https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25d667ec26be1846db9e49233c0009a1.pdf 13458b55e56fa821d5af9b50e8254d36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2675 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2488 Title A name given to the resource Huculskie mity i Mit Huculszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.101-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Huculskie mity i Mit Huculszczyzny Ewa Klekot Ola Hnatiuk, Wiedźmy, czarty, święci Huculszczyzny, Warszawa 1997 Huculszczyzna należy do tych miejsc, które szybciej odnaj­ duje się w wyobraźni niż na mapie. Ich opis jest domeną nie ty­ le geo- czy etno-, co raczej mitografów. Ci ostatni zresztą zawsze ulegali dyskursowi swojej epoki i w zależności od niej to otwar­ cie nadawali swoim opowieściom kształt eposu, to znów wyru­ szali kolonizować nowe obszary i ludy w imię obiektywnej i na­ ukowej prawdy o górach, lasach oraz zamieszkujących je ludach. W obu wypadkach powoływali oni do życia w nowej formie je­ den ze starych mitów o krainach położonych na kresach naszego świata i nadawali stwarzanym przez siebie przestrzeniom wyo­ braźni pociągającą prostotę i niewinną obfitość utraconego raju Arkadii albo niepokoili swoją osiadłą publiczność opowieściami o brutalnych okrucieństwach i krwawej dzikości Barbarii. Na „mentalnej mapie" czytelników i słuchaczy opowieści 0 polskich kresach litewskie mateczniki i stepy Ukrainy stały się takimi właśnie wcieleniami mitu o dwóch obliczach pierwotnej dzikości krajów położonych na krańcach dominującej cywiliza­ cji polskiego szlachcica i inteligenta. Do genetycznie starszych wizerunków surowej litewskiej Arkadii i spalonych piekielną po­ żogą Dzikich Pól druga połowa wieku X I X dodała kilka nowych mitów, przesiąkniętych tęsknotą za dobrym dzikusem żyjącym w zgodzie z surową naturą. Wśród nich znalazło się miejsce dla huculskich górali. Folklor Huculszczyzny określany najczęściej jako „barwny", „żywiołowy" i „archaiczny" zadomowił się w „skarbczyku domowej egzotyki" kultury polskiej i ukraińskiej. Pisze o tym Ola Hnatiuk w posłowiu do książki Wiedźmy, czar­ ty, święci Huculszczyzny (Warszawa 1997), która jest najlepszym dowodem żywotności huculskiego mitu oraz sentymentu, jaki ciągle on budzi. Książka stanowiąca wybór huculskich podań 1 baśni uzupełnia wizerunek ukształtowany przez obrazy Teodo­ ra Axentowicza oraz bogatą literaturę turystyczno-krajoznawczą z przełomu wieków i okresu międzywojennego; budowany w oparciu o epopeję Na wysokiej połoninie Stanisława Vincenza i film Cienie zapomnianych przodków według noweli Mychajły Kociubynskiego; usankcjonowany przez etnograficzny autorytet Oskara Kolberga i Wolodymyra Szuchewycza. W tym samym miejscu Ola Hnatiuk nazywa Huculszczyznę „miejscem literackim", wskazując w ten sposób pośrednio na oczywistą prawdę, że w naszej kulturze wcielenie mitów odby­ wa się nie tyle (czy może raczej: nie tylko) na gruncie religii, ale dokonuje się przede wszystkim poprzez literaturę. I , dodajmy, naukę. To ostatnie stwierdzenie dodać należy także dlatego, że choć wybór Oli Hnatiuk dzięki przyjętej przez tłumaczki i redak­ cję stylizacji języka jest przykładem przyjaznej w czytaniu lite­ ratury, to sama autorka odżegnuje się trochę od jego literackiego statusu, wprowadzając namiastkę aparatu naukowej krytyki te­ kstu w postaci szczegółowych danych o źródłach przytaczanych (a nie: opowiadanych) podań. Z jednej więc strony szata literac­ ka, a także graficzna sugerują, że czytelnik bierze do ręki książ­ kę z bajkami, z drugiej zaś umieszczony z tyłu typowo etnogra­ ficzny wykaz źródeł zawierający imię i nazwisko informatora, dane o miejscu i dacie przeprowadzenia wywiadu oraz miejscu i czasie publikacji materiału wprowadza do książki zupełnie in­ ny rodzaj poetyki. Nie wystarczy, że mity i legendy huculskie są piękne - dodatkowo muszą być prawdziwe. Oczywiście praw­ dziwe w znaczeniu archeologicznym. „Metryczki" podań zawie­ rające szczegółowy opis „zabytki in situ" są certyfikatem ich prawdziwości - co wcale nie znaczy: ich prawdy. Ten retoryczny zabieg sprawia, że książka o mitach sama wpisuje się w nurt ko­ lejnej mitologii - ciągle obowiązującej, budowanej w oparciu 0 autorytet „tego, co zwiemy nauką". Dla etnografa więc Wiedź­ my, czarty i święci Huculszczyzny są nie tyle źródłem huculskich mitów, ile materiałem do badań nad potęgą i siłą dyskursu jego własnej dziedziny, która potrafiła tak świetnie skolonizować ogromne terytoria humanistyki. Oczywiście krytyczne wydania bajek i folkloru mają długą tradycję, ale wybór Oli Hnatiuk z za­ łożenia (język, szata graficzna, brak słowniczka wyrażeń gwaro­ wych, który notabene zwykłemu czytelnikowi o wiele bardziej by się przydał niż wykaz informatorów Szuchewycza, brak przy­ pisów, klasyfikacji wątków wg Aarne-Thomsona itd.) nie jest skierowany do fachowców. Wybór huculskich mitów okazuje się więc książką adresowaną do przeciętnego odbiorcy, w której aparatem naukowy sprowadzony został do figury retorycznej. Chcąc-nie chcąc Ola Hnatiuk sama staje się mitografem Hucul­ szczyzny, bo przecież potęga mitu opiera się na tym, że w niego wierzymy, a z zastosowanych przez autorkę środków stylistycz­ nych wyraźnie widać, że to nie o naszą wiarę w huculskie mity tutaj chodzi, ale o wiarę w zaproponowaną przez nią wizję hucul­ skiego folkloru. Rzecz idzie nie o mity, ale o Mit Huculszczyzny. Mity i legendy huculskie, które Ola Hnatiuk i trzy pozostałe tłumaczki ze swadą opowiadają (a raczej jak pewnie wolałaby autorka wyboru: przytaczają, choć właściwie jest to przytaczanie za tym, kto spisał opowiadanie informatora), są istotnie barwne 1 żywe, a na tle znanych nam baśni i podań polskich czy ukraiń­ skich wydają się egzotyczne. Czytelnik bardziej obeznany z fol­ klorem bałkańskim w opowieściach o stworzeniu świata i walce Boga z Szatanem-Tryjudą znajdzie archaiczne wątki nawiązują­ ce do gnostyckiej wizji świata średniowiecznych bogomiłów, a wśród bohaterów legend doszuka się postaci rodem z mitów greckich przemieszanych z chrześcijańskimi apokryfami. W hu­ culskiej wersji Edyp - z wyroku losu ojcobójca i kochanek mat­ ki - utożsamiany jest już to z postacią Judasza - zdrajcy Chry­ stusa, już to z Ilją, co gromy ciska, czyli z zadomowioną we wschodniochrześcijańskim folklorze postacią proroka Eliasza. Jeżeli jednak uda nam się odłożyć na bok cały bagaż erudycyjny, z jakim odruchowo zasiada się do lektury książki opatrzonej wy­ kazem źródeł, choćby nawet był on czysto retorycznym upięk­ szeniem i puszczając wodze wyobraźni potraktujemy książkę jak zbiór opowieści fantastycznych, okaże się, że zrogowaciałe kola­ na diabelskiego kochanka czy kuszące mawki, którym od strony pleców widać wszystkie wnętrzności, pozostały obrazami o nie­ odpartej sile. Naturą folkloru jest jego ustne przekazywanie, 101 �dzięki czemu każdy opowiadający modyfikuje nieznacznie histo­ rię, dostosowując ją do mozliwos'ci swojego audytorium. Martin Buber wlas'nie o p o w i e d z i a ł Opowieści Chasydów, filtrując je przez własne dos'wiadczenie. Opowiadacz bajek i mitów nie powinien udawać naukowca i na szczes'cie wyczucie literackie Oli Hnatiuk i jej translatorska praktyka nie pozwoliły na konse­ kwentną realizację postulatów etnograficznej wiernos'ci. Gorzej jest w przypadku nielicznych tekstów cytowanych za polskimi autorami, w których podanie przetłumaczone zostało na począt­ ku wieku, stylizacja na ruską gwarę ma postać drażniących nie­ zręczności językowych, które dla dobra książki należało chyba poprawić. (Na przykład cytowane za Julianem Schneiderem po­ danie Sejmik wiedźm, gdzie czytamy o tym, jaki „obraz oczu je­ go się przedstawił, gdy zajrzał do wnętrza chaty" lub że bohater, który ze strachu stracił przytomność na czas cudownej podróży „ujrzał się dopiero w sadzie", itd. itd.). Tam jednak, gdzie Panie Tłumaczki opowiadają własnym głosem, książkę czyta się z przyjemnością, czego o krytycznych wydaniach tekstów fol­ klorystycznych często powiedzieć się nie da. Mit, żeby był żywy, powinien więc być opowiadany ciągle na nowo: nie „przytaczany za", lecz opowiadany, czy raczej „prze­ powiadany" na nowo. Mit Huculszczyzny, w którego budowaniu Ola Hnatiuk bierze udział dzięki swojej książce, ma rodowód l i ­ teracki i jego przepowiadanie odbywa się na poziomie pisanego dyskursu literatury i nauki. Natomiast huculskie mity i legendy narodziły się w opowiadaniu i tylko narracja ustna zapewnia im żywotność. Wiedział o tym doskonale Stanisław Vincenz; wie­ dział Martin Buber. Intuicyjnie wie też chyba Ola Hnatiuk, która mimo że w ostatecznym rozrachunku przepowiada jednak literacko-etnograficzny Mit Huculszczyzny, to jednak dzięki tej in­ tuicji szczęśliwie unika zabalsamowania huculskich mitów do formy muzealnych eksponatów opatrzonych metryczką. Zdjęcia do artykułu Jarosława Eichstaedta Wspomnienie 102 o prawdziwych mężczyznach, str. 96 �