https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7913703d57621d31d3eaf4d07ee1e6cf.pdf 237728b9811e6f47ed4b70dd01917893 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3474 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3256 Title A name given to the resource Roman Reinfuss i sztuka ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.131-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski ROMAN REINFUSS I SZTUKA LUDOWA Byłoby pewnie najlepiej, gdyby m o ż n a b y ł o b y ć s p r a w i e d l i w y m i ż y c z l i w y m „ n a co dzień", d o s t r z e g a ć — bez specjalnych okazji czy p r e t e k s t ó w — w a r t o ś ć i m i a r ę czyichś d o k o n a ń . Wiadomo, że t a k nie jest. Nasza p a m i ę ć potrzebuje p o d p ó r e k , okazji, bodźców, k t ó r e j ą odpowiednio k i e r u n k u j ą . Toteż rocznice i ś w i ę ­ ta t w o r z ą j a k b y k a n w ę społecznej p a m i ę c i , p r z e n o s z ą nas z w y m i a r u codzienności do odświętności, pozwa­ lają niejako z a t r z y m a ć się w biegu i u w a ż n i e j spoj­ rzeć na fakty, nawet znane, ale przecież nie postrze­ gane w p e ł n y m wymiarze. Oczywiście nie są jubileusze najlepszym pretekstem do w y w a ż o n e j , analitycznej oceny, nie s p r z y j a j ą sporom i dyskusjom; ciąży nad n i m i konwencja okolicznościowych t e k s t ó w , w z n i o s ł e j stylistyki, t a k jakby b r a k dostatecznego zaintereso­ wania na co dzień m o ż n a było z r e k o m p e n s o w a ć j e d ­ norazowym nadmiarem słów i u p r z e j m o ś c i . Ciąży ś w i a d o m o ś ć , iż jubileusze czy rocznice b y w a j ą t a k ż e sterowane o d g ó r n i e służąc polityce grup czy insty­ tucji, ustalaniu t a k i c h czy i n n y c h hierarchii w k u l ­ turze, nauce, sztuce. W przypadku, k t ó r y nas interesuje, moment t e n nie odgrywa istotnej r o l i . Siedemdziesięciolecie prof. Romana Reinfussa, a t a k ż e 50 lecie jego pracy nauko­ wej jest bowiem ś w i ę t e m nie t y l k o jego, ale i nas wszystkich, k t ó r y m bliska jest ludowa k u l t u r a , a z w ł a ­ szcza sztuka. Jubileusz t e n ma t a k ż e znaczenie, po­ n i e w a ż sprzyja zapoznaniu ludzi mniej czy wcale nie zorientowanych — z dorobkiem Profesora i dziedziną b a d a ń , k t ó r e j poświęcił najlepsze lata swego życia. Ten w ł a ś n i e cel ma m ó j a r t y k u ł . C h c i a ł b y m w n i m , choć pobieżnie, p r z e d s t a w i ć s y l w e t k ę Jubilata, k i e ­ r u n k i jego z a i n t e r e s o w a ń i dorobek, k t ó r y ma w na­ szej k u l t u r z e w a r t o ś ć w r ę c z n i e w y m i e r n ą , wartość, k t ó r a będzie rosła z pokolenia w pokolenie. Mogą bowiem z biegiem lat ulegać f l u k t u a c j i oceny prac o charakterze interpretacyjnym, ale nie fundamental­ nych, ź r ó d ł o w y c h , dokumentacyjnych. Dorobek Romana się na niego: Reinfussa jest ogromny, składa — działalność naukowo-organizacyjna. Zainicjowanie i kierowanie z b i o r o w ą p r a c ą nad d o k u m e n t a c j ą tradycyjnej sztuki ludowej i j e j współczesnych przekształceń; — i n d y w i d u a l n e prace naukowe, książki i a r t y k u ł y (ponad 260 pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h ) . .— stymulowanie rozwoju współczesnej twórczości l u ­ dowej, u d z i a ł w organizacji k o n k u r s ó w , festiwali i wystaw, w instytucjach z a j m u j ą c y c h się opieką nad t w ó r c a m i l u d o w y m i i t d . ; — działalność popularyzatorsko-naukowa; — działalność pedagogiczna. ł Trzeba przy t y m dodać, że jest to działalność w y ­ j ą t k o w o konsekwentna, realizowana z rzadko spoty­ k a n ą a u t o - d y s c y p l i n ą . Obejmuje cztery k r ę g i tema­ tyczne. Jednym jest — we wczesnym okresie pracy naukowej — problem delimitacji granic etnograficz­ nych (zwłaszcza Ł e m k ó w i Bojków), drugim — zain­ teresowania k u l t u r ą ludności Karpat (dominujące w latach 1931—1947, ale podejmowane r ó w n i e ż w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, najczęściej w z w i ą z k u z badaniem nad r z e m i o s ł e m kamieniars­ kim). Trzecim tematem, w y s t ę p u j ą c y m raczej spora­ dycznie, są prace z zakresu k u l t u r y materialnej i or­ ganizacji b a d a ń oraz s t u d i ó w etnograficznych. Jednak d o m e n ą z a i n t e r e s o w a ń Profesora, poczynając od po­ ł o w y 1946 r. jest sztuka ludowa. Jej poświęcił n a j ­ więcej uwagi. Jak do tego doszło? Co w p ł y n ę ł o na kierunek za­ i n t e r e s o w a ń i k o n s e k w e n c j ę w i c h realizacji? S p r ó ­ b u j m y znaleźć pewne elementy odpowiedzi w życio- 131 �rysie Profesora, w t y m co sam m ó w i o swych latach młodzieńczych. Urodził w się w Przeworsku, 27 maja 1910 r. w rodzinie inteligenckiej. Gdy m i a ł 9 lat u m a r ł o j ­ ciec. Ciężar utrzymania chłopca przejęła matka-rencistka. Do szkół chodził w Tarnowie. Tam z e t k n ą ł się z działalnością nielegalnego w ó w c z a s Z w i ą z k u M ł o ­ dzieży Socjalistycznej. Zaczął w n i m działać. N a s t ą ­ piła jednak wsypa. Chłopca, w ó w c z a s w klasie ma­ turalnej, skazano w czasie procesu na k i l k a miesięcy więzienia, ale ze względu na wiek o t r z y m a ł k a r ę z zawieszeniem. Wyrzucono go jednak ze szkoły, z tzw. wilczym biletem. Dopiero po k i l k u latach pozwolono mu z d a w a ć m a t u r ę eksterna (w Krakowie). N i m to nastąpiło wrócił do matki, k t ó r a m i e s z k a ł a w ó w c z a s w Gorlicach. Miał dużo czasu, interesowali go ludzie, jeździł więc po wsiach, m a ł y c h miasteczkach. Zafascy­ nowała go k u l t u r a ł e m k o w s k a . P o z n a ł starego pastu­ cha, Ł e m k a . Rozmowy z n i m w y w a r ł y na c h ł o p c u ogromne w r a ż e n i e . Było to pierwsze i chyba n a j w a ż ­ niejsze wprowadzenie w o d r ę b n y ś w i a t w i e r z e ń , s ą ­ dów, obyczajów, lekcja szacunku dla innej k u l t u r y i wartości, k t ó r e uczył się p o z n a w a ć „od ś r o d k a " , z pozycji tamtej społeczności. Chyba już w ó w c z a s u m i a ł słuchać, p y t a ć i o b s e r w o w a ć . Gdy rozmawiamy niemal z miejsca, etat asystenta r ó w n i e ż w katedrze. Studia p r z e r w a ł jednak w y b u c h wojny. Zbiory Muzeum Etnograficznego zostają z a r e k w i ­ rowane przez w ł a d z e niemieckie. Na p r o ś b ę prof. Do­ browolskiego, k t ó r y b y ł prezesem Towarzystwa Przy­ jaciół Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e oraz Fe­ liksa Kopery, prezesa Z w i ą z k u M u z e ó w w Polsce, Reinfuss pozostaje przy zbiorach jako opiekun, p r ó ­ b u j ą c w m i a r ę możności z a p o b i e g a ć niszczeniu obiek­ t ó w czy ich l i k w i d a c j i . P o c z ą t k o w o zatrudniony jest w charakterze dozorcy (Wächter), później laboranta-konserwatora. Po w y z w o l e n i u pozostaje w Muzeum Etnograficznym do 1950 r., jako konserwator, a później z a s t ę p c a dyrektora. K o ń c z y studia, uzyskuje w 1945 r. s t o p i e ń magistra etnografii, a w r o k p ó ź n i e j broni pracy doktorskiej. Jest n i ą podsumowanie dotychcza­ sowych b a d a ń — rozprawa Łemkowie jako grupa etno­ graficzna. D r u k u j e ją na p r z e ł o m i e 1948 i 1949 r. w t. 7 „ P r a c i M a t e r i a ł ó w Etnograficznych". W t y m czasie podejmuje również działalność pedagogiczną i o r g a n i z a c y j n o - n a u k o w ą . W 1945 r., jeszcze jako ma­ gister, organizuje K a t e d r ę Etnografii na Uniwersyte­ cie W r o c ł a w s k i m , p e ł n i ą c tam do 1949 r. funkcje w y ­ k ł a d o w c y , a n a s t ę p n i e zastępcy profesora i kierownika katedry. 0 tym, ożywia się, wspomina ze czcią i sentymentem starego Ł e m k a . S k ł o n n y jest sądzić, że wczesna ś m i e r ć ojca spotęgowała w ó w c z a s jego szacunek dla s ą d ó w starszych ludzi, dla w a r t o ś c i zakorzenionych w t r a ­ dycji. Są to lata, gdy nieliczna kadra e t n o g r a f ó w stała przed koniecznością podejmowania w i e l u z a d a ń . Nie było jeszcze sztywnej s t r u k t u r y p l a c ó w e k naukowych czy muzealnych. M o ż n a było w y b r a ć sobie odpowiednie pole d z i a ł a n i a , z a c z y n a j ą c d o s ł o w n i e od zera, mierzyć — z s z a n s ą sukcesu — siły na zamiary. Trzeba było t y l k o chcieć, u m i e ć p r a c o w a ć i u m i e ć przekonać „ c z y n n i k i n a d r z ę d n e " do słuszności swych idei. Rein­ fuss w t y m czasie dostrzega swoją szansę. Jest n i ą za­ łożony w 1946 r. przez dr Józefa Grabowskiego P a ń s ­ t w o w y I n s t y t u t Badania Sztuki Ludowej. Grabowski n a l e ż a ł przed w o j n ą do nielicznej grupy h i s t o r y k ó w sztuki, z a j m u j ą c y c h się s z t u k ą l u d o w ą . Ortodoksyjny zwolennik metod Riegla, p r z e n o s i ł je na teren ludowej plastyki. I n t e r e s o w a ł go fenomen artystyczny, zjawis­ ka, k t ó r e mieściły się w ramach „ s t y l u ludowego" - n a j w a ż n i e j s z e j dla niego kategorii badawczej, mniej natomiast całe „ e t n o g r a f i c z n e " podłoże k u l t u r y ludo­ wej. W Instytucie, k t ó r y mieścił się w Warszawie, objął sekcję plastyki (rzeźby, malarstwa, drzeworytu). Literaturze ludowej p a t r o n o w a ł prof. J u l i a n K r z y ż a ­ nowski, folklorem muzycznym zajął się mgr Marian Sobieski, tanecznym dr Tadeusz Zygler. Roman Rein­ fuss objął sekcję zdobnictwa i budownictwa. Lokal znalazł we w ł a s n y m mieszkaniu w K r a k o w i e i sądzę, że decyzja ta ma s w o j ą s y m b o l i c z n ą w y m o w ę . O d t ą d bowiem trudno m ó w i ć o Reinfussie a b s t r a h u j ą c od dorobku Sekcji, a n i e m o ż l i w e jest ocenianie tego do­ robku w oderwaniu od osobowości, z a i n t e r e s o w a ń i za­ łożeń metodologicznych jej szefa. Z m i e n i a ł y się zresz­ t ą w ciągu lat nazwy, organizacyjne zależności, ale w istocie rzeczy istota programu Sekcji pozostawała ta sama od czasu, gdy dr Grabowski zmuszony by! w 1949 r. opuścić założoną przez siebie p l a c ó w k ę , a jej agendy p r z e j ą ł ó w c z e s n y P a ń s t w o w y I n s t y t u t Sztuki. Wtedy to bowiem w programie Sekcji znalazła się dokumentacja wszelkich p r z e j a w ó w szeroko pojętej sztuki ludowej, z a r ó w n o tradycyjnej, jak i jej współ­ czesnych p r z e k s z t a ł c e ń . Pierwszy swój a r t y k u ł , o pasterstwie na ł e m k o w s z c z y ź n i e , publikuje m a j ą c 21 lat. W k r ó t c e d r u k u j e na­ stępne, p r z e w a ż n i e na ł a m a c h d o d a t k ó w naukowych do gazet . 2 3 Zycie Reinfussa biegnie w ó w c z a s dwoma torami. W 1931 r. zdaje m a t u r ę e k s t e r n i s t y c z n ą w Krakowie, po czym zapisuje się na W y d z i a ł Prawa U n i w e r s y ­ tetu Jagiellońskiego. Po części dlatego, że p r a w n i k i e m był jego ojciec, przede wszystkim jednak po to, aby mieć pewny, solidny zawód, z a p e w n i a j ą c y utrzymanie 1 pozycję w ś r o d o w i s k u . Nie traci jednak k o n t a k t u 2 etnografią, ze s w y m i rzeczywistymi zainteresowania­ mi. Wyjeżdża, gdy może, na wieś, obserwuje, notuje, robi zdjęcia fotograficzne. Nagle okazuje się, że m o g ą być one przydatne. Przypadkowo poznany, w czasie załatwienia jakiejś sprawy na Wawelu, Seweryn Udziela, dyrektor Muzeum Etnograficznego z a c h ę c a go do współpracy. Reinfuss zbiera d o k u m e n t a c j ę dla M u ­ zeum. Kiedy jest już na 2 roku prawa, Udziela k o n ­ taktuje go z prof. Kazimierzem M o s z y ń s k i m , ó w c z e s ­ nym kierownikiem katedry etnografii na Uniwersyte­ cie Jagiellońskim. Reinfuss otrzymuje zezwolenie na udział w seminariach i w y k ł a d a c h . P o c z y n a j ą c od no­ wego roku akademickiego wpisuje je sobie do indeksu jako przedmiot fakultatywny. Prawo kończy w 1935 r. uzyskując t y t u ł magistra i rozpoczyna a p l i k a n t u r ę no­ tarialną u rejenta Jana Perszakiewicza w Gorlicach. Czy był dobrym prawnikiem? O b s e r w u j ą c r ó ż n e po­ czynania Profesora w Instytucie Sztuki, absolutną nieumiejętność w y p e ł n i a n i a formularzy planu i t d . — śmiem w to wątpić. Podobno zresztą i rejent nie b y ł zachwycony, gdy m ł o d y aplikant w y p y t y w a ł p r z y b y ­ łych do biura gospodarzy o nazwy części stroju i i n ­ ne etnograficzne wiadomości. Rozstali się w k r ó t c e , k u obopólnej radości, gdy t y l k o okazało się m o ż l i w e otrzy­ manie etatu asystenckiego w K r a k o w s k i m Muzeum Etnograficznym. R ó w n o c z e ś n i e w 1936 r. Roman Rein­ fuss podejmuje regularne studia etnograficzne na U.J., u prof. Kazimierza Dobrowolskiego (prof. Kazimierz Moszyński przeniósł się bowiem do Wilna). O t r z y m a ł . 132 Koncentracja z a i n t e r e s o w a ń na sztuce ludowej do­ tychczasowego autora ś w i e t n y c h prac o kulturze łem­ kowskiej i wyznacznikach granic e t n i c z n y c h nie może dziwić. C h o ć b y dlatego, że s z u k a j ą c tych wyznacz­ n i k ó w m u s i a ł zasięgiem b a d a ń objąć również, a nie­ kiedy przede wszystkim, zjawiska sztuki ludowej 4 �I I . 2. W y w i a d w terenie, 1959 r., T u r a s z ó w k a , w o j . k r o ś n i e ń s k i e . i folkloru, a n a l i z o w a ć różnice regionalne w budownict­ wie, stroju, zdobnictwie. S z t u k ę l u d o w ą z n a ł zresztą doskonale, w s p ó ł p r a c u j ą c od lat z Muzeum Etnogra­ ficznym w K r a k o w i e . Z d a w a ł też sobie s p r a w ę , że dokumentacja tego, co jeszcze ocalało z pożogi w o j n y i co nie zostało ś w i a d o m i e zniszczone przez okupanta jest w r ę c z koniecznością. O b o w i ą z k i e m wobec k u l t u r y i wobec historii. Ł a t w o dziś o t y m nie m y ś l e ć , kiedy mamy sto­ sunkowo liczną d o k u m e n t a c j ę , zbiory muzealne, w y ­ dawnictwa; k i e d y zbyt nawet n a t r ę t n a propaganda tej sztuki z d o ł a ł a j ą niejednemu z nas obrzydzić. Ta sztuka n a l e ż y j u ż bezspornie do dorobku naszej k u l ­ t u r y narodowej. A l e w t e d y — trzeba było dopiero o to walczyć, p r z e k o n y w a ć faktami. Czynili to Gra­ bowski, Seweryn, Piwocki, Reinfuss. Postulat pozna­ nia dorobku tradycyjnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j trzeba b y ­ ło jednak r e a l i z o w a ć natychmiast, w j a k n a j k r ó t s z y m czasie, p ó k i jeszcze żyli ludzie, w y c h o w a n i w k r ę g u tej k u l t u r y , p ó k i i s t n i a ł y obiekty i p a m i ę ć ich form. Był to bowiem w i d o m y koniec dawnej formacji k u l ­ turowej, k t ó r e j ślad w sztuce n a l e ż a ł o z a c h o w a ć dla przyszłych pokoleń. Chodziło więc o utrwalenie w ostatnim momencie tego, co m o g ł o ś w i a d c z y ć o dosko­ nałości tej sztuki, o sile i cechach twórczości c h ł o p ­ skiej. Determinanty i charakter przemian m o ż n a bo­ wiem b a d a ć i po dziesięcioleciach, ale nie p r z e m i j a j ą c e fakty artystyczne, nie dzieła. Decyzja skoncentrowania się na dokumentacji te­ renowej b y ł a więc nakazem c h w i l i . T y m bardziej, że n i k t tego nie robił, zwłaszcza w skali ponad-regionalnej. A l e Reinfuss z r e g u ł y p o d e j m o w a ł tematy nie ruszane przez innych, t r u d n e . Planowa dokumentacja sztuki ludowej w skali o g ó l n o k r a j o w e j b y ł a p r z e d s i ę w z i ę c i e m bez precedensu. Przed w o j n ą bowiem: „ I n t e n s y w n y m badaniom podda­ na b y ł a Huculszczyzna, Podole, Wołyń, Polesie i te­ reny pogranicza l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i e g o , zaniedbywano natomiast obszary Polski ś r o d k o w e j (Mazowsze) czy Zachodniej (Wielkopolska), (...) P r z e g l ą d a j ą c katalogi i inne w y d a w n i c t w a polskiej sztuki ludowej dostrze­ gamy osobliwe zjawisko, że w 80% „polskość" tej sztuki demonstrowana była wyrobami pochodzenia ukraińskiego lub białoruskiego" . 5 9 B e z p r e c e d e n s o w o ś ć c e c h o w a ł a też organizację ba­ d a ń . Reinfuss dobrze sobie z d a w a ł s p r a w ę , że dotych­ czasowy styl pracy nie mógł przy takich zamierze­ niach p r z y n i e ś ć efektu. Okres m i ę d z y w o j e n n y cecho­ w a ł a bowiem, j a k to f o r m u ł o w a ł „bezplanowość po­ czynań, b r a k w y s i ł k u kolektywnego i p r z y p a d k o w o ś ć w y n i k ó w " . O ś r o d e k warszawski z a j m o w a ł się np. h u ­ culszczyzna, l w o w s k i Kaszubami, zainteresowania nau­ kowe e t n o g r a f ó w d e c y d o w a ł y o t y m , co, gdzie i j a k badano. P r z e c i w s t a w i a ł temu Reinfuss przemyślaną k o n c e p c j ę jednolitego planu, realizowanego zespoło­ w y m w y s i ł k i e m (a więc w znacznej mierze bezimien­ nie). Od p o c z ą t k u określił też swoje założenia meto­ dologiczne, realizowane zresztą nie t y l k o w d z i a ł a ­ niach Sekcji, ale i w t o w a r z y s z ą c y c h i m w ł a s n y c h p u ­ blikacjach. S t a n ą ł na pozycjach, k t ó r e definiował w 7 133 �I I . 3. Wywiad z producentem zabawek, 1957 r., Brzoza Stadnicka, w o j . rzeszowskie; i l . 4. Inwentaryzacja skrzyni, 1959 r., Majdan Skierbleszowski w o j . za­ mojskie. kategoriach materializmu dialektycznego i historycz­ nego. I n t e r e s o w a ł y go bowiem zjawiska w ich wza­ jemnym p o w i ą z a n i u i rozwoju historycznym. Wycho­ dził od faktów, s t a r a j ą c się znaleźć i c h możliwie sze­ rokie uwarunkowanie. Z r e s z t ą nie f o r m u ł o w a ł nigdy swych założeń teoretycznych, poza oficjalnymi sytu­ acjami, kiedy czuł się do tego zobligowany (np. w programowym a r t y k u l e „ P o I ogólnopolskiej konfp rencji ..." — vide przypis 7). Teoretykiem bowiem nie był i problemy metodologiczne go nie f a s c y n o w a ł y . W odróżnieniu od z a i n t e r e s o w a ń h i s t o r y k ó w sztuki za najważniejsze u w a ż a ł p o w i ą z a n i a sztuki i k u l t u r y ma­ terialnej, badania historii rzemiosł, ich przenikania na wieś oraz procesu „ u l u d o w i e n i a " . Śledził z w i ą z k i m i ę ­ dzy sytuacją ekonomiczno-społeczną w s i a jej t w ó r ­ czością. Dlatego już w pierwszym okresie b a d a ń tere­ nowych podjął w s p ó ł p r a c ę z archeologami a nawet i n ­ spirował konkretne badania, w i d z ą c w t y m szansę roz­ szerzenia wiedzy historycznej o kulturze ludu, p daw­ nych formach zdobnictwa (np. pisanek, t k a n i n , części stroju). Od początku w s p ó ł p r a c o w a ł też z historykami, zachęcając ich do publikacji dawnych inwentarzy chłopskich, t e s t a m e n t ó w , opisów, sam zresztą r ó w n i e ż studiował akta parafialne, księgi r z e m i o s ł i cechów, „Dla mnie — powiedział k i e d y ś — etnografia to część historii kultury, ograniczona do ś r o d o w i s k a , k t ó r e się nazywa ludem. W k a ż d e j pracy b y ł e m przede wszystkiem historykiem, chciałem p o k a z a ć e w o l u c j ę zjawis­ ka". Ten rzetelny p o d k ł a d historyczny w y s t ę p u j e we wszystkich publikacjach Profesora i jego uczniów, w monografiach regionalnych i zagadnieniowych. Idea w s p ó ł d z i a ł a n i a z przedstawicielami r ó ż n y c h specjalności, widzenia k u l t u r y w s p o s ó b c a ł o ś c i o w y nie b y ł a oczywiście c z y m ś w y j ą t k o w y m w naszej h u ­ manistyce. W etnografii r e p r e z e n t o w a ł j ą Kazimierz Dobrowolski, znane b y ł y osiągnięcia etnografii radziec­ kiej, szczególnie intensywnie popularyzowane w po­ c z ą t k u lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h . Jednak Reinfuss chyba n a j ­ p e ł n i e j i z najlepszym s k u t k i e m w p r o w a d z i ł te ideie w życie, z a r ó w n o w działalności naukowej jak t e ż or­ ganizacyjnej i pedagogicznej. Lata powojenne były w ł a ś c i w i e j e d y n y m okresem, w k t ó r y m problemy me­ todologiczne z a p r z ą t a ł y jego u w a g ę , okresem k r y s t a ­ lizacji p o g l ą d ó w na e t n o g r a f i ę , l u d , k u l t u r ę . Wtedy to n a s t ą p i ł a symbioza d o ś w i a d c z e ń zdobytych w po­ przednim okresie. Sam m ó w i , p ó ł ż a r t e m , ale i pół serio, że m i a ł w istocie trzech m i s t r z ó w , k t ó r y c h n a u k i określiły jego p o s t a w ę : starego pastucha, profesora: Kazimierza Moszyńskiego i później — profesora Kazimierza Dobrowolskiego. Ł e m k o wprowadził go w ś w i a t o d r ę b n e j k u l t u r y i n a u c z y ł , że obserwowane fakty trzeba b a d a ć z pozycji społeczności, w k t ó r e j po­ w s t a ł y , a nie m i e r z y ć je k r y t e r i a m i wniesionymi z ze­ w n ą t r z . Kazimierz M o s z y ń s k i n a u c z y ł go u m i e j ę t n o ś c i p o r z ą d k o w a n i a f a k t ó w , dyscypliny naukowego warsz­ tatu. „ E t n o g r a f i a — wspomina — w y d a w a ł a się nam w ó w c z a s n a u k ą b e z k o n f l i k t o w ą . Wszystko w niej b y ł o ' u p o r z ą d k o w a n e j a k słoiki w apteczce. Natomiast p r o ­ fesor Dobrowolski p o k a z a ł , że na te same f a k t y moż­ na p a t r z e ć różnie. W p r o w a d z i ł pierwiastek m y ś l e n i a teoretycznego do opisów badania rzeczywistości". B u ­ dziło to p o c z ą t k o w o sprzeciw m ł o d e g o asystenta, s t o j ą ­ cego wciąż na pozycjach swego poprzedniego mistrza.; Z r o z u m i a ł — m ó w i — i w p r o w a d z i ł w życie p u n k t w i ­ dzenia Kazimierza Dobrowolskiego dopiero wtedy, gdv zaczął w y k ł a d a ć e t n o g r a f i ę na Uniwersytecie we W r o ­ c ł a w i u . Wyraz t y c h p r z e m y ś l e ń znaleźć m o ż n a w p i ­ sanej w ó w c z a s pracy doktorskiej o Ł e m k a c h jako gru­ pie etnograficznej. Pierwiastek teoretyczny nie przesło­ nił m u w ż a d n y m w y p a d k u postulatu wychodzenia od f a k t ó w , a w i ę c przede w s z y s t k i m gromadzenia ich w terenie czy archiwach. „ C h c ą c z b u d o w a ć w i e d z ę — m ó w i — trzeba p o s t ę p o w a ć j a k z budowaniem domu. Fundament — to m a t e r i a ł , ś c i a n y — monografie, dach — synteza". Tak w ł a ś n i e p o s t ę p o w a ł . Gdy dziś m y ś l ę o dorobku b a d a ń z e s p o ł o w y c h prof. Reinfussa, wydaje m i się, że z a w a ż y ł y na n i m trzy istotne okoliczności z e w n ę t r z n e . 7 234 Pierwsza, to u ś w i a d o m i o n a konieczność prowadze­ nia b a d a ń terenowych w m o ż l i w i e szybkim tempie. Po­ śpiech m u s i a ł jednak p r o w a d z i ć do obniżenia w y m a ­ gań, j a k i e się stawia w trakcie b a d a ń . W sytuacji, gdy b r a k o w a ł o sił i ś r o d k ó w , trzeba było „rozgęścić" siatkę badanych p u n k t ó w , zadowolić się bardziej p o b i e ż n ą pe­ n e t r a c j ą , z r e z y g n o w a ć z w i e l u p y t a ń w kwestionariu­ szach. Teoretycznie o p t u j ą c za m o ż l i w i e p e ł n y m widze­ niem p o w i ą z a ń i s t n i e j ą c y c h w k u l t u r z e ludowej, w praktyce ograniczono się często do opisu faktów, nie b a d a j ą c idh z w i ą z k ó w s t r u k t u r a l n y c h i funkcji, w któ­ rych występowały. Z r e s z t ą nawet w publikowanym kwestionariuszu do b a d a ń nad s t r o j e m , (który w trak­ cie penetracji terenowych realizowano t y l k o wybiórczo) z a b r a k ł o t a k i c h p y t a ń j a k : k t o nosił dany strój, jakie p e ł n i ł on funkcje, j a k i m u l e g a ł przemianom, kiedy i dlaczego — natomiast nader szczegółowo rejestrowano t y p y odzieży, f o r m y zdobnictwa, k r ó j , dane gdzie i kto b y ł w y k o n a w c ą etc. 8 I t u p r z e c h o d z ę do drugiej „okoliczności". Jest nią sytuacja naszej etnografii w okresie powojennym, roz­ strzelenie z a i n t e r e s o w a ń , brak istotnych p o w i ą z a ń po­ m i ę d z y katedrami i o ś r o d k a m i badawczymi, niezdolność �środowiska do stworzenia w ł a s n e j centralnej p l a c ó w k i badawczej w ramach Polskiej A k a d e m i i Nauk. Otóż brak takiej p l a c ó w k i s p o w o d o w a ł , że istnie­ jące o ś r o d k i k o n c e n t r o w a ł y się na w ł a s n e j problema­ tyce, a czym m i a ł y trudniejsze w a r u n k i t y m bardziej zawężały zakres swych z a i n t e r e s o w a ń . W badaniach nad s z t u k ą p r z e j a w i a ł o się to w niedostatecznym u w z g l ę d n i a n i u relacji m i ę d z y samym w y t w o r e m a k u l ­ t u r ą d u c h o w ą , w o d r y w a n i u p r o b l e m a t y k i sztuki od świadomości, od p o g l ą d ó w etycznych czy estetycznych. B y ł a to — dodajmy — sfera zjawisk pomijanych w l a ­ tach powojennego p r z e ł o m u metodologicznego kiedy to zwracano u w a g ę przede wszystkim na zależności m i ę ­ dzy np. sztuką a p o d ł o ż e m e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m . Tak więc ogólna sytuacja dyscypliny nie s p r z y j a ł a całościowemu widzeniu zjawisk k u l t u r y ludowej, a po­ szczególne p l a c ó w k i , z w i ą z a n e czy to z I H K M , czy I B L czy wreszcie I n s t y t u t e m Sztuki s t a r a ł y się określić i u z a s a d n i ć swoje miejsce w t y c h instytucjach. I to jest w ł a ś n i e ta trzecia „okoliczność", n i e o b o j ę t n a dla pro­ gramu i charakteru d z i a ł a ń Sekcji, u s p r a w i e d l i w i a j ą c a ograniczenie z a i n t e r e s o w a ń zjawiskami k u l t u r y ducho­ wej, s k ł a n i a j ą c a do rejestracji przedmiotu, bez dosta­ tecznego osadzenia go w k u l t u r o w y m k o n t e k ś c i e . Oczywiście dzieło tak gigantyczne, tworzone w t r u d n y c h warunkach, w s t a ł y m pośpiechu, nie może być wolne od b ł ę d ó w . A l e stanowi podstawowy (i już nie do odtworzenia) wizerunek kultury artystycznej ludu z lat jej p o u w ł a s z c z e n i o w e g o r o z k w i t u i okresu dezintegracji. A rola tego korpusu w i a d o m o ś c i będzie w z r a s t a ł a z r o k u na rok. Co do tego nie m o ż n a mieć żadnych wątpliwości. J u ż obecnie dzięki zebranym m a t e r i a ł o m mogły p o w s t a ć monografie sztuki ludowej i pierwsze zarysy jej syntezy. Monografie — dodam — rzetelne, w y k o ­ r z y s t u j ą c e w m o ż l i w i e p e ł n y sposób zebrane wiado­ mości. Zdecydowana ich większość w y s z ł a spod p i ó ­ ra Romana Reinfussa: Stroje górali szczawnickich ( L u b l i n 1949), Polskie druki ludowe na płótnie (W-wa 1953), Ludowe skrzynie malowane (W-wa 1954), Ludowe kafle malowane ( K r a k ó w 1966), czy wreszcie Meblars­ two ludowe w Polsce ( W r o c ł a w 1977) i z n a j d u j ą c e się w d r u k u Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce (Wrocław) — to pozycje wybitne, t r w a l e dokumentu­ jące omawiane dziedziny. Inne, j a k np. Garncarstwo ludowe (W-wa 1955), Szopka krakowska ( K r a k ó w 1953), Malarstwo ludowe ( K r a k ó w 1962) czy pierwsza p r ó b a popularno-naukowej syntezy Polska sztuka ludowa ( K r a k ó w 1960) :— r e j e s t r o w a ł y stan wiedzy w c h w i l i ich wydania. Cenię te prace za to, że p o w s t a w a ł y (podobnie j a k liczne a r t y k u ł y ) niejako „ w biegu", t o w a r z y s z ą c prowadzonym badaniom, p o p u l a r y z u j ą c ludowe rze­ miosła, z w r a c a j ą c u w a g ę na nowe zagadnienia. Były potrzebne i dlatego Reinfuss je pisał 1 ogłaszał. Po prostu mniej m y ś l a ł o sobie, a więcej o celowości swych p o c z y n a ń . To zresztą cechuje całą Jego dzia­ łalność. Skoro zajął się s z t u k ą l u d o w ą podjął komp­ leks z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z jej badaniem i doku­ mentowaniem; z wychowaniem kadry etnografów, 135 �Najpierw b y ł a to tworzona przez Niego katedra we W r o c ł a w i u , potem w y k ł a d y o sztuce ludowej na U n i ­ wersytecie J a g i e l l o ń s k i m , w Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych (Akademii Sztuk P i ę k n y c h ) no i okres chyba n a j w a ż n i e j s z y : kierowanie w latach 1957—1387 k a t e d r ą na UMCS w L u b l i n i e . S t w o r z y ł t ę k u t e d r ę i jej program nacelowany na zagadnienia sztuki l u ­ dowej. W y k s z t a ł c i ł e t n o g r a f ó w kompetentnych i dobrze d a j ą c y c h sobie r a d ę w swej działalności. P r a c u j ą w muzeach, instytucjach naukowych, w „Cepelii", zaj­ m u j ą się zabytkami, o p i e k u j ą w s p ó ł c z e s n ą twórczością l u d o w ą . Zdobyli pozycję, autorytet. Dodam, że w i e l u z nas, bliższych czy dalszych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w , r ó w ­ nież wiele zawdzięcza Jego radom, konsultacjom i nau­ kom. T y l k o s p o ś r ó d d o k t o r a n t ó w , k t ó r z y poświęcili swe prace Profesorowi w t y m numerze pisma, w y ­ m i e n i ć m o ż n a Jerzego Czajkowskiego, M a ł g o r z a t ę M a tusek, E w ę F r y ś - P i e t r a s z k o w ą , Józefa F u r d y n ę . Oddzielna karta, to rola prof. Reinfussa w orga­ nizacji muzealnictwa, zwłaszcza skansenowskiego, ak­ t y w n y udział w radach naukowych i n s t y t u t ó w (IS. I H K M ) , m u z e ó w , w komitetach redakcyjnych, dzia­ łalność społeczna, wieloletnie sprawowanie f u n k c j i se­ kretarza K o m i t e t u Partyjnego przy K r a k o w s k i m Od­ dziale P A N . II. 5. Profesor w dniu swego Jubileuszu, 1980 r. zdolnych się nią z a j m o w a ć ; z popieraniem w s p ó ł c z e s ­ nej twórczości; z p o p u l a r y z a c j ą tej sztuki, tak aby zajęła n a l e ż n e jej miejsce w dorobku k u l t u r a l n y m na­ szego kraju. Toteż realizuje program w ł a ś c i w y nie jed­ nostce, a instytucji. Poza badaniami i kierowaniem P r a c o w n i ą , poza k s i ą ż k a m i i a r t y k u ł a m i wiele czasu poświęca na wszelakie konsultacje. Inicjuje i opraco­ wuje regionalne monografie (Nad rzeką Ropą itp.), należy do k i l k u k o m i t e t ó w redakcyjnych ( m i n . od 1947 r. w s p ó ł r e d a g u j e „ P o l s k ą S z t u k ę L u d o w ą " ) , po­ maga niezliczonej liczbie s t u d e n t ó w , m i ł o ś n i k ó w swoj­ szczyzny, pracownikom m u z e ó w , dziennikarzom i t d . Praca pedagogiczna z a j m o w a ł a szczególnie wie;e miejsca w dotychczasowych etapach życia Profesora. A l e szczególnie dużo czasu w ostatnich latach zajmuje Profesorowi opieka nad w s p ó ł c z e s n ą t w ó r c z o ś ­ cią l u d o w ą . Bywa, że nie ma czasu na w a ż n e konfe­ rencje, zawsze jednak znajduje czas na spotkania z l u ­ dowymi t w ó r c a m i , na udział w jury konkursów, szczególnie kowalskich. Sam z a i n s p i r o w a ł i zorgani­ zował k i l k a takich k o n k u r s ó w . W ś r ó d rozlicznych form takiej w ł a ś n i e działalności, w i ą ż ą c e j w r ę c z w modelo­ wej formie n a u k ę z p r a k t y k ą , na szczególną u w a g ę zasługuje rola Profesora w powstaniu i wspieraniu Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowydh. Jest od początku p r z e w o d n i c z ą c y m Rady Naukowej tego Stowarzyszenia i to p r z e w o d n i c z ą c y m od roboty a nie od parady, wyciska swe w y r a ź n e p i ę t n o na festiwalach i innych imprezach folklorystycznych, którym przewodniczy, a zwłaszcza na „ J e s i e n i T a t r z a ń s k i e j " . Jest naukow­ cem i działaczem, k t ó r e g o nazwisko złączyło się nie­ rozerwalnie z badaniami nad sztuką ludową XX wieku. PRZYPISY 1 Bibliografię prac Romana Reinfussa zamieszcza „Lud", t. 58, 1980 r. Roman Reinfuss, Pasterstwo na Łemkowszczyinie dawniej a dziś, „ K u r i e r L i t . - N a u k . " {dodatek do] „ I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", R. 9, 1931 nr 31. A r t y k u ł y w dodatkach literaoko-naukowych do „ K u r i e r a Lwowskiego", „ I l u s t r o w a n e g o K u r i e r a Co­ dziennego". Np. Etnograficzne granice Łemkowszczyzny, ^Ziemia", R. 26, 1936 nr 10—11; Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań et­ nograficznych, „Lud", t. 36, 1939—1945; Próba charak­ terystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na pod­ ! 8 4 stawie niektórych elementów kultury materialnej, „Lud", t. 37, 1948. Np. k u l t u r y ł e m k o w s k i e j , b a d a ń nad s z o p k ą k r a ­ k o w s k ą , k o w a l s t w e m artystycznym, d r u k a m i na p ł ó t ­ nie, k a f l a m i m a l o w a n y m i , rzeźbą w k a m i e n i u . Roman Reinfuss, Stan badań nad polską sztuką ludową, „Pol. Szt. Lud.", R. 4, 1950 n r 1—6, s. 5. Roman Reinfuss, Po I ogólnopolskiej konferencji naukowej w sprawie badań nad sztuką (11—16X11 1950), „Pol. Szt. Lud.", R. 4, 1950 n r 4—5, s. 98. Opublikowany w „Pol. Szt. Lud.", R. 4, 1950 nr 1—6, s. 91. 6 6 7 8 Fot. J . Swiderski �