zapadno-Tropiczeskoj Afriki, Z n a n i j e , M o s k w a 19G2, W i ł a M i r i m a n o w a i G a l i n y C z e m o w e j : Iskusstwo Afriki, I s k u s s t w o , M o s k w a 1964, o r a z szereg d r o b n i e j s z y c h p r a c i p u b l i ­ kacji przytoczonych j u ż w y ż e j a u t o r ó w , wreszcie a r t y k u ł y zawarte w wydawnic­ t w a c h c i ą g ł y c h i e n c y k l o p e d y c z n y c h , a w ś r ó d n i c h : Iskusstwo Stron i Narodów Mi­ ra, [w:] Sowietskaja Encżklopiedija, M o s k w a 1962; Afrika, i[w:] Enciklopediczeskij Sprawocznik, M o s k w a 1 9 6 » ; Sowietskaja Etnografija, [w:] Sbornik Muzeja Antro­ pologii i Etnografii. N a o s o b n ą w z m i a n k ę z a s ł u g u j ą liczne publikacje c z o ł o w e g o a f r y k a n i s t y radzieckiego, D m i t r i j a Ol'derogge, z n i c h z a ś s z c z e g ó l n i e Iskusstwo Tropiczeskoj i Jużnoj Afriki, Wsieobszczaja Istorija Iskusstw, M o s k w a 1961, vol. I I , oraz Iskusstwo Narodów Zapadnoj Afriki w Muziejach SSSR, Moskwa-Leningrad 1958. P r a c e te w d u ż y m s t o p n i u z a p o z n a j ą nas z k o l e k c j a m i a f r y k a n ó w z n a j d u j ą ­ c y m i s i ę w Z S R R , j e d n a k ż e b y ł y to o p r a c o w a n i a w y c i n k o w e i n i e p e ł n e . N a t o m i a s t o m a w i a n y t u album daje m o ż n o ś ć c a ł o ś c i o w e g o poznania z b i o r ó w afrykańskich z n a j d u j ą c y c h s i ę n a terenie Z w i ą z k u Radzieckiego, t a k w muzeach, j a k i w innych instytucjach oraz w zbiorach prywatnych. Wprawdzie, j a k stwierdza we w s t ę p i e Ol'derogge, n i e z o s t a ł y d o ń w ł ą c z o n e p r z y k ł a d y p u b l i k o w a n e w c z e ś n i e j , j e d n a k ze­ s t a w i e n i e tego w y d a w n i c t w a z p o p r z e d n i m i p r a c a m i d a j e d o s y ć p e ł n ą o r i e n t a c j ę co do z b i o r ó w s z t u k i a f r y k a ń s k i e j w Z S R R . Najbogatsze k o l e k c j e z n a j d u j ą s i ę w p o s i a d a n i u M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ grafii w L e n i n g r a d z i e , z k t ó r y c h c z ę ś ć b i e r z e p o c z ą t e k z K u n s t k a m e r y P i o t r a W i e l ­ kiego. P i e r w s z y z w a r t y z b i ó r pochodzi z 1838 r . z E g i p t u . Do n a j s t a r s z y c h n a ­ l e ż ą t e ż eksponaty z 1866 r. p o c h o d z ą c e K W y b r z e ż a K o ś c i S ł o n i o w e j , a p r z e k a z a n e p r z e z k a p i t a n a L . G a r r a u d z T u l o n u — francuskiego ż e g l a r z a . P o d s t a w ą w s z a k ż e kolekcji sztuki a f r y k a ń s k i e j s ą przedmioty zebrane przez W. Junkersa, głównie z p ó ł n o c n e j części basenu Kongo. W ś r ó d i n n y c h kolekcji w y r ó ż n i ć n a l e ż y k a m e r u ń s k i e , p r z e k a z a n e w 1895 r. p r z e z L i a n d e r a , oraz zbiory A . M a n s f e l d a pocho­ d z ą c e z p o c z ą t k u X X w . J e s t t e ż k o l e k c j a z e b r a n a p r z e z czeskiego p o d r ó ż n i k a E m i l a H o l u b a w A f r y c e P o ł u d n i o w e j i z b i ó r b e n i ń s k i c h s t a r o ż y t n o ś c i zgromadzony w 1900 r. p r z e z H a n s a M e i e r a . E k s p o n a t y z n a j d u j ą c e s i ę w M o s k i e w s k i m M u z e u m A n t r o p o l o g i i z o s t a ł y po­ z y s k a n e p r z e z D . A n u c h i n a n a p o c z ą t k u X X w., g ł ó w n i e d r o g ą w y m i a n y z m u ­ zeami niemieckimi, a t a k ż e dzięki zakupom antykwarycznym. R z e ź b y a f r y k a ń s k i e b ę d ą c e w posiadaniu M u z e u m Sztuk P i ę k n y c h im. P u s z k i n a w M o s k w i e u z y s k a n o ze z b i o r ó w znanego k o l e k c j o n e r a S. J . S z c z u k i n a d z i ę k i w y ­ m i a n i e w p o c z ą t k a c h X X w. z g r u p ą a r t y s t ó w f r a n c u s k i c h . W e s t o ń s k i m Muzeum Etnograficznym w Tartu znajduje s i ę kolekcja przed­ m i o t ó w p o c h o d z ą c y c h z p ó ł n o c n e g o Kongo, zebrana przez I . P. i D. P. S o ł o m i e n - �236 RECENZJE c e w y c h w 20-tych i 30-tych l a t a c h naszego w i e k u . U w a g ę w ś r ó d -nich z w r a c a j ą i n t e r e s u j ą c e n a c z y n i a gliniane, b ę d ą c e z a r a z e m a n t r o p o m o r f i c z n y m i r z e ź b a m i . A l b u m zawiera też obiekty p o c h o d z ą c e z prywatnych kolekcji I. E r e ń b u r g a , L . J a b ł o c z k o w a , R . N . I s m a g i ł o w e j , W. J o r d a ń s k i e g o , G . C z e r n o w e j , J . Z a b i e l i n a i L . N i e k r a s o w e j oraz k i l k a e k s p o n a t ó w , k t ó r y c h w ł a ś c i c i e l e m jest S o w i e t s k a j a Associjacija D r u ż b y s Narodami Afriki. P r a c a z w r a c a też u w a g ę n a eksponaty z n a j d u j ą c e s i ę w m u z e a c h w K a z a n i u i T b i l i s i , k t ó r e nie z o s t a ł y do a l b u m u włączone. D . Ol'derogge z w r a c a w e w s t ę p i e u w a g ę n a z a p o m n i a n ą p r a c ę W. M a t w i e j a : Iskusstwo Negrów, w y d a n ą w P e t e r s b u r g u w 1919 r., a n a p i s a n ą pod n a z w i s k i e m W. Markowa. R o z w a ż a n i a n a temat s z t u k i o s c y l o w a ł y m i ę d z y d w o m a u j ę c i a m i : etnograficz­ n y m i a r t y s t y c z n y m . Do o b i e k t ó w s z t u k i podchodzono p o c z ą t k o w o j a k o do k u r i o ­ z ó w . Ł ą c z y ł o s i ę to z u j ę c i e m e t n o g r a f i c z n y m , lecz o w ą „ s z t u k ę d z i k i c h " t r a k t o w a n o m a r g i n e s o w o , j a k b y nieco w s t y d l i w i e . „ O d k r y c i e " j e j d o k o n a n e przez a w a n g a r d o w ą g r u p ę a r t y s t ó w z k r ę g ó w p a r y s k i c h u w a r u n k o w a ł o s p o j r z e n i e estetyczne, k t ó r e g o u k o r o n o w a n i e m b y ł a p r a c a E i n s t e i n a : Negerplastik, L i p s k 11915. C a r l E i n s t e i n , p i s a r z i esteta, b y ł p i e r w s z y m , k t ó r y o p i s a ł p l e m i e n n ą s z t u k ę A f r y k i w s p o s ó b r z e c z o w y , w p e ł n i u z n a j ą c j e j w a r t o ś ć . P r a c a jego, p o z b a w i o n a r a c z e j w a l o r ó w etnograficz­ n y c h , p o s i a d a ł a w i e l k i e z n a c z e n i e estetyczne. E i n s t e i n z w r ó c i ł u w a g ę na istotne w a r t o ś c i a f r y k a ń s k i e j plastyki figuralnej w i d z ą c w niej r z e ź b ę w p e ł n y m znacze­ n i u tego s ł o w a , r o z w i ą z u j ą c ą c a ł o ś c i o w o p r o b l e m b r y ł y i t r ó j w y m i a r o w o ś c i . N i e s ł u s z n i e z a p o m n i a n a p r a c a M a r k o w a , rosyjskiego m a l a r z a b a d a j ą c e g o s z t u ­ k ę A f r y k i w l a t a c h 1912nl'9ili3 w m u z e a c h z a c h o d n i e j E u r o p y , b y ł a w y d a n a w s z a k ­ ż e w t y m s a m y m o k r e s i e , gdy s z t u k a a f r y k a ń s k a z d o b y w a ł a n a l e ż n e j e j m i e j s c e w t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j c a ł e g o ś w i a t a . C i e k a w e s ą w n i o s k i , do k t ó r y c h , n i e z a l e ż ­ n i e od E i n s t e i n a , dochodzi M a r k ó w , a k t ó r e u obu a u t o r ó w s ą z b i e ż n e . P o d o b n i e j a k E i n s t e i n z w r a c a on u w a g ę na s t r o n ę a r t y s t y c z n o - e s t e t y c z n ą o b i e k t ó w s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , p o d k r e ś l a j ą c z a r a z e m , ż e w s p ó ł c z e s n a r z e ź b a a f r y k a ń s k a jest r e z u l ­ t a t e m wieloletniego jej r o z w o j u . E i n s t e i n pisze, ż e w s p ó ł c z e s n y A f r y k a n i n t a k ' s i ę m a do swojego „ s t a r o ż y t n e g o " p r z o d k a , j a k f e l l a c h do „ s t a r o ż y t n e g o " E g i p c j a n i n a . P o d o b n i e s t w i e r d z a M a r k ó w , m ó w i ą c , ż e s z t u k a m u r z y ń s k a w r a z ze s w o i m i k a ­ n o n a m i i t r a d y c j a m i jest w p e ł n i s a m o d z i e l n a i p o w a ż n a , i m o ż e b y ć t r a k t o w a n a n a r ó w n i z i n n y m i ś w i a t o w y m i o s i ą g n i ę c i a m i a r t y s t y c z n y m i . S z t u k a ta, w e d ł u g M a r k o w a , fiie z n a j d u j e n i g d z i e n a ś w i e c i e ż a d n e g o o d p o w i e d n i k a . T a k w i ę c M a r ­ k ó w r ó w n i e ż k ł a d z i e nacisk na jej i n d y w i d u a l n o ś ć , w ł a s n y r o z w ó j i niezaprzeczal­ ne w a r t o ś c i b ę d ą c e s a m o d z i e l n y m w k ł a d a m do d z i e d z i c t w a k u l t u r o w e g o ś w i a t a . P r a c a M a r k o w a n i e z o s t a ł a niestety dostatecznie s p o p u l a r y z o w a n a . D l a t e g o t e ż d u ż ą w a r t o ś c i ą o m a w i a n e g o t u w y d a w n i c t w a jest, acz w m a ł y m j e s z c z e stopniu, w y d o b y c i e j e j z z a p o m n i e n i a . J e s t ona j e s z c z e j e d n y m ś w i a d e c t w e m r o z w o j u b a d a ń afrykanistyoznych. K r ó t k i e wprowadzenie w zagadnienie p i ó r a G a l i n y C z e r n o w e j daje o g ó l n y obraz sztuki A f r y k i . W e d ł u g p r z y j ę t e g o w radzieckich w y d a w n i c t w a c h schematu, r o z p o c z y n a s i ę ono od w z m i a n k i n a temat n a s k a l n y c h m a l o w i d e ł S a h a r y , by p r z e j ś ć do d o k ł a d n e g o o m ó w i e n i a s z t u k i B e n i n u , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m e k s p o n a t ó w pokazanych w publikacji. Plastyczne bowiem wytwory Beninu s t a n o w i ą osobny r o z d z i a ł c a ł o k s z t a ł t u s z t u k i a f r y k a ń s k i e j . U w a ż a s i ę o g ó l n i e , ż e s z t u k a B e ­ n i n u s t a n o w i f o r m a l n ą k o n t y n u a c j ę w c z e ś n i e j s z e j c h r o n o l o g i c z n i e s z t u k i Ife, s t a j e s i ę j e d n a k b a r d z i e j a f r y k a ń s k a , p r z e z co r o z u m i e ć n a l e ż y ś c i ś l e j s z y j e j z w i ą z e k z ż y c i e m k r a j u . M o ż n a w y r ó ż n i ć tu d w a kierunki artystyczne: ..szkołę d w o r s k ą " i „ s z k o ł ę l u d o w ą " . P l a s t y k a ta w y r a ż a s i ę w r z e ź b a c h f i g u r a l n y c h i p ł a s k o r z e ź - �RECENZJE 237 b a c h , a m a t e r i a ł e m jest b r ą z . S z t u k ę B e n i n u , j a k o c a ł o ś ć , m o ż n a pod w z g l ę d e m sty­ l i s t y c z n y m p o d z i e l i ć n a t r z y o k r e s y h i s t o r y c z n e j e j r o z w o j u : okres w c z e s n y (koniec X I I I w . — p o ł . X V I w . ) , ś r o d k o w y ( p o ł . X V I w . — k o n i e c X V I I w . ) , p ó ź n y (koniec X V I I w. — X I X w.). W zbiorach Z w i ą z k u Radzieckiego z n a j d u j ą się przedmioty p o c h o d z ą c e ze ś r o d k o w e g o i p ó ź n e g o okresu. U w a g ę z w r a c a j ą s z c z e g ó l n i e g ł o w y — odlewy z b r ą ­ zu, k t ó r e u s t a w i a n o n a o ł t a r z a c h p r z o d k ó w . S ą to p o r t r e t y d e i f i k o w a n y c h w ł a d c ó w i i c h m a t e k . N i e k t ó r z y badacze w b e n i ń s k i m m a t r y l i n e a r y z m i e i roli k r ó l e w s k i c h m a t e k o d n a j d u j ą w p ł y w y p o c h o d z ą c e ze s t a r o ż y t n e g o E g i p t u , c h o c i a ż a u t o r k a a l ­ b u m u stoi n a s t a n o w i s k u paralelnego i n i e z a l e ż n e g o r o z w o j u i n s t y t u c j i s p o ł e c z n y c h obu o b s z a r ó w . W y d a j e s i ę w s z a k ż e , ż e n i e m o ż n a totalnie n e g o w a ć p e w n y c h p r z e ­ n i e s i e ń k u l t u r o w y c h i d ą c y c h z n a d N i l u n a z a c h ó d . Ś w i a d c z y ć o t y m m o g ą fale migracyjne p e w n y c h l u d ó w A f r y k i Zachodniej i przechowywane w ich tradycji ustnej legendy, m ó w i ą c e o p r z y j ś c i u ze w s c h o d u . Z d r u g i e j strony jest o c z y w i ś c i e r z e c z ą d y s k u s y j n ą , c z y j a k i e ś o d p r y s k i o w y c h f a l m i g r a c y j n y c h d o t a r ł y w ł a ś n i e do B e n i n u i j a k i e e l e m e n t y k u l t u r o w e n i o s ł y one ze s o b ą . N i e k t ó r e p e ł n e figury l u d z k i e p o c h o d z ą c e z tego samego o k r e s u co i g ł o w y w ł a d c ó w - p r z o d k ó w p o z w a l a j ą sądzić, ż e w t y m przypadku chodzi o przedstawienia k a p ł a n ó w ( o k e r i s o n - i m a l a ) . T e r z e ź b y o r a z f i g u r y zoomorficzne s ą m a t e r i a l n y m o d ­ b i c i e m k u l t u z w i e r z ą t p a n u j ą c e g o w B e n i n i e . W y d a j ą s i ę o n e b y ć fetyszami, k t ó ­ r y c h f u n k c j ą jest o c h r o n a p r z e d n i e s z c z ę ś c i e m i w y p a d k a m i l o s o w y m i . O s o b n y rodzaj t w ó r c z o ś c i s t a n o w i ą b r ą z o w e p l a k i e t k i „ a r n a " z w y o b r a ż e n i a m i ludzi, ś w i ę t y c h z w i e r z ą t i s y m b o l i m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h . S ą t e ż t u p o r t r e t y cudzo­ z i e m c ó w — E u r o p e j c z y k ó w , k t ó r e z a c z ę ł y s i ę p o j a w i a ć j u ż na p o c z ą t k u X V I I w . w r a z z p o c z ą t k i e m e k s p a n s j i p a ń s t w e u r o p e j s k i c h na w y b r z e ż a A f r y k i Z a c h o d n i e j . W s z y s t k i e obiekty p o c h o d z ą c e z o k r e s u ś r o d k o w e g o c h a r a k t e r y z u j ą s i ę n a t u r a l i s t y c z n y m s t y l e m . D o b r z e oddane s ą cechy antropologiczne p o r t r e t o w a n y c h o s ó b , o d z i e ż i i n n e f r a g m e n t y figur. O b f i t u j ą one w w i e l e detali, s t a n o w i ą c c e n n e ź r ó d ł o ikonograficzne. C a ł o ś ć jest p e ł n a d y n a m i k i i e k s p r e s j i . S t y l ten z m i e n i a s i ę w o k r e ­ sie k o ń c o w y m . N a t u r a l i z m u s t ę p u j e h i e r a r c h i z o w a n i u p o r t r e t o w a n y c h . R z e ź b a s t a j e s i ę d e k o r a c y j n a , zdobiona w i e l o m a s y m b o l i c z n y m i e l e m e n t a m i . E k s p r e s j a u s t ę p u j e s p o k o j o w i i m a j e s t a t y c z n o ś c i . W p o r t r e t a c h u d e r z a p o d k r e ś l e n i e k r ó l e w s k i e g o spo­ k o j u , mocy i s i ł y . W y c z u w a s i ę m o n u m e n t a l n o ś ć . W p r z e c i w i e ń s t w i e do p o p r z e d ­ niego, s t y l l u d o w y n a d a l jest p e ł e n d y n a m i k i , t e c h n i k a j e d n a k z b i e g i e m c z a s u p r y m i t y w i z u j e s i ę , a c z tematy s ą podobne. Z t ą w s z a k ż e r ó ż n i c ą , ż e s z k o ł a d w o r ­ s k a k o n c e n t r o w a ł a s i ę n a apologetyce w ł a d c ó w i a r y s t o k r a c j i , w p r a c a c h z a ś w y ­ w o d z ą c y c h s i ę z k r ę g ó w „ l u d o w y c h " s z t u k a p o r t r e t o w a jest z n a c z n i e r z a d s z a . G a l i n a C z e r n o w a , zgodnie z r e g i o n a l i z a c j ą p r z y j ę t ą w a f r y k a n i s t y c e r a d z i e c k i e j , dzieli s z t u k ę a f r y k a ń s k ą w i e d ł u g w i e l k i c h o b s z a r ó w , n a k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę : A f r y k a Zachodnia — p a ń s t w a północnej części W y b r z e ż a Gwinejskiego, A f r y k a Tropikalna ( i n a c z e j : Ś r o d k o w a ) oraz A f r y k a W s c h o d n i a i P o ł u d n i o w a — t e r y t o r i u m p o ł o ż o n e n a w s c h ó d od p a s m a W i e l k i c h J e z i o r i n a p o ł u d n i e od r z e k i Z a m b e z i . K l a s y c z n e dzieła r z e ź b y a f r y k a ń s k i e j p o c h o d z ą z d w u r e g i o n ó w : basenu Nigru i basenu K o n ­ go. N a o b s z a r a c h t y c h w y s t ę p o w a n i e p l a s t y k i f i g u r a l n e j jest powszechne, z a ś p l e ­ m i o n a nie m o g ą c e w y k a z a ć s i ę z n a j o m o ś c i ą r z e ź b i a r s t w a s ą nieliczne. W pozosta­ ł y c h c z ę ś c i a c h A f r y k i b r a k tej s z t u k i jest r a c z e j p o w s z e c h n y , c h o ć bardzo p o p u l a r ­ ne jest zdobienie p r z e d m i o t ó w u ż y t k o w y c h . J e d n a k i w A f r y c e W s c h o d n i e j i P o ­ ł u d n i o w e j z n a j d u j ą s i ę izolowane g r u p y plemion, w ś r ó d k t ó r y c h i s t n i e j ą l u b i s t n i a ­ ł y t r a d y c j e r z e ź b i a r s k i e , dlatego t e ż n i e l i c z n e p r z y k ł a d y p l a s t y k i f i g u r a l n e j , a szcze­ g ó l n i e a n t r o p o m o r f i c z n e j , s ą b a r d z o i n t e r e s u j ą c e . D u ż ą w a r t o ś c i ą o m a w i a n e j tu p r a c y jest z w r ó c e n i e u w a g i n a ó w w ł a ś n i e p r o b l e m . N a c z o ł o p u b l i k o w a n y c h k o - �238 RECENZJE lekcji w y s u w a j ą się m a s k i p o c h o d z ą c e z Tanzanii, Ugandy i S u d a n u z plemion M w e r a , B a z i b a i B o n g o o r a z r z e ź b y f i g u r a l n e — p r z e w a ż n i e z T a n z a n i i , pocho­ d z ą c e od W a z a r a m o , i W a n y a m w e z i , i z S u d a n u od B a r i , w r e s z c i e , co jest e w e n e ­ m e n t e m b a r d z o r z a d k o s p o t y k a n y m w i s t n i e j ą c y c h dotychczas p u b l i k a c j a c h — z u ­ l u s k a r z e ź b a f i g u r a l n a r e p r e z e n t o w a n a tu p r z e z d w a obiekty — s t a t u e t k i l u d z k i e . Z a s t a n a w i a j ą c y jest b r a k w a l b u m i e r z e ź b y p l e m i e n i a M a k o n d e i W a y a o , z n a n e j powszechnie, w tym p r z y p a d k u p o m i n i ę t e j nawet w generalnym opracowaniu. W y ­ n i k a to b y ć m o ż e z p o w o d u o g ó l n e j j e j z n a j o m o ś c i , b y ć m o ż e z a ś d l a j e j b r a k u w kolekcjach radzieckich. O ile w p r z y p a d k u A f r y k i Z a c h o d n i e j i T r o p i k a l n e j p o k a z a n e s ą p r z e w a ż n i e r z e ź b y i m a s k i , to A f r y k a W s c h o d n i a i P o ł u d n i o w a e g z e m p l i f i k o w a n e s ą w p r z e ­ w a ż a j ą c e j c z ę ś c i p r z e d m i o t a m i u ż y t k u codziennego. S k ł a d a j ą s i ę n a nie n a c z y n i a plecione i w y k o n a n e z t y k w y , k u b k i , m i s y , ozdobne l a s k i , bransolety, grzebienie, szpile do w ł o s ó w , s t o ł k i i p o d g ł ó w k i . W s z y s t k i e te obiekty c h a r a k t e r y z u j ą s i ę bo­ gatą o r n a m e n t y k ą i zdobieniami o motywach geometrycznych i r o ś l i n n y c h . W wie­ lu p r z y p a d k a c h p r z y p o m i n a j ą one a r a b e s k i . D o t y c z y to z w ł a s z c z a p l e m i o n w s c h o d nioafrykańskich pozostających w 'długotrwałych kontaktach z Islamem i k u l t u r ą a r a b s k ą . Przedmioty natomiast p o ł u d n i o w o a f r y k a ń s k i e są raczej zgeometryzowane, r o z w i ą z a n i e f o r m i z d o b i e ń z b l i ż a s i ę do k u b i z m u . P r z y k ł a d e m t y c h ostatnich m o ż o b y ć p u b l i k o w a n y w p r a c y p o d g ł ó w e k p o c h o d z ą c y od zamibijskich B e m b a . Osobne r o z w a ż a n i a p o ś w i ę c o n e s ą m a s k o m , p o s i a d a j ą c y m ś c i s ł e w i ę z y ze spo­ łecznym i duchowym życiem afrykańskich społeczności. Maski są pośrednikami m i ę d z y ś w i a t e m ż y w y c h a ś w i a t e m z m a r ł y c h i p r z e d s t a w i a j ą sobą legendarnych z a ł o ż y c i e l i p l e m i e n i a . I s t n i e j ą t e ż m a s k i d u c h ó w o p i e k u ń c z y c h . I c h z a d a n i e m jest obrona p r z e d w r o g a m i , n i e s z c z ę ś c i a m i , z a ś s z c z e g ó l n ą f u n k c j ę p e ł n i ą p o d c z a s ob­ r z ę d ó w i n i c j a c y j n y c h . K o n s e k w e n t n i e , ten kto nosi m a s k ę podczas u r o c z y s t o ś c i , p r z e s t a j e b y ć o g ó l n i e z n a n y m c z ł o n k i e m grupy, a staje s i ę p r z o d k i e m s p o ł e c z n o ś c i czy w ł a ś c i w i e e m a n a c j ą d u c h a p r z o d k a (lub t e ż d u c h a o p i e k u ń c z e g o ) . U t o ż s a m i a s i ę on z m a s k ą s t a n o w i ą c j e d n o ś ć . S ą w r e s z c i e m a s k i „ f e s t i w a l o w e " , c h r o n i ą c e po­ r z ą d e k s p o ł e c z n y p l e m i e n i a , p r z e k a z u j ą c e podczas o g ó l n y c h z e b r a ń w i o s k i l u b g r u p y p e w n e m i t y i legendy. W p r z e c i w i e ń s t w i e do o b i e k t ó w w y m i e n i o n y c h p o w y ż e j , a u ż y w a n y c h p r z e z c z ł o n k ó w t a j n y c h z w i ą z k ó w , te m o g ą b y ć o g l ą d a n e p r z e z w s z y ­ s t k i c h p l e m i e ń c ó w , p r z e z k o b i e t y i dzieci. P e ł n i ą r o l ę p e d a g o g i c z n ą . W z a l e ż n o ś c i b o w i e m od f u n k c j i r ó ż n y c h m a s e k , z w i ą z a n e s ą z n i m i l i c z n e t a b u i p r z e p i s y r e ­ g u l u j ą c e ich u ż y w a n i e i rolę społeczną. M a s k i , co jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą , nie s ą j e d n o r o d n e pod w z g l ę d e m f o r m y i k s z t a ł t u . R o z p i ę t o ś ć f o r m , j a k to w i d a ć n a p r z y k ł a d z i e a l b u m u , w a h a s i ę od n a t u r a l i s t y c z n y c h o b i e k t ó w p l e m i o n Y o r u b a i M p o n g w e po a b s t r a k c y j n e p r a c e p l e ­ m i o n F a n g i D o g o ń , poprzez c a ł y w a c h l a r z f o r m p o ś r e d n i c h . P r z y c z y m s p r a w a t a jest s t y m u l o w a n a r a c z e j o b o w i ą z u j ą c y m r z e ź b i a r z a s t y l e m p l e m i e n n y m n i ż f u n k c j ą obiektu. W e d ł u g innego p o d z i a ł u r o z r ó ż n i a s i ę m a s k i t w a r z o w e , b ę d ą c e n a j c z ę ś c i e j p o r ­ tretami d u c h ó w i z m a r ł y c h p r z o d k ó w , m a s k i h e ł m o w e i n a g ł o w n e , b ę d ą c e ale­ gorycznymi i rytualnymi symbolami: przekazem, legendą, ucieleśnieniem du­ c h ó w , do k t ó r y c h z w r a c a j ą s i ę c z ł o n k o w i e p l e m i e n i a z m o d l i t w a m i , o f i a r a m i i prośbami. T a k rzeźby, jak i maski, są ściśle z w i ą z a n e z ż y c i e m społeczeństw afrykań­ s k i c h . Z w i ą z e k ó w jest j e d n a k n a j s i l n i e j s z y w p r z y p a d k u p r z e d m i o t ó w u ż y t k u co­ dziennego, c z ę s t o b a r d z o bogato z d o b i o n y c h i o r n a m e n t o w a n y c h , a p r z e z c z ę s t o t l i ­ w o ś ć w y s t ę p o w a n i a najdobitniej ś w i a d c z ą c y c h o widzeniu artystycznym plemienia. N i e j e d n o k r o t n i e obiekty te s ą w r ę c z d z i e ł a m i sztuki. T a k jest w p r z y p a d k u l i c z n y c h �RECENZJE 239 s t o ł k ó w , t r o n ó w i p o d g ł ó w k ó w b ę d ą c y c h w w i e l u p r z y p a d k a c h antropomorfioznymi lub zoomorficznymi wielofiguralnymi kompozycjami. N a u w a g ę z a s ł u g u j e t e ż garn­ carstwo, które u Mangbetu przybiera f o r m ę r z e ź b y ceramicznej — licznych przy­ k ł a d ó w w t y m w z g l ę d z i e d o s t a r c z a j ą zbiory M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w T a r t u . M e t a l jest r z a d k i m r a c z e j t w o r z y w e m r z e ź b i a r s k i m . N a t y m tle bardzo i n t e ­ r e s u j ą c o p r z e d s t a w i a j ą s i ę s ł y n n e f i g u r k i - o d w a ż n i k i do z ł o t e g o p i a s k u p o c h o d z ą c e .od A s z a n t i z G h a n y . C i e k a w y c h p r z y k ł a d ó w d o s t a r c z a j ą t u obiekty p o c h o d z ą c e z kolekcji L . Jabloczkowa. S z t u k a p l e m i e n n a w y r a ż a s i ę w r e s z c i e w z d o b i e n i u n a c z y ń , bransolet, misek, . ł y ż e k i i n n y c h tego r o d z a j u p r z e d m i o t ó w . G z e r n o w a w i d z i w t y m a n t y t e z ę r z e ź b y k u l t o w o - r e l i g i j n e j , p r z e k a z u j ą c e j w zdobniczej formie ś w i e c k i e e t y c z n e i d e a ł y p l e ­ m i e n i a i z a s a d y ż y c i a . W y d a j e s i ę w s z a k ż e , ż e nie m o ż n a d o s z u k i w a ć s i ę p r z e c i ­ w i e ń s t w i d e o w y c h w obu g a ł ę z i a c h s z t u k i , obie w y r a s t a j ą b o w i e m z mitologicznego i wierzeniowego pnia. T a k j a k w r z e ź b i e figuralnej często w y s t ę p u j ą zasadniczo ś w i e c k i e e l e m e n t y m o r a l i z a t o r s k i e i legendarne, t a k w p r z e d m i o t a c h u ż y t k u c o ­ dziennego l i c z n e symbole ś w i a d c z ą o i c h z w i ą z k u z ż y c i e m r e l i g i j n o - m a g i c z n y m . Ś w i a t bowiem A f r y k a ń c z y k a n i e dzieli s i ę n a s f e r ę r e l i g i j n ą i ś w i e c k ą , lecz tworzy j e d n ą , w i e l k ą , z i n t e g r o w a n ą c a ł o ś ć , w k t ó r e j w s z y s t k i e e l e m e n t y s ą ze s o b ą ś c i ś l e powiązane. W c z ę ś c i o p i s o w e j p r a c y zastosowany z o s t a ł zatem k l a s y c z n y p o d z i a ł n a m a l o ­ w i d ł a naskalne, s z t u k ę Beninu, rzeźbę, m a s k i i s z t u k ę u ż y t k o w ą . W y o d r ę b n i e n i e d w u p i e r w s z y c h z c a ł o ś c i t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j A f r y k i u w a r u n k o w a n e jest i c h w y j ą t k o w ą p o z y c j ą , t a k p o d w z g l ę d e m c h r o n o l o g i c z n y m , j a k i t e c h n i k ą t y c h dzie­ d z i n s z t u k i o r a z o s o b l i w o ś c i ą o s i ą g n i ę ć t w ó r c z y c h B e n i n u , s t a n o w i ą c y c h osobny rozdział sztuki a f r y k a ń s k i e j . B o g a t a c z ę ś ć i l u s t r a c y j n a podzielona z o s t a ł a w e d ł u g o g ó l n i e p r z y j ę t e g o k r y ­ t e r i u m geograficznego n a s z t u k ę A f r y k i Z a c h o d n i e j , Ś r o d k o w e j , W s c h o d n i e j i P o ­ ł u d n i o w e j . D w a ostatnie obszary p o t r a k t o w a n e s ą ł ą c z n i e , a to d l a p o d o b i e ń s t w a etniczno-kulturowego obu t e r y t o r i ó w . Osobno wreszcie została wyeksponowana sztuka Beninu, wydzielona z ogólnego p r z e g l ą d u A f r y k i Zachodniej. W p r z e c i w i e ń ­ s t w i e b o w i e m do p l e m i e n n e g o p o d ł o ż a s z t u k i a f r y k a ń s k i e j , t w ó r c z o ś ć B e n i n u n o ­ s i ł a d w o r s k i c h a r a k t e r i s ł u ż y ł a potrzebom w y s o k o s c e n t r a l i z o w a n e g o p a ń s t w a o r o z ­ budowanej administracji. P a ń s t w o i d w ó r p e ł n i ł y wobec miejscowych t w ó r c ó w rolę m e c e n a s ó w artystycznych. Wprawdzie w innych częściach Afryki r ó w n i e ż m o ż n a by­ ł o z e t k n ą ć s i ę z m e c e n a t e m a r t y s t y c z n y m p a ń s t w a , j a k d o s t a r c z a j ą p r z y k ł a d ó w tego k r ó l e s t w a D a h o m e y u , B e n a L u l u a , B a l u b a czy M i ę d z y j e z i e r z a , w ż a d n y m w y p a d k u nie b y ł on j e d n a k t a k w y r a ź n y j a k w B e n i n i e . K r ó l e s t w a b o w i e m D a h o m e y u czy B a l u b a nosiły bardziej „ l u d o w y " charakter, z kolei z a ś n a terenie M i ę d z y j e z i e r z a p l a s t y k a f i g u r a l n a n i e n a l e ż a ł a do r o z w i n i ę t y c h d z i e d z i n s z t u k i . W a ż n y m w r e s z c i e aspektem p r z e m a w i a j ą c y m za w y o d r ę b n i e n i e m B e n i n u b y ł a bardzo r o z w i n i ę t a tech­ nika w y k o n y w a n i a metalowych arcydzieł, p r z e w y ż s z a j ą c a jakiekolwiek inne dokona­ n i a A f r y k a ń c z y k ó w w t e j dziedzinie. M a t e r i a ł fotograficzny z a w a r t y w w y d a w n i c t w i e o d z n a c z a s i ę w i e l k i m bogact­ w e m t e m a t y c z n y m , i n t e r e s u j ą c y m doborem e k s p o n a t ó w z artystycznego p u n k t u w i ­ d z e n i a , w r e s z c i e , co n i e jest r z e c z ą b ł a h ą w tego r o d z a j u p u b l i k a c j a c h , s t a r a n n y m w y k o ń c z e n i e m t e c h n i c z n y m z d j ę ć . K a ż d e z d j ę c i e o p a t r z o n e jest d o k ł a d n y m o p i s e m w s k a z u j ą c y m pochodzenie o b i e k t u ( k r a j i p l e m i ę ) , m a t e r i a ł , z k t ó r e g o jest o n w y ­ k o n a n y w r a z z p o d a n i e m w y m i a r ó w i w s k a z a n i e m k o l e k c j i , do k t ó r e j n a l e ż y , l u b z k t ó r e j pochodzi. O p i s u z u p e ł n i o n y jest d a t ą p o z y s k a n i a e k s p o n a t u oraz n a z w i s ­ k i e m zbieracza lub n a z w ą instytucji, k t ó r a przedmiot p r z e k a z a ł a . O d c z u w a s i ę jed­ nak zdecydowanie brak mapy z zaznaczeniem plemion lub c h o ć b y o b s z a r ó w po- �RECENZJE 240 chodzenia obiektów, zwoliłaby czytelnikowi kowanych dzieł która na to sztuki, d a j ą c r ó w a r t y s t y c z n y c h n a terenie Podkreślić wszakże cowanie mapa podniosłaby łatwiejszą znacznie identyfikację zarazem dobry czytelność plemienną ogólny obraz i opisów i regionalną po­ publi­ występowania wytwo­ Afryki. n a l e ż y staranne, d w u j ę z y c z n e edytorskie p r a c y , k t ó r e w r a z z o g ó l n ą (rosyjskie i angielskie) charakterystyką sztuki opra­ afrykańskiej c z y n i p u b l i k a c j ę bardzo i n t e r e s u j ą c ą . Marek RUSSKIE. ISTORIKO-ETNOGRAFICZESKIJ skoje ż i l i s z c z e . K r i e s f j a n s k a j a diemija W. A. Nauk SSSR. Institut Aleksandrowa) i inn. ATŁAS. Arpad Ziemledielie. Kowalski Kriesfjan- odieżda. Sieriedina X I X — naczało X X wieka. A k a Etnografii Moskwa im. 1967. N. N. C z . 1: Mikłucho-Makłaja. Pod tekst 2: ss. 358; cz. red. mapy 71 + I V E u r o p e j s k a k a r t o g r a f i a etnograficzna w z b o g a c i ł a s i ę o n o w ą w a ż n ą p o z y c j ę — historyczno-etnograficzny atlas wielkoruskiego terytorium etnicznego. Pierwsza z a m k n i ę t a tematycznie część atlasu obejmuje w y ł ą c z n i e skartowania f a k t ó w k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j (rolnictwo, m i e s z k a n i e , o d z i e ż ) i s k ł a d a s i ę z c z ę ś c i t e k s t o w e j oraz z 75 m a p (4 m a p y w s t ę p n e i 71 k a r t o g r a m ó w e t n o g r a f i c z n y c h ) z a m i e s z c z o n y c h w oddzielnej teczce. Z e w s t ę p u do c z ę ś c i t e k s t o w e j w y n i k a , ż e n a l e ż y "się spodzie­ w a ć d a l s z y c h s k a r b o w a ń z z a k r e s u k u l t u r y m a t e r i a l n e j ( k s z t a ł t y osiedli, formy ś r o d ­ k ó w transportu i s p r z ę t ó w domowych, rodzaje p o ż y w i e n i a , pewne zagadnienia z rzemiosła), a t a k ż e z zakresu kultury duchowej i społecznej. Z a m i e r z e n i e m t w ó r c ó w a t l a s u b y ł o w y z n a c z e n i e w y s t ę p o w a n i a i z a s i ę g ó w ty­ pologicznie o k r e ś l o n y c h f a k t ó w k u l t u r y l u d o w e j f u n k c j o n u j ą c y c h t y l k o i w y ł ą c z n i e w ś r ó d l u d n o ś c i etnicznie r o s y j s k i e j n a c a ł y m z a s i e d l o n y m p r z e z W i e l k o r u s ó w o b s z a ­ r z e R o s j i e u r o p e j s k i e j od około p o ł o w y X I X w i e k u do R e w o l u c j i P a ź d z i e r n i k o w e j . W tak s f o r m u ł o w a n y m zadaniu t k w i ł a immanentnie k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e ­ n i a olbrzymiego i z r ó ż n i c o w a n e g o pod w i e l o m a w z g l ę d a m i t e r y t o r i u m geograficzne­ go r o z c i ą g a j ą c e g o s i ę m i ę d z y M o r z e m B a r e n t s a , F i n l a n d i ą , B i a ł o r u s i ą , Ukrainą, Morzem Azowskim, Kaukazem, Morzem Kaspijskim, rzeką Ural i górami Ural. L i n i ę g r a n i c z n ą tego o b s z a r u w y t y c z o n o w o p a r c i u o s i a t k ę p o d z i a ł u a d m i n i s t r a ­ cyjnego R o s j i e u r o p e j s k i e j z p o c z ą t k u X X w i e k u , a k o n k r e t n i e w o p a r c i u o m a p y Bolszogo wsemimogo nastolnogo atłasa Marksa z 1909 r o k u . W s k ł a d tego t e r y t o ­ r i u m w e s z ł o 307 p o w i a t ó w z g r u p o w a n y c h w 33 g u b e r n i a c h i 4 o b w o d a c h . S i a t k ę p o w i a t ó w z a t l a s u M a r k s a a d a p t o w a n o t e ż do c e l ó w a t l a s u etnograficz­ nego, j a k o jego p o d s t a w o w ą s i a t k ę p r z e s t r z e n n ą , n a d a j ą c k a ż d e m u p o w i a t o w i r a n g ę atlasowego m i k r o r e g i o n u etnograficznego, w którym występowanie jakiegoś jed­ nego typologicznie o k r e ś l o n e g o f a k t u k u l t u r o w e g o s y m b o l i z o w a n e jest n a k a r t o g r a mie p r z e z j e d e n i t y l k o jeden z n a k . G d y b y ś m y w i ę c w l e g e n d z i e m a p y m i e l i tylko j e d e n z n a k , a o z n a c z a n y przez niego f a k t k u l t u r o w y w y s t ę p o w a ł b y n a obszarze k a ż ­ dego p o w i a t u , u z y s k a l i b y ś m y 357 z n a k ó w n a k a r t o g r a m i e . M a k s y m a l n a z a ś l i c z b a z n a k ó w w r y s o w a n y c h w p o w i e r z c h n i ę jednego p o w i a t u m o g ł a b y s i ę teoretycznie r ó w n a ć l i c z b i e w s z y s t k i c h z n a k ó w z a w a r t y c h w legendzie k a r t o g r a m u , ale w p r a k ­ tyce jest o n a z a z w y c z a j o w i e l e n i ż s z a ( w y j ą t k i e m s ą m a p y o n i e w i e l k i e j liczbie z n a k ó w w legendzie), g d y ż r z a d k o z d a r z a s i ę t a k , a b y w i ę k s z o ś ć t y p ó w s y m b o ­ l i z o w a n y c h p r z e z p o s z c z e g ó l n e z n a k i legendy w y s t ę p o w a ł a n a obszarze tego samego powiatu. Przyjęcie powiatu za p o d s t a w o w ą jednostkę przestrzenną kartogramów pozwo- �RECENZJE 241 liło na wykorzystanie oficjalnych danych statystycznych i z a w a r t o ś c i literatury u r z ę d o w e j . W y b ó r t e n p o c i ą g a j e d n a k z a isobą t a k ż e n e g a t y w n e k o n s e k w e n c j e . P r z e ­ de -wszystkim u n i e m o ż l i w i a d o k ł a d n ą l o k a l i z a c j ę f a k t u k u l t u r o w e g o r e p r e z e n t o w a ­ nego n a k a r t o g r a m i e przez z n a k d o w o l n i e u m i e s z c z o n y w p r z y p a d k o w y m p u n k c i e p o w i a t u . B r a k ó w u ś w i a d o m i m y sobie l e p i e j , j e ś l i z w a ż y m y , ż e p o w i a t y p ó ł n o c n e , wschodnie i p o ł u d n i o w e s ą z r e g u ł y wielokrotnie w i ę k s z e niż powiaty centralne i zachodnie. N i e p o s i a d a j ą c ż a d n y c h b l i ż s z y c h w s k a z ó w e k co do l o k a l i z a c j i danego f a k t u k u l t u r o w e g o w o b r ę b i e p o w i a t u , nie m o ż e m y jego p o ł o ż e n i a geograficznego o k r e ś l i ć b l i ż e j n a przestrzeni r z ę d u niekiedy k i l k u czy nawet k i l k u n a s t u t y s i ę c y k i l o m e t r ó w k w a d r a t o w y c h . D r u g i n e g a t y w n y aspekt dokonanego w y b o r u dotyczy r e p r e z e n t o w a n i a p r z e z p o j e d y n c z e z n a k i o b s z a r ó w co do w i e l k o ś c i bardzo r ó ż n y c h . N e g a t y w n e k o n s e k w e n c j e tego f a k t u n e u t r a l i z u j e do pewnego s t o p n i a o d w r o t n i e p r o p o r c j o n a l n a z a l e ż n o ś ć m i ę d z y w i e l k o ś c i ą danego p o w i a t u a jego g ę s t o ś c i ą z a ­ l u d n i e n i a oraz p r z e w a g a l u d n o ś c i n i e r o s y j s k i e j w p o w i a t a c h pod w z g l ę d e m o b s z a r u największych. C e l e m p o w y ż s z y c h u w a g n i e jest n e g o w a n i e s ł u s z n o ś c i w y b o r u , dokonanego n a p e w n o po p r z e d y s k u t o w a n i u s z e r e g u a r g u m e n t ó w p r z e m a w i a j ą c y c h za i p r z e ­ c i w , lecz u c z u l e n i e k o r z y s t a j ą c y c h z a t l a s u n a k o n i e c z n o ś ć z a c h o w a n i a s z c z e g ó l n e j o s t r o ż n o ś c i w i n t e r p r e t a c j i k a r t o g r a m ó w , a p r z e d e w s z y s t k i m w s k a z a n i e n a niebez­ p i e c z e ń s t w a g r o ż ą c e e t n o g r a f i c z n y m syntezom o p a r t y m n a tego t y p u m a p a c h etno­ graficznych. W y s t ę p o w a n i e f a k t ó w k u l t u r o w y c h , j a k to j u ż w p e w n e j m i e r z e w y n i k a z tego, co w y ż e j powiedziano, p r z e d s t a w i o n o n a k a r t o g r a m a c h z a p o m o c ą z n a k ó w w k s z t a ł ­ cie figur g e o m e t r y c z n y c h : k w a d r a t ó w , p r o s t o k ą t ó w , r o m b ó w , t r ó j k ą t ó w , k ó ł . D o m i ­ n a c j ę j a k i e g o ś f a k t u k u l t u r o w e g o w d a n y m m i k r o r e g i o n i e — powiecie, jego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e n a r ó w n i z i n n y m i l u b w y s t ę p o w a n i e tylko s p o r a d y c z n e zaznaczono p o s ł u g u j ą c s i ę t r z e m a r o d z a j a m i w i e l k o ś c i z n a k ó w : maj w i ę k s z y z n a k oznacza d o m i ­ n a c j ę ( p r z e w a g ę ) symbolizowanego przez niego faktu, znak ś r e d n i e j w i e l k o ś c i anon­ s u j e jego w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e z i n n y m i , a z n a k n a j m n i e j s z y i n f o r m u j e o w y s t ę p o ­ w a n i u sporadycznym. Szrafurą i p l a m ą b a r w n ą p o s ł u ż o n o s i ę tylko w nielicznych mapach u o g ó l n i a j ą c y c h , s y n t e t y z u j ą c y c h rezultaty s k a r t o w a ń s z c z e g ó ł o w y c h , ilustru­ j ą c y c h z a s i ę g pewnego t y p u k o m p l e k s o w e g o (domu mieszkalnego, s t r o j u ) . K a r t o g r a m y te w z a ł o ż e n i u a u t o r ó w a t l a s u m a j ą nie t y l k o p o z w o l i ć n a u c h w y c e n i e typu w jego a s p e k t a c h n a j i s t o t n i e j s z y c h , ale m a j ą p r o w a d z i ć t a k ż e do c h a r a k t e r y s t y k i kulturowej terytorium. W w y j ą t k o w y c h wypadkach plama barwna posłużyła też do o z n a c z e n i a z a s i ę g ó w f o r m d o m i n u j ą c y c h n a z n a c z n y c h t e r y t o r i a c h . Z t e c h n i c z n y c h p r o b l e m ó w k a r t o g r a f o w a n i a n a l e ż y jeszcze o d n o t o w a ć to, ż e k a r t o g r a m y i n f o r m u j ą tylko o w y s t ę p o w a n i u f a k t ó w k u l t u r o w y c h , a p o m i j a j ą w z u ­ pełności stwierdzenie ich braku. Tylko na jednym z a ś kartogramie — w y s t ę p o w a n i e ł a ź n i — odnotowano b r a k i n f o r m a c j i o w y s t ę p o w a n i u czy t e ż n i e w y s t ę p o w a n i u d a ­ nego f a k t u w m i k r o r e g i o n a c h — p o w i a t a c h . N i e m o ż n o ś ć s t w i e r d z e ń n e g a t y w n y c h w y n i k n ę ł a z a p e w n e z c h a r a k t e r u zasobu ź r ó d ł o w e g o a t l a s u , n a k t ó r y z ł o ż y ł y s i ę z b i o r y m u z e a l n e i p r y w a t n e , a r c h i w a , rezultaty b a d a ń t e r e n o w y c h prowadzonych w e d ł u g jednego p r o g r a m u w c e l a c h a t l a s o w y c h i d a n e z a w a r t e w l i t e r a t u r z e etno­ graficznej. K o l e j n o ś ć , w j a k i e j w y m i e n i o n o p o w y ż e j r ó ż n e r o d z a j e ź r ó d e ł , odpo­ w i a d a u s z e r e g o w a n i u i c h w e d ł u g roli, j a k ą o d e g r a ł y w p r a c a c h a t l a s o w y c h . Z e b r a n y m a t e r i a ł w m i a r ę m o ż n o ś c i g r u p o w a n o chronologicznie w d w a o k r e s y z a w a r t e m i ę d z y p o ł o w ą X I X w i e k u a r o k i e m 1880 i R e w o l u c j ą P a ź d z i e r n i k o w ą . P o z w o l i ł o to n a d y n a m i c z n e u j ę c i e n i e k t ó r y c h p r o b l e m ó w , co z n a l a z ł o w y r a z w po­ k a z a n i u w y s t ę p o w a n i a f a k t ó w k u l t u r o w y c h tego samego t y p u w d w u p r z e d z i a 16 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �242 RECENZJE łach czasowych na d w u o d r ę b n y c h mapach. Utrudnia jednak p o r ó w n a n i e tych m a p fakt, ż e d r u k o w a n o j e n a j c z ę ś c i e j n a d w u s t r o n a c h tej s a m e j planszy. K a r t o g r a f i c z n ą c z ę ś ć atlasu o t w i e r a j ą cztery mapy w s t ę p n e : m a p a etnogra­ ficzna Rosji europejskiej z k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X wieku, m a p a roślinności, gleb i a d m i n i s t r a c y j n a z s i a t k ą p o w i a t ó w i g u b e r n i z p o c z ą t k u X X w i e k u . Z p u n k t u w i d z e n i a etnografa n a j i s t n i e j s z a i z a r a z e m n a j b a r d z i e j k o n t r o w e r ­ s y j n a jest m a p a 1. N i e z r o z u m i a ł e jest u ż y c i e w t y t u l e m a p y p r z y m i o t n i k a „ e t n o ­ graficzna", g d y ż c e l e m j e j a u t o r ó w b y ł o s t w o r z e n i e m a p y e t n i c z n e j , co z r e s z t ą zo­ s t a ł o p r z e z n i c h s a m y c h s t w i e r d z o n e w e w s t ę p i e do c z ę ś c i t e k s t o w e j atlasu, gdzie t e ż r o z r ó ż n i o n o p o j ę c i a m a p y etnograficznej i e t n i c z n e j . E t n o g r a f i c z n y m i s ą p r z e ­ c i e ż w s z y s t k i e , poza c z t e r e m a m a p a m i w s t ę p n y m i , k a r t o g r a m y a t l a s u , a o m a w i a n a m a p a w i n n a , p r z y n a j m n i e j zgodnie z z a m i e r z e n i a m i j e j t w ó r c ó w , n o s i ć m i a n o et­ n i c z n e j , z a ś z d a n i e m r e c e n z e n t a jest to m a p a j ę z y k o w a . N i e m i e j s c e tutaj n a p o d ­ j ę c i e d y s k u s j i z s a m ą k o n c e p c j ą tego k a r t o g r a m u , g d y ż jest on t y l k o jedną z w i e l u tego t y p u m a p z a m i e s z c z o n y c h w r ó ż n y c h p u b l i k a c j a c h I n s t y t u t u E t n o g r a f i i im. N . N . M i k ł u c h o - M a k ł a j a , opartych n a tych samych lub z b l i ż o n y c h z a ł o ż e n i a c h metodologicznych, k t ó r y m p o ś w i ę c o n o j u ż d o ś ć z n a c z n ą l i t e r a t u r ę . M i m o t y c h z a ­ s t r z e ż e ń musimy s t w i e r d z i ć , ż e mapa ta d l a w ł a ś c i w e g o odczytania p o z o s t a ł y c h k a r t o g r a m ó w m a z n a c z e n i e d e c y d u j ą c e . U ś w i a d a m i a n a m o n a w nieodparcie n a o c z n y s p o s ó b e t n i c z n ą i j ę z y k o w ą r ó ż n o r o d n o ś ć u w z g l ę d n i o n e g o przez kartogramy atlasu terytorium. N a z n a c z n y c h , s i ę g a j ą c y c h setek, a n a w e t t y s i ę c y k i l o m e t r ó w k w a d r a t o w y c h o b s z a r a c h (np. dorzecze P e c z o r y , P ó ł w y s e p K o l a , K a r e l i a , o b s z a r y n a d M o r z e m A z o w s k i m , przedpole K a u k a z u , obszary n a d w o ł ż a ń s k i e p o w y ż e j K a z a n i a i p o n i ż e j W o ł g o g r a d u , tereny m i ę d z y K a m ą a g ó r n y m biegiem U r a l u ) p r z e w a ż a ł a w drugiej p o ł o w i e X I X i na początku X X wieku ludność nierosyjska, której k u l t u r ę karto­ gramy atlasu w z u p e ł n o ś c i p o m i j a j ą . Podstawowym w i ę c zadaniem, przed j a k i m s t a n ę l i autorzy, m u s i a ł o b y ć etniczne o k r e ś l e n i e k a ż d e g o f a k t u zasobu ź r ó d ł o w e g o i naniesienie n a kartogramy f a k t ó w tylko i w y ł ą c z n i e f u n k c j o n u j ą c y c h w kulturze l u d o w e j W i e l k o r u s ó w . Z a d a n i e ze w z g l ę d u n a r ó ż n o r o d n o ś ć i c h a r a k t e r ź r ó d e ł b a r ­ dzo t r u d n e i m i e j m y n a d z i e j ę , ż e z a w s z e p o z y t y w n i e p r z e z a u t o r ó w r o z w i ą z a n e . K o n s e k w e n c j ą takiego p o s t ę p o w a n i a b y ł o u z y s k a n i e a t l a s u narodowego, etnicznego, c h a r a k t e r y z u j ą c e g o k u l t u r ę tylko j e d n e j g r u p y e t n i c z n e j , z p o m i n i ę c i e m , p r z y n a j ­ m n i e j o d n o ś n i e do o b s z a r ó w z a s i e d l o n y c h p r z e z l u d n o ś ć n i e r o s y j s k a , s p e c y f i k i k r a j ­ o b r a z u k u l t u r o w e g o . P o d c z a s a n a l i z y k a r t o g r a m ó w a t l a s u n a l e ż y w i ę c m i e ć stale n a u w a d z e , ż e t y l k o w p r z y p a d k u o b s z a r ó w czysto r o s y j s k i c h stosunki k u l t u r o w e p r z e d s t a w i o n e w atlasie o d p o w i a d a j ą , w s k a l i o d p o w i e d n i c h p r z y b l i ż e ń , s t o s u n k o m rzeczywistym w przestrzeni kulturowej, a w e wszystkich p o z o s t a ł y c h wypadkach — o b o j ę t n i e c z y l u d n o ś ć n i e r o s y j s k a n a d a n y m obszarze j e s t w m n i e j s z o ś c i ozy t e ż w w i ę k s z o ś c i — d o t y c z ą one s t o s u n k ó w k u l t u r o w y c h j e d n e j tylko g r u p y e t n i c z n e j , a mianowicie Wielkorusów. Gerhard S. I . R U D I E N K O , 1962, ss. 204 Kultura Hunów i noinulińskie kurhany, Konrad Kloska Moskwa-Leningrad Z o b s z a r u M o n g o l i i i K r a j u Z a b a j k a l s k i e g o z n a n a jest p o k a ź n a l i c z b a s t a n o ­ w i s k , g ł ó w n i e c m e n t a r z y s k z c z a s ó w p r z e ł o m u er, k t ó r e s t a n o w i ą k l u c z do p o z n a ­ n i a h i s t o r i i p l e m i o n h u ń s k i c h . T e n stan r z e c z y t ł u m a c z y s i ę s ł a b y m archeologicz­ n y m r o z p o z n a n i e m r o z l e g ł y c h o b s z a r ó w A z j i C e n t r a l n e j , gdzie r o z w i j a ł a s i ę po- �243 RECENZJE tęga Hunów, groźnego przeciwnika cesarstwa chińskiego szczególnie w pierwszym s t u l e c i u p.n.e. M o n o g r a f i a S. I . R u d i e n k i o p i e r a s i ę n a m a t e r i a ł a c h p o c h o d z ą c y c h z b a d a ń w y ­ k o p a l i s k o w y c h p r o w a d z o n y c h n a terenie Mongolii, z a p o c z ą t k o w a n y c h p r a c a m i J . D . T a l k o - H r y n c e w i c z a n a Z a b a j k a l u w l a t a c h 1896-11897. W i e l e i n t e r e s u j ą c y c h o d k r y ć d o k o n a ł y e k s p e d y c j e b a d a w c z e r a d z i e c k i e i mongolskie p r z y s p a r z a j ą c p o k a ź n e j i l o ­ ści źródeł archeologicznych o b r a z u j ą c y c h m a t e r i a l n ą i d u c h o w ą k u l t u r ę H u n ó w . Wstęp książki omawia historię badań stanowisk huńskich, podkreślając stale n i e d o s t a t e c z n ą ich z n a j o m o ś ć . W rozdziale I scharakteryzowane z o s t a ł y cmentarzyska H u n ó w p o ł o ż o n e w p ó ł ­ n o c n e j Mongolii, w g ó r a c h N o i n - U ł a , o k o ł o 100 k m n a p ó ł n o c od U ł a n - B a t o r . C m e n t a r z y s k a te l i c z ą c e c z ę s t o p o n a d 200 m o g i ł s y t u o w a n e b y ł y w y s o k o , o k o ł o 1500 m . n a d p o z i o m m o r z a . W i c h o b r ę b i e w y s t ę p u j ą d w a r o d z a j e g r o b ó w , k u r ­ h a n y k s i ą ż ę c e d u ż y c h r o z m i a r ó w w y r ó ż n i a j ą c e s i ę w terenie c z w o r o k ą t n y m i n a ­ s y p a m i z i e m n o - k a m i e n n y m i , o d ł u g o ś c i b o k u od k i l k u do k i l k u d z i e s i ę c i u m e t r ó w oraz m o g i ł y z w y k ł y c h c z ł o n k ó w p l e m i e n i a , z a z n a c z a j ą c e s i ę n a p o w i e r z c h n i n i s k i m i nasypami ziemnymi. W e w n ę t r z n e konstrukcje g r o b ó w zostały poznane d z i ę k i bada­ niom wykopaliskowym. W kurhanach książęcych w N o i n - U ł a n a głębokości kilku m e t r ó w z n a j d o w a ł a s i ę jama, a w niej drewniana konstrukcja, s k ł a d a j ą c a s i ę j a k b y z d w ó c h s k r z y ń w ł o ż o n y c h j e d n a w d r u g ą . S k r z y n i e te z b u d o w a n e b y ł y z belek i d r a n i c s o s n o w y c h . W y m i a r y w i ę k s z e j ze s k r z y ń s t a n o w i ą c e j w ł a ś c i w ą o b u d o w ę k o m o r y grobowej w a h a ł y s i ę o k o ł o 3 X 4 m p r z y w y s o k o ś c i o k o ł o 2 m. W w e ­ w n ę t r z n e j skrzyni m i e ś c i ł a s i ę d r e w n i a n a t r u m n a . Stropy k o m ó r w s p i e r a ł y s i ę na d r e w n i a n y c h f i l a r a c h p o s i a d a j ą c y c h w y o d r ę b n i o n e zdobione p r o f i l o w a n i e m kapitole. K u r h a n y książęce posiadały u w i e r z c h o ł k ó w charakterystyczne zaklęśnięcia b ę d ą c e ś w i a d e c t w e m p l ą d r o w a n i a m o g i ł , j a k w y k a z a ł y to b a d a n i a , j u ż w s t a r o ż y t n o ś c i . W s z y s t k i e z b a d a n e k u r h a n y b y ł y p o d w z g l ę d e m b u d o w y p o d o b n e do siebie. M o g i ł y z w y k ł y c h c z ł o n k ó w p l e m i e n i a p o s i a d a ł y z a r y s o k r ą g ł y lub czworoboczny. I c h n a ­ s y p y w z n o s i ł y s i ę n i e z n a c z n i e n a d p o z i o m otoczenia. 1 Ś c i a n y j a m g r a b o w y c h u m a c n i a n o 'drzewem, p ł y t a m i k a m i e n n y m i N i e k i e d y b y ­ w a ł y o n e po p r o s t u t y l k o opalone. Z m a r l i u k ł a d a n i b y l i n a p l e c a c h w p o z y c j i w y ­ prostowanej z g ł o w ą z w r ó c o n ą n a p ó ł n o c . I n w e n t a r z ruchomy g r o b ó w s k ł a d a ł s i ę z c z ę ś c i u p r z ę ż y k o ń s k i e j , c e r a m i k i , a t a k ż e k o ś c i z w i e r z ą t , z w ł a s z c z a k o n i i owiec. W p o b l i ż u g r o b ó w z n a j d o w a ł y s i ę j a m y ofiarne. W rozdziale I I o m ó w i o n a z o s t a ł a gospodarka H u n ó w , k t ó r e j p o d s t a w ą b y ł a ho­ d o w l a k o n i r a s y m o n g o l s k i e j oraz b y d ł a (byki, j a k i , b a r a n y , k o z y , w i e l b ł ą d y ) . S t a d a p i l n o w a n e b y ł y p r z y pomocy p s ó w . P o l o w a n i a u z u p e ł n i a ł y potrzeby a p r o w i z a c y j n e p o s z c z e g ó l n y c h p l e m i o n . B y ł y o n e o r g a n i z o w a n e z n a g o n k ą . Po o p o l o w a n i u jednego o b s z a r u m u s i a n o p r z e n o s i ć m i e j s c e postoju do innego. Z a g a d n i e n i e u p r a w y r o l i i m i e j s c a , j a k i e e w e n t u a l n i e z a j m o w a ł a ona w gospodarce H u n ó w , b y ł y w i e l o k r o t ­ nie d y s k u t o w a n e w literaturze. Ś w i a d e c t w a p i s a n e c h i ń s k i e oraz o d k r y c i a a r c h e o l o ­ giczne w s k a z u j ą n a u p r a w ę prosa, k t ó r a m i a ł a — j a k s i ę w y d a j e — z a s i ę g b a r d z o ograniczony. R o z p o w s z e c h n i o n a b y ł a w ś r ó d H u n ó w k o n s u m p c j a r y ż u , s p o ż y w a n e g o podobnie j a k w C h i n a c h p r z y p o m o c y p a ł e c z e k , oraz w ó d k i r y ż o w e j . D o s t a w a m i r y ż u , i to n i e k i e d y w z n a c z n y c h i l o ś c i a c h , w ł a d c y c h i ń s c y z a b e z p i e c z a l i s w o j e po­ s i a d ł o ś c i p r z e d n a j a z d a m i H u n ó w . Do r z a d k i c h z a b y t k ó w z a l i c z a j ą s i ę o d k r y t e w i w o g l i n s k i m grodzie o k u c i a r a d e ł . 1 J . M a c h n i k — Wielkie nekropole Hunów w górach Noin-Uła (Mongolia północna), A c t a A r c h a e o l o g i c a C a r p a t i c a , t. V I . z. 1-2, 1964, s. 107-111. T a m ż e z e s t a ­ w i o n a w a ż n i e j s z a l i t e r a t u r a d o t y c z ą c a b a d a ń n a d H u n a m i w Mongolii. �RECENZJE 244 Rozdział I I I c h a r a k t e r y z u j e siedziby i gospodarstwo d o m o w e H u n ó w . Dla za­ g a d n i e n i a pierwszego podstawowe znaczenie p o s i a d a j ą c h i ń s k i e ź r ó d ł a pisane mujące jurt. o wyglądzie przyniosły odkrycia Ą ziemianek X 6 m., z a g ł ę b i o n y c h mowe poznajemy z Badania archeologiczne i półziemianefc, grodów na obszarze prostokątnych, n a metr i wlięcej p o n i ż e j powierzchni. różnorodnych przedmiotów codziennego o infor­ Zabajkala wymiarach Gospodarstwo użytku, takich do­ jak: ceramika, n a r z ę d z i a i wyroby drewniane oraz metalowe. Rozdział I V przynosi omówienie materiałom źródłowym, jakich z XIV-XVII w. N a u w a g ę odzieży, dostarczyły bardzo kurhany z a s ł u g u j e bogate zdobienie szczegółowe oraz dzięki chińska wyszywaniem obfitym ikonografia i aplikacjami r ó ż n y c h e l e m e n t ó w ubioru. Rozdział V daje próby rekonstrukcji uprzęży i rynsztunku k o ń s k i e g o . Wierz­ c h o w c a m i p o s ł u g i w a l i s i ę w s z y s c y H u n o w i e z m i e n i a j ą c siedziby, p o l u j ą c i w o j u ­ j ą c . N i c w i ę c dziwnego, ż e w w o j ł o k o w y c h c z a p r a k a c h , u p r z ę ż y i c z ę ś c i s i o d e ł , c z ę s t o r ó w n i e ż zdobionych, bez t r u d u o d c z y t u j e s i ę w y j ą t k o w e znaczenie, j a k i e do konia wierzchowego b y ł o p r z y w i ą z a n e . T e c h n i k a o b r ó b k i r ó ż n y c h m a t e r i a ł ó w , t a ­ kich j a k k a m i e ń , drewno, glina, tkaniny, przedstawiona została w rozdziale V I , b r o ń i r z e m i o s ł o w o j e n n e w r o z d z i a l e V I I , s p o ł e c z n a o r g a n i z a c j a w rozdziale V I I I . P o d k r e ś l o n a została udokumentowana ś w i a d e c t w a m i p i s a n y m i oraz b o g a t y m w y p o s a ż e n i e m k u r h a n ó w książęcych rola naczelnych d o w ó d c ó w rekrutujących s i ę z n a j z a m o ż n i e j s z e j a r y s t o k r a c j i h u ń s k i e j . O z j e d n y w a n i u sobie n a c z e l n i k ó w p l e m i o n i w o d z ó w , o inspirowaniu k o n f l i k t ó w p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i plemionami infor­ m u j ą c h i ń s k i e ź r ó d ł a p i s a n e . Z n a j d u j e m y w n i c h odbicie r a n g i p r o b l e m u H u n ó w w polityce c e s a r s t w a c h i ń s k i e g o , k t ó r e n i e z a w s z e b y ł o w stanie m i l i t a r n i e c h r o ­ n i ć b e z p i e c z e ń s t w a swoich granic. R o z d z i a ł I X daje p r z e g l ą d sztuki H u n ó w , k t ó r e j d z i e ł a p o w s t a w a ł y t a k ż e pod w p ł y w e m a r t y s t y c z n y c h i n s p i r a c j i chińskich. w okresie p r z e ł o m u e r zewnętrznych, głównie W rozdziale X o m ó w i o n o wierzenia i k u l t H u n ó w , a w X I i c h m i ę d z y n a r o d o w e kontakty i z w i ą z k i . O g ó l n e r o z w a ż a n i a s t a n o w i ą podsumowanie p r a c y u z u p e ł n i o ­ nej w y k a z e m z a b y t k ó w z k u r h a n ó w N o i n - U ł a , p r z e c h o w y w a n y c h w E r m i t a ż u o r a z 73 d o s k o n a ł y m i t a b l i c a m i (w tej liczbie i b a r w n e ) , n a k t ó r y c h p o k a z a n o n a j c e l n i e j sze p r z e d m i o t y . W t e k ś c i e c z y t e l n i k z n a j d u j e sporo r y c i n o r a z o d s y ł a c z y do w a ż ­ n i e j s z y c h p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , k t ó r y c h w y k a z umieszczono n a k o ń c u k s i ą ż k i . Wśród publikacji p o ś w i ę c o n y c h kulturze l u d ó w koczowniczych książka R u d i e n k i z a j m u j e w y s o k ą p o z y c j ę d z i ę k i 'bogactwu m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o , j a k i m ope­ ruje. U m i e j ę t n a konfrontacja p r z e k a z ó w pisanych oraz w y n i k ó w b a d a ń archeolo­ gicznych p o z w o l i ł a autorowi n a szerokie potraktowanie problemu H u n ó w n a prze­ ł o m i e er. R ó w n o c z e ś n i e z a r y s o w a n e zoistały l i c z n e z a g a d n i e n i a o c z e k u j ą c e n a p e ł ­ n i e j s z e o ś w i e t l e n i e w drodze d a l s z y c h b a d a ń . P o m i m o o d l e g ł o ś c i , j a k a dzieli t e r e n y b ę d ą c e p r z e d m i o t e m z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r a od E u r o p y , p o t r a f i ł o n j e d n a k w y ­ k a z a ć w p ł y w y H u n ó w n a h i s t o r i ę p o w s z e c h n ą , n a ś w i e t l i ć 'ich r u c h y k u w s c h o ­ dowi i zachodowi. Warto z w r ó c i ć u w a g ę n a s k a l ę k o n t a k t ó w handlowych utrzymy­ wanych przez H u n ó w g ł ó w n i e z Chinami, którzy na targowiska w cesarstwie p ę ­ d z i l i s t a d a l i c z ą c e po 10 000 sztuk k o n i i b y d ł a o t r z y m u j ą c w z a m i a n w y r o b y l u k ­ susowe, i n s p i r u j ą c e n a s t ę p n i e i c h w ł a s n ą w y t w ó r c z o ś ć . W w y n i k u k o n t a k t ó w h a n ­ d l o w y c h n a t e r e n y z a j m o w a n e p r z e z H u n ó w d o c i e r a ł y n i e tylko w y r o b y b ę d ą c e w z o r a m i do n a ś l a d o w n i c t w a , lecz z a p e w n i e i rzemieślnicy, zaopatrujący moż­ ne r o d y h u ń s k i e j a r y s t o k r a c j i w p r z e d m i o t y l u k s u s o w e . Autor z w r ó c i ł r ó w n i e ż u w a g ę na p r z e ż y w a n i e s i ę w formach p o c h ó w k ó w oraz kulturze H u n ó w tradycji scytyjskich. P r z y n a l e ż n o ś ć r a s o w ą H u n ó w o ś w i e t l o n o w y - �247 RECENZJE n e istotny w p ł y w n a s p e c y f i k ę n a u k i w o w y m k r a j u , ale w ł a ś c i w e p o z n a n i e o w e j specyfiki w y m a g a raczej r e f l e k s j i n a d s a m ą p r o d u k c j ą n a u k o w ą i j e j p o ł o ż e n i e m w ś r ó d n a u k p o k r e w n y c h . W y n i k i tej r e f l e k s j i m o g ł y b y dopiero b y ć p o d s t a w ą do u s t a l e n i a z a s a d y w y b o r u i k r y t e r i u m k l a s y f i k a c j i b i b l i o g r a f i c z n e j . D o p e w n e g o stop­ n i a z w o l n i ł o a u t o r k ę p r a c y od p r z e p r o w a d z e n i a tego t y p u a n a l i z y o g r a n i c z a n i e s i ę „ d o p r a c i a r t y k u ł ó w b ę d ą c y c h efektem r e a l i z o w a n y c h n a u k o w y c h p l a n ó w b a ­ dawczych w y ż s z y c h uczelni, i n s t y t u t ó w P A N - u i resortowych, z a j m u j ą c y c h s i ę z a ­ sadniczo b ą d ź p o d e j m u j ą c y c h m i ę d z y i n n y m i p r o b l e m a t y k ę socjologii w s i i r o l ­ n i c t w a " , a p r z e d e w s z y s t k i m p o d p o r z ą d k o w a n i e bibliografii i j e j u k ł a d u p l a n o m b a d a w c z y m Z a k ł a d u Socjologii W s i I F i S P A N . W konsekwencji p r a c a odznacza się jednak p e w n ą d o w o l n o ś c i ą i p r z y p a d k o w o ś c i ą w wyborze pozycji i niedo­ c i ą g n i ę c i a m i w systematyce bibliograficznej. 9 D z i a ł I , w e d ł u g a u t o r k i , „ n i e w y m a g a specjalnego o m ó w i e n i a " , g d y ż „ j a k w e w s z y s t k i c h b i b l i o g r a f i a c h , bez w z g l ę d u n a d z i e d z i n ę z a i n t e r e s o w a n i a o b e j m u j e obok p r a c t e o r e t y c z n y c h , metodologicznych i m e t o d y c z n y c h o c h a r a k t e r z e p o d s t a w o w y m dla d a n e j d z i e d z i n y w i e d z y t a k ż e o p r a c o w a n i a o g ó l n e o c h a r a k t e r z e k o m p i l a c y j n y m z r ó ż n y c h dziedzin wiedzy, z w i ą z a n y c h z s o c j o l o g i ą wsi. W dziale t y m z n a l e ź ć m o ż ­ na informacje o specjalistycznych w y d a w n i c t w a c h c i ą g ł y c h , opracowaniach z z a k r e ­ su stanu b a d a ń bibliograficznych i t d . " Autorka zgromadziła w i ę c w dziale I p r a c e o s t o s u n k o w o r ó ż n o r o d n e j tematyce, u m i e s z c z a j ą c obok siebie m e t o d o l o g i ę socjologii i o p r a c o w a n i a o g ó l n e n a u k p o k r e w n y c h . P r z y n i e w i e l k i e j i l o ś c i h a s e ł b i b l i o g r a f i c z n y c h (712 p o z y c j i ) z o r i e n t o w a n i e s i ę w t y m d z i a l e n i e n a s t r ę c z a w i ę k ­ s z y c h t r u d n o ś c i , ale p r z y s t a l e r o s n ą c e j p r o d u k c j i socjologicznej albo p r z y w c i ą g ­ n i ę c i u m a k s y m a l n e j i l o ś c i p o z y c j i j u ż i s t n i e j ą c y c h , d z i a ł ten z a t r a c i p r z e j r z y s t o ś ć , b ę d ą c ą w a r u n k i e m szybkiego d o t a r c i a do p o s z u k i w a n y c h t y t u ł ó w . 1 0 P r o p o n u j e m y w p r z y s z ł y c h o p r a c o w a n i a c h tego t y p u p o p r z e d z i ć d z i a ł o g ó l n y s p i s e m c z a s o p i s m i u s t a l i ć d l a n i c h Odpowiedni s y s t e m s k r ó t ó w , k t ó r y , podobnie j a k w y k a z s k r ó t ó w n a z w instytucji i t e r m i n ó w bibliograficznych, pozwoli n a w y ­ datne z a o s z c z ę d z e n i e a r k u s z y d r u k a r s k i c h , a j e d n o c z e ś n i e z w i ę k s z y przejrzystość z a p i s u . -Dział o g ó l n y o t w a r l i b y ś m y w y k a z e m i s t n i e j ą c y c h j u ż b i b l i o g r a f i i , k t ó r e w j a k i m ś stopniu u w z g l ę d n i a j ą p r a c e z d z i e d z i n y socjologii w s i . M a m t u n a m y ś l i p r z e d e w s z y s t k i m bibliografie h i s t o r y c z n e , e t n o g r a f i c z n e " i regionalne P o s z c z e g ó l n e pozycje n a l e ż a ł o b y o p a t r z y ć komentarzem i n f o r m u j ą c y m i kluczem u ł a t w i a j ą c y m o d n a l e z i e n i e w n i c h p r a c m a j ą c y c h w a r t o ś ć d l a socjologa w s i . W d r u ­ g i m p o d d z i a l e d z i a ł u o g ó l n e g o n a l e ż a ł o b y u m i e ś c i ć c z a s o p i s m a socjologiczne i n i e socjologiczne, ale d r u k u j ą c e a r t y k u ł y m a j ą c e w a r t o ś ć d l a socjologa w s i . K o m e n t a r z i n f o r m u j ą c y powinien przynosić w i a d o m o ś c i o istniejących indeksach i spisach 1 1 9 I b i d e m , s. '112. I b i d e m , s. 10. " L . F i n k e l , Bibliografia historii polskiej, W a r s z a w a 1953. s. 1-3; J . B a u m g a r t . Bibliografia historii polskiej za rok 1948, K r a k ó w 1952; t e n ż e , Bibliografia historii polskiej za rok 1949, W r o c ł a w - K r a k ó w 1954; t e n ż e , Bibliografia historii polskiej za lata 1950-1951, W r o c ł a w - K r a k ó w 1955; t e n ż e , Bibliografia historii pol­ skiej za lata 1952-1953, W r o c ł a w - K r a k ó w 1956; t e n ż e , Bibliografia historii pol­ skiej za rok 1954, W r o c ł a w - K r a k ó w 1967; t e n ż e , Bibliografia historii polskiej za rok 1955, W r o c ł a w - K r a k ó w 1958. F . G a w e ł e k, Bibliografia hidoznawstwa polskiego, K r a k ó w 1914, J . S . B y s t r o ń , Bibliografia etnografii polskiej, K r a k ó w 1929; H . B i t t n e r - S z e w c z y k o w a, op. cit. M . O c h r o ń s k a i F . S a w i c k a , Bibliografia Ziem Zachodnich za okres dziesięciolecia 1945-1955. K w a r t a l n i k O p o l s k i , R . 2, 1956, n r 1; F . C z a r n e c k i , Bibliografia Ziem Zachodnich 1945-1958, P o z n a ń , I n s t y t u t Z a c h o d n i , 1962. 1 0 1 S 1 3 �248 RECENZJE treści r o c z n i k ó w i wszystkich innych m o ż l i w y c h u ł a t w i e n i a c h w p o s ł u g i w a n i u się w y m i e n i o n y m i p e r i o d y k a m i . T r z e c i p o d d z i a ł w i n i e n z a w i e r a ć p r a c e z z a k r e s u teorii, metodologii i m e t o d y k i . N a l e ż a ł o b y d ą ż y ć do w y p r a c o w a n i a s y s t e m a t y k i w e w n ę t r z ­ n e j tego p o d z i a ł u , np. w y d z i e l i ć m e t o d y k ę b a d a ń s t a t y s t y c z n y c h , m o n o g r a f i c z n y c h etc. O ile w y b ó r i z a k l a s y f i k o w a n i e p o z y c j i do w y s z c z e g ó l n i o n y c h p o w y ż e j d z i a ­ ł ó w nie p o w i n n y n a s t r ę c z a ć w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i , o t y l e n a s t ę p n y d z i a ł , o b e j m u ­ j ą c y p r a c e z p o g r a n i c z a socjologii i i n n y c h n a u k h u m a n i s t y c z n o - s p o ł e c z n y c h w y m a ­ ga odpowiedzi n a p y t a n i a , k t ó r y c h w p r a k t y c e b a d a w c z e j c z ę s t o s i ę u n i k a . K o ­ nieczne staje s i ę m i a n o w i c i e ustalenie, c h o ć b y n a drodze h i s t o r y c z n e j r e t r o s p e k c j i . zakresu przedmiotu b a d a ń p o s z c z e g ó l n y c h nauk i dyscyplin. D l a r o z r ó ż n i e n i a prac z z a k r e s u h i s t o r i i i socjologii d e c y d u j ą c e b ę d z i e k r y t e r i u m c z a s u i c h a r a k t e r ź r ó ­ deł. Historia operuje źródłami zastanymi, o k r e ś l o n y m i przez Marca Blocha jako ś w i a d e c t w a , gdy t y m c z a s e m socjologia b a z u j e p r z e d e w s z y s t k i m n a ź r ó d ł a c h w y ­ w o ł a n y c h dla c e l ó w naukowych. Historia bada w i ę c zjawiska społeczne przeszłości, gdy t y m c z a s e m socjologia o g r a n i c z a s i ę przede w s z y s t k i m do w s p ó ł c z e s n o ś c i . U s t a ­ l e n i e g r a n i c y p o m i ę d z y w s p ó ł c z e s n o ś c i ą a p r z e s z ł o ś c i ą jest z teoretycznego p u n k t u w i d z e n i a n i e m o ż l i w e , g d y ż w s z y s t k o co jest (istnieje), jest h i s t o r i ą , „a r z e c z y w i s t o ś ć jest h i s t o r i ą i n i c z y m i n n y m j a k h i s t o r i ą " (Benedetto C r o c e ) . D l a p r a k t y k i m o ż e b y ć . pomocne k r y t e r i u m wprowadzone przez H . H a u s e r a i F . S i m i a n d a , które j e d n a k , podobnie j a k i p i e r w s z e w k o n f r o n t a c j i z p r a c a m i f r a n c u s k i e j s z k o ł y h i ­ s t o r y c z n e j z g r u p o w a n e j w o k ó ł „ A n n a l e s " i p r a c a m i h i s t o r y k ó w o z b l i ż o n y c h po­ g l ą d a c h l u b po p r o s t u p r z y j m u j ą c y c h idee i m e t o d y tego k i e r u n k u , s t r a c i ł o w i e l e z e s w e j p r a k t y c z n e j u ż y t e c z n o ś c i . M u s i m y p r z y z n a ć , i ż nie w i d z i m y m o ż l i w o ś c i s f o r m u ł o w a n i a p r e c y z y j n e g o k r y t e r i u m o d d z i e l a j ą c e g o h i s t o r i ę od socjologii, ale s ą ­ d z i m y , iż podane w y ż e j w s k a ź n i k i , p r z y u w z g l ę d n i e n i u c a ł e j specyfiki, r ó ż n i e przez s o c j o l o g ó w d e f i n i o w a n e j , p o s z u k i w a ń s o c j o l o g i c z n y c h z w r a c a j ą c y c h s i ę k u organi­ zacji i funkcjonowaniu -społeczeństw, k u s p o ł e c z n y m zachowaniom, postawom, s t r u k t u r o m , s y s t e m o m etc. p o z w o l ą n a p r a k t y c z n e r o z r ó ż n i e n i e p r a c socjologicz­ n y c h od h i s t o r y c z n y c h . T r u d n i e j s z e n i ż p r z e p r o w a d z e n i e strefy g r a n i c z n e j histo­ r i a — socjologia, w y d a j e s i ę d o k o n a n i e w ś r ó d p r a c z h i s t o r i i w s i w y b o r u p o z y c j i , k t ó r e n a l e ż a ł o b y w ł ą c z y ć do bibliografii socjologii w s i , a b y nie p o w t a r z a ć m e c h a ­ n i c z n i e f r a g m e n t ó w bibliografii h i s t o r y c z n y c h . N a s z y m z d a n i e m p o w i n n y to b y ć przede w s z y s t k i m o p r a c o w a n i a o g ó l n e , n i e k t ó r e z n i c h z n a l a z ł y s i ę j u ż w Biblio­ grafii S z w e n g r u b , a w dalszej dopiero k o l e j n o ś c i o p r a c o w a n i a s z c z e g ó ł o w e z a j m u ­ j ą c e s i ę s t r u k t u r ą s p o ł e c z n ą w s i w oparciu o ź r ó d ł a historyczne. u S o c j o l o g i a i etnografia w j e d n a k o w y m s t o p n i u k i e r u j ą s w e z a i n t e r e s o w a n i a k u w s p ó ł c z e s n e j Wsi, a w i ę c m o g ł o b y s i ę w y d a w a ć , i ż p r z e p r o w a d z e n i e m i ę d z y n i m i rozróżnienia będzie natrafiało na szczególne trudności. M o ż e m y się jednak w tym w y p a d k u p o s ł u ż y ć k r y t e r i u m p r e c y z y j n i e j s z y m n i ż o d n o ś n i e do socjologii i historii. E t n o g r a f (kieruje s w e z a i n t e r e s o w a n i a p r z e d e w s z y s t k i m k u s u b s t r a t o w i k u l t u r o ­ w e m u , gdy t y m c z a s e m socjologa i n t e r e s u j ą stosunki m i ę d z y l u d z k i e , a k u l t u r a w c h o ­ dzi w z a k r e s jego z a i n t e r e s o w a ń t y l k o j a k o s y s t e m d e t e r m i n u j ą c y owe stosunki D o b i b l i o g r a f i i socjologii w s i p r o p o n u j e m y w i ę c ' z a k l a s y f i k o w a ć t y l k o te p r a c e etno­ graficzne, k t ó r e t r a k t u j ą k u l t u r ę j a k o s y s t e m d e t e r m i n a n t m i ę d z y l u d z k i c h z a c h o ­ w a ń i w y d o b y w a j ą wzajemne z w i ą z k i m i ę d z y kulturą a s p o ł e c z n y m i zachowaniami. W d z i a l e o b e j m u j ą c y m pogranicze 1 4 socjologii z i n n y m i n a u k a m i n a l e ż a ł o b y jesz- Metoda s o c j o l o g i c z n a m a c h a r a k t e r p o r ó w n a w c z y i p o s z u k u j e tego, co po­ w t a r z a l n e i typowe, d ą ż y do f o r m u ł o w a n i a t w i e r d z e ń o g ó l n y c h o u n i w e r s a l n y m z a ­ s i ę g u . M e t o d a h i s t o r y c z n a s k i e r o w a n a jest n a to, co j e d n o s t k o w e i n i e p o w t a r z a l n e , m a c h a r a k t e r monograficzny. �249 RECENZJE cze u w z g l ę d n i ć p r a c e z p o g r a n i c z a socjologii z n a s t ę p u j ą c y m i d y s c y p l i n a m i : geo­ grafią h i s t o r y c z n ą i antropogeografią, d e m o g r a f i ą i statystyką, e k o n o m i ą , orga­ nizacją rolnictwa i polityką rolną . 1 5 D r u g i d z i a ł w bibliografii S z w e n g r u b nosi t y t u ł „ S p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e z a g a d ­ nienia rolnictwa. Rejony. Problemy ludnościowe". W ś w i e t l e naszych p o w y ż s z y c h u w a g w i e l e p r a c , k t ó r e a u t o r k a z a m i e ś c i ł a w t y m dziale, w i d z i e l i b y ś m y w d z i a ł a c h w y ż e j o m ó w i o n y c h . Na kilku przykładach o b j a ś n i m y praktyczne konsekwencje na­ szego s t a n o w i s k a . W d z i a l e d r u g i m z a m i e s z c z a a u t o r k a p r a c e B . Z a b o r s k i e g o (poz. .31) i J . B u r s z t y (poz. 212), t r a k t u j ą c e o k s z t a ł t a c h w s i w Polsce, k t ó r e w n a s z e j s y ­ s t e m a t y c e z n a l a z ł y b y s i ę w d z i a l e antropogeografii. P o z y c j a 225 Ekonomika rol­ nictwa i polityka rolna, t. li-2, W a r s z a w a 1962-1963, i j e j podobne p o w i n n y z o s t a ć z a k l a s y f i k o w a n e do d z i a ł u e k o n o m i i . M i m o to d z i a ł s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y m o ż n a by z a c h o w a ć jako o d r ę b n y i u m i e ś c i ć w n i m prace, k t ó r e .zjawiska ekonomiczne traktują jako u k ł a d y determinant s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h . Pozycje d o t y c z ą c e pro­ blemów ludnościowych n a l e ż a ł o b y u m i e ś c i ć w w y o d r ę b n i o n y m p r z e z nas p o w y ­ ż e j d z i a l e demografii i s t a t y s t y k i . 1 8 K o l e j n ą p r o p o z y c j ę , j a k ą p r a g n ą ł b y m z g ł o s i ć , jest w y o d r ę b n i e n i e w osobne działy, w z g l ę d n i e poddziały, pozycji d o t y c z ą c y c h Spółdzielni Produkcyjnych, a m o ż e i s p ó ł d z i e l c z o ś c i w ogóle, P a ń s t w o w y c h Gospodarstw R o l n y c h i r ó ż n y c h form orga­ nizacji rolniczych. N a l e ż y o c z e k i w a ć , iż przy wprowadzeniu tak s z c z e g ó ł o w e j systematyki zajdzie k o n i e c z n o ś ć k i l k a k r o t n e g o p o w t ó r z e n i a tej s a m e j p o z y c j i , czego z r e s z t ą i a u t o r k a nie u n i k n ę ł a , z n a j d u j ą c pozytywne w y j ś c i e z sytuacji, z a d o w a l a j ą c s i ę przy p o w t ó ­ r z e n i a c h s k r ó c o n y m z a p i s e m b i b l i o g r a f i c z n y m . M o ż n a by t e ż p r z y t w o r z e n i u n i e ­ k t ó r y c h jednostek s y s t e m a t y c z n y c h p o p r z e s t a ć j e d y n i e n a o d s y ł a c z a c h w postaci n u m e r ó w haseł. Bardziej trafne, n i ż p o w y ż e j n a s t ę p n y c h d z i a ł ó w bibliografii: omówione, wydaje s i ę opracowanie przez autorkę III. Struktura s p o ł e c z n a wsi. R u c h l i w o ś ć IV. Z a w ó d r o l n i k a ( o ś w i a t a , w i e d z a r o l n i c z a , stosunek do z a w o d u , autorytet, p o ­ glądy rolników, profesjonalizacja pracy rolnika). R o d z i n a w i e j s k a (rodzina, kobieta, gospodarstwo d o m o w e — s p o ż y c i e , m ł o ­ dzież i wychowanie). V. VI. Społeczność wioskowa no-kulturalne). (instytucje społeczna. lokalne, współdziałanie, przemiany społecz- M o ż n a o p o w i e d z i e ć s i ę n a t u r a l n i e z a p r z e s u n i ę c i e m tej czy i n n e j p o z y c j i z j e d ­ nego d z i a ł u do drugiego, a l e s ą to s p r a w y d r u g o r z ę d n e , n i e n a r u s z a j ą c e s ł u s z n o ś c i z a s a d n i c z e j k o n s t r u k c j i . D l a p r z y s z ł y c h b i b l i o g r a f i i tego t y p u p o s t u l o w a ł b y m j e d ­ n a k dalsze r o z b u d o w a n i e s y s t e m a t y k i . N a s u w a s i ę m o ż l i w o ś ć w y o d r ę b n i e n i a p r a c z zakresu r u c h l i w o ś c i s p o ł e c z n e j w samodzielny dział. Podobnie n a l e ż y s i ę zasta­ n o w i ć , czy w s p ó ł c z e ś n i e o b s e r w o w a n e p r z e o b r a ż e n i a , o k r e ś l a n e z w y k l e j a k o p r o ­ cesy u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i w s i , n i e z a s ł u g u j ą , c h o ć b y j u ż ze w z g l ę d u n a o b f i t o ś ć o d p o w i e d n i e j l i t e r a t u r y , n a w y o d r ę b n i e n i e w osobnym dziale. 1 5 L . M . S z w e n g r u b , op. cit, s. 13. » N p . : M . L a t u c h , Ludność wiejska w latach 1960-1070, [w:] Wieś Współ­ czesna, W a r s z a w a 1958, n r 5, s. 71-77 (poz. 263); E . R o s s e t, Starzenie sie lud­ ności produkcyjnej w Polsce i w świecie, [w:] Kultura i Społeczeństwo, Warszawa 1961, n r 1, s. 39-66 (poz. 2,80); t e n ż e , Perspektywy demograficzne Polski, War­ s z a w a 1062, s. 591 (poz. 281); K . S o k o ł o w s k i , Odpływ ludności ze wsi, Warsza­ w a 1962, s. 182 (poz. 285); A . W y d e r k o , Zmiany w strukturze wieku ludności rolniczej w latach 1947-1957, [w:] Wieś Współczesna, W a r s z a w a 1961, n r 10 s 94102 (poz. 311). �250 RECENZJE O s t a t n i m p o s t u l a t e m , j a k i c h c i a ł b y m z g ł o s i ć pod a d r e s e m p r z y s z ł e j b i b l i o g r a f i i socjologii w s i , jest k o n i e c z n o ś ć u w z g l ę d n i e n i a s p e c y f i k i p e w n e j f o r m y ź r ó d e ł s o ­ c j o l o g i c z n y c h , a m i a n o w i c i e p a m i ę t n i k ó w . N i e m i e s z c z ą s i ę one w c a ł o ś c i w ż a d ­ n y m z o m a w i a n y c h dotychczas d z i a ł ó w . M i m o w y s u n i ę t y c h p r z e z e m n i e pod a d r e s e m Bibliografii Szwengrub kilku uwag krytycznych i postulowania pewnych zmian w p r z y s z ł y c h opracowaniach b i ­ b l i o g r a f i c z n y c h c h c ę j e s z c z e r a z p o d k r e ś l i ć w i e l k i e z n a c z e n i e tej p r a c y d l a w s p ó ł ­ czesnych b a d a ń s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h n a wsi polskiej. Gerhard KONRAD cze w Polsce, BAJAN, TADEUSZ HUNEK, ROMAN Konrad MALINOWSKI, Kloska Kółka rolni­ W a r s z a w a 1968, ss. 172 Dla w ł a ś c i w e g o i p e ł n e g o zrozumienia przemian k u l t u r o w o - s p o ł e c z n y c h n a w s i p o l s k i e j w X I X i X X w i e k u k o n i e c z n e jest u w z g l ę d n i e n i e — w w i ę k s z y m n i ż dotychczas stopniu — w b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h r ó ż n o r o d n y c h form organizacji, z r z e s z e ń i s t o w a r z y s z e ń c h ł o p s k i c h , p o w s t a j ą c y c h n a j p i e r w w ob­ r ę b i e trzech z a b o r ó w , a potem n a obszarze Drugiej Rzeczypospolitej i P o l s k i L u ­ dowej. N a j w a ż n i e j s z ą f o r m ą o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w b y ł y i s ą k ó ł k a r o l n i c z e oraiz z w i ą ­ zane z n i m i k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h . M i m o i ż z a r ó w n o k ó ł k a r o l n i c z e , j a k i k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h m o g ą n a terenie P o l s k i p o c h w a l i ć s i ę d ł u g ą t r a d y c j ą , ich h i ­ storia c z e k a j e s z c z e stale n a n a p i s a n i e . K o n r a d B a j a n w p i e r w s z y m r o z d z i a l e r e ­ c e n z o w a n e j p r a c y p r z e d s t a w i a w s k r ó c i e h i s t o r i ę kółek r o l n i c z y c h do r o k u 1939. R o z d z i a ł ten m a c h a r a k t e r w s t ę p n y , o r i e n t a c y j n y , g d y ż u w a g a a u t o r ó w p r a c y z w r a ­ ca s i ę p r z e d e w s z y s t k i m n a w s p ó ł c z e s n e p r o b l e m y k ó ł e k r o l n i c z y c h , m i m o t y c h z a s t r z e ż e ń i n f o r m a c j e w n i m z a w a r t e w istotny s p o s ó b p o s z e r z a j ą n a s z ą w i e d z ę o f o r m a c h o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w , i c h roli w n i e s i e n i u nowego n a w i e ś i w obronie i n t e r e s ó w narodowych n a w s i polskiej w drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u i w pier­ wszych dziesięcioleciach wieku X X . D z i e j e k ó ł e k r o l n i c z y c h w poroabiOrowej P o l s c e s ą ś c i ś l e z w i ą z a n e z h i s t o r i ą p o s z c z e g ó l n y c h z a b o r ó w i z r ó ż n i c a m i w z a a w a n s o w a n i u gospodarki k a p i t a l i s t y c z n e j w t y c h r e g i o n a c h . N a j w c z e ś n i e j , bo j u ż w r o k u 1848, do o r g a n i z a c j i k ó ł e k r o l n i ­ c z y c h p r z y s t ą p i o n o n a t e r e n i e z a b o r u p r u s k i e g o , z n a c z n i e p ó ź n i e j — dopiero w r o ­ k u 1882 — z a c z ę ł y p o w s t a w a ć n a t e r e n i e z a b o r u a u s t r i a c k i e g o , a n a t e r e n i e z a b o r u rosyjskiego dopiero w r o k u 1906 z o s t a ł a w y d a n a u s t a w a z e z w a l a j ą c a n a o r g a n i z o ­ w a n i e kółek. W r z e c z y w i s t o ś c i k ó ł k a rolnicze n a terenie zaboru rosyjskiego p o w s t a ł y n i e c o w c z e ś n i e j , g d y ż j u ż w r o k u 1899 w W o l i B u k o w s k i e j w p o w i e c i e m i e c h o w ­ skim zorganizowano — m a j ą c e raczej charakter s p ó ł k i — k ó ł k o rolnicze „ J u t r z e n ­ ka", k t ó r e r o z p r o p a g o w a n e p r z e z w y s t a w ę r o l n i c z ą w M i e c h o w i e s p o w o d o w a ł o z o r ­ g a n i z o w a n i e w k r ó t k i m czasie 150 p o d o b n y c h k ó ł e k . W z a l e ż n o ś c i od z a b o r u i od s y t u a c j i r e g i o n a l n e j cele k ó ł e k n i e c o s i ę r ó ż n i ł y , ale n a o g ó ł m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e w s z y s t k i e d ą ż y ł y p r z e d e w s z y s t k i m do: — podniesienia poziomu produkcji w gospodarstwach rolnych; — obrony i n t e r e s ó w zawodowych r o l n i k ó w ; — w y z w a l a n i a s i ę od obcego p o ś r e d n i c t w a p r z y zbycie i z a k u p i e ; — p o d n i e s i e n i a n i e z m i e r n i e niskiego p o z i o m u o ś w i a t y zawodowej w rolnictwie; — przeciwdziałania wynaradawiającej akcji zaborców" ogólnej (s. 10). chłopów i wiedzy �RECENZJE I l o ś ć k ó ł e k w o k r e s i e z a b o r ó w n i e b y ł a d u ż a i w y n o s i ł a w r o k u 1913: w borze p r u s k i m 373, w zaborze a u s t r i a c k i m 2098, w zaborze r o s y j s k i m 1051. 251 za­ D r u g a R z e c z p o s p o l i t a o d z i e d z i c z y ł a po o k r e s i e r o z b i o r ó w p o d z i a ł o r g a n i z a c j i k ó ł e k n a towarzystwa regionalne: P o z n a ń s k i e Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, P o ­ morskie Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, Katowickie Towarzystwo K ó ł e k Rolni­ czych, M a ł o p o l s k i e Towarzystwo K ó ł e k Rolniczych, Centralny Z w i ą z e k K ó ł e k i O r ­ ganizacji Rolniczych w Warszawie. L i c z b a k ó ł e k na krótko przed I I w o j n ą ś w i a ­ t o w ą w y n o s i ł a o k o ł o 8500, w k t ó r y c h z r e s z o n y c h b y ł o ponad 260 tys. c z ł o n k ó w , t j . o k o ł o 9*/o w s z y s t k i c h r o l n i k ó w . O d r ę b n ą o r g a n i z a c j ę t w o r z y ł y tzw. k ó ł k a s t a s z i ­ c o w s k i e , k t ó r e w l i c z b i e o k o ł o 200 r o z w i j a ł y s i ę g ł ó w n i e n a obszarze w o j e w ó d z t w a w a r s z a w s k i e g o i lubelskiego. B y ł y to k ó ł k a w y ł ą c z n i e c h ł o p s k i e , n i e n a l e ż a ł o do n i c h a n i z i e m n i a ń s t w o , a n i d u c h o w i e ń s t w o . O r g a n e m t y c h k ó ł e k b y ł tygodnik „ Z a ­ ranie". W m y ś l z a ł o ż e ń p r o g r a m o w y c h k ó ł e k r o l n i c z y c h podniesienie p o z i o m u p r o d u k c j i w g o s p o d a r s t w a c h c h ł o p s k i c h m i a ł o - b y ć o s i ą g n i ę t e p r z e d e w s z y s t k i m poprzez p o d ­ niesienie k u l t u r y r o l n e j c h ł o p a . Dlatego t e ż g ł ó w n y n a c i s k p o ł o ż o n o n a p r a c ę oświatowo-szkoleniową: pogadanki o tematyce fachowej, organizowanie gospo­ d a r s t w , l u s t r a c j e gospodarstw, s z k o ł y rolnicze, k o n k u r s y rolnicze. P o w a ż n e m i e j s c e w pracy k ó ł e k rolniczych zajęła r ó w n i e ż praca o g ó l n o o ś w i a t o w a , p r z e j a w i a j ą c a się w działalności kół gospodyń wiejskich, w budowaniu d o m ó w ludowych i świetlic. I n n ą f o r m ą pracy k ó ł e k — s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t ą w zaborze austriackim — b y ł o o r g a n i z o w a n i e z b y t u i z a o p a t r z e n i a w s i . N a t e r e n i e G a l i c j i j u ż w 1892 r o k u p o w s t a ł Z w i ą z e k H a n d l o w y K ó ł e k R o l n i c z y c h w K r a k o w i e , a w 1913 r o k u 92 s k l e ­ py p r o w a d z i ł y handel z r a m i e n i a k ó ł e k . N a terenie zaboru pruskiego d z i a ł a ł a s p ó ł ­ d z i e l n i a r o l n i c z o h a n d l o w a „ R o l n i k " , k t ó r a w 1914 l i c z y ł a j u ż 9459 c z ł o n k ó w . Z o r g a ­ n i z o w a n a o n a b y ł a do „ p r o w a d z e n i a w s p ó l n y c h z a k u p ó w o r a z w s p ó l n e g o z b y t u p ł o d ó w r o l n y c h , g ł ó w n i e z i e m n i a k ó w i z b o ż a " (s. 17). P o w a ż n ą zasługę m i a ł y również kółka w zakupie i rozprowadzaniu n a w o z ó w sztucznych, zarodowych b u h a j ó w , ś w i ń , maszyn i narzędzi rolniczych. N i e m a ł ą r o l ę o d e g r a ł y k ó ł k a w p r o p a g o w a n i u w y d a j n y c h f o r m h o d o w l i poprzez t w o r z e n i e s e k c j i c h o w u b y d ł a , k o n i , trzody c h l e w n e j i o w i e c . T w o r z o n o s e k c j e h o d o w c ó w o k r e ś l o n e j r a s y b y d ł a , np. g ó r s k i e g o , holenderskiego, czerwonego itd. ; ponadto z a k ł a d a n o k ó ł k a k o n t r o l i o b ó r , k t ó r e k o n t r o l o w a ł y stan h i g i e n i c z n y o b ó r , z d r o w o t n o ś ć b y d ł a , u l e p s z a ­ ł y p r o d u k t y w n o ś ć b y d ł a . N a obszarze zaboru pruskiego p o w a ż n e o s i ą g n i ę c i a m i a ł y s p ó ł k i m e l i o r a c y j n e , k t ó r e w r o k u 1914 z m e l i o r o w a ł y 93 984 h a z i e m i . W o k r e s i e międzywojennym r ó w n i e ż na terenach w o j e w ó d z t w warszawskiego, kieleckiego i lubelskiego w z r o s ł a d z i a ł a l n o ś ć s p ó ł e k m e l i o r a c y j n y c h . K ó ł k a r o l n i c z e z a p r z e s t a ł y swej d z i a ł a l n o ś c i r ó w n o c z e ś n i e z upadkiem Drugiej Rzeczypospolitej. W z m i e n i o n y c h w a r u n k a c h u s t r o j o w y c h n i e p o w r ó c o n o do t r a d y c y j n y c h f o r m o r g a n i z a c j i r o l n i k ó w , a z o r g a n i z o w a n o w to m i e j s c e Z w i ą z e k S a m o p o m o c y C h ł o p ­ s k i e j , d z i a ł a j ą c y w l a t a c h 1944-1956. H i s t o r i ę tej i n s t y t u c j i dzieli R o m a n M a l i n o w ­ s k i n a 3 okresy. W okresie p i e r w s z y m (1944-1948) Z S C h o r g a n i z o w a ł p a r c e l a c j ę m a j ą t k ó w obszarniczych, l i k w i d o w a ł zniszczenia wojenne na wsi, d z i a ł a ł na polu s p ó ł d z i e l c z o ś c i , o ś w i a t y i k u l t u r y . W okresie d r u g i m (1948-1953) Z S C h z r e z y g n o w a ł z p r a c y produkcyjnej, a w y s i ł k i s k i e r o w a ł przede wszystkim n a d z i a ł a l n o ś ć organizacyjno-propagandową (organizowanie s p ó ł d z i e l n i produkcyjnych i kontrola nad t e r m i n o w y m i p e ł n y m w y w i ą z a n i e m s i ę r o l n i k ó w z n a l e ż n o ś c i wobec p a ń s t w a ) . W okresie t r z e c i m (1953-1956) Z S C ł r z w r a c a ł w i ę k s z ą u w a g ę n a d z i a ł a l n o ś ć gospo­ darczą, popierał „rozwój różnorodnych form z e s p o ł o w e g o współdziałania rolników, t z w . p r o s t y c h f o r m k o o p e r a c j i . W e d ł u g d a n y c h Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Z S C h , w 1956 r. z o r g a n i z o w a n y c h b y ł o n a w s i o k o ł o 50 tys. r ó ż n o r o d n y c h f o r m w s p ó ł d z i a ł a n i a r o i - �RECENZJE 252 nifców" (&. 35). Do najbardziej rozpowszechnionych n o w s k i n a s t ę p u j ą c e : z e s p o ł y u p r a w o w e — grupowe form kooperacji zalicza zagospodarowanie Mali­ i u p r a w a zie­ mi w y d z i e r ż a w i o n e j lub w ł a s n e j , grupy w z a j e m n e j pomocy, z e s p o ł y maszynowe, ze­ społy ze­ łąkarsko-melioracyjne, społy produkcji materiałów Nowy III etap Plenum woli w ZSCh chłopów zespoły pastwiskowo-wypasowe, torfowe, budowlanych. historii organizacji rolniczych uchwaliło, iż „ u w a ż a formy zespoły działania rzeczywistości, koła mogły z przeszłości, je rozwijać W w y n i k u spontanicznej nastał za konieczne aby roku nowymi 1956, kiedy zarzucone przystosowując i wzbogacać aktywności w przywrócić je do formami" to wbrew aktualnej (s. 38). w s i n a s t ą p i ł o w l a t a c h 1056 i 1957 reakty­ w o w a n i e k ó ł e k r o l n i c z y c h . T e r e n e m d z i a ł a n i a k ó ł k a j e s t w i e ś , r z a d z i e j * 2 l u b 3 wisie. K ó ł k o posiada o s o b o w o ś ć p r a w n ą , ruchomy, może pozywać rząd, składający m o ż e w i ę c m i e ć w ł a s n y m a j ą t e k ruchomy i nie­ i b y ć pozywane. s i ę z prezesa, Kierownictwo operatywne sekretarza i skarbnika, sprawuje za­ wybierany przez walne ze­ branie. Liczba kółek w r o k u 1964 sołectw. Jednocześnie gospodarstw wynosiła kółka liczyły kraju. Kółka 31 387 i obejmowała 14,711,7 tys. c z ł o n k ó w dysponują 77;1%> o g ó l n e j znacznymi funduszami p o c h o d z ą c y m i rzonego w r o k u 1959 F u n d u s z u R o z w o j u R o l n i c t w a i ze s k ł a d e k , ków (w z a l e ż n o ś c i k i m przeznaczone obiektów przetwórstwa szarni zielonek rolnego, gospodarcza Najważniejszym utwo­ człon­ rolnictwa, a w dalszej k o l e j n o ś c i zlewni mleka, suszarni przerobu s ł o m y lnianej i konopnej, oraiz n a b u d o w ę Działalność z i udziałów 50,70 l u b 100 z ł z 1 h a ) . F u n d u s z e te p r z e d e są na m e c h a n i z a c j ę półmechanicznego nach. od strefy liczby 40,7% o g ó ł u i obejmowały studni i u r z ą d z e ń kółek polem rolniczych działania płodów w punktów drobiu, s u ­ wodociągowych. chwili się w obecnej tj. 50,7% o g ó ł u , p o s i a d a ł o r o l n i c t w a . "W 19G4 r o k u 13 919 k ó ł e k , budowę rolnych, zakładów wylęgu koncentruje kółek wszyst­ na kilku jest płaszczyz­ mechanizacja traktory w łącznej i l o ś c i 35 022 sztuk. W m n i e j s z e j i l o ś c i n a l e ż y do k ó ł e k i n n y s p r z ę t r o l n i c z y , n p . p ł u ­ gi do o r k i — 32 632 s z t u k i , p ł u g i do p o d o r y w k i — 18 292 s z t u k i . Ł ą c z n i e mechanizacyjną prowadzi istotne k o n s e k w e n c j e wych zawodów, społeczne, potrzebnych techniczno-remontowym. ko w z a w o d a c h Na terenie Państwowego nizowane zasadach A kółek choćby do ziem zachodnich Funduszu Ziemi. spółdzielczych, kraju. ze w z g l ę d u Mechanizacja na obsługi innych (księgowi, zagospodarowały pojawienie maszyn, -się n o w e m o ż l i w o ś c i kółka działalność rolnictwa się na jak i na przejmują przy rolnicze się, tworząc tym często no­ zapleczu nie tyl­ dystrybutorzy). rolne, p o w s t a ł e rolnicze zrzeszają ma wsi z a t r u d n i e n i a i to duży areał Jediną z f o r m i z e s p o ł o w e g o g o s p o d a r o w a n i a spółdzielcze ośrodki Sąsiednie kółka w bezpośredniej Otwierają technicznych, ale i w przez k ó ł k a zachodnich. 3 ponad w ziemi są orga­ województwach ziem g o s p o d a r s t w o rolne zabudowania dawnych na spół­ d z i e l n i p r o d u k c y j n y c h lub m a j ą t k ó w j u n k i e r s k i c h . Działalność — usługi przemysłową warsztatowe realizują d l a potrzeb kółka w własnych następujących kółka, formach: członków oraz innych kółek; — zbiorowe z a o p a t r y w a n i e r o l n i k ó w w ś r o d k i p r o d u k c j i ; — pozyskiwanie surowców — o r g a n i z o w a n i e grup — działalność w mineralnych i produkcja materiałów budowlanych; remontowo-budowlanych; zakresie chałupnictwa, przemysłu domowego, przetwórstwa owo­ ców i warzyw; — prowadzenie różnorodnych obiektów gospodarczych: młynów, tartaków, piekar­ n i , w y l ę g a r n i d r o b i u i i n n y c h z a k ł a d ó w " (s. 100). Dalszą formą działalności kółek rolniczych są spółdzielnie usługowo-wytwórcze �253 RECENZJE ś w i a d c z ą c e usługi remontowo-budowlane, ślusarsko-kowalskie, mechanizacyjne i bu­ dowlane. N a k ó ł k a rolnicze s p a d ł o też zadanie realizacji programu agrominimum — „ z e s t a w podstawowych z a b i e g ó w technicznych i zootechnicznych, zapewniających w ł a ś c i w e w y k o r z y s t a n i e p o m o c y p a ń s t w a oraz w ł a s n y c h rezerw produkcyjnych" (s. 106). J e d n y m z n a c z e l n y c h z a d a ń tego p r o g r a m u jest „ d o p r o w a d z e n i e do u ż y w a ­ n i a k w a l i f i k o w a n y c h n a s i o n z b ó ż i s a d z e n i a k ó w z i e m n i a k a p r z e z w s z y s t k i e gospo­ d a r s t w a rolne" (is. 107) oraz w ł a ś c i w a o c h r o n a r o ś l i n p o l e g a j ą c a n a w a l c e z c h w a ­ stami, chorobami i szkodnikami. Z wszystkimi w y ż e j wymienionymi formami działalności gospodarczej idzie w p a r z e m a s o w e podnoszenie k u l t u r y r o l n e j poprzez s z k o l e n i a zbiorowe, p o k a z y , d o ś w i a d c z a l n i c t w o , w y ś w i e t l a n i e f i l m ó w i p r z e ź r o c z y , pogadanki, konkursy, czytel­ n i c t w o k s i ą ż e k i p r a s y , w y c i e c z k i do z a k ł a d ó w w z o r c o w y c h . Z l i k w i d o w a n e n a p r z e ł o m i e lat 1949^1950 o r g a n i z a c j e b r a n ż o w e w z n o w i ł y s w ą d z i a ł a l n o ś ć r ó w n o l e g l e z k ó ł k a m i r o l n i c z y m i w l a t a c h 1957^1958. O b e c n i e i s t n i e j e 13 o r g a n i z a c j i b r a n ż o w y c h r o l n i k ó w , z k t ó r y c h 7 dotyczy p r o d u k c j i r o ś l i n n e j , a 6 z w i e r z ę c e j (np. P o l s k i e Z r z e s z e n i e P l a n t a t o r ó w R o ś l i n W ł ó k n i s t y c h , Z w i ą z e k P l a n ­ t a t o r ó w C h m i e l u e t c ) . W s p ó ł p r a c u j ą one ś c i ś l e z k ó ł k a m i r o l n i c z y m i , w r a m a c h k t ó r y c h d z i a ł a j ą jako sekcje. I n n ą organizacją a u t o n o m i c z n ą k ó ł e k rolniczych są koła g o s p o d y ń wiejskich. Podobnie j a k k ó ł k a rolnicze s i ę g a j ą k o ł a g o s p o d y ń w i e j s k i c h t r a d y c j ą X I X w i e k u (w l a t a c h 1864-1870 p o w s t a ł y p i e r w s z e k o ł a w ł o ś c i a n e k w zaborze p r u s k i m ) . W r o ­ k u 1964 i s t n i a ł o 21 652 K G W , do k t ó r y c h n a l e ż a ł o 476 134 c z ł o n k i n i e z 5)1,9°/» o g ó ł u wsi polskich. P r a c a k ó ł g o s p o d y ń wiejskich koncentruje s i ę na drobiarstwie, w a ­ r z y w n i c t w i e , s p r a w a c h g o s p o d a r s t w a domowego, opiece n a d d z i e c k i e m i d z i a ł a l ­ ności kulturalno-oświatowej. Z a a n o n s o w a n e p r z e z nas problemy o m ó w i o n e zostały przez a u t o r ó w pracy w i c h globalnej s k a l i , w m a k r o s t r u k t u r z e c a ł e g o k r a j u . W s z e r e g u t a b l i c a c h , d i a ­ g r a m a c h i m a p a c h z a w a r t o s t a t y s t y c z n ą w a g ę p o r u s z a n y c h f a k t ó w . Z n a c z e n i e tej p r a c y d l a b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h jest n i e w ą t p l i w e , a l e jest ona r a c z e j z tego p u n k t u w i d z e n i a p o d s t a w ą , o g ó l n ą o r i e n t a c j ą d l a b a d a ń k o n k r e t a o s z c z e g ó ł o w y c h . Z w r ó c o n e g o k u w s p ó ł c z e s n e j w s i etnografa i socjologa b ę d ą i n t e ­ r e s o w a ł y — n a o b e c n y m etapie b a d a ń — r e a l i z a c j e w k o n k r e t n y c h s t r u k t u r a c h spo­ łecznych, a mianowicie w lokalnych społecznościach wioskowych. Dotychczasowe b a d a n i a etnograficzne i socjologiczne — n a w e t m o n o g r a f i c z n e — n i e p o ś w i ę c a ł y dostatecznej u w a g i w s p ó ł c z e s n y m f o r m o m o r g a n i z a c j i c h ł o p s k i e j , k t ó r e z a s t ą p i ł y dawne sąsiedzkie więzi i formy współdziałania. One p o w o d u j ą również zmiany w inwentarzu k u l t u r o w y m wsi, s ą propagatorami nowego n a wsi. Z perspektywy struktury społecznej i kulturowej całego kraju są bezpośrednimi sprawcami zmian n a w s i ; s ą zarazem przedmiotem, j a k i podmiotem t y c h zmian. Gerhard t KSIĄŻKI Konrad Kloska NADESŁANE B o r i s o w n a K o c z a k o w a N a t a l i a , Goroda-Gosudarstwa Jorubov, Akadiemija N a u k S S S R , I n s t i t u t A f r i k i . I z d a t i e l s t w o „ N a u k a " , G ł a w n a j a R e d a k c i j a Wostocznoj L i t i e r a t u r y , M o s k w a 11968, ss. 200, z d j ę c i a c z a r n o - b i a ł e w t e k ś c i e Ife K s i ą ż k a d a j e p r z e g l ą d d z i e j ó w J o r u b ó w od l e g e n d a r n y c h p o c z ą t k ó w k r ó l e s t w a ( d a t o w a n y c h n a X I I I w. p.n.e.), t w o r u p r z o d k ó w obecnego p l e m i e n i a J o r u b a , �RECENZJE 254 od o k r e s u kolonialnego nej państw-miast chodzenia i cywilizacji s p o ł e c z n e i polityczne (koniec X I X w . ) . P r a c a polityczną Ife. Na historię podstawie instytucje J o r u b ó w w i a n y m czasie o k r e s u p r z e j ś c i o w e g o rozpatruje cechy struktury s p o ł e c z ­ plemienia. Omówiony konkretnych postawiona danych jest problem jest teza o i s t n i e n i u w od s p o ł e c z e ń s t w a po­ charakteryzujących beaklasowego do oma­ klasowego, k t ó r e w y k s z t a ł c i ł o s i ę w epoce k o l o n i a l n e j . M . A. K . Chudozestwienyj obraz i dekoratiwnost w iskusstwie Azjii i Afryki. P r a c a zbio­ r o w a pod r e d . E . W . K i l c z e w s k i e j . M i n i s t e r s t w o K u l t u r y S S S R , I n s t i t u t I s t o r i i I s k u s s t w . I z d a t i e l s t w o „ N a u k a " , G ł a w n a j a R e d a k c i j a Wostoeznoj L i t i e r a t u r y , M o ­ s k w a I960, ss. 192, z d j ę c i a c z a r n o - b i a ł e w t e k ś c i e Praca zawiera sześć a r t y k u ł ó w d o t y c z ą c y c h wybranych z a g a d n i e ń sztuki, p i ó r a w y b i t n y c h s p e c j a l i s t ó w . W p r o w a d z a j ą c e w temat jest o p r a c o w a n i e S. R a p p a p o r t a : Myślenie obrazami i dekoracyjność, następnie poszczególne omówienia: I. Murian: Zasady zdobnictwa w dalekowschodnim malarstwie tuszem, S. S o k o ł ó w : Zagadnie­ nie dekoracyjności w japońskim malarstwie narodowym, iN. Grigorowicz: Dekora­ cyjność i obraz malarski w grawiurach Ono Tadasige, S . C h m i e l n i c k i e j : Konstrukcja i ornament (Ewolucja figuralnych fundamentów w średniowiecznym budownictwie Azji Centralnej), N . G r i g o r o w i c z : Dekoracyjność i plastyka (O niektórych zasadach zdobnictwa w drewnianej rzeźbie Afryki Tropikalnej). W poszczególnych artyku­ łach m o ż n a prześledzić oryginalność rozwiązań plastycznych k r a j ó w A z j i i Afryki. U k a z a n e <są specyficzne cechy t w o r z e n i a o b r a z u , f o r m y i o r n a m e n t u w m a l a r s t w i e , rzeźbie i architekturze. M. A. Dieveniskes (pod red. z b i ó r . ) , Lietuvos TSR Draugija, Vilnius 1966, ss. 41i2, rys., fot. 95 Paminklu Apsaugos ir K. Krastotyros 2 M o n o g r a f i a okolic m i a s t e c z k a D i e v e n i s k e s (region z a j m u j ą c y ok. 240 k m , l e ­ ż ą c y n a p o ł u d n . w i s c h ó d o d W i t o a , n a (granicy z B i a ł o r u s k ą SRiR), w y d a n a pnzez W i l e ń s k i Oddział Litewskiego T o w a r z y s t w a Krajoznawczego jako trzecia w serii popularnych o p r a c o w a ń regionalnych. P o w s t a ł a w o p a r c i u o m a t e r i a ł y zebrane p r z e z c z ł o n k ó w T o w a r z y s t w a podczas k o m p l e k s o w y c h b a d a ń p r o w a d z o n y c h w r o ­ k u 1965. W b a d a n i a c h b r a l i u d z i a ł h i s t o r y c y , etnografowie, j ę z y k o z n a w c y , f o l k l o ­ r y ś c i , m u z y k o l o d z y , p r z y r o d n i c y . O p r a c o w a n i e podzielone z o s t a ł o n a 5 c z ę ś c i g r u ­ p u j ą c y c h tematycznie a r t y k u ł y k i l k u d z i e s i ę c i u a u t o r ó w . Część pierwsza zawiera o m ó w i e n i e w a r u n k ó w m a t u r a l n y c h r e g i o n u , d r u g a z a z n a j a m i a z jego h i s t o r i ą , t r z e ­ cia p o ś w i ę c o n a z o s t a ł a kulturze materialnej i s p o ł e c z n e j , czwarta zagadnieniom j ę ­ zykoznawczym, p i ą t a o b r z ę d o w o ś c i i literaturze ludowej. K s i ą ż k ą zawiera k i l k a ­ d z i e s i ą t r y s u n k ó w i 95 fotografii. S t r e s z c z e n i e w j ę z y k u r o s y j s k i m . A. D ü r k h e i m E m i l , Zasady metody socjologicznej, W. P W N , W a r s z a w a 1968 P i e r w s z e w y d a n i e Zasad... u k a z a ł o s i ę w r o k u 1895 w P a r y ż u . Z p e r s p e k t y w y k i l k u d z i e s i ę c i u lat z p e w n y m z d z i w i e n i e m k o n s t a t u j e m y , ż e n a u k i s p o ł e c z n e s t o j ą d z i ś p r z e d n i e m a l i d e n t y c z n y m i p r o b l e m a m i j a k te, z k t ó r y m i b o r y k a ł s i ę D ü r k ­ h e i m . T e n p o z y t y w n y w y k ł a d metody jest r ó w n o c z e ś n i e k r y t y c z n y m z a r y s e m ó w ­ czesnej socjologii i c h o ć m o ż e n i e c h w y t a m y w s z y s t k i c h n i u a n s ó w jego p o l e m i k z T ö n n i e s e m czy S p e n c e r e m , to o g ó l n e w r a ż e n i e r o z b i e ż n o ś c i p o g l ą d ó w n a p o d ­ s t a w o w e z a g a d n i e n i a n a u k i p r z y p o m i n a s t a n dzisiejszy. Zasady... to p i e r w s z a w i ę k - �255 RECENZJE sza p r a c a D u r k h e i m a p r z e t ł u m a c z o n a tom nowo p o w s t a ł e j „ B i b l i o t e k i n a j ę z y k polski. U k a z u j e s i ę jako pierwszy Socjologicznej". W. K . E l m b e r g J o h n — Erik, among the Mejprat Balance of Irian and Barat, Circulation, aspects of tradition and change S t o c k h o l m 1968, ss. 322, r y c . 34 J e s t to l a m o n o g r a f i a t e r e n o w a w y d a n a p r z e z M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w Sztok­ holmie. O p a r t a n a b a d a n i a c h a u t o r a (1954-1957) o m a w i a z a s a d y o r g a n i z a c j i społecz­ n e j , z a g a d n i e n i a r ó w n o w a g i i c y r k u l a c j i w w y m i a n i e d ó b r m a t e r i a l n y c h o r a z te s a ­ me aspekty tów, myśli wykaz kosmologicznej „cen" wymiennych tubylców. dóbr, 'Załączniki słownik zawierają 55 tekstów (Mejprat-English). Całość mi­ zamyka i n d e k s i bibliografia. T. M. C. Fagg W i l l i a m , S c u l p t u r e s et m a s q u e s tablic barwnych 32. L'Art de t r i b a u x . L ' . 4 r t de l'Afrique L'Afrique Occidentale, ss. 24, centrale, tablic ss. 24, barwnych 32. C o l l e c t i o n d'art U N E S C O . P r i n t e d i n I t a l y , U N E S C O , M i l a n o 1907 Dwa albumiki wydane pod a u s p i c j a m i U N E S C O , z n a w c ę sztuki A f r y k i , z a p o z n a j ą Afryki. Omówione s ą tu opracowane przez wybitnego z tradycyjnymi osiągnięciami artystycznymi wszystkie najważniejsze style rzeźby plemiennej ludów basenu Nigru, Kongo i W y b r z e ż a Gwinejskiego, k a ż d y z nich ilustrowany b a r w n y m i zdję­ c i a m i . U k a z a n y jest t e ż k o n t e k s t s p o ł e c z n y i r e l i g i j n y s z t u k i . M. A. G r u d z i ń s k i E u g e n i u s z , Język, metajęzyk, rzeczywistość, P W N , Warszawa K. 1969, ss. 176 P r a c a z z a k r e s u teorii -poznania, w y m a g a j e d n a k z n a j o m o ś c i logicznego r a c h u n ­ ku zdań. Głównym przedmiotowy. junkcja, przedmiotem Dowodzi alternatywa występowanie w towo-zastępczy. on, rozważań ż e takie a u t o r a jest r e l a c j a m e t a j ę z y k kategorie czy o k r e s w a r u n k o w y języku przedmiotowym Polemizując zdań złożonych, zaliczyć .należy do m a — j a k to o k r e ś l a z Russelem zwraca r ó w n o c z e ś n i e stwo o b y d w u k o n c e p c j i i o g ó l n ą zgodność swych wniosków — język j a k negacja, metajęzyka, — dysa ich charakter skró- uwagę na podobień­ z osiągnięciami współ­ czesnej logiki f o r m a l n e j . W. K . Hempel Carl G. Podstawy nauk przyrodniczych, Wyd. Naukowo-Techniczne, W a r s z a w a 1968 ss. 167 Autor, com blemy i światowej z dziedziny sławy logiki uczony, zdobył i metodologii i metody techniki", lecz w b r e w niech ten narzucony czytania. Podstawy przez zarówno rozgłos nauk. wydawcę przede wszystkim T a praca ukazała dzięki się w serii pozorom z t e c h n i k ą m a n i e w i e l e tytuł nikogo nie odwiedzie od nauk przyrodniczych, j a k i s p o ł e c z n y c h a w y k ł a d prowadzi Hempel w niezwykle czytelny i przystępny są pra­ „Pro­ wspólnego jej prze­ te same, sposób. W. H e y e r d a h l T h o r , Sea Routes to Polynesia. in the Pacific, L o n d o n 1968, ss. 232, z r y c . American T e n ż e , Indianer und 1966, ss. 296, z r y c . Das Oba f • Alt-Asiaten w y d a n i a : angielskie im Pazifik. i austriackie, s t a n o w i ą Indias Abenteuer and einer rodzaj w y p i s ó w Early Asiatics Théorie, z K. Wien dotychcza- �256 RECENZJE sowego d o r o b k u n a u k o w e g o T . H e y e r d a h l a . Z e b r a n e z w i e l u r ó ż n o j ę z y c z n y c h , sto także trudno każdorazowo telnikom tury i zapoznanie Oceanię czasopism w się z koncepcją Poszczególne Pozostałe artykuły zostały czę­ poprzedzone okresie dotyczą tras żeglarskich przedkolumbijskim, analizy Ameryki są nautycznym zdolnościom zaś stanowią roślin, z Polinezją. Inków podsumowanie zasięgu łączących i ich wiedzy kul- ! Amerykę mających D w a następne archeologicznych ', czy­ Heyerdahla o pacyficznym pochodzeniu studia na rzecz d a w n y c h k o n t a k t ó w poświęcone naukowych, r e d a k c y j n y m w s t ę p e m . C a ł o ś ć t w o r z y j a s n y obraz u m o ż l i w i a j ą c y Polinezji. czyć dostępnych świad­ artykuły o wyspach Pacyfiku. poszukiwań autora na wyspach Galapagos, Wyspie Kokosowej i Wielkanocnej. Dodatkowo wy w w y d a n i u a u s t r i a c k i m zamieszczono H e y e r d a h l a .oraz obs;zerny artykuł, będący szczegółowy analizą pisma życiorys nauko­ „kohau-roingo-rongo" z W y s p y Wielkanocnej, opublikowany uprzednio w 2 tomie s ł y n n y c h r a p o r t ó w weskiej ekspedycji naukowej archeologicznej ma w y s p y wschodniej nor­ 'Polinezji. A. K ł o s k o w s k a A n t o n i n a , Z historii i socjologii Kultury, P-Z. P W N , W a r s z a w a 1969, ss. 531. W y b ó r p r a c p i s a n y c h w okresie 1954-1968. Z a i n t e r e s o w a n i a a u t o r k i t r a d y c y j n i e koncentrują się wokół zagadnień nej p r z e d p a r u l a t y Kultury teoretycznych, nie zamieszczonych teoria k u l t u r y c z y u j ę c i e badań k u l t u r y , w tej k s i ą ż c e masowej w poprzedniej o n a do w y d a ­ p r a c y , j a k np. t z w . tego p r o b l e m u u M a r k s a empirycznych służących nawiązuje poprzez p r z e d s t a w i e n i e n i e k t ó r y c h za materiałową k s i ą ż c e u o g ó l n i e ń . T e r o z w a ż a n i a poprzedzone oraz wskazanie dokumentację „szczegółowych zawartych w są analizą p r ą d ó w jest to c i e k a w y p r z y c z y n e k do h i s t o r i i m y ś l i tamtej umysłowych pa­ n u j ą c y c h w ś r o d o w i s k u warszawskich intelektualistów skupionych w o k ó ł Warszawskiej", koncepcji semiotyczna „Biblioteki społecznej w Polsce • w drugiej p o ł o w i e X I X w i e k u . W. K. Komitet Lud Słowianoznawstwa Białoruski. Polskiej Akademii T o m V I I . Suplement Nauk. do t o m u V Zakład Słowianoznawstwa. i V I . W a r s z a w a 1969, ss. 417, 1 r y c . 12 Omówienia 192,3) i wstępne opracowane kologów aneksy, przez komentarze muzycznych, nazw Białoruskiego oceny pracy współczesnych tańców) naukowej Michała językoznawców, i przypisy, indeksy oraz e r r a t a d o t y c z ą Federowskiego folklorystów (miejscowości, ostatnich i (1853¬ etnomuzy­ informatorów, skal z 6 tomów Ludu dwóch tego autora. T. M . C . K o w a l c z y k Małgorzata, Wierzenia pogańskie za pierwszych Piastów, Wydaw­ n i c t w o Ł ó d z k i e , Ł ó d ź 1968, ss. 147, r y c . 44, m a p y 4 Wśród prac poświęconych religii pogańskich Słowian książka M. Kowalczyk jest j e d n ą z n i e w i e l u o p a r t y c h p r a w i e w y ł ą c z n i e n a m a t e r i a l e a r c h e o l o g i c z n y m . C e lem j e j jest opisanie archeologicznych śladów religii p o g a ń s k i e j n a ziemiach s k i c h w okresie od V I do p o ł . X I I w i e k u , t j . do c z a s u prawdopodobnego cia zorganizowanych wszystkie znaleziska skimi n a terenie ognisk archeologiczne, dzisiejszej graficzne, a t a k ż e w i a d o m o ś c i riału etnograficznego kultu starych mogące Polski, stosując etnograficzne bogów. mieć Autorka związek porównawczo wygaśnię­ szczegółowo omawia z wierzeniami źródła pisane pol­ pogań­ i ikono­ z p r z e ł o m u X I X i X X wieku. Z mate­ w y k o r z y s t u j e a u t o r k a dane dotyczące kultury duchowej S ł o - > �257 RECENZJE wian, a z n a j d u j ą c e potwierdzenie w ź r ó d ł a c h archeologicznych. P o z o s t a ł o ś c i kultu p o g a ń s k i e g o o m ó w i o n e z o s t a ł y w trzech grupach: archeologiczne ś l a d y k u l t u zor­ g a n i z o w a n e g o ( ś w i ą t y n i e , o ł t a r z e , k r ę g i k u l t o w e , p o s ą g i ) , k u l t z m a r ł y c h (typy g r o ­ b ó w , magia ochronna przed ¡zmarlymi, w y p o s a ż e n i e g r o b ó w ) , archeologiczne ś l a d y w i e r z e ń m a g i c z n y c h (amulety, p r z e d m i o t y s ł u ż ą c e m a g i i s y m p a t y c z n e j , p i s a n k i , o f i a ­ r y z a k ł a d z i n o w e , k a m i e n i e ) . W e w n i o s k a c h a u t o r k a s t w i e r d z a , ż e dalsze i s y s t e ­ m a t y c z n e b a d a n i a tego r o d z a j u p r z y c z y n i ą s i ę do w y j a ś n i e n i a w i e l u k w e s t i i s p o r ­ n y c h i d o t ą d nie w y j a ś n i o n y c h . M. W. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, ce E t n o l o g i c z n e , T . I X , W r o c ł a w Sh-ipibo, P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , 1969, ss. 167, r y c . 94 + 4 kol., m a p y 2 Pra­ Monografia A . K o w a l s k i e j - L e w i c k i e j p o ś w i ę c o n a k u l t u r z e I n d i a n Shipibo, j e d ­ nego z k o p i e n i a o z y c h p l e m i o n M o n t a n i i p e r u w i a ń s k i e j , o p a r t a z o s t a ł a w g ł ó w n e j m i e r z e n a w y n i k a c h w ł a s n y c h b a d a ń , p r o w a d z o n y c h w r o k u 1948. A u t o r k a z a j ­ m u j e się przede w s z y s t k i m k u l t u r ą m a t e r i a l n ą Shipibo. O m a w i a ich budownictwo, p o d s t a w y gospodarcze, p o ż y w i e n i e , r z e m i o s ł a (ze s z c z e g ó l n y m z w r ó c e n i e m u w a g i n a w y r o b y c e r a m i c z n e s ł y n n e w c a ł e j M o n t a n i i ) , s t r ó j i ozdoby, s z t u k ę . W trzech ostatnich r o z d z i a ł a c h autorka z a j m u j e s i ę n i e k t ó r y m i zagadnieniami z dziedziny kultury s p o ł e c z n e j i duchowej Shipibo, j a k r ó w n i e ż przemianami zachodzącymi w i c h k u l t u r z e pod w p ł y w e m k o n t a k t ó w z b i a ł y m i . A. K r u p a V i k t o r , The Maori Language, M o s k w a 1968, ss. W. 100 K o l e j n a p r a c a z s e r i i „ J ę z y k i A z j i i A f r y k i " . J e j autor — z n a n y s ł o w a c k i o r i e n ­ talista — daje s y n t e t y c z n ą c h a r a k t e r y s t y k ę j ę z y k a autochtonicznych m i e s z k a ń c ó w N o w e j Z e l a n d i i — M a o r y s t ó w i u k a z u j e jego m i e j s c e p o ś r ó d p o z o s t a ł y c h j ę z y k ó w polinezyjskich. Poddaje precyzyjnej analizie lingwistycznej m a o r y j s k ą fonetykę, słownictwo, morfologię, syntaksę, a całość u z u p e ł n i a m a ł y m s ł o w n i c z k i e m i fragmentem maoryjskiego t e k s t u . P r a c a u k a z u j e w s p ó ł c z e s n e rozbicie j ę z y k a maoryjtskiego n a d w a d i a ­ l e k t y i proces z m i a n , j a k i e z a s z ł y w n i c h pod w p ł y w e m k o n t a k t u z j ę z y k i e m a n ­ g i e l s k i m . M a t e r i a ł u do n a u k o w e j a n a l i z y d o s t a r c z y ł y n a j w a r t o ś c i o w s z e p u b l i k a c j e l u d o w e j l i t e r a t u r y m a o r y j s k i e j , a t a k ż e s ł o w n i k i , g r a m a t y k i , p o d r ę c z n i k i szkolne, opracowania naukowe oraz w y d a w a n e w s p ó ł c z e ś n i e w Nowej Zelandii czasopisma w języku maoryjskim. A. Lé vi - S t r a u s s Claude, Myśl nieoswojona, PW1N, Warszawa 1969, ss. P-Z. 410 L é v i - S t r a u s s w y d a ł j u ż t r z y z c z t e r e c h z a p l a n o w a n y c h s w y c h Mithologiques, ale P W N z a p r e z e n t o w a ł n a m n a r a z i e jego w c z e ś n i e j s z ą p r a c ę , k t ó r a w p e w n y m sensie m o ż e b y ć u z n a w a n a z a k l u c z do Le cru et le cuit. J a k w s z y s t k i e jego p r a ­ ce, r ó w n i e ż ta w y w o ł a ł a w ś w i e c i e n a u k o w y m w i e l k i e p o l e m i k i i d y s k u s j e , w ś r ó d p e ł n y c h z a c h w y t u r e c e n z j i nie b r a k t e ż g ł o s ó w o d s ą d z a j ą c y c h L é v i - S t r a u s s a od c z c i i w i a r y , z a r z u c a j ą c y c h m u w r ę c z a n a u k o w o ś ó . K s i ą ż k a ta b y ł a j u ż u p r z e d n i o r e c e n z o w a n a ( „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. V I I , rec. — A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a ) , w i ę c c h c e m y t e r a z tylko o d n o t o w a ć j e j w y d a n i e w j ę z y k u p o l s k i m . „ B i b l i o t e k a S o c j o l o ­ giczna". W. L u n d b a e k Torben, Áfricas S o n d a g s u n i v e r s i t e t e t - B i n d 70, ss. 17 — Etnografia Polska, t. X I V z. 2 Kultur, 80 Muńksgaards Forlag, Kobenhavn K. 1967. �258 RECENZJE Popularnonaukowe kańskiej Działu z ogólnym opracowanie, Etnograficznego podziałem sztukę. skich pasterstwo Przedstawiona przedsięwzięć w autorem Narodowego etnicznym i j ę z y k o w y m sady s t r u k t u r y p l e m i e n n e j myślistwo, którego Muzeum wreszcie w zajęcia religię dziedzinie. sekcji afry­ Zapoznając następnie mieszkańców Osobny rozdział jest — oraz z uwzględnieniem poświęcony za­ Afryki i wierzenia animistyczne jest h i s t o r i a p e n e t r a c j i e u r o p e j s k i e j tej kierownik Kopenhadze. Afryki, praca omawia i rodzinnej, podstawowe i rolnictwo, jest duń­ kształtowa­ n i u s i ę n o w y c h p a ń s t w i i c h d ą ż e n i u do m o d e r n i z a c j i . M. A. K. Metody ilościowe w socjologii, P W E , W a r s z a w a 1968, ss. 433 P r a c a z b i o r o w a n a u k o w c ó w z S y b e r y j s k i e g o C e n t r u m N a u k o w e g o pod red. W. S z u b l i n a i in. S t o s o w a n i e metod i l o ś c i o w y c h ima t ę n i e w ą t p l i w ą z a l e t ę , ż e w n i o s k i p r z y i c h pomocy u z y s k i w a n e m o g ą b y ć g e n e r a l i z o w a n e i w e r y f i k o w a n e p r z e z n i e z a l e ż n y c h i n i e w s p ó ł p r a c u j ą c y c h ze s o b ą 'badaczy. T e o r e t y k czy p r a k t y k w y k o r z y s t u j ą c y uzyskane t ą drogą w y n i k i m a p e ł n ą kontrolę nad tokiem p o s t ę p o ­ w a n i a badawczego s w e g o p o p r z e d n i k a , co p o z w a l a m u u n i k n ą ć jego b ł ę d ó w , z a ś s a m a m o ż l i w o ś ć w e r y f i k a c j i s t w a r z a w i ę k s z e z a u f a n i e do p r a c u c z o n y c h spoza w ł a s n e g o o ś r o d k a badawczego. O w o d ą ż e n i e do s t a n d a r y z a c j i imetod widoczne r ó w n i e ż w n a u c e p o l s k i e j jest j e d n ą z p r z y c z y n p r z e t ł u m a c z e n i a tej k s i ą ż k i , k t ó r a cieszy s i ę w Z S R R stosunkowo d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą i od 1964 r. b y ł a j u ż k i l k a k r o t ­ nie wznawiana. W. Metody statystyczne w socjologii, wybrane zagadnienia, K . S z a n i a w s k i e g o , P W N , W a r s z a w a 1968, ss. 318 Praca zbiorowa pod K. red. Problematyka statystyczna, sygnalizowana zaledwie w w y d a n y c h przed p a r u l a ­ t y „ M e t o d a c h b a d a ń socjologicznych" (pod r e d . S. N o w a k a ) , z n a l a z ł a tu obszerne r o z w i n i ę c i e . K s i ą ż k a jest p l o n e m odbytej w m a r c u 1966 r. k o n f e r e n c j i socjologicz­ n e j , gidzie d y s k u t o w a n o w ł a ś n i e te z a g a d n i e n i a , m . i n . — G . Lissowakfi: Problem doboru próby, K . S z a n i a w s k i : Indukcja statystyczna w badaniach socjologicznych, A . S z a r k o w s k i : O miernikach zależności między zmiennymi losowymi. Zagadnienia w y ł o ż o n e są przystępnie, w s p o s ó b „ n i e m a t e m a ł y c z n y " , dzięki czemu z pracy m o g ą k o r z y s t a ć c z y t e l n i c y o w y k s z t a ł c e n i u m a t e m a t y c z n y m n a poziomie szskoły ś r e d n i e j . W. K . P a w ł o w s k i 11969, ss-. 246 T a d e u s z , Metodologiczne zagadnienia humanistyki, P W N , Warszawa W y b ó r a r t y k u ł ó w , w części publikowanych j u ż w prasie specjalistycznej. K s i ą ż ­ k a p o m o c n a z a r ó w n o w p r a c y teoretycznej (rozdz. I I — . P o j ę c i a typologiczne w n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h , rozdz. V I — O pozornych (zależnościach przyczyno­ wych), j a k też, a m o ż e przede wszystkim, w p r a c y badawczej, przy f o r m u ł o w a n i u w s t ę p n y c h hipotez i u k ł a d a n i u a n k i e t y (rozdz. I I I — L o g i c z n a t e o r i a p y t a ń , r o z d z . I V — P o m i a r w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h : t u m. i n . — p r o b l e m r e p r e z e n t a c j i , r o z d z . V — P o j ę c i e w s k a ź n i k a w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h ) . W rozdziale I c i e k a w e r o z w a ­ ż a n i a n a d p e r s w a z y j n y m sposobem d e f i n i o w a n i a i a r g u m e n t a c j i w s p ó ł w y s t ę p u j ą cych z z a a n g a ż o w a n i e m emocjonalnym. W, K . P u c z k ó w P . I . , Formirowanije nasielenija Melanezii, M o s k w a il968, ss. 226 K o l e j n a p r a c a radzieckiego etnografa p o ś w i ę c o n a e t n o d e m o g r a f i c z n y m p r o b l e ­ m o m Oceanii. Autor n a p r z y k ł a d z i e m a t e r i a ł u d o t y c z ą c e g o centralnej i p o ł u d n i o w e j Melanezjl ukazuje etniczną i demograficzną strukturę poszczególnych archipelagów, �259 RECENZJE poddaje analizie uwzględnieniem ważniejsze lat etapy powojennych. etnicznej Na nego statystycznego i kartograficznego etnicznego składu ludności układowi etnicznego rozwoju tej części poszczególnych rozdziałów, tych bogatego ze szczególnym materiału wysp faktograficz­ charakteryzuje kolejne etapy formowania Melanezji, śledzi nych grup w coraz w i ę k s z e s p o ł e c z n o ś c i dalszego historii podstawie procesy narodowe, konsolidacji m a ł y c h stara s i ę w s k a z a ć Oceanii. Całość posiada pracy, się plemien­ perspektywy dzięki jednolitemu charakter encyklopedyczny ułatwiając znacznie d o r a ź n e z niej korzystanie. R o g o z i ń s k i Z e n o n , W s t ę p do statystyki społecznej tody, zastosowanie, W a r s z a w a 1969, ss. 219, bibl. — przedmiot, A. P-Z. zadania, me­ O b o k z a g a d n i e ń w y m i e n i o n y c h w podtytule, o b s z e r n i e o m ó w i o n e z a s t o s o w a n i a s t a t y s t y k i w n a u k a c h s p o ł e c z n y c h i h u m a n i s t y c z n y c h , z a r y s h i s t o r i i m y ś l i staty­ s t y c z n e j ( ś w i a t o w e j i p o l s k i e j ) . P r z e g l ą d p r o b l e m ó w o r g a n i z a c j i s ł u ż b y statystycznej o r a z g r o m a d z e n i a i n f o r m a c j i , a t a k ż e l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u (metodologia, w y n i k i zastosowań, podręczniki, wydawnictwa G U S ) . T. M. T a z b i r J a n u s z , Szlachta Ameryki przez Hiszpanów. C. a konkwistadorzy. Opinia staropolska wobec podboju I n s t y t u t H i s t o r i i P A N , W a r s z a w a 1969, P W N , ss. 170 W ś r ó d stosunkowo l i c z n i e w y d a w a n y c h u n a s ostatnio p r a c o t e m a t y c e a m e r y kanistycznej k s i ą ż k a J . Tazbira zajmuje p o z y c j ę w y j ą t k o w ą poruszając problem w n a u c e p o l s k i e j dotychczas n i e p o d e j m o w a n y , j e ś l i n i e l i c z y ć k i l k u n i e w i e l k i c h a r t y k u ł ó w . A u t o r p r z e d s t a w i a m i a n o w i c i e drogi, j a k i m i p r z e d o s t a w a ł y s i ę do P o l ­ ski X V I — p o c z ą t k ó w X I X w i e k u w i a d o m o ś c i o m i e s z k a ń c a c h Ameryki, z a z n a j a ­ mia z ó w c z e s n y m i w y o b r a ż e n i a m i o nich samych 1 ich kulturze, a t a k ż e z o p i n i ą 0 h i s z p a ń s k i c h k o n k w i s t a d o r a c h i i c h p o s t ę p o w a n i u w s t o s u n k u do l u d n o ś c i t u ­ b y l c z e j . W ostatnich r o z d z i a ł a c h o m a w i a J . T a z b i r r o l ę t a k popularnego w X V I I I - w i e c z n e j E u r o p i e „ m i t u i n d i a ń s k i e g o " w k u l t u r z e polskiego O ś w i e c e n i a . A. Topolski Jerzy, Metodologia historii, P W N , W a r s z a w a 1969, ss, W. 475 A s u m p t do p o d j ę c i a tej p r a c y s t a n o w i ł o w y s z p e r a n e g d z i e ś w s t a r e j k s i ą ż c e L a n g l o i s i Seignobos zdanie, ż e h i s t o r i a jest d y s c y p l i n ą , w k t ó r e j jest n i e z w y k l e w a ż n e , a b y j e j adepci m i e l i c a ł k o w i t ą ś w i a d o m o ś ć metody, j a k ą s i ę p o s ł u g u j ą . S t o s u j ą c s i ę do tej d y r e k t y w y T o p o l s k i p r z e k o p a ł o l b r z y m i e p o l e l i t e r a t u r y , p r z y ­ s w a j a j ą c n a m , j a k m o ż n a u f a ć , w s z y s t k o , co z o s t a ł o o p u b l i k o w a n e w t y m p r z e d ­ m i o c i e w c i ą g u ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u lat. J e s t to p r a c a n a g r u n c i e n a u k i p o l ­ s k i e j w p e w n y m sensie p i o n i e r s k a i c h o ć s p o s ó b u j m o w a n i a t e m a t u b u d z i t u 1 ó w d z i e pewne, k o n t r o w e r s j e , z a s ł u g a a u t o r a jest t y m w i ę k s z a , i m m n i e j s z a jest z n a j o m o ś ć w y k ł a d a n y c h p r z e z niego z a g a d n i e ń . D z i e ł o Topolskiego jest a m b i t n ą p r ó b ą z b l i ż e n i a n a u k i do u c z o n y c h . O b y u d a n ą . W. V i c k e r s Goeffrey, Value Systems and Social Process, K. L o n d o n 1968, ss. 216 C z ę ś ć p i e r w s z a p o ś w i ę c o n a jest ekologii i d e i , w t y m t y c h s y s t e m ó w w a r t o ­ ści, k t ó r e z o r g a n i z o w a n e s ą w o k ó ł k o n c e p c j i p o s t ę p u . C z ę ś ć d r u g a p o r u s z a p r o b l e ­ m y z a r z ą d z a n i a s p o ł e c z n o ś c i a m i , o m a w i a t a k ż e zagadnienie k r y z y s u porozumienia i r o z u m i e n i a (mimo p e ł n i z a b e z p i e c z e n i a technicznego!) w czasach g w a ł t o w n y c h zmian s p o ł e c z n y c h . C z ę ś ć trzecia traktuje o perspektywach niesionych z rozwojem n a u k o c z ł o w i e k u w p o ł ą c z e n i u z p o s t ę p e m n a u k f i z y c z n o - b i o l o g i c z n y c h , ze w z g l ę ­ du n a i c h k o n c e p c y j n e r o z w i ą z a n i a . r . M . c. ��