https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8e6c30f5fed95024aedf23845666ec.pdf d8020cf68a985f4d049562dff0361559 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3501 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3281 Title A name given to the resource Wozy cygańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.77-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ttt prntwrs óttfioc jmrbml•*''A^v*""* tj/eim LotwJuehmj i» rsm łjiie 'W:::;." i . . ? der /. f(hotо / ' Jxthms Z' ' П. 1. W ę d r u j ą c a g r u p a C y g a n ó w , r y c i n a z I . poł. X V I I w. Lech Mróz W O Z Y CYGAŃSKIE Temat Cyganów Sztuki Ludowej" wtedy gdy stanowiły nymi Cyganie częsty się nikt 1 jeszcze widok, z w prasie, zjawiska strony łamach Tak się wędrowali, poza „Polskiej złożyło, a ich że tabory historyczno-etnograficz- i językoznawczymi etnografów kulturą. P o j a w i a ł y na raz pierwszy. pracami J. Ficowskiego bożniaka kuły pojawia po nie interesował T. Posię ich się o n i c h , o d c z a s u d o c z a s u , a r t y ­ ale ujemne. powierzchowne, Brak etnografów, wyolbrzymiające zainteresowania zajmujących się Cyganami kulturą ze ludową w zawiłości i c h k u l t u r y , f i l o z o f i i życia, upodobań i a m ­ bicji. W wielu Cyganów działań, ośrodkach malnego tacji mijającej nymi związki rębności w y d a w a l i ło — pomiędzy i narodowościowymi. różnymi grupami społecz­ z ludnością się w s z e l k i e j k o w a pozwalała i m n a p o r o z u m i e w a n i e ustalanie t a k t y k i działań o k r e s późniejszy. Z k o l e i d l a e t n o g r a f ó w badających o d ­ władz, 1 w ogóle wało, s t o s u n k u do w po Afryce) Cyganie to, a b y paszport, (pasterską w Mongolii, zapewne i c h zrozumieć ale umiejętność byli — i plemienne n i e dość opisać konieczna znajomość przełamania nieufności — atrakcyjni, niepotrzebny języka, i wejścia był obyczaju, w ich braniając niały t e g o t e m a t u . I m p u l s d o badań n i e w y s z e d ł też organów Cyganów a d m i n i s t r a c j i , które r o z w i ą z y w a ł y w sposób ze pro­ i n s t r u m e n t a l n y , n i e wchodząc odrębność prowadziły nie tyl­ języ­ się między sobą przedstawicieli Wszystko Cyganów do Koczując, Odrębność obecności nie-Cyganów. i m wędrowania jąc o m o ż l i w i e szybką to powodo­ podjęto, zwłaszcza z t a b o r a m i , osiedlając i c h integrację i dba­ z miejscową lud­ nością. Dopiero P l a n y b a d a w c z e instytutów n a u k o w y c h n i e u w z g l ę d ­ strony w w w o k r e s i e p o w o j e n n y m , szereg r a d y k a l n y c h k r o k ó w , z a ­ środowisko. blem że w budzili ale i i władzami. ale i państw. i nor­ czy o r i e n ­ spoistość, by­ i tok k o n t r o l i , przekraczając województw ległe kultury ich w i sposób z a c h o w a n i a się grupą t a k t r w a ł ą , że można odłożyć n a odrębności społeczności. C y g a n i e I c h wewnętrzna dążenia konfliktów wymykali badań się d o miastach a d m i n i s t r a c j i n i e t y l k o u nas ko granice nimi w i włączenie od­ zainteresowanie ich cygańskich w swej j a k sądzono — Zresztą C y g a n i e po­ przełamanie grup miejscowej politycznej. częstych badawczej, dla i n n y c h państwach, niezależnie o d i c h u s t r o j u jętej i celu przemysłowych życia kulturowa, dokumentacyjnej na osiedlenie zresztą n i e p o k ó j powołano i n s t y t u c j e , u nas o g r a n i c z o n o mających kulturowej, k r a j u , wynikał z koncentracji u w a g i na t r a d y c y j n i e po­ problematyce i n n y c h państwach specjalne kilka l a t t e m u zaczęto wać poważniej Cyganami. ka z racji etnografów, współczesnych nie kilkunastu ciągu ze środowis­ zainteresowań n a s t a w i o n y c h na poszukiwanie w się u nas i n t e r e s o ­ I m p u l s wyszedł „starożytności" . lat stali 2 się już taką A Cyga­ właśnie 77 ��I I . 2. W drodze, d r z e w o r y t , 1861 г. I I . 3. C y g a n i e n i e m i e c c y z c z t e r o k o ł o w y m w ó z k i e m ciągniętym r y ć . z 1884 г. I I . 4, 5. C y g a n i e rumuńscy. R y c . z końca X I X w . przez ludzi, 7.9 �„starożytnością". Od mniej więcej 15 l a t n i e wędrują już, p r z y m u s o w o i z d u ż y m t r u d e m o s i e d l e n i . Czas, j a k i minął, w p r o w a d z i ł i kulturze, przez że badaczy całości i które jej t a k zasadnicze wreszcie badaczy w możliwa rekonstrukcja — I doszło czyli nie wiedzieć, do takiej interpretowanie elementów, świadomie sytuacji. Niekiedy zbiegło zabiegi czy nie­ Zainteresowanie zastąpić odpowiednim się z „ a g o n i ą k u l t u r o w ą " badaczy tych i najzręczniejsze wiadomości, czasie z e b r a n e . które czątku X X i c h życiu tak lubiana C y g a n a m i zbiegło się z o k r e s e m r o z b i c i a i d e - kulturacji, mogą zmiany się f u n k c j o n o w a n i a na podstawie przetrwały. świadomie stała inspirującego Cyganów . 3 hipotezy nie nie zostały D l a rozwinięcia w zaintere­ Skomplikowanym i analizy informacji i z t e g o p o w o d u , że cze przez f a k t także bez osiedlenia, wejścia znaczenia, że Cyganie w stałe i częste k o n t a k t y jest i kultury. już w z g l ę d ó w i po­ jest próba opisania Nie tylko dlate­ brak t a była dostatecznych jeszcze ż y w a , a l e t o społeczność p r z y s z l i do E u r o p y trakcie wędrówek cech trudno nich życia o dawnej h i ­ przed kilkoma się ze społecznościami często z g r u n t u W wiele dziej XIX wie­ i o d t e g o c z a s u p r z e m i e r z a l i różne k r a j e , k o n t a k ­ tując mi. i grafików zagadnieniem z lat, gdy kultura storii. Cyganie kami malarzy cygańskiego go, że z o m ó w i o n y c h s o w a ń C y g a n a m i , d l a ilości p r a c , j a k i e p o w s t a ł y w o s t a t ­ l a t a c h , n i e jest artystów w. jest obcych dziś swej po dawnej wydobyć spod własne, a u t e n t y c z n e jeden czynnik Na i odmienny­ przejęli kulturze, oni tak że zapożyczeń elementy. istotny świadomości Cyganów. Europie ogromnie te najbar­ Jest wreszcie mający swoje podstawie jesz­ odbicie różnych w obserwa­ z n i e - C y g a n a m i , s t a l i się b a r d z i e j dostępni d l a b a d a c z y , c j i niecygańskie otoczenie stracili gana. Ukształtowanie stereotypu prowadziło n i e k i e d y do że po jeszcze Cyganami. prace części swoją jeden czynnik Znaczna dawną część nad Cyganami hermetyczność. wpłynął osób na Myślę, zainteresowanie prowadzących to ludzie młodzi, obecnie którzy już nie narzucania „cygańskości" s a m y m C y g a n o m . nie szukać trzeba gańskich wyraźnie daleko. wielu rzy się k o b i e t — a l e b a r d z o — nawet jeśli straszono — n i e mają niechęci do n i c h . ich w wszczepionej Stereotypy dzieciństwie przez starsze i sądy Cyga­ pokolenie o Cyganach prze­ elementach konieczny waż do jednak w kultury czymś o c z y w i s t y m i obowiązującym, wróżki społeczeństwa zachowały więc, dopasowując nadal swą trwałość. i jest ten stanowi wprowadzenie zarazem zapowiedzią dalszych które ukażą się w „ P o l s k i e j cie charakter pisma do prac zagadnienia o Cyganach, Sztuce L u d o w e j " . określa rodzaj Oczywiś­ tematyki i dobór autorów. P r z e w i d u j e się w i ę c p u b l i k a c j e m . i n . n a t e m a t strojów (a cygańskich wrażliwości typologii sztuce 80 powinny wyglądać estetycznej, wozów, ludowej a raczej sposobu ubierania w y s t r o j u wnętrz także i folklorze omówienie oraz roli Cyganów się), mieszkalnych, Cyganów jako w motywu jak i c h niecygańskie Stroje czy których stylu narzuconego w i e k u , a ponieważ winny sposobie w cy­ w ubierania obrębie społeczności. w pewien określony sposób, klientów, n a w e t d o m u noszą się do Ponie­ n p . cygańskie „pracy", te podobnie to znaczy wróżka jest t o w i d o c z n e estradowe w przypadku zespoły wynikiem pewnych cygańskie. zapożyczeń zespołom c y g a ń s k i m w świadomości (także e l e m e n t być zachowawcza się t a k , j a k w i n n a b y ć używają t e są najczęściej romanse np. w sąsiadki, u b r a n a . Jeszcze b a r d z i e j strojów, tendencja się d o w y m a g a ń idąc w r ó ż y ć , o d z i e w a j ą Przykładów społecznościach często n i e j e s t t o już w a r u n e k C y g a n k i , które p r y w a t n i e i w Artykuł w świadomości n i e - C y g a n ó w stały b y ć d l a n i c h ogółu — istnienia w choć wśród Jest widoczna w i d z i e l i bądź n i e pamiętają w ę d r u j ą c y c h t a b o r ó w i k t ó ­ nami tworzyło sobie w i z e r u n e k C y ­ prezentowane obcy potocznej ubiegłym cygańskie tradycyjnej kulturze) po­ przez osoby mające wygląd �81 �zgodny ze s t e r e o t y p e m , romantyczny już n a p o t r z e b y Oczywiście runek stąd i d z i s i a j z a c h o w u j e typ ubioru, muzyki i gestu rozumieć przez — się t e n wyraźnie odbiorców. n i e należy t e n jest z g r u n t u obcy cygańskiej t o , że zależnie o d z m i a n , j a k i e zachodziły, i o d k r a j u kania, wiele cech cygańskiej odrębności stosowania w ubiorze barw żywych, Nie­ zamiesz­ daje r a ź n i e z a o b s e r w o w a ć . Z a l i c z y ć d o n i c h można do wize­ tradycji. się wy­ skłonność często wręcz j a s k r a w y c h . T e u p o d o b a n i a , o d m i e n n e o d niecygańskich, „gadźowsikich", wnętrza w uwidaczniały cygańskich wozów się także czy — d o m a c h . Sposób życia, j a k i d o czasu wadziła znaczna rami, zmiana wozach, część miejsca ogniska, Cyganów — cygańskich osiedlenia pro­ tabo­ namiotach lub kobiet nych wsiach l u b miastach, muzykowanie niewątpliwy t a l e n t muzyczny, dekoracji mieszkań wędrowanie postoju, noclegi w wróżenie w później — w mija­ mężczyzn i i c h h a n d e l końmi, k o t l a r s t w o , w s z y s t k o t o stanowiło s p e c y f i k ę C y g a n ó w , w y r a ź n i e i c h różniąc o d n i e c y g a ń s k i e j społeczności. O p a r c i e s ą d ó w n a t a k i m właśnie zewnętrznym obrazie, p r z y readiów życia kształtowania nieznajomości Cyganów, doprowadziło właśnie do stereotypu Cygana. był zresztą Nie o b r a z j e d n o l i t y , należałoby m ó w i ć r a c z e j to o dwóch u- prze­ c i w s t a w n y c h sobie s t e r e o t y p a c h . T a k więc s t e r e o t y p n e ­ gatywny, obejmował przywiązania domostwa, takie cechy d o stałego m i e j s c a zasobności w sprzęty, pracy wykonywanej przede wszystkim niezajmowanie zabawna przez ujemne jak: pobytu, brak brak znaczną zamiłowania część ludności, r z e c z — t e s a m e c e c h y , lecz o c e n i a n e rzy. To ludzi co ze środowisk twórczych, dla przedstawicieli do a się r o l n i c t w e m . A l e — d a t n i e , z ł o ż y ł y się w X I X w . n a o b r a z C y g a n a domości brak trwałego znacznej jako do­ w pisarzy, części świa­ mala­ społecz- �П. 9. Т у р w o z ó w u ż y w a n y w z a c h o d n i e j i ś r o d k o w e j E u r o p i e w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m . I I . 10. W o z y C y g a ­ n ó w n i e m i e c k i c h . I I . 11. O b o z o w i s k o C y g a n ó w - k o s z y k a r z y . I I . 12. O z d o b n y w ó z C y g a n ó w z A m e r y k i P ó ł n o c n e j . I I . 13. O b ó z C y g a n ó w p r z y szosie K r o s n o — J a s ł o , 1959 r . ��ności było c e c h a m i n e g a t y w n y m i , d l a b o h e m y nej stanowiło element najcenniejszy, resujący w e g z y s t e n c j i skrępowanie postaw reotypu i przekazach, ze s t e r e o t y p e m , nych, w i m a c h „Polskiej Jednym cześnie w sztukach Indii elementów posiadania w środków czasie zwłaszcza Europie Dopiero niejsze Cyganów, wędrówek, rodzaj bytowania. Wozy jedno­ było ko­ umożliwia­ (doty­ większości). migracji opuszczenia przez się i c h w E u r o p i e . jedynie od X V w . i n f o r m a c j e i można ła­ jasnych informacji historycz­ dotyczące pozwalają a wędrówki okresu exodusu — nent azjatycki i pojawienia przekazy, na wyróżniają­ ludności, dla ich k u l t u r y , życie m a wystarczająco przodków plastycz­ bardzo i n ­ mieszkalne, h i s t o r i i C y g a n ó w , p o r u s z a l i się o n i z a z w y c z a j pieszo, j e d y n i e d o b y t e k i d z i e c i na osłach l u b mułach. Ten sposób przewożąc przemieszczania wędrujących g r u p Cyganów powszechny się j e s t do d z i s i a j w A z j i , a do n i e d a w n a jeszcze ( n a w e t po o s t a t n i e j wojnie) występował i półwyspie Iberyj­ również n a Bałkanach s k i m . O posługiwaniu się p r z e z C y g a n ó w mina zapis po r a z p i e r w s z y ich w ganów w się h i s t o r y c z n y c h , d o t y c z ą c y c h p o j a w i e n i a się C y ­ różnych k r a j a c h E u r o p y niej — w 1417 w N i e m c z e c h , we że wierzch mo, wspo­ z 1348 r. o p o j a w i e n i u S e r b i i *. B a r d z o często są w z m i a n k i o k o n i a c h w przekazach dają, końmi Francji (w wędrowali nalnego do i końmi, wciąż zainteresowania zachod­ źródła 5 z juków. dzisiaj środkowej 1422 w B a z y l e i , w r o k Paryżu) . Wszystkie oni i do n o s z e n i a konie w używając Jak powszechnie są wiado­ przedmiotem profesjo­ a jeszcze w począt­ kach X X w. wiele g r u p europejskich Cyganów wiązało swą handlem egzystencję z XVI i XVII z konty­ Cyganie w Cyganów formacji, końmi. w . przedstawiają nie wędrujących Nieliczne Cyganów, po­ ich pod Zachowane ryciny często C y g a n ó w właś­ z k o ń m i ( i l . 1). wędrujący z końmi bądź osłami mieszkali szałasach l u b n a m i o t a c h . J a k w y n i k a z d a w n y c h i n ­ pojawienia się na snucie przypuszczeń. szedłszy d o E u r o p y n i e z n a l i jeszcze n a m i o t ó w i r o z b i ­ o Cyganach stają się peł­ jając obozowisko mioty zaczynają na ich podstawie środków n a początku e u r o p e j s k i e j później otaczającej i konieczność przez mó­ itp. — omówienia t o n i e w s z y s t k i c h , ale z n a c z n e j Nie w Ludowej". spośród i ste­ wiejskiej utrwalony Są t o s p r a w y najistotniejszych wędrowanie zestawienie ludności dokładniejszego n y c h , które d o t y c z y ł y b y w przez został charakterystycznych czowanie czy z tworzące opowieściach, p r z y s ł o w i a c h Sztuki Cyganów jących który nie­ Rozbieżność t y c h d w ó c h jaki odnajdujemy warte wartości świadomości literaturze i muzyce. teresujące cych w miasteczek, wionych były się w y r a ź n i e istniejącego małych to postać C y g a n a . uwidacznia inte­ C y g a n ó w . Wolność, s w o b o d a , konwenansami wyidealizowaną artystycz­ najbardziej odtworzyć transportu, tak w sposób potocznej szlak i c h życia i świado­ nich i zawartych dopiero forma m.in. w b u d o w a l i szałasy się od XV i c h nie jest mości zrośnięte z p o j ę c i e m życia C y g a n ó w , są w i c h k u l ­ stała przejęta turze n a b y t k i e m raczej nych k r a j a c h używali n o w y m , o t r a d y c j i liczącej nie­ w i e l e ponad sto l a t . W o z ó w używano w p r a w d z i e i wcze— na n i e j , a l e j a k o środka t r a n s p o r t u , a n i e m i e s z k a n i a . N a j - poszczególnych d a w n i e j , w t r a k c i e wędrówek po A z j i powszechnym i Bałkanach oraz chyba k r o n i k a c h , Cyganie stopniowo przyjąć, więc cygańskiego europejskich. Cyganie namiotów, to w y n i k Wprawdzie wśród prz3'puszczać, pochodzenia, odmiennych że j e s t krajów. i liści. N a ­ rozpowszechniać w . Można od ludów z gałęzi przy­ różnic w namioty lecz w ale że zo­ róż­ moż­ kulturze nie były t y p e m d o m o s t w a d l a żadnej c h y b a ze s p o - 85 �łeczności żyjących w używało i c h w o j s k o , Europie cy. P o d s t a w o w e t w o r z y w o tów stanowiło od dawna względy praktyczne niektóre jednak — grupy muńskich) stosowały Wozy weszły w XV czy czasem pasterze w do b u d o w y płótno, łatwość o także wędrow­ i krycia czym namio­ zdecydowały transportu i Cyganów trwałość; (np. węgierskich skóry użycie X V I w . , ale czy i n n i bądź znacznie się o n e u C y g a n ó w p r a w d o p o d o b n i e płaty kory później. dopiero i ru­ w X V I w., pywane i przewożenia spodzie d o b y t k u , chociaż nie tylko wiała także spanie nak do spania nie zmniejszały charakter podścielona amortyzowała w wstrząsy, czasie postojów. W służyły Cyganów, poruszanie się p o n i e . A l e n i e pełniły o n e jeszcze r o l i jazdy słoma ale na umożli­ zasadzie j e d ­ nadal namioty. Wozy operatywności umożliwiały kiem tego typu i c h lekkość różnym nowej, chęć chłopów ne i XVIII już W XIX używanych wiają użycie n p . w "Polsce w wynik akcji osiedlania ministracyjnych wozów 17 Cyganów, przy zabraniania pomocy — bo i takie wę­ dzaju ad­ nają się zda­ zniknięcia czy Po wszyst­ wśród jarmarki Cyganów spo­ wozami od wieśnia­ zachowa­ zróżnicowanie (il. i częściach z warunkami pociągowej. skąpe dość wymienionych niekiedy azjatyckich Analiza materiału informacje koni i wołów Europy, co geograficznymi iko­ świadczą, osłów do — dotyczy (zwłaszcza Turcji) że ciągnięcia to niektó­ i bałkań­ i XX przez w. zwiększa Cyganów w masywniejsze. Na się rozmaitość różnych krajach. niż z w y c z a j n e życia. B y ł y tych wozów Poja­ chłopskie o n e szersze wozach, na kilku pałąkach rozpięta była b u d a — z g r u b e j t k a n i n y w r o ­ im przypadki dostrzec się d o k o c z o w n i c z e g o podstawy, środków d o przemieszczeń, w y n i k o d b i e r a n i a i m mieszkalnych a przede kupowanych się n a j p i e r w w o z y l e p i e j nie w i niedopuszczania i pró­ wędrowania. (Rumunia). u drowania oczy na targi krajach innymi siły i używano nadające to skali, zainteresowanie różnych krajów chłopskie, często d r a b i n i a s t e w o z y w e s z ł y o s t a t n i c h l a t a c h . Jest w charakterem cych z t a k i m i w o z a m i n a Słowacji i na Bałkanach . Z w y ­ ponow­ w także możemy się między czajne 7 n i e cał­ realizowa­ i X I X w . w o z ó w — analizując nograficznego n i e wyszły poza właś­ wędrują­ się wozami powtórne używanych wiąże skich Cyganów spowodo­ 1—5). W y n i k a o n o p o p r o s t u z odmienności t y p ó w w o z ó w r a z e m mógł być w y k o r z y s t a n y było okrojonej nierzucania ryciny — rych spotkać można konsekwentnie Wśród t y c h najprostszych, ków w wozów n i e m a l do ostatnich szoku, chłopskimi. że w ó z s t a n o w i ł o p a r c i e d l a t y l n e j ściany n a m i o t u , a z a ­ n i e t a k i sposób u ż y t k o w a n i a w o z u w jadących wodowały n i e k i e d y p o d c z a s p o s t o j u r o z b i j a n o n a m i o t w t e n sposób, bagaże. N i e k t ó r e g r u p y C y g a n ó w jakby części b r a k w o z ó w t y p u m i e s z k a l n e g o , oprócz j a k o posłanie l u b pólka n a okresie się w s y t u a c j i w p r a w d z i e ale wyjątkowo kontynuacji, chociaż l a t . Najczęściej mieszkania i tere­ początkowym n e j , niektóre g r u p y bądź r o d z i n y cygańskie podjęły bę drabiniaste, o d k u ­ o d w i e ś n i a k ó w . Służyły o n e w y ł ą c z n i e d o Po wanego znalezieniem kim Pojawiły a n a szerszą skalę w początku X I X w . P o c z ą t k o w o b y ­ ły t o z w y k ł e chłopskie w o z y , często rzały. brezentu. znane Wozy te z westernów wyglądem wozy przez p r e r i e A m e r y k i . T e n rodzaj żył do j a z d y i przenoszenia swoim pionierów przypomi­ wędrujących w o z ó w n i e t y l k o słu­ d o b y t k u , ale także zabez- �87 �I I . 20. W ó z z O s t r o w i a W l l k p . , o k o l i c e Ż u k o w a , 1960 r. pieczał p r z e d n i e s p r z y j a j ą c y m i nymi, n a d a w a ł się w i ę c wania. Wozy (Nadal takie jednak najchętniej widywane europejskich, a warunkami do noclegów były w spano w na drogach prawdopodobnie w atmosferycz­ trakcie koczo­ namiotach). wielu XIX w. krajów także na przez ludzi stanowi ( i l . 3). Z w ł a s z c z a unikalną transportu. Owe wśród małe ten osobliwy wszystkich wózki, ciągnione towej. Policja niemiecka, by przymusić o s i e d l a n i a , imała się s p o s o b u z n a n e g o Cyganów Euro­ czesnych z innych XIX sunkowo wysoki przemieszczało w. coraz n i e przedstawiało tym się dość większych s a m y m w i e k u wyraźny wędrówek i ograniczania goś określonego k r a j u . mieckich ma, Sinti, nione wyżej pejskich, ganie ski, — a mów obszaru z jako jednakże zwłaszcza także, Jednakże budami najczęściej do mówi czy P o l s k a wprawdzie różnych — krajach jak euro­ psy l u b zmuszał środków transportu Cyganów Dość często w dwukołowymi , 0 wózki f u n k c j i i z czasów niszczyła i m wozy. kolejnego do wozu korzystania z Sto­ miesz­ tańszych płd. E u r o p i e C y g a n i e różnego posługiwali kształtu, osły ( i l . 6). Rzecz się ciągnionymi j a s n a n i e pełniły te m i e s z k a l n y c h , lecz służyły t y l k o d o t r a n s ­ p o r t u d o b y t k u . B y ł y o n e i są n a d a l u ż y w a n e p r z e z ganów, do współ­ . wózkami najczęściej p r z e z — budowy świa­ Cyganów którzy związali swoją egzystencję z Cy­ krajami się n i m i Cy­ płd. E u r o p y — Cyganie ze S ł o w a c j i i z obszaru Pol­ i którzy o d d a w n a już z a w ę z i l i s w o j e w ę d r ó w k i d o t y c h Polska R o m a °. T e n t y p wozów wy­ obszarów. podstawie roz­ świadczy jak można z Polska z Cyganami posługiwali Ro­ Wymie­ 8 krajów koszt kalnego jakie­ się o n i e ­ Nizinni . były w w zawężania penetracji Cyganie widywane niemieccy, stępował trudności. O d tego czasu także wozy po s t a j e się p r o c e s francuskich Manuszach określanych wspomniałem swobodnie t o i n n e k r a j e , co jeszcze w formę przez l u d z i , w i d y w a n e były n i e k i e d y n a w e t po I w o j n i e t e r e n i e A m e r y k i P ó ł n o c n e j . W y n i k a t o z f a k t u , że w i e l u p i e odwiedzając p s i zaprzęg Cyganów sądzić na u spokrewnionych z Roma B a ł k a n a m i bądź Hiszpanią Tak już więc używanie wymienionych o pewnego rodzaju przebywających w tych i Portugalią, krajach. akulturacji Dla wozów Cyganów ścisłości należy n i m i g r u p C y g a n ó w w e u r o p e j s k i e j części Z S R R , t o j e s t dodać, że d w u k o ł o w e terenów, kać m o ż n a było do n i e d a w n a u C y g a n ó w a n g i e l s k i c h — które do Prawdopodobnie ganćw 1939 r . w c h o d z i ł y były one również angielskich. M i m o X I X w . wśród znacznej iż w w skład używane Polski. przez Cy- 2. p o ł o w i e i p o d k o n i e c części C y g a n ó w zaczęły się r o z ­ ale i występowały służyły one zazwyczaj łości, w wózki zaprzężone znacznie d z i i sprzętu służyły duże w o z y zostały budami Roma dwukołowych część lobarwne wzory. używali i c h aż Cyganów z tej do z osiedlenia grupy i — np. Polska tylko wędrowała, niewielka jak i inni, wozami mieszkalnymi. Niemieccy ganów Sinti) Cyganie oprócz dość p o w s z e c h n i e czterokołowych 88 w (prawdopodobnie wozów opisanych dotyczy wyżej, X I X w . i n a pocz. X X w . wózków, ciągniętych przez to Cy­ używali małych psy lub czyć i konia niż wozów obecnie osiadłe grupy kołowe wozy zdobione, a wygodniejsze malowano Zdobienia na wozach Cyganów miały na w boki pałąkach zapakowanie spot­ inne wozy n a bliższe t r a k c i e p o s t o j u g r u p y , do p r z e w o ż e n i a mieszkalne, niektóre g r u p y p o ­ wozach rzadziej do przemieszczeń powszechniać duże w o z y przy w odleg­ zaś l u ­ mieszkalne. B o k i nieraz w owych roślinne t a k i e można n i e k i e d y używanych Rumunii. dobytku na poły Najczęściej drewniane rozpiętą przez wie­ zoba­ dwu­ l u b plecione, budę i niepogodą w t r a k c i e d r o g i . N a w o z a c h nie umożliwiającą chroniącą jechały przed przeważ- �I nie dzieci, dorośli szli pieszo. Cechą charakterystyczną t y c h w o z ó w są s t o s u n k o w o d u ż e koła, w i ę k s z e niż wozach czterokołowych. J a k świadczą materiały przy cygańskich, w ikono­ w. kimi Cyganów wozami docierali widywano zwłaszcza w także i d o i n n y c h ich na terenie Niemczech dobniej przejęli dalszej wędrówce owe wozy używali s u n k o w o s z y b k o zostały większe, forma wśród zarówno jak Najprawdopo­ u na Bałkanach i i c h , ale w y d a j e potem się, że w sto­ cne zarzucone i zamienione na wozów-mieszkań informacje badaczy I I wojnę kania, mćgł XX przed stosunkowo Cyganów. XIX-wieczne z okresu światową. znana była w A l ­ Wspominają (pierwsza z bezpośrednio o tym 1820 г.), poprzedza­ M o ż l i w e , że p r z e t r w a ł y one albańskiej, i z a g r a n i c z n e j . W o z y , o których m o w a , b y ł y umieszczonymi niepogodą, pisk cygańskich. kojarzą na podstawie właści­ wyposażonej One to się z C y g a n a m i w powszechnej 6 par trwałość wołów Rodzaj 1 2 i utrudniało uniemożliwiało w przypadku raczej Cyganów i takiego domu wędrowano domostwa, do dużej transportowanie, przemieszczanie z Cyganów bardzo albańskich w powolną. za zaprzęgano kolejnej konstrukcja siły a grupę za na tym nymi (il. i wędrowaniem. wędrujących oraz starego francuskich, te to i przebywających Ameryki, a a także Rozpowszech­ kontynentu przede pomieszczenia w (pewoiej wszystkim o przedniej spania) oraz wziął się u Przypuszcza części, w gdyż Cyganów krajach E u ­ tylna zwyczaj s a m wzór innych części ścianach z boków służyła Wozy i zazwyczaj N i e jest używania przejęty jasne, tych od produkowały zy d l a C y g a n ó w . Działo się t a k zwłaszcza wozy c y r k o w e , wyrabiały również wo­ przed I woj­ wędro­ ną ś w i a t o w ą , b o w i e m w l a t a c h n a m bliższych, w uważać sie między (w t y m w y k o n y w a ­ zajęciami), która — t a k j a k u w i e l u innych grup wę­ d r o w n y c h g r u p c y r k o w c ó w i że t e s a m e w a r s z t a t y , k t ó ­ re a ich do skąd wozów. został jak osiadłą, lekko (najczęściej grupę w poły Cy­ niemieckich, cngielskich) 4 drewnianych ścianie p r z e d n i e j . się, że różnych u niektórych europej­ więc sku­ świadomości by sposób życia i m i e s z k a n i a za f o r m ę k o m p r o m i s u życiem w pełni osiadłym a t r a d y c j ą co idzie odległości Cyganów Można osady pociągowej, na takie Albanii 5 a zapewniająca co większości koczujących s k i c h i czyniły waniu do ciężar, w y m a g a ł y jego rów­ się niły się t e w o z y g ł ó w n i e w ś r ó d K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w w wsi umożliwiały g d z i e n i e g d z i e można spotkać niszczejące w pobliżu nę czy i miesz­ przemieszczanie wysklepionym dachu, z okienkami nawet stosunko­ lub dwa konie miarę w y g o d n e g o w 4 koła. Co p e w i e n czas, g d y d e c y d o w a n o się n a z m i a ­ pobytu, wozy, jeden szybkie XIX wśród 9). Są t o w o z y , k t ó r e często w i d y w a n e b y ł y n a d r o g a c h ganów miejsca bo p o d k o n i e c w . , zaczęły się mieszkalne ciągnąć możliwość w chroniącego nocześnie f o r m a c j i na t e n t e m a t zarćwno w l i t e r a t u r z e domami które które, stwarzając ropy jak rozpowszechniać lekkie, i do czasów n o w s z y c h , b r a k jednakże j a k i c h k o l w i e k i n ­ wie niedawno, a w ł a ś c i w i e n a początku wo była całej E u r o p y , a w P o l s c e d o l a t 6 0 - t y c h , i k t ó r e jeszcze tamtejszych i relacje jącego Francji . euro­ Zachodniej, czterokołowe. Unikalna banii i we krajów Europy związana koczowniczą. Dopiero stosunkowo g r a f i c z n e z X V I I w . i późniejsze, C y g a n i e w ę d r u j ą c y t a ­ pejskich, t y m także, bałkańskich — z egzystencją międzywojennym c y g a ń s k i e zaczęły cyrkowych, nie na wozy stawiły i dość po II wojnie poważnie światowej różnić zmalało też, j a k się w y d a j e , c y r k o w e , t a k że n i e k t ó r e się c a ł k o w i c i e się od okre­ wozy wozów zapotrzebowa­ warsztaty n a k l i e n t e l ę cygańską. prze­ Widoczne 89 �90 �j e s t t o zwłaszcza w P o l s c e i w k r a j a c h E u r o p y niej, gdzie objęcie zanik prywatnych i c h państwowym możliwości sprzedaży objazdowych wschod­ cyrków zarządem pozbawił wozów i warsztaty cyrkowych. Początkowo w o z y używane przez Cyganów były sto­ sunkowo proste Najczęściej lowane zarówno były przeważnie Podobno, w kształcie, one pozbawione w j a k pisze kolorze jak i dekoracji. ozdób, a j e d y n i e zielonym ma­ l u b brązowym. B l o c k , barwa wozów była l ł jednym z w y r ó ż n i k ó w n i e k t ó r y c h g r u p cygańskich. C y g a n i e mieccy wali preferowali kolor zielony, francuscy nie­ zaś malo­ swe w o z y przeważnie na brązowo. N i e w y d a j e jednak, b y t o wyjaśnienie wynikała nów czy nych, było najprawdopodobniej jakichś u k r y t y c h nie w ale z tego p o w o d u , przekonujące. z upodobań kolorze że w treści Cyga­ symbolicz­ krajach różne w a r s z t a t y produkowały w o z y o d m i e n n e w kolorze i for­ mie. Ponadto w sto z w y k ł y m i zdezelowanymi grupach różnych się Różnica biedniejszych l i w i a ł y j a z d ę i s c h r o n i e n i e się w na postoju. Były one w swej do r o z w o ż e n i a przez pieczywa. Cyganów że różnych wozy krajach były względem wozy używane Polsce oraz Ściany w używane europejskich bądź inną przed zimnem. wykonane i Lowarów bywał n a kołach. wąskimi i troci­ zabezpieczającą najczęściej p i o n y , łukowaty. D r z w i umieszczano gładką listewkami. pakułami, izolującą w lekko wyskle- zazwyczaj z boku, z tyłu — s t o s u n k o w o r z a d k o . W p r z e d n i e j części, m n i e j w i ę c e j d o p o ł o w y długości, z n a j d o w a ł y mi dość czano duże. Szerokie, przeważnie w się o k n a , c z a s a ­ kilkuczęściowe okno umiesz­ ścianie f r o n t o w e j . U m o ż l i w i a ł o po o t w a r c i u powożenie końmi bez wychodzenia ono z zu ( i l . 14). N a z e w n ą t r z w o z y n a s z y c h C y g a n ó w b y ł y b e z b a r w n ą politurą l u b m a l o w a n e wo­ pokryte w k o l o r a c h żół­ c i , brązu, z i e l e n i . N a b o k a c h i t y l n e j ścianie malowano ornamenty zwierzęta: lwy, (najczęściej łabędzie, p a w i e roślinne), i inne ptaki, a także jelenie oraz syreny ( i l . 17—19). P o w s z e c h n e b y ł o r ó w n i e ż z d o b i e n i e w o z ó w w y ­ c i n a n y m i w desce i p o d r z e ź b i a n y m i g r y f a m i i s m o k a m i , umieszczanymi dłużeniu w z reguły bocznych przedniej pod okapem ścian ścianie n y , a czasem demoniczne zy zdobiono, skich i rombu dachu, na ( i l . 20). N i e k i e d y malowano także małomiasteczkowych, itp.) p r z y m o c o w a n y m i oknem ornament roślin­ na wzór niektóre w o ­ domostw lusterkami na prze­ nad twarze. Ponadto prawdopodobnie wiej­ (w kształcie bocznych ścianach. N i e k i e d y w g ó r n e j części w o z u , p o d d a c h e m , można b y ­ ło spotkać dodatkowe ornamenty snycerską i p o m a l o w a n e także wykonane n a jakiś ż y w y techniką kolor. Zdobiono orczyki. chociaż czasami wykonywano ścianach, a zwłaszcza nego błękitu, ścianach f o t o g r a f i e 15 jakieś suficie, n p . gwiazdy mające gwieżdżonego nieba z czasopism Tylna . W dawać śpiącym malunki jas­ na na t l e ciem­ złudzenie roz­ o k n a c h zawieszano f i r a n k i , na członków r o d z i n y , b a r w n e ilustracje i o b r a z k i święte, choć t e r z a d z i e j . Czasem p o w i e r z c h n i a o k i e n była w y j ą t k o w o duża, t a k że p r a k ­ t y c z n i e b y ł y t o j a k b y ściany ze szkła l e . część w o z u służyła d o s p a n i a i przechowywa­ n i a odzieży, pościeli i t p . , n i e k i e d y w s t a w i a n o t a m szafę. W części p r z e d n i e j taj jadano w ż y c i e toczyło czasie n i e p o g o d y , którego k o m i n wychodził na tylnej która ścianie w o z u służyła się w przez otwór znajdował dodatkowo do ciągu gotowano w się dnia, t u ­ na piecyku, d a c h u . Często rodzaj przewozu drabinki, sprzętów oraz s i a n a d l a k o n i a ( i l . 11). Wozy wykonywano teli w kilku (między Łomżą pewnym w je wane miotem ich Oprócz od zależał Cyganów osobnego o p r a c o w a n i a , Dwie omawianych powyżej w Polsce mi polscy wędrowali i dodatkowe przy pomocy omawiał z b u d a m i na p a które wały w pełniły nich rolę z Cy­ najbar­ z rozpiętą n a d n i m i również wozów ( i l . 21) w y g l ą d e m barakowozy dla i znacznie robotników przewożone rzadko wynajętych z miejsca ciągników kolor, zielony meble pomiesz- na miejsce, lub taboru l u b brązowy. — szafa, przy­ zatrudnio­ kolejo­ malowano Wewnątrz t a p c z a n , stół. W o z y ciągniętych przez konieCiężkie wozy by­ takie q u a s i - s t a l y c h mieszkań, d o w ę d r ó w e k n i c h u ż y w a l i b o w i e m K e ł d e r a s z e lżejszych w o z ó w kalnych pro­ bryłą w e g o . W o z y t e n a ogół n i e b y ł y d e k o r o w a n e , je na jeden uży­ przed­ informacje. n y c h n p . p r z y b u d o w i e dróg. Służyły o n e j a k o czenia^bazy, ale ( i l . 13). N a l e ż y t a k ż e d o d a ć , że p o z a n i ­ cięższych one Wozy Wkrótce pojazdami, KełdeTasze używali większych będą wozów w wykonują­ m i e s z k a l n y c h niektórzy d z i e j b y ł y zbliżone do b r y c z e k stokątną budą cygańskich, n i e będę w i ę c tylko Sza­ Sokołach i c h był umiejętności Polsce klien­ w zamawiającego, i o d i c h upodobań. w łąkach i w o z ó w - w a g o n ó w ganów od w Wystrój życzenia a k t u a l n y c h upodobań rzemieślników szczegółów. po k r a j u , okolicach K r a k o w a , Białymstokiem). mierze przez rozsianych zależny odbicie znacznej cych a stopniu stanowiąc na zamówienie cygańskiej warsztatach motułach, K i e l c a c h , w pominały W n ę t r z a w o z u b y w a ł y najczęściej j e d n o b a r w n e , ne, I I . 22. T y p y w o z ó w u ż y w a n y c h p r z e z w ę d r o w c ó w a n ­ g i e l s k i c h . I I . 23. T y ł w o z u o p e n - l o t . I I . 24. B o g a t o z d o ­ biony wóz boubtop często jednolitą, często w y p e ł n i a n o warstwą Dach najciekawsze domy ułożonych w wykładane wewnętrzne nami ornamentyki Kełderaszów i finezyjnie bądź Anglii użyciu. Anglii. Wozy polskie to bądź z desek powierzchnię, i przez Cyganów bardzo ozdobne B o k i mają formy zbli­ furgonów jeszcze d o n i e d a w n a , a n a południu E u r o p y i w n a d a l jeszcze i(choć r z a d k o ) są w Pod czę­ umoż­ najbardziej jeszcze dziś Te najprostsze w były trakcie wędrówki l u b formie żone d o u ż y w a n y c h g d z i e n i e g d z i e były wozy furgonami, tyle let­ miesz­ były 92 ��przeważnie Cyganów. pochodzenia Do baraków dzisiaj i mieszkań, w miasteczek. Pełnią mieszkalnego — oraz Block niektóre grupy ( i l . 12). W y d a j e polskich wcale się w Cyganie okresie cze p o w o j n i e Cyganie obok małych pomieszczenia kuchni. Cyganie Cyganów wozy niemieccy, francuskich się j e d n a k , że w o z y i m n i e ustępowały, powojennym. z i najokazalsze '— 1 8 przez spotkać o n e rolę d o d a t k o w e g o zdobne, największe amerykańskich ganów odkupione niekiedy k t ó r y c h żyją jak twierdzi austriaccy je i składu, ale najczęściej Najbardziej mieli cyrkowego, można wyróżniając Wozy, j a k i c h amerykańscy i Cy­ używali jesz­ n i e odbiegały wie­ l e od s p o t y k a n y c h w E u r o p i e , stanowią c n e j a k g d y b y typ wozami pośredni , 9 między Cyganów z kontynentu i Cyganów angielskich. Najbardziej zróżnicowane i c i e k a w e w formie wozy spotkać można u C y g a n ó w w A n g l i i ( i l . 22—26). B y ć m o ż e te właśnie w muzeum. względy Poza nigdzie nie wozów. Rodowód Anglii Cyganów ( o k . 5%) skich . konie i tylko na samochody że t y l k o niektórzy trzeba w Wśród mi, w jeśli że posiadają w wędrowców eksponowaniu i już tylko konny­ Wysp Brytyj­ zamienili środki wozy transportowe: Spośród t y c h , któ­ i dawnymi wozami, tak­ i zdobne wozy, i n ­ ubogich furgonach. Zresztą wcale n i e wszyscy, którzy przyczepach, znajdują (mieszańcy, w wozami części bogate Anglii tak zwani Cyganów Dzisiaj campingowe. się końmi one wiadomo cyrkami, me­ wędrują, nowoczesne mieszkalnych również poshrats północnej prostych dodać, wędrują i przez miasteczkami. i przyczepy w zachowaniu się mi się z o b j a z d o w y m i bardziej wędrują ile używanych nawet r z y n a d a l posługują ni o znalazły o angielskich wędruje Pozostali, 20 i wiąże że bowiem, wozów i wesołymi niewielu mi pomyślano również nażeriami zdecydowały, Anglią są się b o w i e m mumpers Cyganie Cyganami. poza Cygana­ (włóczędzy, żebracy), półkrwi), didikais (posia­ dający jeszcze mniejszą d o m i e s z k ę k r w i cygańskiej), t i n ­ kers (druciarze — przebywający także w ę d r o w n i sce t u t a j , by nością tej wieństw i Wozy grupami różnic, także czynnikiem, używane Cyganie jednak który zbliża j e s t sposób przez w ę d r o w c ó w z F r a n c j i ok. r o k u spośród miej­ pomiędzy nad zasadami niezależnie poszczególne g r u p y ż y c z o n e zostały ców. się n a d g r a n i c a m i a klasyfikacji, upodabnia Irlandii), a artyści, p r z e w a ż n i e c y r k o w i . N i e zastanawiać poszczególnymi głównie w i od pokre­ czy nawet życia. 1840 p r z e z wyżej zapo­ cyrkow­ grup zain­ t e r e s o w a l i się n i m i o s t a t n i , d o p i e r o p o d k o n i e c X I X w . Wozy t e są w y ż s z e i krótsze o d u ż y w a n y c h n e n c i e , a także b a r d z i e j o z d o b n e , nikiem e w o l u c j i , która tyjskich. Wozy te były, używane przez Cyganów wędrówek w lecie, to w y d a j e się dokonała a niekiedy chociaż zdarzało 2 1 na k o n t y ­ zasobne okno. nadal Bry­ jeszcze są w s z y s t k i m do się, że w przemiesz­ cygańskie b y ł y r a c z e j sprzęty, Ze posiadały sprzętów zawsze p i e c y k t z w . amerykański ganie nigdy przeważnie takich Cyganów kroju — Roma, jako wozy ale w y k o n a n e kach, jedynie w bowiem także wozy Wozy te natomiast reading były zdobiono łych t y p ó w w o z ó w Warsztaty wykonujące przy dokonywano bardziej prze­ Polska służące po okienek przez bo­ ( i l . 24). W y ­ cygańskiej klienteli, innych wę­ dekorowane, m a l o w a n y m i i rzeź­ roślinnymi. Pozosta­ inne z wymienionych grup. wozy usytuowane uczęszczanych remontów. użyciu one bogato używały w przez skromnie o r n a m e n t a m i , najczęściej zwyczaj były materiału — używane raczej Cy­ rozkładali o kolistym używane n i e miały nie były jedno znajdować pościel bow-top je t y l k o na zamówienie drowców. tam ścianie t y l n e j i z p r z o d u bow-top bionymi a z trwalszego mieszkalne; się mniej tylko p i ę t r o w e łóżko ( n a s i Często typu uboższe i często musiał oraz przypominające wozy też n i e używali n a podłodze). wśród się już w y ­ na Wyspach w A n g l i i przede stwa. Inne wozy konywano angielskich wymienionych cel­ 27 Wytwórcy były drogach, za­ t a m też specjalizowali się w j e d n y m t y p i e w o z ó w i stąd z w i ą z a n i b y l i s t a l e z o k r e ś ­ l o n y m i g r u p a m i odbiorców. Z d o b i e n i e wozów także b y ­ czano się t a k ż e w o k r e s i e z i m o w y m . Spały w n i c h dzie­ ło ci i l u d z i e s t a r s i , p o z o s t a l i gru­ twierdzą a u t o r z y c y t o w a n e j pracy, wymagania Cyganów tego, były członkowie wędrującej dziełem tych samych warsztatów, przy p y — dorośli m ę ż c z y ź n i i k o b i e t y — s p a l i w namiotach ograniczały się ustawianych najpełniej­ najbogatsze, a k o l o r y s t y k a ornamentów szego obok wozów. opracowania gielskich (jest 2 2 Według poświęconego to zresztą autorów wozom jedyna w Cyganów ogóle an­ publikacja k s i ą ż k o w a n a t e m a t w o z ó w cygańskich) w y r ó ż n i ć można ry jedynie i t y c h z k o n t y n e n t u , n i e miały symbolicznego. Natomiast ich bogata p a c h B r y t y j s k i c h była -cart, open-lot. barok, pu nę reading Cyganie najczęściej ( i l . 22), p r o d u k o w a n e Duntonów w miejscowości używali one były Reading wozów przez w rodzi­ stawiały z drzewa zręcznie sosnowego. Wnętrza niektórych zakomponowane i wykonane za­ przed­ domo- byli D z i s i a j , poza i złocenia jaskrawa. innych tylko w jakiegoś jak Wzo­ znaczenia dekoracja odbiciem XIX-wiecznc-j interpretowany najczęściej hrabstwie Berkshire. Wozy w y m i e n i o n y c h typów w y k o n y w a n o zwyczaj ty­ by jak i o r n a m e n t y w o z ó w cygańskich, z a r ó w n o a n g i e l s k i c h , jak sześć t y p ó w w o z ó w : r e a d i n g l e d g e , b o w t o p , b u r t o n , p o t J do czym, przez Niemcy rzemieślników, muzeach. Wys­ na którymi i Włosi . 2 J n i e l i c z n y m i wyjątkami, w o z y wędrowców na mody angielskich Jeśli zaś zobaczyć chodzi Cyganów można o wozy już używane przez Cyganów z k o n t y n e n t u , t o właściwie j e d y n i e d a w - 93 �ne ilustracje, ryciny i zdjęcia pozwalają sobie, j a k o n e w y g l ą d a ł y . C h y b a grup Cyganów oraz południowej mieszkalne ganów wozy półwyspu Europy ciągnięte europejskich już i i Polski), można mieszkalne Iberyjskiego i zachowały się kilkadziesiąt się ( j a k w wyrazu typu nadal s k i c h s k u p i s k i d o m o s t w , bądź sprzedane jednak łości Czasami specyfiki Z rzadka pobliżu ciężarówkami Europie przy­ większość Ameryki sto­ cygań­ i używane przez gowymi się w jedynym miasteczek wozów 2J przerobionymi czy się, pozosta­ pory w środkowej. się widok rozwieszona obozowisko tej — mieszkania Cyganów posługuje { i i . 28). J e d y n i e jakieś samochodami, na Ameryce wędrujących strzel­ mu­ Muzeum . Cyganie i i dokonał j a k do zainteresowanie Tarnowie wędrują północnej ogniska odróżnić w okazało zachodniej tylko wesołych cygańskich u d a się jeszcze u r a t o w a ć które Okręgowym Czechosłowa­ los i zabezpieczyć zeum, zmu­ cygańskie w o z y , już z r u j n o w a n e — w może objazdowych Polsce swoje produkowane campingowego. Cy­ W lat temu, je na pozbawione masowo wozy grupy właścicieli nic. porzuciły przypadku jeszcze zobaczyć t e d a w n e j ą c e — najczęściej uboższych Bałkańskiego k o n i a . Bogatsze amerykańskich czy l u b zamieniły indywidualnego czepy i kilkanaście szone do osiedlenia cji przez uświadomić t y l k o wśród Europy ludzi, np. w Jednakże zachodniej przyczepami barwna cygańskie najczęściej — * campin­ czasami palące odzież pozwalają od zwykłego campingu. P R Z Y P I S Y J e r z y F i c o w s k i , Cyganie polscy, W a r s z a w a 1953; Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965; n a j w a ż n i e j ­ szą pracą T a d e u s z a P o b o ż n i a k a j e s t Grammar of the LQvari dialect, W a r s z a w a 1964. R e z u l t a t e m jest k i l k a p r a c m a g i s t e r s k i c h , j a k i e powstały w ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h W a r s z a w y , K r a ­ k o w a i W r o c ł a w i a , o r a z dość duża już ilość a r t y k u ł ó w . P r z e j a w e m w z r o s t u zainteresowania C y g a n a m i jest m . i n . d r u g i n u m e r p ó ł r o c z n i k a Etnografia Polska z ro­ k u 1978, p o ś w i ę c o n y w całości t e m a t y c e c y g a ń s k i e j ; t a k ­ że z o r g a n i z o w a n a w p o ł o w i e r o k u 1979 w y s t a w a w M u ­ z e u m O k r ę g o w y m w T a r n o w i e s t a n o w i pierwszą w h i ­ s t o r i i p o l s k i e g o m u z e a l n i c t w a w y s t a w ę dotyczącą C y g a ­ n ó w . I n i c j a t o r e m ii r e a l i z a t o r e m j e s t A d a m B a r t o s z . E m i l i a H o r v a t h o v a , Cigdni na Slovensku, Brati­ s l a v a 1964, s. 210. J e a n - P a u l Olóbert, Les Tziganes, P a r i s 1961, s. 51 i in. M a r t i n B l o c k , Moeurs et c o u t u m e s des Tzigans, P a r i s 1936, s. 103. H o r v a t h o v a , o p . c i t . , s. 264; G . P. Sniesariew, Sriednieazijatskije cyganie, w : „Kratkije Soobszczenija I n s t i t u t e E t n o g r a f i i " , t . 34, 1960, s. 27. Patrz w y m i e n i o n e w przyp. 1 prace Ficowskiego. F r a n s d e V i l l e , Tziganes, B r u x e l l e s 1956, s. 126; F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, s. 143. B l o c k , op. c i t . , s. 107. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I . 28. O b o z o w i s k o Fot.: 94 C l e b e r t , o p . c i t . , s. 231 i п.; F r a n c o i s d e V a u x de F o l e t i e r , Les Tsiganes dans Vancienne France, Paris 1961, s. 98 i n . » J u l e s B l o c h , Les Tsiganes, P a r i s 1960, s. 46. F i c o w s k i , Cyganie na p o l s k i c h drogach, s. 145; C l e b e r t , op. c i t . , s. 257; E. H a r v e y , E n g l i s h Gypsy Ca­ ravan Decoration, w : „Journal o f t h e G y p s y L o r e So­ c i e t y " , t . X V I I , 1938, s. 38—46. " B l o c k , o p . c i t . , s. 101 i s. 112. T a k i w ł a ś n i e w ó z s t a n o w i p r y w a t n ą własność znanego cyganologa J . Ficowskiego. O s o b l i w y s a l o n n a kołach, o dużych o k n a c h i w y ł o ż o n y n a z e w n ą t r z l u s t r z a n y m i t a f l a m i n a całej p o ­ w i e r z c h n i ścian spotkał p r z e d l a t y w o k o l i c a c h W a r ­ s z a w y J . F i c o w s k i (Cyganie na polskich drogach, s. 145). F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, s. 144. B l o c k , op. c i t . , s. 112. J o s e p h D . J e s e n s k y , A Decorated Gypsy Cara­ van in A m e r i c a , w : „Journal o f t h e G y p s y L o r e S o ­ c i e t y " , t . X X X V I I , 1958, n r 3 — 4 , s. 119—120. С. H . W a r d - J a c k s o n , D e n i s E. H a r v e y , The En­ glish Gypsy Caravan, N e w t o n A b b o t 1973, s. 23. W a r d - J a c k s o n , H a r v e y , op. c i t . , s. 3 9 — 5 1 . P a t r z p r z y p . 20. W a r d - J a o k s o n , H a r v e y , o p . c i t . , s. 96. W c h w i l i o b e c n e j z a k u p i o n e zostały 2 p i e r w s z e wozy. Cyganów 1 1 2 13 1 5 10 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 24 w K . C h o j n a c k i , i l . 7, 8; L . Mróz, i l . 21, 28; M. P o k r o p e k , Lourdes, 1970 r. i l . 14; J . S w i d e r s k i , i l . 1—6; 9—13, 15—20; 22—27 �