https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2114a2bf83f0d5c192fc304128354da8.pdf 9e62b7311f9733ffa8de69993d400c7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4582 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4255 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.121-122 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N P. G. Bogatyriew, W O P R O S Y T E O R I I N A R O D N O G O K s i ą ż k a stanowi zbiór publikacji i mniejszych arty­ kułów znakomitego radzieckiego etnografa, folklorysty i j ę z y k o z n a w c y , profesora uniwersytetu moskiewskiego, doktora honoris causa u n i w e r s y t e t ó w w Pradze i Braty­ sławie. Publikowane prace p o w s t a ł y w latach 1929—1968, częstokroć w j ę z y k u niemieckim, francuskim, czeskim. Przed­ miotom r o z w a ż a ń są szeroko rozumiano zagadnienia este­ t y k i , folklorystyki, etnografii i teorii środkowo- i wschodnio­ europejskiej k u l t u r y ludowej. Pierwsza część rozważań grupuje się wokół problema­ t y k i funkcji i somiotycznej s t r u k t u r y teatru ludowego. Synchroniczna i diachroniczna analiza środków artystycz­ nych (kostium, maska, dekoracja, ruch, gest i słowo) po­ traktowanych jako sprzężony system z n a k ó w — przepro­ wadzona została z i n t e n c j ą s p o ż y t k o w a n i a r e z u l t a t ó w b a d a ń we współczesnych formach dramaturgii i reżyserii. D r u g ą g r u p ę p r o b l e m ó w tworzy jedna z najwcześnie­ jszych (1937) i najdonioślejszych w etnografii p r ó b zastoso­ ISKUSSTWA Moskwa 1971. wania reguł analizy strukturalnej do m a t e r i a ł u terenowego. P o s t ę p o w a n i e takie umożliwiło opis i i n t e r p r e t a c j ę k u l t u r y ludowej jako złożonego systemu semiotycznego w k t ó r y m zachowania ludzkie (np. obrzędowość) jak i rezultaty t y c h zachowań (np. strój ludowy) pełnią rolę z n a k ó w symbo­ lizujących i p o r z ą d k u j ą c y c h kulturowo i biologiczne do­ świadczenia człowieka. Trzecią g r u p ę s t a n o w i ą estetyczne i strukturalistyczne analizy folkloru jako specyficznej k u l t u r o m ludowym i od­ rębnej wobec literatury, formy ekspresji artystycznej. Stwierdzając, iż utrapieniem współczesnej polskiej humanistyki jest powszechna niezdolność dokonania czego­ kolwiek więcej ponad k o m b i n a c j ę i r e k o m b i n a c j ę c y t a t ó w z dziel papieży etnologii, socjologii czy teorii k u l t u r y , należy podkreślić iż prace P.G. Bogatyriewa p o k a z u j ą j a k m o ż n a takowej intelektualnej ułomności u n i k n ą ć . Maciej Ciołek Piotr G. Bogatyriew. F U N K C J E S T R O J U L U D O W E G O N A O B S Z A R Z E M O R A W S K O S Ł O W A C K I M . (Funkcio k r o j ą na Moravskom Slovensku. Vydala Matica Slovenska 1937). (Przedruk w tomie: Woprosy teorii naroduogo iskusstwa. Moskwa 1971). Praca ta, mimo iż od chwili jej powstania minęło 35 lat, wciąż jest w a ż n y m p r z y k ł a d e m wartości metody strukturalno-funkcjonalnej w zastosowaniu do b a d a ń nad kulturą i sztuką ludową. Metoda funkcjonalna, k t ó r ą posługuje się Bogatyriew, w y k s z t a ł c o n a przez lingwistykę r a d z i e c k ą i szkołę p r a s k ą lat trzydziestych, zwraca u w a g ę na kulturowe powiązanie r ó ż n y c h f a k t ó w , na ich znaczenie jako znaku. A u t o r analizuje aktualne (z lat trzydziestych) i nie­ dawne stroje ludowe na obszarze m o r a w s k o s ł o w a c k i m przy pomocy metody funkcjonalistycznej. Nie chodzi t u o pełne wykorzystanie całego posiadanego m a t e r i a ł u na temat stro­ jów morawskosłowackich, lecz ustalenie i w m i a r ę m o ż n o ś c i skomentowanie na podstawie m a t e r i a ł u z tego terytorium p r o b l e m ó w teoretycznych, p o z o s t a j ą c y c h w związku z funkc­ jonalnością stroju ludowego z a r ó w n o tego t e r y t o r i u m , j a k i innych t e r e n ó w . Wielo ze stwierdzeń dokonanych przy analizie funkcji stroju ludowego będzie się odnosić do wszelkiej odzieży — z drugiej jednak strony strój ludowy ma wiele cech specy­ ficznych, k t ó r y c h nie m o ż n a odnieść do odzieży miejskiej, podatnej na szybko zmieniającą się m o d ę . W t y m miejscu zostanie zbadana nio t y l k o k a ż d a z funkcji stroju ludowego w sposób abstrakcyjny, ale t a k ż e s t r u k t u r a funkcji, k t ó r e m a j ą poszczególne stroje. Stroje ludowe spełniają szereg funkcji. N a ogół m o ż e m y wyróżnić funkcję d o m i n u j ą c ą , k t ó r a często w sposób zasad­ niczy determinuje w y g l ą d z e w n ę t r z n y stroju, m a t e r i a ł , wykonanie i t p . W stroju c o d z i e n n у m najważniejsza jest funkcja praktyczna, a n a s t ę p n i e stanowa, estetyczna, funkcja stroju regionalnego. W stroju ś w i ą t e c z n y m lub u r o c z y ­ s t y m dominuje funkcja świąteczna albo uroczysta, a na­ stępnie ostetyczna, obrzędowa, funkcja stroju ludowego lub regionalnego, stanowa i wreszcie praktyczna. W stroju obrzędowym wybija się na plan pierwszy funkcja obrzędowa, ś w i ą t e c z n a i estetyczna. Mniej istotne są w t y m w y p a d k u funkcje stroju ludowego lub regionalnego, funkcja stanowa (zwykle gra rolę o b o j ę t n ą ) i praktyczna. W n i e k t ó r y c h wypadkach poszczególne części stroju obrzędowego nie m a j ą najmniejszego zadania prak­ tycznego. Funkcja przeważająca, jeżeli jest bardzo silna, zmusza do tolerowania tego, że ubranie jest niewygodne, a nawet niekiedy sprawia ból (np. nakrycie głowy panny m ł o d e j , druhen i starościn). Przejście funkcji stroju odbywa się często po n a s t ę p u ­ jącej l i n i i : strój codzienny — strój świąteczny — strój uro­ czysty — strój o b r z ę d o w y . Podany powyżej p o r z ą d e k funkcji jest oczywiście pewnym uproszczeniem. W poszczególnych wypadkach sche­ mat ten m o ż e przebiegać inaczoj. Strój nicobowiązująoy jako powszedni może się s t a ć obowiązujący jako ś w i ą t e c z n y . Strój zaś świąteczny m o ż e zanikać u ludu, stając się strojem a k t y w n y c h uczestników wesela. Przy przejściu stroju powszedniego w ś w i ą t e c z n y i świątecznego w o b r z ę d o w y wraz ze słabnięciem jednych funkcji wzrasta siła innych i zjawiają się nowo. N a p r z y k ł a d lniana koszula, dawniej u ż y w a n a jako strój codzienny, zmienia funkcję — staje się częścią stroju, w k t ó r ą ubiera się nieboszczyka. Podobnym przejściem od zwykłego zapla­ tania wdosów do czysto obrzędowego jest zaplatanie włosów druhen na pogrzebie. 121 �Strój świąteczny, gdy jest ubiorem noszonym do koś­ cioła, u z a l e ż n i o n y jest z kolei od zwyczajów kościelnych. Tak więc w Dolinie Boszackiej ksiądz co niedziela nosi inny ornat, a kobiety w zależności od tego p r z y w d z i e w a j ą jeden z 52 posiadanych f a r t u c h ó w . Do kościoła inaczej wiąże się też rogi chust i t p . Strój jest znakiem w y r ó ż n i a j ą c y m , całość lub szczegół w s k a z u j ą z k i m m a m y do czynienia. Zdarza się jednak, że znak jest złożony, i choć jeden element jest identyczny, drugi wskazuje na różnicę. Tak np. z a r ó w n o pan m ł o d y jak i rekrut m a j ą te same w i ą z a n k i u kapelusza, ale rekruta w y r ó ż n i a j ą konopne spodnie. Uwzględnianie tylko jednego elementu prowadzić więc może do błędu. Strój — jako znak — wyróżnia ludzi określonych za­ w o d ó w , np. m ł y n a r z y , pasterzy i t p . we wszystkie dni świą­ teczne, a niekiedy i powszednie. N p . w stroju s t a n i a ń s k i m spodnio są szyte prawie powszechnie z czarnego p ł ó t n a policyjnego, ozdobione z przodu sznurowaniem niebieskim. T y l k o m ł y n a r z e i n i e k t ó r z y staruszkowie noszą dotychczas spodnie z sukna jasnoniebieskiego, u ż y w a n e g o niegdyś powszechnie, podobnie jak w pobliskich Węgrzech. Czasem s t r ó j sygnalizuje funkcję jego nosiciela w gromadzie. „ D a w ­ niej t y l k o w ó j t nosił b u t y , pozostali kierpce". Jak widać z powyższego, ten sam strój m o ż e mieć k i l k a funkcji. U jednych członków społeczności wiejskiej j e d n ą , u innych — drugą. Czasem ten sam strój ma równocześnie i funkcję znaku stanowego, i funkcję stroju obrzędowego. N o s z ą go: pan m ł o d y w dzień ślubu, a k t y w n i uczestnicy obrzędów i b o g a с i chłopi. Tendencja do rozróżniania s t a n ó w w stroju pozostaje i przy niwelacji strojów, t j . przy odejściu od regionalnych wiejskich do neutralnych wiejskich u b r a ń . N p . w n i e k t ó r y c h okolicach szlachcianki nosiły grzebienie we włosach innego koloru, niż włościanki. W a ż n a jest t a k ż e funkcja magiczna poszczególnych części stroju ludowego. F u n k c j ę m a g i c z n ą m i a ł y wyszycia na strojach dziecięcych. W stroju bohuslavskim np. szyto ubranka haftowane na czerwono, by dziecka n i k t nie za­ uroczył. Koszula kobieca — bardzo i n t y m n a część kobiece­ go ubrania (niektórzy mężczyźni nie widzieli jej nigdy w życiu) m i a ł a m a g i c z n ą moc leczniczą, przy zaklinaniu m ę ż c z y z n albo b y d ł a . F u n k c j a regionalna, p r z e c h o d z ą c a niekiedy w narodo­ wą, jest znana najbardziej. Uwadze badaczy u c h o d z ą często minimalne regionalne różnice w stroju, np. ilość fałd w czep­ cu, guzików w gorsecie i i n . B y ć m o ż e są t o dawne oznacze­ nia parafii. Jak z powyższego w y n i k a , przebadanie faktów etno­ graficznych pod względem ich funkcji może nam w y t ł u ­ m a c z y ć cały szereg kwestii dotychczas nie w y j a ś n i o n y c h . J e d n ą z nich jest problem szybszego zaniknięcia stroju ludowego chłopów wielkoruskich, niż mieszkańców Moraw­ skiej Słowacji. J e d n ą z pi'zyczyn b y ł a r ó ż n a n a r o d o w o ś ć uciskanych i uciskających. W regionach, w k t ó r y c h różnica m i ę d z y narodem uciskanym a u c i s k a j ą c y m jest u d e r z a j ą c a , n a r ó d uciskany t r z y m a się stroju ludowego jako przejawu narodowości. I n n a przyczyna — porzucenie stroju tradycyj nogo z a m y k a ł o d o s t ę p do funkcji społecznych: np. w M i kulczycach, jeżeli k t o ś miał nowomodny b r ą z o w y kożuch, nie m ó g ł b y ć wybrany w ó j t e m . Niekiedy chłopi noszą z d u m ą strój ludowy, k t ó r y w t y m w y p a d k u pełni t a k ż e funkcję stroju stanowego, by zamanifestować, że stoją wyżej od mieszczan. P o r ó w n u j ą c funkcję stroju wiejskiego u chłopów wielko­ ruskich i morawskosłowackich dochodzimy do wniosku, dlaczego w Rosji strój ludowy zanikł tak wcześnie. Otóż w Rosji zanikł strój ludowy, ponieważ ujednonarodowił się charakter w a l k i klasowej — mieszczaństwo i rzemieślnicy 122 stali się bliżsi chłopom, nie b y ł o powodu się o d r ó ż n i a ć . Natomiast na Morawskim Słowacku strój ludowy miał w X V I I I i X I X wieku funkcję stroju narodowego. Chłopi morawscy przeciwstawiali się m . i n . przy pomocy stroju — zniemczonemu miastu lub zniemczonemu obszarnikowi. S t ą d właśnie k o n s e r w a t y w n o ś ć stroju, podtrzymywana jeszcze w X I X w . przez inteligencję wiejską i miejską walczącą o odrodzenie narodowe. Strój może mieć t a k ż e funkcję zamanifestowania przy­ należności do konkretnej grupy wyznaniowej.,,W gromadach i okolicach katolickich stroje miały t e n d e n c j ę do większej jaskrawości i przepychu niż w gromadach ewangelickich". Strój ludowy ma t a k ż e funkcję wskazywania na wiek swego u ż y t k o w n i k a . W n i e k t ó r y c h gromadach strój ludowy jest obowiązujący t y l k o dla starszego pokolenia; przypadki takie m a j ą s w ą analogię w miastach. Starcy n o s z ą ubranie, k t ó r e b y ł o modne za czasów ich młodości. Niekiedy obserwu­ jemy inny w a r i a n t : starzy noszą się inaczej, młodzi inaczej, w y r a ź n i e dla zaznaczenia wieku. N p . w stroju kyjovskim koło szyi i r ą k spina się koszule sznurkami — u starych b i a ł y m i , u m ł o d y c h czarnymi kokardami. N a wsi znajdujemy wiele p r z y k ł a d ó w w stroju odróż­ niania ż o n a t y c h od n i e ż o n a t y c h . Jeszcze w y r a ź n i e j określa s t r ó j , czy kobieta jest z a m ę ż n a , czy nie. Funkcja ta ujawnia się szczególnie jaskrawo, gdy dotyczy dziewczyny, k t ó r a nie spełniła w y m a g a ń moralności obyczajowej. Taka dziew­ czyna nie ma prawa włożyć stroju panny młodej — „ k o r o n y " , ma obowiązek w inny sposób wiązać c h u s t k ę , inaczej się czesać i t p . N a obszarze morawskosłow ackim uwodziciel t a k ż e nie p o z o s t a w a ł bezkarny. Musiał natychmiast zdjąć pióra i w s t ą ż k i z kapelusza — młodzież nie tolerowała go m i ę d z y sobą w kościele. r Erotyczna funkcja stroju ludowego często tworzy całość z e s t e t y c z n ą . Ten związek jest zrozumiały, ponieważ zadaniem obu funkcji jest p r z y c i ą g a ć u w a g ę . Strój dziecięcy ma t a k ż e szereg funkcji pozapraktycznych. Poduszka na chrzcie b y ł a specjalna dla konkretnej płci. Małe dzieci nosiły jednakowe sukienki niezależnie od pici. Kiedy dziewczynka zaczynała „się d z i e w c z y ć " , dosta­ wała „ b a w e ł n i a n k ę " (rodzaj spódnicy, wyróżniający, że nosząca j ą nie jest już dzieckiem). S t r ó j j e s t w i ę c c a ł y m z e s p o ł e m z n a k ó w , jest zjawiskiem k u l t u r y materialnej, k t ó r e stało się zjawiskiem rzeczywistości ide­ ologicznej. Takie ścisłe połączenie strukturalne rzeczy i zna­ k u w jednym przedmiocie spotykamy bardzo często, nie t y l k o w strojach. Funkcja stroju jest wyrazem d ą ż e ń jego posiadacza, odzwierciedleniem p o g l ą d ó w estetycznych, mo­ ralnych i innych. Strój ludowy ze swymi funkcjami jest t y l k o c z ą s t k ą całościowej s t r u k t u r y b y t u , k t ó r a z a k ł a d a się na innych podstawach, j a k system ekonomiczny, p o g l ą d na świat. W y n i k a z tego, że nie m o ż n a sztucznie z a t r z y m a ć jednej części s t r u k t u r y , gdy zostaje ona zmieniona w całości. Dlatego próby utrzymania starego stro­ j u l u d o w e g o w tej czy i n n e j formie, gdy nie ma dla n i e j w a r u n k ó w w całej stru­ kturze życia, p o z o s t a n ą bezowocno. O m ó w i o n a t u praca należy do ciekawszych we współ­ czesnej literaturze etnograficznej i na pewno celowe b y ł o b y wydanie jej w polskim przekładzie razem z i n n y m i arty­ k u ł a m i Bogatyriewa o teatrze l u d o w y m i folklorze. Są to a r t y k u ł y w a ż n e , przede wszystkim jako bodźce inspirujące do rozszerzenia obszaru naszych z a i n t e r e s o w a ń . Antoni Kroh �