https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7050d229cfd893a769b995895308962.pdf bad96bb6d8bb52ad766bbd58acc9fb2c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:91 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe, Małopolska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:76 Title A name given to the resource Tradycje otwartego ogniska w malopolskim budownictwie ludowym / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.699-702 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 698 73. C o h e n M., Documents ethnographiques d' Abyssinie, R. E. S., 1913 r., t. 4, s. 136, ryc. 11-12. 74. C h r o n G. M., Les Minianka (Nigeria), R. E. S., 1913 r., s. 183-184, 9. 183-184, ryc. 10. 75. G r i a u l e M., Masques Dogon.s, 1938 11., s. 23. 76. P a r i e l, La maison fi Figui.g, R. E. S., 1913 r., t. 4, s. 138, -tab!. IV, ryc. 11-12. 77. H e y e r d a h l T h o r, American Indians in the Pacific (The Theory behind the Kon-Tiki Expedition), 1952. e S k r ó t y: Z. f. E. = Zeitschrift fUr Ethnologie R. E. S. = Revue d'Ethnographie et de la Sociologie S. E. = Sowietskaja Etnografija M.p. E. = Matieriały po Etnografii ROMAN REIiNFUSS TRADYCJE OTWARTEGO OGNLSKA W MAŁOPOLSKIM BUDOWNICTWIE LUDOWYM _ Jak można wnosić z materiałów wykopaliskowych odnoszących się do czasów wczesnośredniowiecznych, piec w budownictwie polskim pojawia się stosunkowo późno. Podczas, gdy na terenach ruskich w półziemiankach, pochodzących z wieku VIII i IX, czy w ziemiankach z IX i X wieku spotyka sięchara'kterystyczne piece kQPulaste z otworem w sklepieniu \ u nas w tym samym czasie występują jeszcze z reguły otwarte ogniska ułożone z kamieni na środku izby (Gniezno 2) czy w rogu (Opole 3) czy wreszcie jalk w Santoku kwadratowe, zbudowane z bali dębowych, umieszczone w pobliżu środka jednej ze ścian 4. Dopiero w czasach późniejszych, w wieku XI pojawiają się piece piekarskie ustawione w jednym z rogów izby (Opole 6, Gniezno połowa XII w.6). Począwszy więc od XI wzgl. XII wieku zaczyna się u nas pojawiać piec, wypierający z wnętrza chałupy otwarte ognisko. Proces teD:, trwający kilka stuleci, zakończył się ostatecznie wyrugowaniem ogniska otwartego, ale tylko z wnętrza stale zamieszkiwanego; W szałasach i innych pomieszczeniach czasowo użytkowanych do dnia dzi-:siejszego spotyka się umieszczane w kącie otwarte ogniska nieraz bardzo prymitywnie skonstruowane. Przykładem tego mogą być chociażby koliby pasterskie w Karpatach, czy zimowe szałasy robotników leśnych. Zachodzi pytanie, jak długo ogniska otwarte zachowały się u nas w pomieszczenia.ch stale zamieszkiwanych. Na podstawie materiałów odnoszących się do krajów sąsiadujących z polskim terytorium etnicznym od północy, wschodu i południa możemy wnioskować, że ogniska otwarte w chałupach włościańskich mogły zachować się stosunkowo długo. Jeszcze w bieżącym stuleciu 1 2 3 4 5 6 Istoria kultury drewniej Rusi, t. L s. 127. J. K o s t r z e w s k i, Kultura prapolska, s. 128. A. N a s z, Opole, s. Ga. J. K o s t r z e w s k i, op. cit., s. 132. A. N a s z, op. cit., s. 37. J. K o s t r z e w s k i, op. cit., s. 127. �701 700 ogniska takie zachowały się bowiem Siporadycznie na terenie Łotwy i Litwy (Pelenie, pow. SzawIe) 7 i Białorusi, np. w zaścianku Hurbie na pograniczu powiatu borysowskiego i siennieńskiego, gdzie znajdowały się chałupy bez pieców z dużym ogniskiem pośrodku izby, wyłożonym 'kamieniami i wylepionym gliną 8. Otwarte ogniska z wielkich kamiennych płyt analogiczne do tych, jakie znamy z południowej Słowiańszczyzny, występują wg M o s z Yń s k i e g o również w Karpatach na pograniczu słowacko-małopolskim ł. Zacytowane wzmianki odnoszące 'się do czasów stosunkowo niedawnych pozwalają przypuszczać, że i u nas mogły dosyć długo przetrwać tradycje otwartego ogniska. Wiadomość o tym w polskiej literaturze etnograficznej zawdzięczamy B. G u s t a w i c z o w i. W czasie wycieczki odbytej w okolice Babiej Góry spotkał on mianowicie w Pcimiu koło Myślenic cha·łupę, gdzie "w południowo z.achodnim rogu znajdowało się ognisko rów n o z p o d ł o g ą (podkreślenie moje), na którym tliło się kilka kawałków grubych korzeni drzew" 10. Odosobniona ta notatka znalazła szereg lat później potwierdzenie w materiale zebranym w czasie badań etnograficznych prówadzonych w okolicy Bochni, Dąbrowy Tarnowskiej, Staszowa i w widłach Wisły i Sanu. Pierwsza tego rodzaj u wiadomość zanotowana została dwukrotnie przez Czesława B l a j d ę, studenta UJ, w Ostrowie Szlacheckim koło _Bochni w czasie etnograficznego obozu szkoleniowego zorganizowanego na tym terenie w roku 1939 przez prof. Kaz. D o b r o w o l s k i e g o dla uczestników seminarium socjologicznego i etnograficznego UJ. Od starych informatorów dowiedział się Blajda, że w drugiej połowie ubiegłego wieku istniały jeszcze na terenie Ostrowa Szlacheckiego chałupy, w których zamiast pieca znajdowało się na środku izby otwarte ognisko. Jeden z informatorów podał ponadto, że ognisko to znajdowało się na podwyższeniu w postaci drewnianej skrzyni wypełnionej do wierzchu ubitą gliną. Dalsze informacje odnoszące się do ognisk otwartych w obrębie chałup mieszkalnych zebrane zostały w czasie badań terenowych podejmowanych w różnych stronach Polski przez Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P. L S. I tak w roku 1948 w czasie badań prowadzonych w Zalipiu (pow. Dąbrowa Tarnowska) zanotowałem opowiadanie Apolonii Wojtyło, urodzonej w roku 1865, osoby odznaczającej się znakomitą pomięcią i dużą inteligencją· Za ~ 7 8 ł 10 K. M o s z y ń s k i, Kultura ludowa Słowian, t. I, s. 516. J. w., t. I, s. 515. J. w., t. I, s. 516. B. G u s t a w i c z, O góraiach podbabiogórskich, "Lud" XII, s. 7. cz~ów je~ mło~ości znajdowała się w Zalipiu jeszcze jedna chałupa, ktora zamIast pIeca posiadała otwarte ognisko rozłożone pośrodku izby na warstwie kamieni osadzonych w glinianej podłodze. Chałupa ta, a rac~ej szczegóły jej wnętrza, utkwiły informatorce w pamięci w zWiązku z drobnym wydarzeniem, sięgającym czasów jej dziecińst~a. Mianowicie gdy była kilkuletnią dziewczyką odbywało się w pob.hzu wesele,. n~ którym zgromadzili się starsi i młodzież z całego sąsIedztwa. DZIecI przeganiane przez starszych z miejsca na miejsce znalazły sobie schronienie w ubogiej chałupie, której mieszkańcy również poszli przyglądać się weselu. , W izbie. był niep?rząde.k i brud. Na środku izby na glinianej podłodze znaJ~owało SIę ułozone z kamieni ognisko, na którym w wygasłym popIele stały garnki gliniane z resztkami strawy. W czasie kie?y dzieci. (a wśród nich i informatorka) bawiły się koło ogniska, wbIegło do Izby przez uchylone drzwi kilka psów, które pyskami powywracały garnki stojące w popiele, szukając jadła. Przytoczyłem powyższe opowiadanie dlatego, że w kontekście z całością informacja o chałupie z ogniskiem otwartym nabiera większego prawdopodobieństwa, niż gdyby była ona prostym -potwierdzeniem postawionego pytania. W roku 1950 w czasie obozowych badań prowadzonych w widłach Wisły i Sanu z niezbyt pewną tradycją, chałupy zaopatrzonej w otwarte ognisko ·spotkała się Zofia Kur k o w a. W rok później podczas badań .prowadzonych w Kielecczyźnie i Sandomierszczyźnie przesilo 75-letni informator indagowany w Skadlach (pow. Busko) podał, że w tej miejscowości nie widział chałupy z otwartym ogniskiem, ale jako młody chłopiec był z ojcem w takim domu w Tuczępach koło Staszowa. Badania przeprowadzone w kilka dni później przez Zofię R e i n f u s s o w ą we wskazanej miejscowości potwierdziły tę wiadomość. gO-letni informator Kazimierz Pawelec, urodzony i zamieszkały w Tuczępach, pamiętał, że za jego młodości istniały w tej wsi chałupy, w których nie było pieca tylko n a -1 e p a na środku i7Jby, na której na otwartym ognisku gotowano strawę. Dym z ogniska uchodził otworem umieszczonym pośrodku powały. W tym samym roku dwie informacje o chałupach z otwartymi ogniskami na środku izby zapisał PrzelTłysław B u r c h ar d. Jedna z ~ich odnosiła się do wsi Budzów w powiecie wadowickim, druga WSIPrzegini w powiecie oLkuskim. W Budzowie 53-letnia informatorka Wiktoria Baca podała, iż w domu jej matki palenisko znajdowało się na środku izby. Nad paleniskiem na łańcuchu zawieszonym u tragarza wisiał kocioł. W Przegini, gdzie do czasów ostatnich zachowały się stare formy ludowej architektury (np. dachy budowane na sochę i ślemię) starzy �702 informatorzy pamiętali z młodości opowiadania rodziców o chałupach, w których na środku izby palił się ogień. Właścicielem takiego domu miał być niejaki Rogoż. W roku 1952 zanotował Burchard w Relowej (pow. Brzesko) informację podaną przez Bartłomieja Wojcieszka ( ur. 1898 r.) i jego brata Macieja (ur. 1894), którzy słyszeli od swego ojca, że jako chłopiec widział u biedniejszych "wielkie izby bez pieców z ogniskiem na środku. Dym szedł po całym mieszkaniu i przez szpary na górę. Krowy i kury - to wszystko było razem (w izbie)". W Faściszowej koło Zakliczyna nad Dunajcem 75-letni informator opówiadał Burchardowi o chałupach dymnych, istniejących jeszcze ponoć przed 60-cioma laty, w których ogień palił się na nalepie wysokości 50-60 cm, umieszczonej w rogu izby, bądź poś'rodku tak że można było chodzić dokoła nalepy. Otwór w powale przeznaczony do odprowadzania dymu w obu wypadkach znajdował się w środku powały. Garść zebranych tu 'wiadomości zanotowanych w terenie, łącznie z notatką Gustawicza wskaZ/uje na to, że jeszcze pod k,oniec ubiegłego stulecia na terenie Małopolski zachowały się tu i ówdzie chałupy urządzeniach ogniowych, stojących na poziomie znanym z wykopalisk wczesnośredniowiecznych. Jak można wnosić z przechowanej do dziś tradycji, otwarte ogniska występowały w dwóch zasadniczych odmianach: jedną stanowiły ogniska ułożone z kamieni polepionych gliną (Zalipie, Tuczępy, Relowa, Budzów, Przeginia, i być może !Pcim), drugą zaś, rzadszą, polepy podniesione na wysokość około pół metra zanotowane w Ostrowie Szlacheckim i Faściszowej. Ogniska częściej znajdowały się pośrodku izby, rzadziej w rogu (Pcim, F.aściszowa). Sądząc z opowiadań informatorów chałupy z otwartymi ogniskami należały już wówczas do rzadkości. Utrzymywały się jeszcze wyjątkowo tu i ówdzie wśród biedniejszych, lub tam, gdzie jakiś specjalny układ stosunków domowych hamował natuł'a1ną dążność do osiągnięcia lepszych warunków mieszkaniowych. . Była to sytuacja w dużej mierze podobna do tej, jaką obserwujemy dziś na odcinku tzw. chałupy kurnej, kurnicy, czy dymnicy, tj. chałupy zaopatrzonej w piec chlebowy, ustawiony w izbie, ale nie posiadający pr~ewodów odprowadzających dym. Chałupy takie bardzo liczne jeszcze przed I wojną światową dziś zachowały się wyjątkowo i to w takich wypadkach, gdzie podeszły wiek właścicieli, brak potomstwa, choroba czy poprostu starcza bierność stoją na przeszkodzie przy wprowadzeniu w gospodarstwie i mieszkaniu bardziej nowoczesnych urządzeń. o WANDA JOSTOWA TRADYCYJNE POZYWJlENIE LUDNOŚCI PODHALA Materiał do artykułu o tradycyjnym pożywieniu ludności Podhala zebrałam na terenie wsi położonych w południowo-zachodniej części Podhala oraz dla celów porównaw,czych na Orawie. Poza wiadomościami' publikowanymi w wydawnictwach, co uwidoczniłam w przypisach, pozostałe spostrzeżenia są wynikiem moich wędrówek po Pod.../ /- I _.; I \ , ..I\. J ,41' \ ,~ J I , '-- " °ZłlI3RZ'(CA ~ÓIU'A \ , ,,\ '-__ ,_'" \ '-..••- - - - " \~/~ \-, .•. \. \_r-_,,",\ "-'" • CZARNY bVNA:JEC ~) "'.\I.~.'.",-. /' • i...... ".-.l CICHE ')O;'HOCHD~DW • \ O~B ~ o ;, ! zAkoPANE l._.J' 81JI<Olt'INIł o / .r·-". ,. , ·,.ł I ,'-'- .J' I _._ GRANICA PANS1It1A --o GRAIJII(A POWIATf/ PANr Z "'.R~IIV • DANE Z LITERATlIRY Rys. 1. Mapka ,powiatu Nowy Targ. halu. Załączona mapka przedstawia miejscowości, z których czerpałam dane do pracy. Zagadnienie ujęte przestrzennie nie wykazuje zasadniczych różnic, jednak pożywienie ludności Orawy i doliny Nowotarskiej wykazuje pewne odchylenia od sposobu odżywiania się ludu "Skalnego Pod- �