https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1faf6abdaf0eb7b5303260e473e5755d.pdf dd2bd629626bf0e77cc1e23ba84ffaa5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3500 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3280 Title A name given to the resource Wpływ rzemieślniczej produkcji dewocyjnej na ludową rzeźbę w kamieniu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.67-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y I n s a m - P r i n o t h . I I . 2. Okładka z cennika W. Samka Roman Reinfuss WPŁYW RZEMIEŚLNICZEJ PRODUKCJI DEWOCYJNEJ Już ku, na w pierwszych gruzach tystycznego, zaczęły zbudowane na produkcją no dziesięcioleciach podupadłego powstawać zasadach o charakterze potrzeby kościoła ubiegłego cechowego duże j a k i osób które zaspokajały nej" w firmy prywatnych. I n s a m - P r i n o t h , posiadający po o b u s t r o n a c h A l p : w Ortisei di Gardena na terenie I wojną światową, ogromnie szeroka. wynika, Można kościel­ wytwór­ w Tyrolu i Lombardii. Z wanego cennika tej f i r m y , wydanego że ilustro­ bezpośrednio działalność t a m było zamówić przed jej ny i chrzcielnice, w różnych firma rągwie, wysyłała lichtarze, również dzwony, organy, a nawet np. „figury podzielone były b e z Dzieciątka", w jakości wysokość rzeźby uzależniona wykończenia. Figury by­ „bez o d 30 c m d o 2 m i m o g ł y b y ć w y k o n a n e n a j e d e n z 6 m o ż l i w y c h sposobów . i Dwujęzyczny Usłuż­ baldachimy, cho­ liturgiczne, grup, z Dzieciątkiem na polsko-włoski głównie do p o l s k i e g o co wskazują c e n y niem 1 rubel = odbiorcy cennik skalkulowane w koszta adresowany był z byłej Kongresówki, n a rublach z 2.60 k o r o n ( a u s t r . ) = kich), przy czym opakowania, przelicze­ 2.20 m a r e k przesyłki (prus­ do gra­ n i c y r o s y j s k i e j o r a z cła ponosiła f i r m a , zaś t r a n s p o r t o d granicy rosyjskiej odbywał się już n a koszt zamawia­ jącego. F i r m a I n s a m - P r i n o t h n i e z a n i e d b y w a ł a „Wyroby nasze ( c z y t a m y świadectwa szaty i Dzieciątka" miały stylach o d r o ­ cenniku na k i l k a „figury wysokości tystycznym ś w i e c e o ł t a r z o w e i kadzidło. Rzeźby od ambo­ mańskiego p o b a r o k , r o k o k o i „ s t y l n o w o c z e s n y " . na figu­ s t a j e n k i po g o t o w e ołtarze, wykonane była wszystko, co w c h o d z i w z a k r e s p o t r z e b kościoła — o d zespołu r e k do b e t l e j e m s k i e j ła Przykła­ swoje Sankt Ulrich swą r ę k u " , klęczące anioły i t d . C e n a zarów­ d e m j e s t założony w r. 1820 „ Z a k ł a d d l a s z t u k i nie ar­ przedsiębiorstwa, kapitalistycznych, masowym wie­ rzemiosła NA LUDOWĄ RZEŹBĘ W KAMIENIU brze wykonaniem, wielebnego wyszkoleni miejscowe np. tani powierzone cenach bardzo potwierdzonym duchowieństwa. surowy przystępnych używamy jako jedynie też (...) prawdziwego złota do­ warunki wyko­ artystycznie Do wszelkich wykonanie". liczne Zarówno pozwalają wysoce się a r ­ przez dogodne materiał, n a m prace m y za s u m i e n n e i d o b r e reklamy. c e n n i k u ) odznaczają robotnicy nywać wyrobów w po naszych i ręczy­ �W imieniu pełnomocnicy. firmy Z zbierali w a ń w y n i k a , że „ Z a k ł a d -Prinoth wykonywał ra), Egiptu zamówienia publikowanych w uprawnieni cenniku d l a s z t u k i kościelnej" zamówienia d l a B r a z y l i i (Aleksandria), Samsum głównie Włochy, Bawarię, Insam- (Presquie- nad Morzem n y m , zaopatrywał również w s w o j e w y r o b y pejskie, podzięko­ kraje omawianego t u cennika kraje euro­ świetle odpowiedniej Obok mieniarze rysunki a z także figur, Cenniki n a d rzemieślniczą „dobrym" przykład jak poprawnej masówki go o d b i o r c y . dostosowanej do gustu Widać t o wyraźnie z ilustracji, stusa, M a t k i Boskiej proporcjach, ruchu pozbawionych i Produkcja świętych, i geście, o t w a r z a c h wyrazu, modelowanych różnych odziane w szaty fałdach zbawione źródło wzorów, z mieślnicze p r a c o w n i e poprawne w „pięknych" ale zbiorów postaci których wytwórni, korzystały artystyczne Insamstano­ liczne rze­ czy t o s n y c e r s k i e czy w cennika cenni­ nie każdej wynika reklamowych. wydrukowane było „wszelkie naśladownictwo n i e ścigane", a l e w nalna i n i k t sława w 68 praktyce figury na ostrzeżenie, r y c i n będzie groźba t a była niewyko­ jej zbyt po­ zna­ w jest n i e brał że sądow­ t u cennik firmy Insam-Prinoth, Krakowie, Bodnickiego, Reprodukcja groźne naszych z zainteresowanych ważnie. O m a w i a n y leziony Wprawdzie zakładzie k a m i e n i a r s k i m tego najlepszym przedstawiającej Stani­ przykładem. „Serce Jezusa z udało druku. gzym­ świętych. w a ż n e źródło d o badań w drewnie dziś w i e l k ą wartości, Dzisiaj pojedynczych się przez znalazło rzeźbiarzu się z nich kilka rzadkość. Cennik do w kartek znajdujemy w wyżej kamieniarzach. Stanisława wyrwanych Samka Bod­ z cen­ posiadającego ( i l . 2). D a l s z e p a r ę k a r t z się w papierach Antonim jest po­ one ich resztki Wojciecha jednak Samka czym trafiały jedynie kart pozostałych Hajdeckim. złożyć z p a g i n a c j i , stanowiła ( i l . 3—5), p r z y nie po d a w n y c h wspomnianego zachowało bocheńskim zawierały postaci rzeźbą z a r ó w n o B o c h n i z a k ł a d rzeźbiarski tego k a m i e n i a r s k i e . W z o r o w a n o się n a i l u s t r o w a n y c h stronie strzępów wydanego kach i drukach bibliotecznych. W warsztacie nika które u b i e g ł y m s t u l e c i u , u w a ż a n e za d r u k i szpargałach p o z o s t a w i o n y c h o starannie w y ­ dla s z t u k i kościelnej" i ludową jakiejkolwiek nickiego -Prinoth, t a k j a k i innych podobnych wiła Chry­ zro­ na jej np. kolumn, oraz k a m i e n i u , przedstawiają Wydawane w ( i l . 1). „Zakładu i w których c e n n i k u n i e poskąpiono. Są t o p r z e w a ż n i e s t a t u y nagrobków i w z o r n i k i , stanowiące przeciętne­ w wzorników, architektonicznych, wygląda klasyczny celu w y k o n a n i a rzeźby. drukowanych detali gatunku stanowiła kratką d e l i k a t n y c h , cenników różnych f i r m k o r z y s t a l i również k a ­ Insam-Prinoth „wybornym" jest powiększenie, zapewne w podstawie sów ( n r 6037) p o k r y t a k r e s e k , c o świadczy, że zostało z n i e j na w c a l e niemałą w y t w ó r n i ę . J e j p r o d u k c j a w i firma bione Czar­ austriackie, a wśród n i c h oczywiście także dawną „Galicję". W Montmartre" ołówkowych W po sumie całości, która, j a k broszurę liczącą 48 s t r o n również proponowane bogato ilustrowany t a m wzory wskazują na duże p o d o b i e ń s t w o d o t y c h , j a k i e w t y m czasie o f e ­ rowała f i r m a lazło Insam-Prinoth ( i l . 1). U H a j d e c k i e g o się jeszcze p a r ę luźnych kart z innych zna­ cenników i w z o r n i k ó w , d l a k t ó r y c h p r z e w a ż n i e n i e udało się u s t a ­ lić m i e j s c a n i e , że b y ł y firmy a n i miejsca to w y d a w n i c t w a wydania. w języku Wiadomo jedy­ niemieckim. ��„Mayera w Monachium (,,Mayer'sche Kgl. Hof-Kunst- anstalt, M u n c h e n " ) . Znalezione ków w papierach Hajdeckiego i wzorników Wojciecha się n i e c o ważną resztki cenni­ prawdopodobnie z S a m k a . Z zakładem t y m w a r t o jest bliżej, ponieważ rolę biorców pochodzą w odegrał kształtowaniu zakładu zapoznać on niewątpliwie się g u s t ó w j a k r ó w n i e ż k a m i e n i a r z y , którzy po­ wiejskich od­ dla nich pra­ cowali. Wojciech Samek był r. 1861 w B o c h n i . S p o r o jemy synem z cennika, który wydał będąc właścicielem stycznego. górnika, urodził szczegółów z j e g o życia przed dużego „Otrzymawszy od I wojną się światową, przedsiębiorstwa Boga talent w pozna­ do arty­ tego za­ w o d u i o d d z i e c k a z a m i ł o w a n i e d o r z e ź b i a r s t w a " kształ­ cił się w swym stach, w pierwszych za granicą". ka był tora w przyszłym zawodzie zakładach Pierwszym kraju jakoteż mistrzem i nauczycielem K r a k o w i e Franciszek „Wesela". „po w i e l k i c h m i a ­ tak w Jakiś czas uczył Wyspiański, się ojciec również w i Sam­ au­ szkole p r z e m y s ł o w e j w K r a k o w i e , a następnie udał się n a z a ­ chód d o W i e d n i a , g d z i e p r a c o w a ł s k i m „Eckhard n i e z tyrolską f i r m ą swe pracownie do k r a j u w w rodzinnej nej", w zakładzie i K o n e c k i " . Zapoznał w r . 1885, w (Groden). rzeźbiar­ prawdopodob­ I n s a m - P r i n o t h mającą, Sankt Ulrich jak wiemy, Po powrocie w i e k u 24 l a t , założył W . B o c h n i własny zorganizowany się n a wzór „Zakład tych, rzeźby Samek artystycz­ z którymi spotykał się w W i e d n i u i T y r o l u . Sytuacja 8 li. Szczególnie formacie bym interesujące 14,5X20 papierze są wśród cm, drukowane nich 4 karty obustronnie na b i b u l a s t y m , stanowiące resztki o gru­ cennika, liczącego p o n a d 60 s t r o n i z a w i e r a j ą c e g o o k o ł o 900 m a ­ łych r y s u n k ó w wę przedstawiających Chrystusa w którego firmy figury k o l e puttów, a także tektoniczne, k o l u m n y , gzymsy, n i e udało się świętych, elementy gło­ archi­ k a p i t e l e etc. C e n n i k t e n , ustalić, sądząc z wyglądu mógł być w y d a n y n a w e t w p i e r w s z y c h l a t a c h X I X w i e ­ ku ( i l . 6), co w y j a ś n i a ł o b y nień, z w i ą z a n y c h wiele interesujących z l u d o w ą rzeźbą kamienną, cą z I p o ł o w y X I X w . P o d o b n y zagad­ pochodzą­ c h a r a k t e r posiada jedy­ n a k a r t a , stanowiąca X X X V I I I tablicę z jakiegoś wzor­ n i k a , przedstawiająca ta detale a r c h i t e k t o n i c z n e oraz kar­ (27X18 cm) z w z o r a m i tablic n a g r o b n y c h . Przy nym z dłuższych b o k ó w konany drobnym, środkowym karty ręcznym B i l d h . (B'ildhauer = rysunku znajduje pismem „F. przedstawiającym K r y n i c y " . Widocznie siadacz tej karty Nowszego pochodzenia których techniką są fotografie (il. 7), u t r z y m a n e w rzeźb S a m k a czy f i r m y Hajdecki wykonywał na Santermeister tablicę nagrob­ ( i l . 8), stanowiąca przez ledwo ołówkiem lub poprzedni według niej siatkowego przedstawiających t y m samym stylu reprodukowane figury świętych co cenniku w I n s a m - P r i n o t h . W szpargałach p o 157 i 158 (!) „Królewski po­ zamówienie. są d w i e k a r t y (24,5X15,5 c m ) , druku d e c k i m znalazła się też j e d n a b a r d z o nego wy­ rzeźbiarz, R R ) S t u t t g a r t 1894". P r z y czytelna u w a g a w języku p o l s k i m z a n o t o w a n a „dla jed­ się p o d p i s ną noszącą ręcznie d o p i s a n y „ N o 6 " z n a j d u j e się 70 Samka, łatwa. Organizując zniszczona stronicę c e n n i k a Nadworny Artystyczny Haj­ kartka wyda­ Zakład 9 szczególnie n a początku, n i e była poważne przedsiębiorstwo nie posia­ 8. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y M a y e r w M o n a c h i u m . I I . 9. I l u s t r a c j a z c e n n i k a W . S a m k a �dał w y k w a l i f i k o w a n y c h o d p o w i e d n i o siał i zaś w a l c z y ć zarówno wprowadzanych z na rynek centruje się uczuć Występując Samek granicznych. odbiorców: wstępie roby zagraniczne Szwajcarii naszym tak moim licznie napływające giej d a j e , czego nieudolności, s k u t k i e m strony braku ufności braku we we wy­ z Tyrolu, i Monachium. Brak takiej pracowni w d o t k l i w i e się odczuć kraju dowodem się t o tyle skutkiem reklamy, a z własne za­ Samek innowiercze rzeźb s p r o w a d z a n y c h o d o b c y c h . D z i e j e naszej firma patriotycznych (pisze wyrugować siły natrętnych (...) dru­ Aż żal fuszerów bohomazami obcych, się konkurentom kon­ religijnych i jest jak wszystkim na firmach do „Zadaniem do c e n n i k a ) firm wysuwała przeciw przede Apeluje krajową galicyjski wśród których n a p i e r w s z e m i e j s c e Insam-Prinoth. pracowników, m u ­ konkurencją Zakład rych Samka trzeba było specjalizować". projekty, mierz narzucających mu ze „w wśród rzeźbiarze figur z Tuchowa, tyści" (Tadeusz Wójcik różnych nich rysownicy (Franciszek Adamek, z Wieliczki, Iwanicki tzw. „bocianów", (Narcyz to znaczy n i e dość n a t y m , w z b u d z a j ą c e i l d b e r t y n i z m e m przesiąkłych Walcząc z konkurencją przy okazji z krajową: ność nie dowierza nych szarlatanów, obcą ny do jesieni róbką zajmowali się w k a m i e n n y c h bloków. z Pogwizdowa krajowym którzy Samek, nia i wyrabiają że z zagranicy." było nawet Z i Nie świętą" Moltn Boska udaje się Niepolialana. do jego zawo­ ukrywa przełamać posądzenia, czasem jednak, też uprzedze­ że rzeźby jak pisze, zdobyć k m i o t e k fundując pracowni róż­ brakiem o g r o m n e j części udało się przekonać l u d z i i l u d z k i e z a u f a n i e " t a k , że „ n a w e t tuę Samek z powodu W na Publicz­ szkodzą t y l k o t e m u n a ogół". z t r u d e m „trzeba a zakładom nieumiejętnością opinię niedowierzania, sprowadzał „w złą się się, że P P sta­ „odtrąciwszy i wielu zakładzie wstępną P r z y c h o d z i l i o n i do i Sobolowa (gdzie S a m e k żawiony kamieniołom), Łapczycy innowierców wykształconych". rozprawia „ N i e dziwić sumienności w postępowaniu dowi, pośmiech u ludzi Przemy­ n y c h k a m i e n i a r z y z o k o l i c z n y c h w i o s e k , którzy o d w i o s ­ miał i t r z e c i , którego ob­ Samka wydzier­ (Siatka i Gałat), z Dą­ Jędrzej uczuciu religijnemu, z czasowo z a t r u d n i o ­ b r o w i c y (Stokłosa i t r z e c h b r a c i S k o w r o n k ó w , odpowiadające Kazi­ „ornamen- Kłosiński) b i e r z e , że n i e r a z się w i d z i f i g u r y p r z y d r o g a c h za d r o ­ nie wy­ wykonujący A n t o n i Hajdecki), śla, S t ę p n i o w s k i ) , pozłotnicy któ­ oddziałach gie pieniądze, swym: zatrudniał 30—40 p r a c o w n i k ó w , dopiero Byli Cieśla innych się i anachronizmami". Wojciech, i m i e n i a już n i e p a m i ę t a j ą ) . zakładzie w y k o n y w a n o l u b k a m i e n i a , ołtarze w s t a t u y świętych z drew­ różnych s t y l a c h , f e r e t r o n y , żłobki b e t l e j e m s k i e , b o ż e g r o b y , n a g r o b k i i t p . B y ł y w y r a b i a n e , j a k pisze desłanych projektów", stwierdził d a w n y Adamek Samek „w w dostosowane w Lipsku, do zamówienia f u n d a t o r a , >np. jego patronów, zmianę s t a t u y wień­ konkurencji, pracownia jak Franciszek (Sankt U l r i c h ) w T y r o l u " . Pro­ figurę l u b wypełniającej Pomimo niczne, były one lub na­ jednak, oparciu o wzorniki wydawane przez w p r o w a d z e n i e czącej rzeczywistości uczeń i p r a c o w n i k S a m k a , M o n a c h i u m czy G r o d e n jekty „według własnych Samka wnękę cokołu. jaką stanowiły wykonywała m ó w i e ń . O ł t a r z e i f i g u r y rozchodziły I I . 10. W y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( s t a r s z y ) , Ł u ż n a , w o j . nowosądeckie, W y k . J a n F e l i x , G r a j e w o , w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1900 r . zakłady dużą się s z e r o k o , 1914 zagra­ ilość г.; za­ głów- i l . 11. �i n a w y s t a w a c h . W r. 1899 r z e ź b y z zakładu S a m k a różnione zastały Lwowie, brązowym r. 1905 o t r z y m a ł y a w w i e . Dzięki umiejętnej rzemieślniczemu uznanie nad mieniarzy. wiali inne, wyraźnie nawet poświęcenia wiadało zyskał w figur, powszechnie do przez tego, których wówczas we Tarno­ solidnemu sobie przekładał wykonywane Doszło medal r e k l a m i e j a k również który wy­ na wystawie złoty wykonawstwu, kleru, figury medalem Samek bocheńskie wiejskich że księża wykonanie przyjętym ka­ odma­ nie odpo­ kanonom ar­ t y s t y c z n y m . Rzeźby w t y m s t y l u , j a k i prezentowały tuy z pracowni Samka sta­ czy t y r o l s k i e j f i r m y I n s a m - P r i ­ n o t h , stały się w i ę c z konieczności w z o r a m i , które m u ­ siały n a ś l a d o w a ć tu pomniejsze, a w t y m i wiejskie k a m i e n i a r s k i e ( i l . 10, 11). W a ż n ą r o l ę cownie c e n n i k i i l u s t r o w a n e czy t o z a g r a n i c z n e niany poprzednio mi pra­ spełniały czy wspom­ c e n n i k W . S a m k a . P o s ł u g i w a l i się n i ­ nie tylko prowincjonalni, cechowi kamieniarze po­ siadający s w e p r a c o w n i e w m i a s t a c h , j a k W o j c i e c h woński w wiejscy. i G o r l i c a c h , ale również niektórzy „Książkę Piotr z nagrobkami" z Borzęt Gubałowie Baran z Dziekanowic (wieś Wieliczki) „miał takie figurami", k t ó r e służyły z na różnymi m u j a k o wzór w a n i a n a g r o b k a czy f i g u r y później w rymi w czasie p r a k t y k i swoich granicach wsiach swych od pomnikami i w czasie o d k u - „bocianów", warsztatowej, samodzielnie, możliwości s p o t k a l i się w Władysław południe przydrożnej. N i e k t ó r z y z pracujących u S a m k a uczeni nieco bracia Jan Myślenic, położona kartki kamlieniarze posiadali koło Ser- starając naśladować pod­ pracowali się b o c h e ń s k i m zakładzie. N i e w z któ­ wzory, wszyscy j e d n a k osiągali dostateczną sprawność, ażeby m o g l i w y ­ kuć statuę wiejskich odpowiadającą fundatorów, co wymogom raczej nie tyle księży może poświęcających figurę. O g r a n i c z a l i się w i ę c d o w y k o n a n i a cokołu ze z d o b i ą c y m i go płaskorzeźbami, natomiast wraz robotę s t a t u y p o w i e r z a l i specjaliście „ r z e ź b i a r z o w i " , k t ó r y m b y ­ w a ł c z a s e m któryś z d a w n y c h u c z n i ó w .zakładu W 40 l a t i s t n i e n i a f i r m y ciągu b l i s k o tam sporo uczniów, ale przeważnie t r u d n o już b y i c h odszukać. J e d n i z n i c h , j a k n p . N o w a k , Korpal II. 12. S e r c e Jezusa, rzeźba n a g r o b k o w a , w y k . A . H a j d e c k i , Jodłówka T u c h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e czy Rusiński z zawierają Samka strefa dawnej wykaz w ważniejszych latach 1896—1906. penetracji pracowni ponująco. O b e j m o w a ł a Galicję, sięgając wschodniej były niu, świetle Brzeska, i na Dąbrowy zacji wymienić danych przedstawia się i m ­ prawie nawet całą za statuą w w Osieku Tarnowskiej. Jaćmierzu drewnie Z (woj. Krosno), pracowni Z statuę głównie okolicy z Bochni, figurę Matki św. Floriana Boskiej z Lourdes w przed w Prze­ Rozwa­ również pomnik n a pamiątkę tragicz­ n e j b i t w y z r . 1848, w k t ó r e j p o w s t a ń c y z o s t a l i wymor­ cmentarny w Gdowie, dowani wystawiony przez a u s t r i a c k i e w o j s k o Rzemieślniczo spotykały stwierdzali 72 wyszedł reali­ alegoryczną posąg M a t k i B o s k i e j Samka Do lub kamie­ się odleglejszych (woj. Krosno), w o r s k u oraz figurę M a t k i B o s k i e j dowie. w pomnik granitowy kościołem w W a d o w i c a c h , dawną Karpaty. H u s i a t y n i in.) wysyłane cmentarzach należy przez tych ona b o w i e m wyjątkowo ołtarze i s t a t u y w y k o n a n e drogach cennika robót w y k o n a n y c h W Samka G a l i c j i (Kołomyja, karty n a t o m i a s t f i g u r y k a m i e n n e gromadziły przy w Galicji. Ostatnie się to z w poprawne uznaniem pismach i chłopów rzeźby zarówno z ( i l . 9). zakładu Samka odbiorców, którzy kierowanych do firmy, jak osiadł w Przybysławic pracowali Przemyślu, koło Brzeska, później inni w Napadło, Krakowie, jak Andrzej wracali do się było­ Kuna swoich wsi. W B o c h n i p o z o s t a l i F r a n c i s z e k A d a m e k , k t ó r y w r . 1916 założył nie na terenie Buzdygan Samka. wykształciło własną pracownię kamieniarską (pracowali niego- T y n k a , C y g a n i K u c h n o z D ą b r o w i c y , z Muchówki) w i Antoni Hajdecki. r . 1885, s y n k o w a l a stał oddany Samka, przez Ten z Makowa rodziców gdzie wyuczył „do ostatni urodzony Podhalańskiego, terminu" się rzemiosła u Wójcikowie w zo­ pracowni rzeźbiarskiego. Po śmierci S a m k a w r . 1921 i l i k w i d a c j i j e g o zakładu, H a j ­ decki zaczął p r a c o w a ć mieślnik, znający samodzielnie. Był t o biegły doskonale swój fach. Rzeźbił w rze­ drew­ nie i k a m i e n i u zarówno s t a t u y , j a k i d r o b n e detale koracyjne wał do mebli i najpierw gliny, z przechodził w Majątku w w postaci małego następnie przy statuy modelu pomocy Latem mieszkaniu. Pracowni pracował w ogródku lepionego m i e s z k a n i u . Jeżeli t r a f i ł o z punktowania własnej przed de­ wykony­ większej podziałce na właściwy mówienie wynajmował W Projekt materiał. n i e d o r o b i ł się n i g d y . M i e s z k a ł w r a z wynajętym dał. w którego ołtarzy. z rodziną nie posia­ domem a m u się jakieś w i ę k s z e zimą za­ n a p r a c o w n i ę stodołę u sąsiada. m a r t w y m sezonie, k t ó r y p r z y p a d a ł w miesiącach z i ­ m o w y c h , z a j m o w a ł się H a j d e c k i drobną snycerką. R z e ź ­ bił o z d o b n e r a m k i , ozdobne wieszaki na rynku w „ l w i e ł a p y " c z y l i nóżki d o n a ręczniki, k t ó r e d n i targowe. Robił żona również trumien, sprzedawała dla miejsco- �II. 13. R y s u n e k z cennika W. Samka. I I . 14. F i g u r a p r z y d r o ż n a , 1882, G o r z k ó w , w o j . k r a k o w s k i e . nagrobka, w y k . A. Hajdecki, Bochnia 15 wych Żydów żłobione mydła. Z e s z k i c ó w formy drewniane rzeźbami Po cie go bogato które Samka kuł znajdują jak wiemy się n a cmentarzach w a t a k ż e i po w s i a c h Gawłów i in.). Czy na samodzielną w s i moda działalność na fundacje krzewiło się uświetnianie kami. ważniejszych Z wymienić koło pomnik B o c h n i , figurę pomnik pomniki jest poległym W drewnie w Bochni, żołnierzom W czasach, w których jeden z polskim wykonał Hajdecki w a nagrob­ drugi m . i n . rzeźby należy Dziewinie Słotwinie (koło już natomiast rzeźbiarza Szarowie rów­ kiedy minęła bujnie Stojałowskiego w Krzyżano­ wykonywał kamiennymi tego św. F l o r i a n a Oświęcimiaków dwa grobów osiągnięć księdza Krakowie, Podhalańskim, artystyczną, pobożne; wśród Hajdeckie- (Jadownikd, Hajdecki sporo oczywiś­ się dłuta Bochni, nież f i g u r y p r z y d r o ż n e , n i e w i a d o m o . zaczął się znalazły Brzesku, Łapanowie, M a k o w i e Zakliczynie, wiadomo, przystrojo­ Hajdecki ( i l . 12), posługując po n i m r u p i e c i . N a g r o b k i Tarnowie, wice, zakładu nagrobków wzornikami, pozostałych odlewania karawan. likwidacji kamiennych do pozostałych p o H a j d e c k i m że z a p r o j e k t o w a ł , a m o ż e i w y k o n a ł ny I I . 15. P r o j e k t Brzesku, Wieliczki) i poświęcony radzieckim. figuralne do 73 ��chitektoniczne zdobnicze. cokołów jak Klasycznym wspomnianych wzorów jące na się później w cmentarzach również drobne przykładem motywy oddziaływania są f i g u r y p r z y d r o ż n e , nagrobkach powtarza­ kamiennych ( i l . 11—14). Składają stawianych się o n e zazwyczaj ze smukłego cokołu o a r c h i t e k t u r z e e k l e k t y c z n e j lub s t y l o w e j , przeważnie tyckiej, rzadziej neorenesansowej którym osadzony statua, najczęściej n y c h n a cokole ła w ujęciu ków neoklasycystycznej jest krzyż Matki Boskiej. i wzorników wi zmiana k l e r u , który masowej adresem na wzorów pełni a k c e p t o w a ł to z pełnych wychodzących zaspokoić 1506). smak Według artystyczne z zakładu nawet znawców zrobioną podziw Racheli i Samka, Smółki, rzeźbiarskich więcej. świadczą ne w rów. Niektóre o dużym z pism zachwycie, w dechem (zwierza oczekiwaliśmy się w przy swym u ilustru­ wychodzą­ do znacz­ Samka rzeźby wykona­ przez fundato­ (woj. Krosno) Eoskiej liście wielkich zacytować były r . 1905 do B r z o z o w a szedł f e r e t r o n ze statuą M a t k i powstańców n a dzieła z jakim z postawiony opinii kierowanych jego p r a c o w n i p r z y j m o w a n e Gdy nawet można Krzy­ proboszcza wieńcząca arcydzieła". P o d o b n y c h ce z w a r s z t a t ó w pod które najwybredniejszego budzącą sposób p a t r z e n i a rzeź­ słów (pisze k s . J a n S u l i s z z jących ówczesny nie walory zakładów zachwytu ks. Jana s t a t u a płaczącej „świetnie anio­ z cenni­ wpływo­ cmentarzu p o m n i k dla p o m o r d o w a n y c h jest 11. 17. R z e ź b a n a g r o b n a , w y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( m ł o d ­ szy), Łużna, w o j . nowosądeckie. I I . 18. Z n i s z c z o n y n a ­ grobek. Andrychów, w o j . bielskie przykłady wspomnianych w się sztuki i k r y t y k a " żanowic, 17 typowe nagrob­ postać g u s t u o d b i o r c ó w ulegających Widać rzeźb „muszą Gdowa, figurach produkcji wyspecjalizowanych biarskich. znawcy W na względnie ( i l . 17). Rozpowszechnianiu sprzyjała l u b neobarokowej, lub krucyfiks b y w a również umieszczana powtarzającym ( i l . 16) l u b neogo­ nad­ „z z a p a r t y m o d ­ ks. M a r i a n Biały) kościele l i c z n i z e b r a n i n a odsłonię- 18 b o c z n e g o ołtarza na K a z i m i e r z u . Hajdecki w kościele był współpracowali jednym Bożego z tych Ciała w Krakowie rzeźbiarzy, z wiejskimi kamieniarzami którzy wykonujący­ m i n a g r o b k i i f i g u r y przydrożne. Z jego p o m o c y korzy­ s t a l i n p . k a m i e n i a r z e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j -, d l a k t ó ­ rych robił skich ponieważ jak statuy kolegów ( i l . 12). W cieszył imponowała również środowisku się Hajdecki im jego i t o , że p o t r a f i ł swych wiej­ dużym uznaniem, sprawność techniczna „dobrze utrafić twarz f i ­ g u r y " . Z d a r z a ł o się, że g d y i n n y rzeźbiarz odkuł statuę, niezadowolony prośbą o fundator przerobienie świętości", co zwracał twarzy Hajdecki się „bo potrafił do klienta. Przykład był podobny odosobniony, kamieniarzami kamieniarski też, że w z Jasła Józef cechowego sposób ku mało pełnemu nie współpracował cechowy Sroczyński . 3 mistrza niej Hajdeckiego z Jodłówki T u c h o w s k i e j zamiast w wykonać usatysfakcjonowaniu z Hajdeckiego było Zdarzało funkcję tę z mistrz się spełniał b a r d z i e j u z d o l n i o n y s a m o u k czy półsamouk w i e j s k i , k t ó ­ ry za o d p o w i e d n i m mocą mniej wynagrodzeniem biegłemu Lansowane rozchodzące przez się realizowanych w duże często zarówno warsztaty wie zakłady drogą rzeźbiarskie bezpośrednią przez z po­ koledze. w wzory, postaci postaci i wzorników, p r z e j m o w a n e miejskie pracownie w i e j s k i c h kamieniarzy. Tą uib. w i e k u r o z p o w s z e c h n i ł y nograficzne przychodził rzeźbiarskiej z a m ó w i e ń czy drogą pośrednią w i l u s t r o w a n y c h cenników ły sztuce poszczególnych drogą się t y p o w e świętych by­ cechowe j a k w i I I poło­ ujęcia postaci, f o r m y iko­ ar­ 75 �cie dzieła artystycznego i nie zawiodła nas nadzieja Mimo g d y ś m y g o z p o w i c i a w y s w o b o d z i l i . Co za radość, co za nie uszczęśliwienie miennej wystąpiło na twarze ciekawych. Każdy atmosfery zdołała ona rzeźby sprzyjającej przydrożnych i nagrobków stawę, schematyczne w bogate złocenia, stawioną t w a r z , d a l s z y cze inny kulę Najświętszej tak w księżyc Panny, wreszcie pełnie o d p o w i a d a widać rzeźby S a m k a prześlicznie smoka wszyscy częściach naszym i na stopami o r z e k l i , że posąg jakoteż i w całości z u ­ życzeniom" . z jakim wymagający dawnych wych. Widocznym księża przyjmowali i i coraz niechętniej współczesnych n a przełomie X I X i XX w. prymitywnej która z i bardzo gustów ludo­ szła w ś r ó d ludności w i e j s k i e j ludowej zmiany patrzyli twórców za­ wykonania przykładem s t a w a l i się jaka są l o s y r z e ź b y C h r y s t u s a upadającego honorowego nie (woj. N o w y la, ponieważ ły miejsca przed k i e j przypominającą ustąpić p r z e d cokoły, czas których swego na w sposobie p o d krzyżem, kościołem w Sidzi­ statuą powiększoną znacznie coraz ścianach jakiś wiejskie nie wytrzymuje rzemieślniczej. skich tystycznym ludowe rzeźb już grobowcami to jest nagrobki z dla nowoczesnych zamożne r o d z i n y Wydaje w z zatracające, rzemieślniczych, których kamie­ konkurencji produkcji szczególnie g d z i e doskonałe ( i l . 19), w nie rzeźba l u d o w a w dziś II na wiej­ pod względem połowy niszczeją, często c e l o w o p r z e w r a c a n e rzyć miejsce się Prosperowa­ c h a r a k t e r u ( i l . 11). Widoczne cmentarzach, się kamieniarskie, statuy naśladownictwa szczerze l u d o w e g o wyżywali ludowi. warsztaty i figur s t a t u y , a l e pozostały których również wsi ka­ n a cokołach częściej p o j a w i a ł y płaskorzeźbie t w ó r c y wychodziły [rzemieślniczej krajobrazu poprawności Wspomniana t u zabytkowa niu Sącz) została p r z e n i e s i o n a d a l e k o w p o ­ musiała też swej m i m o wyraźnego 4 entuzjazm jeszcze prymitywnej udzielał się r ó w n i e ż p a r a f i a n o m . A u t o r y ­ bardziej wytwory a jesz­ pod t e t k l e r u s p o w o d o w a ł , że f u n d a t o r z y w i e j s c y coraz przed­ złocistą k o r o n ę z g w i a z d ziemską, pojedynczych Jak inny z ludowej. Wprawdzie c h w a l i ł posąg z e s w e g o s t a n o w i s k a , t e n c h w a l i ł całą p o ­ drugi rzeźbie wyeliminować ar­ ub. wieku ( i l . 18), a b y s t w o ­ nekropolii z budowie okazałymi snobizują się chłopskie. się, że nadszedł czas, a b y o b o k mnożących Matki Bos­ się j a k g r z y b y p o deszczu muzeów skansenowskich, p o ­ figurkę por­ wstało stanowiące celanową . wreszcie cenniejszych 5 muzeum zabytków ludowej lapidarium naj­ rzeźby w k a m i e n i u . P R Z Y P I S Y N p . w rzeźbie z d r e w n a p r z e w i d z i a n y c h jest 6 rodzajów w y k o n a n i a rzeźby: 1. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w d o b r y m wykonaniu 2. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w j a k n a j ­ lepszym w y k o n a n i u 3. b o g a t o d a m a s k o w a n a w d o b r y m w y k o n a n i u 4. b o g a t o d a m a s k o w a n a w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u 5. z n a t u r a l n e j d ę b i n y w d o b r y m w y k o n a n i u 6. z n a t u r a l n e j dębiny w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u . 1 II. 19. Współczesny nagrobek Rzeźby wykonywane b y ł y w k i l k u w y s o k o ś c i a c h co o c z y w i ś c i e w p ł y w a ł o n a k s z t a ł t o w a n i e się c e n y . R. R e i n f u s s , Ludowa rzeźba kamienna na zachod­ nim Pogórzu, „ P o l . Szt. L u d . " R. 30, 1976, s. 180 ( p r z y ­ p i s 11). j . w . , s. 171, 180, p r z y p i s 9. C h o d z i p r a w d o p o d o b n i e o statuę w y k o n a n ą w e ­ d l e w z o r u p r z e d s t a w i o n e g o n a il. 15. R. R e i n f u s s , Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 9, i l . 1. 2 3 1 5 na w i e j s k i m cmentarzu, Bulowice, w o j . bielskie Fot.: 1 76 J . Swiderski �