https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24bb67ad76dacc95f49ed82ad3272dfa.pdf 6f450cd348cae40db2ab821c26199672 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3366 Title A name given to the resource Katolicyzm Litwinów w oczach Polaków na Wileńszczyźnie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.69-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Halemba, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katolicyzm Litwinów w oczach Polaków na Wileńszczyźnie Agnieszka Halemba Wileńszczyznę zamieszkuje k i l k a n a r o d o w o ś c i . N i e k t ó r e od dawna w s p ó ł t w o r z ą jej etniczny obraz, inne pojawiły się po wojnie w w y n i k u przemieszczeń, powszechnych w czasach istnienia Z S R R . R ó w n i e ż pod w z g l ę d e m religii nie jest to obszar jednorodny w i e l o n a r o d o w o ś ć i wieloreligijność są od dawna cechami w y r ó ż n i a j ą c y m i Wileńszczyznę. Pośród kościołów jakie tutaj działają, najliczniej reprezen­ towana jest religia rzymsko-katolicka. K a t o l i k a m i zaś są przede wszystkim Polacy i L i t w i n i . Ś w i a d o m i e pomijam w tym miejscu p r z y n a l e ż n o ś ć religijną B i a ł o r u s i n ó w . Jest to bowiem problem bardzo skomplikowany, a nieistotny dla treści niniejszego szkicu. O k r e ś l e n i e k o g o ś B i a ł o r u s i n e m jest trudne i problematyczne. Kryteria s a m o o k r e ś l e n i a wydają się dla samych zainteresowanych niezbyt jasne często nie potrafią się o n i jednoznacznie o p o w i e d z i e ć za w ł a s n ą przy­ należnością do n a r o d o w o ś c i białoruskiej b ą d ź polskiej. Zwykle ma to miejsce w ó w c z a s , gdy są katolikami a w d o m u używają gwary b i a ł o r u s k i e j . Religia staje się wtedy istotnym czynnikiem określenia p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej. Bycie ka­ tolikiem implikuje w ich rozumieniu p r z y n a l e ż n o ś ć do narodowości polskiej. W ten więc s p o s ó b stwierdzamy, że - w powszechnym odczuciu r o z m ó w c ó w - na Wileńszczyźnie żyją tylko dwie n a r o d o w o ś c i katolickie: L i t w i n i i Polacy. Od lipca 1991 do listopada 1992 roku p r o w a d z i ł a m badania w ś r ó d P o l a k ó w mieszkających na Wileńszczyźnie. Moimi informatorami byli m i e s z k a ń c y wsi i m a ł y c h mias­ teczek o r ó ż n y m wieku i w y k s z t a ł c e n i u . R o z m a w i a ł a m zarówno z osobami, k t ó r e skończyły zaledwie kilka klas szkoły powszechnej, jak i z dyrektorami szkół. Wiek roz­ mówców zawierał się między 28 a 90 rokiem życia. W y b ó r rozmówców był ś w i a d o m y . I n t e r e s o w a ł mnie szczególnie specyficzny dla relacji polsko-litewskich, problem stosunku Polaków do litewskiego katolicyzmu. Polacy przyznają, że L i t w i n i są katolikami. W trakcie badań p r z e k o n a ł a m się jednak, że jest to opinia powierz­ chowna, zawierająca zupełnie inny ukryty sens. Zebrane przeze mnie i k o l e g ó w m a t e r i a ł y d o w o d z ą , m o i m zdaniem, istnienia w ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w obrazu L i t w i n a - p o g a n i r*- To zaś przekonanie ma w p ł y w na p o g l ą d y d o t y c z ą c e litewskiego katolicyzmu. Narastający antagonizm polsko-litewski, coraz większa Jczoa n i e p o r o z u m i e ń i z a t a r g ó w między n a r o d o w o ś c i ą , która ostatnio zyskała w ł a d z ę na Wileńszczyźnie, a narodo­ wością, która tę w ł a d z ę kiedyś m i a ł a , jest p r z y c z y n ą tworzesię ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w coraz bardziej rozbudowa­ n o wizerunku L i t w i n a j a k o obcego. Tkwiący w ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w obraz Litwina-poganid z o dobrze koresponduje z wizerunkiem L i t w i n a •,°bcego. Polacy przypisując L i t w i n o m p o g a ń s k o ś ć . zdecy­ dowanie o d r ó ż n i a j ą w ł a s n ą wiarę od ich wiary. Religia jest ">yt ważną s p r a w ą w życiu społeczności wiejskiej, żebv £> cy mogli p r z y z n a ć w ostatnich latach antagonistycznej s^Pie pełny status w s p ó ł w y z n a w c ó w . 1113 w n a b a r la Polacy raczej nie zaprzeczają wprost istnieniu litewskiego katolicyzmu, c h o ć i o takich opiniach w dalszej części a r t y k u ł u będę pisać. Polacy wiedzą, że L i t w i n i są k a t o l i k a m i , ale czy rzeczywiście przyjmują to do w i a d o m o ś c i i a k c e p t u j ą ? Na podstawie przeprowadzonych r o z m ó w d o s z ł a m do wnio­ sku, że katolicyzm L i t w i n ó w nie jest t y m samym dla P o l a k ó w co ich w ł a s n a wiara. Przede wszystkim Polacy p r z y z n a j ą c , że L i t w i n i są katoli­ kami, nie z a p o m i n a j ą o ich p o g a ń s k i e j przeszłości. C z ę s t o i chętnie m ó w i ą o t y m , że L i t w i n i byli kiedyś poganami. Widoczne są dwa sposoby przedstawiania dawnych wierzeń litewskich. Pierwsza postawa, to kompletne deprecjonowanie litews­ kiej przeszłości. P o g a ń s k i okres w historii L i t w i n ó w jest k r ó t k o i dobitnie o k r e ś l a n y j a k o czas dzikości i n i e u p o r z ą d kowania. „ T o ż to dziki naród był, co pani myśli, że oni kultura mieli jaka'.' Żyli jak bydło takie!" ( M . , 1.80, S u ż a n y - K a j d a n e l e ) . „Ja dzisiaj jestem stara i bym za lego Jagaiłę me szła. Brodaly. kosmaty." ( K „ I. 55, Ż y ż m y ) . „Przed chrztem to oni byli jak dzikusy, w nikogo nie wierzyli." ( M . , 1.60, Podumble). D r u g i s p o s ó b przedstawiania p o g a ń s t w a L i t w i n ó w obej­ muje z a r ó w n o zupełnie fantastyczne, pojedynczo występują­ ce opowieści, j a k i opisy funkcjonujące w całej społeczności. W s p ó l n ą cechą tych wypowiedzi jest podawanie wielu szcze­ g ó ł ó w , k t ó r e mają s u g e r o w a ć z n a j o m o ś ć tematu przez rozmówców. W ś r ó d opowieści fantastycznych zwraca u w a g ę wypo­ wiedź 75-letniej kobiety ze S u ż a n , k t ó r a d o k o n a ł a p o r ó w ­ nania dawnej wiary litewskiej z w i a r ą z a b ó j c ó w Chrystusa. Jest to niewątpliwie p r z y k ł a d deprecjonowania litewskiego katolicyzmu. „ M n i e kiedyś jedna dziewczyna powiedziała, ja nie wierzyła, jakie oni byli podłe te Litwini. Oni mieli laka wiara jak le, co Pana Jezusa chcieli zabić. T a k a mieli wiara. T a k a j a k a ś niedobra ichnia, ja nie wiem jak ona nazywała się." ( K „ 1.75, Sużany). Jednak większość r o z m ó w c ó w opisuje wiarę Litwinów w s p o s ó b p r z y w o d z ą c y na myśl literackie prace d o t y c z ą c e dziejów L i t w y z X I X wieku. J e d n ą z prac, w której wymienio­ ne są prawie wszystkie z przytaczanych w rozmowach p r z y k ł a d ó w wierzeń litewskich, jest dzieło Teodora N a r b u t t a Dzieje starożytne narodu litewskiego, wydawane w latach 1835 1841. W s p o m i n a m tu o tej pracy, g d y ż m i m o wielo­ krotnej k r y t y k i , k t ó r a s p o t k a ł a Teodora N a r b u t t a j a k o historyka, i m i m o tak odległej daty wydania dzieła, jest ono obecnie propagowane przez w ł a d z e litewskie j a k o ź r ó d ł o potocznej wiedzy o dawnej historii i wierzeniach Litwinów. A u t o r był wielokrotnie krytykowany, m.in. przez Aleksand­ ra Brucknera, za wypaczanie, czy wręcz fałszowanie źródeł. C h o c i a ż jego książka jest uznawana obecnie przez nauko­ w c ó w za dzieło literackie a nie historyczne, na Litwie jest odbierana właśnie j a k o praca historyczna. Echa tej lektury. 69 �II. 1-5, Szawle. Góra Krzyży d o s t ę p n e j w wielu k s i ę g a r n i a c h , m o ż n a u s ł y s z e ć c h o c i a ż b y w g a j a c h i na u r o c z y s k a c h , k t ó r e s ł u ż y ł y z a miejsca o b r z ę d ó w w wypowiedziach i s p o t k a ń p o g a ń s k i c h , m o ż e m y u s ł y s z e ć o u r z ę d z i e najwyż­ wskazujących przewodników w jej p o d z i e m i a c h po katedrze wileńskiej, miejsce d a w n e g o k u l t u p o g a ń s k i e g o . P o p r z e z takie w y p o w i e d z i , r a d i o , p r a s ę , telewi­ zję, p o d r ę c z n i k i szkolne, wiadomości z dzieła Narbutta d o c i e r a j ą i do P o l a k ó w . N i e p o d e j r z e w a m w i ę k s z o ś c i m o i c h szego k a p ł a n a litewska traktuje j ą n a t o m i a s t jako 1 „Oni mieli takiego Perkuna w Wilnie. Perkun nazywał się, z czterema mordami bałwan taki. I temu Perkunowi wierzyli i jemu się kłaniali i ofiary dla niego składali. I to wszystko na tym placu, gdzie teraz katedra stanęła." ( M . , 1.80, Sużany). „ A oni w tych lasach palili ognie święte. Ot, w Wilnie koło katedry, tam m o ż e jeszcze jest taki kamień, gdzie oni palili te ognie. Były wybrane takie panienki, co pilnowały tego ognia. Tam się wieczny ogień palił. Pogański jeszcze nazywał się. a potem jak chrzest przyjęli to go zniszczyli." (K... 1.67, Janowo). „Litwini to byli poganie. Oni w swoje bożki wierzyli. Nawet je teraz w telewizji pokazują. Pod Solnecznikami im też takie drewniane bożki poustawiali. Nie chcą o pogaństwie zapomnieć." ( M . , 1.63, Podworyszki). „Litwini przed przyjęciem chrześcijan;,iwa byli poganami, w tym miejscu, gdzie jest teraz katedra w Wilnie, był wcześniej pogański ołtarz, który został zniszczony. Ołtarzem pogańskim, gdzie jest teraz katedra w Wilnie, zajmował się kapłan Krywt Krywejtis z córką Piernata." ( M . , 1.60, Suderwa). P r z y k ł a d y o p i s ó w w i e r z e ń litewskich m o ż n a m n o ż y ć . źródło u p a t r u j ą c w p o p u l a r y z o w a n i u tej wiedzy j e d e n ze s p o s o b ó w integracji n a r o d o w e j . P o l a c y z a ś w y k o ­ rzystują d o c i e r a j ą c e do nich w i a d o m o ś c i na s w ó j s p o s ó b . Zainteresowanie o p o w i e ś c i a m i o d a w n y c h dziejach L i t w y jest w ś r ó d P o l a k ó w d u ż e . C z ę s t o u s ł y s z e ć m o ż n a s z c z e g ó ł o ­ we o p i s y w i e r z e ń l i t e w s k i c h . O p r ó c z i n n y c h p r z y c z y n , k t ó r e m o g ł y w p ł y n ą ć na tę p o p u l a r n o ś ć , w a ż n y m w y d a j e s i ę b y ć p r z e k o n a n i e , ż e L i t w i n i to przedstawiciele innej w i a r y . W i ę k s z o ś ć w i e r z e ń litewskich, o k t ó r y c h m ó w i ą Polacy, o p i s a n a jest t a k ż e u N a r b u t t a - w y j ą t e k s t a n o w i ą w i e r z e n i a o d n o s z ą c e s i ę do k r ó w . T r u d n o w tej c h w i l i s t w i e r d z i ć gdzie tkwi geneza p r z e k o n a n i a o istnieniu t a k i c h w i e r z e ń . M o ż n a t y l k o w y s u n ą ć h i p o t e z ę , ż e ich pojawienie s i ę m a z w i ą z e k z p r z y p i s y w a n i e m c z a s e m L i t w i n o m indyjskiego pochodze­ nia i n a s u w a j ą c y m s i ę s k o j a r z e n i e m : I n d i e - ś w i ę t e k r o w y . „ W i e , Litwini w krowę wierzyli. Oni do drzewa modlili się. świętego w i l e ń s k a k a t e d r a . L a s , u r o c z y s k o , b a g n o , „ r o j s t " , to miejs­ potocznej w i e d z y o d a w n e j , p o g a ń s k i e j historii L i t w i n ó w , prawdopodobnie Krywejte, który pilnował c a o d p r a w i a n i a o b r z ę d ó w przez d a w n y c h L i t w i n ó w : r o z m ó w c ó w o b e z p o ś r e d n i ą z n a j o m o ś ć wymienionej pracy. Propaganda Krywe o g n i a g d z i e ś g ł ę b o k o na L i t w i e l u b w m i e j s c u , gdzie d z i ś stoi 0 t y m , ż e L i t w i n i byli p o g a n a m i , wie k a ż d y . P o l a c y nato­ miast r z a d k o p o d e j r z e w a n i s ą o p o g a ń s k ą p r z e s z ł o ś ć . Ten- Dzikie byli [...] Nic nie rozumieli, tylko do słońca modlili się. do krowy." (K... 1.70, Dziewianiszki). temat Najliczniejsze jednak 1 P o l a k ó w , a nawet jeśli tak s i ę z d a r z y , to p o l s k a p r z e s z ł o ś ć i bardzo różnorodne są w roz­ nie w z b u d z a z a i n t e r e s o w a n i a rzadko przyznają, że p o g a ń s t w o rozmówców. mogło kiedyś Bardzo dotyczyć m o w a c h opisy w i e r z e ń , o k t ó r y c h m o ż n a p r z e c z y t a ć i u N a r ­ p o g a ń s k a jest b a r d z o mglista; n i e o k r e ś l o n y jest c z a s orirf* butta. P r a w i e k a ż d y z o p i s u j ą c y c h w s p o m i n a o l i t e w s k i m tematyka w i e r z e ń . bogu P e r k u n i e ; p o w s z e c h n i e p r z y t a c z a n e s ą opinie n a temat „ - C z y Polacy kiedyś poganami byli? czci o d d a w a n e j przez L i t w i n ó w w ę ż o m , d ę b o w i , k a m i e n i o m , - Polacy? Tego nie słyszałam. Nie, musi Polacy nie byli pogana­ świętym mi. Nie." ( K „ 1.63. Bieczany). ogniom. Polaków bardzo interesują te aspekty d a w n y c h w i e r z e ń L i t w i n ó w , przy opisywaniu k t ó r y c h ł a t w o M ó w i e n i e j e d y n i e o p o g a ń s k i e j p r z e s z ł o ś c i L i t w i n ó w nie m o ż n a w obrazowy s p o s ó b p o k a z a ć ich p o g a r i s k o ś ć i dzi­ jest w y s t a r c z a j ą c y m a r g u m e n t e m p r z e m a w i a j ą c y m z a przed-. k o ś ć . S p o t y k a m y się z o p o w i e ś c i a m i o p o s ą g a c h , s t o j ą c y c h s t a w i o n ą n a p o c z ą t k u t e z ą , ż e k a t o l i c y z m L i t w i n ó w nie j e * 70 �dla P o l a k ó w t y m samym co ich w ł a s n a wiara. Na szczęście dla tezy ten argument nie jest j e d y n y m . Relacje o p o g a ń s t w i e Litwinów nie są bowiem wyłącznie o p o w i e ś c i a m i z dawnych czasów dotyczą t a k ż e dnia dzisiejszego. Warto przyjrzeć się, w j a k i s p o s ó b Polacy przedstawiają litewskie zwyczaje. O k r e ś l a n e one są j a k o inne niż polskie, i jest to składnik o g ó l n e g o wizerunku Litwinów j a k o obcych. Dla nas ważne jest jednak t o , że Polacy szukając genezy tych różnic odwołują się do p o g a ń s t w a L i t w i n ó w . Bardzo często różne o d m i e n n o ś c i argumentowane są p o z o s t a ł o ś c i a m i w l i ­ tewskich zwyczajach e l e m e n t ó w dawnych o b r z ę d ó w . Polacy bardzo wyraźnie p o d k r e ś l a j ą p r z y w i ą z a n i e L i t w i n ó w do dawnych obyczajów, wydaje się. że d a w n o ś ć w t y m w y p a d k u znaczy tyle, co czas sprzed chrztu L i t w y . Określenie „ d a w ­ ny" i „ p o g a ń s k i " w k o n t e k ś c i e litewskim występują wymien­ nie, często pojawia się też wyrażenie „ z dawnych p o g a ń s k i c h czasów". D a w n o ś ć litewska to dla P o l a k ó w czasy p o g a ń s k i e . Najczęściej przytaczanymi i najmocniej, zdaniem roz­ mówców, z w i ą z a n y m i z p o g a ń s t w e m wydarzeniami w życiu Litwinów są o b r z ę d y weselne, wigilia świętego Jana, oraz zwyczaj kładzenia kamieni przed litewskimi d o m a m i . Oczy­ wiście, nie są to wszystkie przypadki przytaczane przez rozmówców, a jedynie najczęściej się p o w t a r z a j ą c e . Pozos•ałość dawnych k u l t ó w widzą bowiem r o z m ó w c y t a k ż e Pieśniach czy rzeźbieniu litewskich krzyży. C z ę s t o k a ż d a odmienność wobec polskiego w z o r u traktowana jest j a k o Pozostałość p o g a ń s k a . M o ż n a jednak z a u w a ż y ć tendencję wykorzystywania przez P o l a k ó w wiedzy o dawnych wierzeniach L i t w i n ó w przy wskazywaniu tych e l e m e n t ó w " ^ o z a j ó w , k t ó r e miałyby być pozostałościami czasów p o g a ń ­ w d o skich. Ogień, kamienie, d ę b y , n i e z r o z u m i a ł e śpiewy mające swoje miejsce w dzisiejszych zwyczajach litewskich, b u d z ą wątpliwości P o l a k ó w . T a k jest np. z obchodzeniem wigilii św. Jana. gdzie właśnie ogień j a k o z n a c z ą c y składnik daw­ nych wierzeń litewskich, wskazywany jest j a k o d o w ó d dzisiejszej p o g a ń s k o ś c i o b r z ę d u . Wesele litewskie jest postrzegane j a k o o b r z ę d stary, bar­ dzo rozbudowany, obfitujący w wiele zwyczajów nie zna­ nych Polakom. W i ę k s z o ś ć r o z m ó w c ó w opisujących, b ą d ź tylko w s p o m i n a j ą c y c h takie wesele, p o d k r e ś l a : to u nich jeszcze z dawniejszych czasów p o z o s t a ł o . O g ó l n e stwier­ dzenia o o d m i e n n o ś c i , d a w n o ś c i oraz p o g a ń s k o ś c i litews­ kiego wesela są częstsze niż d o k ł a d n e opisy. Pojawiają się też dłuższe opowieści z o k r e ś l e n i e m wesela j a k o o b r z ę d u prze­ c h o w u j ą c e g o zwyczaje p o g a ń s k i e : „Wesele u Litwinów jest inne. U nich e l e m e n t ó w p o g a ń s k i c h jest d u ż o . bardzo ciekawe, wieszają swata, wyjdą na p o d w ó r k o , przyszykują sznur i będą wieszać swata. Jeden z gości ubiera się za Cygana jako poganin, bo Cygan to najgorsze co m o ż e być. O n będzie wieszał swata. [...] Potem nad basen idą. polewają wianek p«i mi v młodej spirytusem i płonący na w o d ę puszczają. D o tej wody kwiatów narzucają, wianki ze świeczkami pływają. D o o k o ł a basenu wszyscy goście stoją, śpiewają. U nich bogata symbolika, różne pieśni, bo to z p o g a ń s t w a u nich się ciągnie. U nich wszystko dawniejsze." ( M . , 1.65, Suderwa). Polacy twierdzą też! że L i t w i n i lubią k o ł o swoich d o m ó w umieszczać kamienie. C h c i a ł a b y m t u podkreślić, że nie jest m o i m zamiarem śledzenie e l e m e n t ó w p o g a ń s k i c h w obycza­ jach i zachowaniach L i t w i n ó w . Nie twierdzę, że w j a k i m k o l ­ wiek opisanym przeze mnie litewskim zwyczaju są p o z o s t a ł o ­ ści dawnej wiary L i t w i n ó w . M o i m celem jest pokazanie 77 �w jaki sposób obraz L i t w i n a - k a t o l i k a jest u Polaków z d o m i n o w a n y przez w i z e r u n e k L i t w i n a p o g a n i n a . D l a t e g o w t y m w y p a d k u w a ż n e jest nie to, czy L i t w i n i k ł a d ą k a m i e n i e p r z e d s w o i m i d o m a m i , ale to, w j a k i s p o s ó b ten a u t e n t y c z n y za bardzo w a ż n y s k ł a d n i k d a w n y c h w i e r z e ń litewskich, w y ­ stępuje w opowieściach dotyczących k a p ł a n ó w pilnujących ś w i ę t e g o ognia, litewskich modlitw, ś p i e w ó w i t a ń c ó w w o k ó ł r o z p a l o n y c h ognisk. G d y z d a m y sobie s p r a w ę z tej wiedzy P o l a k ó w na temat litewskiej o b r z ę d o w o ś c i p o g a ń s k i e j , nie b ę d z i e n a m s i ę w y d a w a ć d z i w n y m k o j a r z e n i e przez n i c h o b c h o d z e n i a wigilii ś w . J a n a z p o g a ń s t w e m . P o l a c y n a d a j ą w s w o i c h w y p o w i e d z i a c h temu ś w i ę t u c h a r a k t e r w y ł ą c z n i e Doeański jednocześnie stanowczo odcinaiac sie od ieeo o b c h o d z e ń a i uznając obrzęd świętojański za zwyczaj wyłą­ c z n i e litewski U w a ż a j ą ż e n a j w a ż n i e j s z y m elementem ś w i ę ­ ta jest d l a L i t w i n ó w m i e n i e ognisk i ś o i e w y w i c h ś w i e t l e n a t y c h m i a s t k o j a r z o n e iest z k u l t a m . p o g a ń s k i m i nazwa nie c h r o n i tego ś w i ę t a przed takimi co Katolicka wyraźnymi ocenami T a k ż e w ś r ó d innych z w y c z a j ó w litewskich Polacy w i d z ą pozostałości pogańskiej przeszłości. R o z m ó w c y i komentują np. specyficzne zauważają rzeźbienia litewskich L i t w i n o m jest t e ż p r z y p i s y w a n a s z c z e g ó l n a c z e ś ć d l a dębu D ą b jest w y m i e n i a n y j a k o element d a w n y c h w i e r z e ń litews! c z y w y i m a g i n o w a n y fakt jest o d b i e r a n y przez P o l a k ó w . J a k j u ż p i s a ł a m , o g i e ń jest u w a ż a n y przez P o l a k ó w z p o g a ń s t w a . " ( M . , 1.65, Sużany). „Litwini inaczej rzeźbią swoje krzyże. Mnie się nie podobają u. krzyże, wielkie." ( K „ 1.86, Sużany). krzyży o r a z m a t e r i a ł , z k t ó r e g o s ą one n a j c z ę ś c i e j w y k o n y w a n e . N i e o b u r z a j ą s i ę , czego m o ż n a by s i ę s p o d z i e w a ć , n a o b a r c z a n i e symbolu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o elementami, w e d ł u g nich, p o g a ń ­ kich z a r ó w n o przez N a r b u t t a , j a k i przez rozmówców W e d ł u g P o l a k ó w s z c z e g ó l n y s z a c u n e k m a j ą d l a niego L i t w i n i , t a k ż e d z i ś . T o w ł a ś n i e u s t ó p d ę b ó w P o l a c y umiej), c a w i a j ą s p o t k a n i a i festiwale litewskie, p r z y nich z b i e r a j ą sk L i t w i n i c h c ą c u c z c i ć j a k i e ś ś w i ę t o , p r z y n i c h ś p i e w a j ą dawnj p i e ś n i . T a k ż e oficjalne o k a z j e s ą p o d k r e ś l a n e przez sadzenie drzewek d ę b o w y c h . „Ja to już dawno słyszałam, że oni byli poganami i że u nich bót to był d ą b . Rzeczywiście oni teraz wszędzie dęby sadzą, bo to jui nazywają święte drzewa. Nawet w Niemenczynie jak ta Litwa s w o b o d ę dostała, to posadzili też d ą b k o ł o kinoteatru i tańczyli tam Litwini za ręce się wziąwszy i śpiewali te litewskie pieśni. Tańczyli, to bardzo dziko w y g l ą d a ł o [...] Ale d ą b został u nich i teraz świętym drzewem. Gdzie Litwini nie sadzą, to sadzą tylko d ę b y . " ( K , 1.40, Janowo). „ - No tak, d ą b to u nich święte drzewo. D ą b to najmocniejsze drzewo na Litwie. - Skąd się wzięło to święte drzewo? - Jak kiedyś oni byli pogany, to to też było ich święte drzewo. A teraz tak samo lubią dęby, jakieś wianki plotą, jak kto się zasłuży, to z d ę b o w y c h liści najwięcej. T o chyba, że z pogaństwa z o s t a ł o . " ( K „ 1.67, Janowo). Litwini są także posądzam o okazywanie szczególnej s \ m p a t n w ę ż o m z a r ó w n o d a w n i e j , j a k i teraz. C i e k a w e jesłj s k i m i . K r z y ż litewski pozostaje k r z y ż e m . Jego zdobienie c z y zestawienie s ą d ó w n a temat litewskiego m a t e r i a ł , z k t ó r e g o jest w y k o n a n y , nie s ą t r a k t o w a n e ze z t y m c o m ó w i s i ę o B i a ł o r u s i n a c h . W r o z m o w a c h dotyczą* c h o ć r o z m ó w c o m raczej sie nie p o d o ­ c y c h jednej i drugiej n a r o d o w ś c i w ę ż e p o j a w i a j ą się j a t o szczególna niechęcią s t o s u n k u do węży b a j ą . S ą to d l a n i c h kolejne p r z y k ł a d y p o z o s t a ł o ś c i p o g a ń s t - zwierzęta hodowane w domach. W e d ł u g P o l a k ó w , wu w ś r ó d dzisiejszych L i t w i n ó w . „Poczucie dawnej wiary pogańskiej u Litwinów jest, w e ź m y rusini t r z y m a j ą w ę ż e ze w z g l ę d ó w u t y l i t a r n y c h krzyże, z jakiego drzewa oni je robią? Z dębu. Ja liczę, że to ostatek 72 Biało­ „gdzie wąi jest t a m j u ż m y s z y nie m a " , n a t o m i a s t L i t w i n i l u b i ą węże, ponieważ kiedyś, za c z a s ó w pogańskich „czcili ich jak �r I 5 świętych u nas, taki obrzad mieli. K a r m i l i ich czym mieli najlepszym". Wśród r ó ż n o r o d n y c h zwyczajów litewskich Polacy ko­ mentują tylko te, k t ó r y c h o d m i e n n o ś ć m o ż e być uzasad­ niona przez p o z o s t a ł o ś c i p o g a ń s t w a . W wielu o b r z ę d a c h Polacy widzą więc elementy p o g a ń s k i e , i to i m w konsekwen­ cji pozwala na ukazanie katolicyzmu Litwinów j a k o nie w pełni w a r t o ś c i o w e g o . W pokazanych p r z y k ł a d a c h Pola­ kom chodzi nie tylko o p o d k r e ś l e n i e różnicy w zwyczajach, ale też o zaakcentowanie tej różnicy w wierze. W czym jeszcze Polacy dostrzegają p o g a ń s t w o Litwinów? Jest w rozmowach kilka p r z y k ł a d ó w świadczących o t y m , że pewne ich negatywne cechy charakteru, j a k . . b e z k u l t u r n o ś ć " . „zajadłość", „ z a w z i ę t o ś ć " , są związane z nimi j a k o poganami. Z rozmów tych wynika, że Litwa dla P o l a k ó w zawsze była dzika, że Polacy przynieśli t u chrzest, a wraz nim kulturę, lecz mimo ich s t a r a ń i dzisiejsi L i t w i n i dzikimi w j a k i m ś stopniu pozostali. R o z m ó w c y o d p o w i a d a j ą c na pytanie o charakter Litwinów czy stosunki z nimi uzasadniają czasem swoje negatywne opinie stwierdzeniami: jakże oni m o g ą być kul­ turalni, dobrze wychowani dobrzy skoro dopiero niedawno [600 lat temu'] zostali wprowadzeni przez P o l a k ó w l ' ] w krąg ludów cywilizowanych T o że przed chrztem L i t w i n , byli bez kultury" i żyli jak dziczka" jest odnoszone do "czasów obecnych, bo przecież oni niedawno zostali ochrzczeni" " d o o P o l a c y k u ł t u r e i m p r z y n i e ś l i " Z a j a d ł o ś ć " litewska związana jest z p o g a ń s k i m i czasami " L i t w i n i wtedy tylko bili się, Walczyli, żyh niemal j a k zwierzęta: pier „Litwini są zawzięci. To z pogaństwa u nich we krwi taka *awzictość. teraz oni katolicy, ale kiedyś byli poganie. Bić się mogli ciągle." (K., 1.72, Piłałówka). . ' n n y m problemem poruszanym w rozmowach, k t ó r y c h mterpretacja dostarczy nam dobitnych a r g u m e n t ó w przema­ k a j ą c y c h za tezą p r z e d s t a w i o n ą na p o c z ą t k u pracy, jest z a u w a ż a n y przez P o l a k ó w ś w i a d o m y n a w r ó t L i t w i n ó w do dawnej wiary. Szczególnie ta sprawa wymaga b a d a ń t a k ż e w ś r ó d samych L i t w i n ó w , bez nich bowiem nie wiemy ile prawdy, a ile fikcji jest w o p o w i e ś c i a c h P o l a k ó w na ten temat. Potoczne obserwacje skłaniają do wniosku, że działa­ cze litewscy ze szczególnym pietyzmem o d n o s z ą się do przedchrześcijańskiej przeszłości swojego kraju. Szeroko rozpowszechniana jest omawiana j u ż przeze mnie książka Teodora Narbutta, w s p o m n i a ł a m też o p o d r ę c z n i k a c h szkol­ nych, pełnych opowieści o K r y w e Krywejte, Perkunie, Giedyminie. S p o t k a ł a m się z zestawem p o c z t ó w e k , usiłują­ cych w r ó ż n y s p o s ó b w p ł y n ą ć na ugruntowanie litewskich uczuć narodowych, między innymi przez ukazanie scen silnie k o j a r z ą c y c h się z p o g a ń s k i m i o b r z ę d a m i . Ustawienie po­ piersi postaci historycznych w muzeum w K o w n i e Jagiełło stoiacy gdzieś z b o k u i wielki oosag W i t o l d a - te i wiele innych f a k t ó w świadczy o nastawieniu działaczy litewskich. Jednak w z w i ą z k u z brakiem na ten temat b a d a ń , dla nas pozostaje na razie faktem tylko to że często litewskie pielęgnowanie tradycji jest odbierane przez P o l a k ó w jako cheć p o w r o t u do p o g a ń s t w a Ruch w k i e r u n k u p o d k r e ś l a n i a własne, h i s t o r i i . tradycji w ś r ó d L i t w i n ó w jest przez P o l a k ó w z a u w a ż a n y i komentowany Spotkania festiwale litewskie sa postrzegane r t k o orzeiawy n a w r o t u do p o g a ń s t w a Polacy uważnie o b s e r w u j ą takie fakty i k o j a r z ą ich elementy z daw¬ ną litewską w i a r ą „1 teraz te pogańskie zwyczaje wśród Litwinów odżywają. Zbierają się przy dawnych grodziskach, stare, pogańskie pieśni śpiewają. One się jeszcze przechowały. Zakładają kluby świętej rossy, w Kiernowie jest bardzo silny ten klub. Na całą noc zbierają się, ognie palą, śpiewają." ( M . , 1.65. Suderwa). Wielu P o l a k ó w zwraca u w a g ę na istnienie t a k ż e obecnie L i t w i n ó w - p o g a n . D u ż a część s p o ś r ó d tych, k t ó r z y na wstę- 73 �1 pie r o z m o w y o k r e ś l a j ą L i t w i n ó w j a k o k a t o l i k ó w , w d a l s z y m jej t o k u w y r a ż a d a l e k o i d ą c e w ą t p l i w o ś c i c o d o a u t e n t y c z n o ­ ści litewskiego k a t o l i c y z m u . P o l a c y p o d e j m u j ą c y ten temat p o d c h o d z ą do niego w d w o j a k i s p o s ó b . C z ę ś ć r o z m ó w c ó w u w a ż a , ż e tak n a p r a w d ę w s z y s c y lub p r a w i e w s z y s c y L i t w i n i to poganie, k t ó r z y u d a j ą t y l k o k a t o l i k ó w . Jest to w y r a ź n e stwierdzenie o d m i e n n o ś c i litewskiej w i a r y . „Oni nie przyznają ni Boga ni wiary, oni tylko dla oka." ( M . , 1. 77, Widiniance). W i ę k s z o ś ć r o z m ó w c ó w twierdzi j e d n a k , ż e L i t w i n i o t w a r ­ cie p r z y z n a j ą się d o w y z n a w a n i a p o g a ń s k i e j w i a r y . T a k i e w y p o w i e d z i d o t y c z ą raczej k o n k r e t n y c h grup czy o s ó b n i ż o g ó h i L i t w i n ó w . Informatorzy m ó w i ą z a r ó w n o o tym, że w p o s z c z e g ó l n y c h w y p a d k a c h L i t w i n i nigdy nie przestali b y ć poganami, j a k i o tym, ż e w ostatnich latach m a s o w o z w r a c a j ą się k u s t a r y m ' k u l t o m . O p i n i e z b l i ż o n e d o tej ostatniej s ą c z ę s t s z e . L i t w i n i nie d o c e n i a j ą w i a r y k a t o l i c k i e j i c h c ą w r ó c i ć d o d a w n e i religii O d b i e r a i a ia i a k o religie w ł a s n a nrzez n i k o e o nie n a r z u c o n a n i e z a l e ż n a od P o l a k ó w P o i a w i a i a sie relacie m ó w i ą c e o m e t e n s i a c h L i t w i n ó w d o P o l a k ó w k t ó r z y s i ł ą p r z y n i e ś l i i m n o w ć | wiarę* „Jest parę takich, nawet moich przyjaciół z Maciuć, że bardzo tęsknią za dawnymi czasy i tej religii naszej nie chcą uważać. Katolickiej religii nie uważają. My nie widzieli boga, Polaki naszego boga nie widzieli, a niechby było tak jak było. Chcieliby wrócić do swojej wiary dawniejszej, do pogańskiej, do dawnych zwyczajów." ( M . , 1.80, W o ł k o w s z c z y z n a ) . „Litwini wracają do tych swoich zwyczajów. U nich jest pogańskie zwyczaje. Młodzież jest u nich religii pogańskiej. Oni m ó w i ą : my jesteśmy religii pogańskiej. Niedawno w Wilnie było takie ich zebranie. M ł o d z i e ż z długimi włosami szła do pałacu sportu i tam obchodzili te swoje o b r z ę d y " ( K . , 1.50, Dziewianiszki). „Ja byłem kierowcą i jeździłem na L i t w ę ' to z niejednym Litwinem rozmawiałem co chciał na starą wiarę wracać. Ż e też mnie matka ochrzciła, jeden mówił. Trzeba wracać na stara wiara. Jakby kto odkrył pogański kościół teraz to więcej by w nim było ludzi co w katolickim." <M., 1.72, Dziewiamszki). W e d ł u g P o l a k ó w s ą w ś r ó d L i t w i n ó w i tacy, k t ó r z y nigdy nie p r z e s t a w a l i b y ć p o g a n a m i i o t w a r c i e m ó w i ą o swej wierze. P r z y t a c z a n e s ą w r o z m o w a c h k o n k r e t n e d e k l a r a c j e p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b , t w i e r d z ą c y c h , ż e są p o g a n a m i . P o l a c y s t a w i a j ą siebie w t y m w y p a d k u n a p o z y c j i o s o b y relac­ jonującej, starają się s t w o r z y ć pozory n i e w a r t o ś c i o w a n i a litewskich p o s t a w , b a r d z o c z ę s t o u m i e s z c z a j ą o p i s y w a n e w y d a r z e n i e w k o n k r e t n y m czasie i m i e j s c u , c h c ą c u c z y n i ć s w o j ą w y p o w i e d ź bardziej w i a r y g o d n ą . T w i e r d z ą s t a n o w ­ czo, ż e p r z e k a z u j ą m i w r o z m o w i e nie swoje w ł a s n e s ą d y ale to co m ó w i ł L i t w i n . W t y m p r z y p a d k u nie o c e n i a j ą oni z w v c z a i ó w l i t e w s k i c h nie o o d e i r z e w a i a t e ż L i t w i n ó w o u k r y ­ wanie n r a w d z i w y c h zaDatrvwari na religie S t a r a i a sie o o k a z a ć w roli o b i e k t y w n y c h o b s e r w a t o r ó w k t ó r z y t y l k o m ó w i ą mi o litewskich deklaracjach. n a t y c h m i a s t p o p o s t a w i e n i u p y t a n i a o n a j d a w n i e j s z e dzieje kraju. O p o w i a d a j ą c o chrzcie Litwy Polacy z w r a c a j ą u w a g ę n a to, ż e jest o n w y d a r z e n i e m n i e d a w n y m , ż e w m o m e n c i e c h r z t u L i t w y P o l a c y j u ż od d a w n a byli k a t o l i k a m i i ż e w ł a ś n i e o n i p r z y n i e ś l i na L i t w ę n o w ą w i a r ę . S i l n i e p o d k r e ś ­ l a n a jest p o l s k o ś ć J a d w i g i , k t ó r a „ t e g o n i e d ź w i a d k a , tego durnia Jagiełłę przecież przechrzciła". Katolicyzm Litwinów iest m ł o d s z y i Drzez to mniei e o d n v s z a c u n k u P o l a c y w y s t e n u i a w roli n a u c z y c i e l i k t ó r z y m u s i e l i s i ł a z m u s i ć n i e n n k n r n y c h I i t w i n ó w d o n o d n o r z a d k o w a n i a sie n o w r i ™ S ™ T a k i e n ^ t r ^ a n i e ,rhrzti, m o ż e h v r ź r ó d ł e m wiehi interpretacji, jest to m a t e r i a ł n a o s o o n ą p r a c ę . vv t y m miejscu e n c ę z w r o c i e u w a g ę n a to iz sime p o a K r e s i a m e wtasnej roli p r z y c n r z c i e L i t w y daje f o l a K o m p r a w o a o s t a w i a n i a wtasnej w i a r y w y ż e j niz w i a r a L i t w i n o w : „ L i t w i n o m się trzeba pokłaniać dla Polski! Bo polska Jadwiga ochrzciła ich z dziczki." ( M . , 1.67, Bieczany). „Jagiełło to był król litewski i on ożenił się z Jadwigą, z Polką i dal jej Wilno. O n a ochrzciła Litwinów, bo wcześniej byli poganami, w kamienie wierzyli." ( K . , 1.60, Świątniki). „Ja sobie przypomnę, u nas był w pracy taki jeden mężczyzna [...] No i on zawsze śmiał się - wy [Litwini] taki pogański naród byl, niczego nie mieliście, w khimpiach chodziliście, dla tego dęba modliliście się, na tym dębie siedzieliście. Przyszli Polacy, was zdjęl. z tego drzewa, ochrzcili, teraz juz wy zrobiliście sie chrześcijanie i nas nie przyznajecie. (1.40, Janowo). N i e t y l k o fakt c h r z t u L i t w y w niedalekiej p r z e s z ł o ś c i jest k o m e n t o w a n y w r o z m o w a c h . Z d a r z a j ą s i ę t e ż c z ę s t o wypo­ wiedzi, k t ó r e p o d d a j ą w w ą t p l i w o ś ć p r a w o m o c n o ś ć litews­ kiego c h r z t u . C z ę ś ć r o z m ó w c ó w p o d e j r z e w a , ż e nie w s z y s c y Litwini zostali o b j ę c i c h r z t e m . W c z a s a c h p o g a ń s k i c h L i t w i n i miesz­ k a l i po l a s a c h , k t ó r e s t a ł y się k r y j ó w k ą przed P o l a k a m i u s i ł u j ą c y m i z m u s i ć i c h d o p r z y j ę c i a w i a r y k a t o l i c k i e j . Do wszystkich L i t w i n ó w trudno w i ę c b y ł o P o l a k o m dotrzeć i s t ą d w ą t p l i w o ś ć , c z y n i e k t ó r z y z n i c h nie zostali pozos­ t a w i e n i bez c h r z t u j e s z c z e przez d ł u g i e l a t a , m o ż e i d o dziś: Litwini to chrześcijanie katoliki tutaj [...]. T u u nas nie ma p o g a n ó w , m o ż e gdzieś na Litwie g ł ę b o k o . " ( K . 1.63, Wojdagi). „ - A wszystkich wtedy Jadwiga ochrzciła? - Gdzie tam wszystkich m o g ł a ochrzcić. Potem już ich łapali tych Litwinów, chrzcili pojedynczo, oni uciekali, chowali się." (M., 1.82, Sużany). I n n i r o z m ó w c y z w r a c a j ą u w a g ę na s p o s ó b przeprowadze­ nia o b r z ę d u c h r z t u . M a m y d o czynienie z a r ó w n o z opisami, k t ó r e p o d k r e ś l a j ą n i e d o p e ł n i e n i e p e w n y c h , z d a n i e m Pola­ „Przychodzili różni ludzie pożegnać się ze zmarłym. Przyszedł też jeden Litwin. Ludzie wiedzieli, że nie chodzi do kościoła. N o więc przyszedł do domu i zdjął czapkę. Przywitał się i powiedział, że on jest poganin, ale przyszedł pożegnać człowieka. O n mówił: jestem poganin, nie niewierzący." ( K . , 1.80. Dziewianiszki). G d y p r z y p a t r z y m y s i ę teraz w y p o w i e d z i o m P o l a k ó w to otrzymamy subiektywny obraz w s p ó ł c z e s n e g o życia L i t ­ w i n ó w j a k o p r z e s i ą k n i ę t e g o elementami p o g a ń s k i m i . M u s i ­ m y j e d n a k c a ł y czas p a m i ę t a ć o p i e r w s z y c h d e k l a r a c j a c h P o l a k ó w w k t ó r y c h o k r e ś l a j ą oni L i t w i n ó w i a k o k a t o l i k ó w A h v m ó c w nelni z a k w a l i f i k o w a ć w i a r ę l i t e w s k a iako i n n a n i ż w ł a s n a P o l a c y m u s z a o d n o w i e d n i o u s t o s u n k o w a ć sie d o l i h w d t i f w , k a t o l i c y z m u P n e a ń s t w o n o e a ń s t w e m ale nr^e cież Litwini oc^ C h r a e s t L i t w y jest w y d a r z e n i e m w a ż n y m d l a P o l a k ó w . Postacie J a d w i g i i J a g i e ł ł y p o j a w i a j ą s i ę p r a w i e z a w s z e 74 l i . 6. Frgm. pomnika dla wsi Ablinga, spalonej przez N i e m c ó w . I # | (stoi tam zespół przeszło 20 figur, wyk. przez różnych autorów) Fot.: Gasparas Rabkonis - il. 4, 5; L . M r ó z - il. 2 i 3 1 �ÓW koniecznych w a r u n k ó w , aby chrzest byl w pełni prawo­ mocny j a k i z takimi, k t ó r e mówią o chrzcie j a k o o wydarzeS z ł a d n y m i n i e u p o r z ą d k o w a n y m - na pewno nie jest to X a z pozytywny Chrzest L i t w i n ó w nie jest wydarzeniem k | . Obraz chrztu L i t w > ' t o t ł u m ^ t o k i c h U t w n ^ siłę, zmuszanych przez P o l a k ó w d o poddania się o b r z ę d o w i , polacy deprecjonują znaczenie litewskiego chrztu, nie c h c ą c uznać L i t w i n o w za przedstawicieli tej samej wiary: „Te Litwiny kiepskie, których Jadwiga kiepsko chrzciła. Jad­ wiga ich chrzciła w jeziorze. Ona niegramotna była i żle sobie obliczyła i nie dla wszystkich Litwinów starczyło długich, białych koszul do chrztu. Tym dla których nie starczyło ona pomalowała nogi wapnem na biało, a założyła im tylko krótkie koszulki. To ci » kiepsko ochrzczeni." ( M „ 1.50, Podumble). „Mówili, że Jagiełło kupował jakiś materiał i dawał na koszulę po dwa metry czy ile tam i ludzie szedli gdzieś do jakiejś rzeki, oblewali się wodą i to taki chrzest był." (K., 1.67. Janowo). „Litwini byli poganami, nie przyznawali Boga, całymi tabuna­ mi wchodzili do rzeki." ( M . , 1.70, Wojdagi). „Litwini ochrzcili się. Nie zrobili tego jednak z własnej woli. tylko Polacy gnali ich kołami do rzeki Jordan." ( K „ 1.80, Widiniance). Wszystkie sprawy, o k t ó r y c h d o tej pory m ó w i ł a m , m a j ą związek z p o g a ń s t w e m L i t w i n ó w . Rzeczywiście, p o g a ń s t w o jest podawane zdecydowanie najczęściej j a k o wyznacznik bądź przyczyna o d m i e n n o ś c i wiary i zwyczajów. Lecz m i m o występowania p o g a ń s k i c h e l e m e n t ó w w litewskiej kulturze, rnimo deklaracji n i e k t ó r y c h L i t w i n ó w , że wyznają w i a r ę pogańską, m i m o negatywnego obrazu chrztu L i t w y w świa­ domości P o l a k ó w , przyznają o n i , że w większości L i t w i n i są katolikami, a przynajmniej stwarzają takie pozory. Jak wobec tego Polacy oceniają L i t w i n ó w j u ż j a k o k a t o l i k ó w , jak widzą ich p o b o ż n o ś ć ? N a to pytanie nie m o ż n a udzielić ednoznacznej odpowiedzi. Z d a r z a j ą się wypowiedzi bardzo ostre, zarzucające L i t w i n o m nawet profanację k o ś c i o ł ó w oraz fckie, k t ó r e nie w i d z ą w t y m przypadku ż a d n y c h różnic między Polakami a L i t w m a m i Czasem ci sami ludzie k t ó r z y opowiadają o b e z ł a d n y m litewskim chrzcie nie oceniają negatywne uczestnictwa L i t w i n ó w w życiu kościoła D o w o ­ dzi to u nich istnienia bardziej n i e ś w i a d o m e j niż ś w i a d o m e j chęci o d r ó ż n i e n i a wiary litewskiej o d własnej. e g 0 Rzadko mamy d o czynienia z t a k śmiałymi atakami na Litwinów-katolików j a k to widzimy w wypowiedzi 72-letniej kobiety z P o w i e w i ó r k i , o p o w i a d a j ą c e j o zachowaniu się Litwinów stojących p o jednej ze stron w konflikcie d w u księży: Jak się Litwini dowiedzieli to przyszli do kościoła i w ten wieczór to nie był kościół. Bili starego księdza, do zakrystii zapędzili. Jeden Litwin na ołtarz wskoczył i nie dał mu mszy odprawić ani polskiej, ani litewskiej." O wiele częściej słyszy się opinie na temat małej frekwencji na litewskich mszach. R o z m ó w c y nie b i o r ą p o d u w a g ę np. małej liczby L i t w i n ó w m i e s z k a j ą c y c h w danej miejscowości. Zauważają natomiast prawie pusty kościół w czasie litews­ kiej mszy i dobrze z a p a m i ę t u j ą ten fakt: „Litwini to katoliki tak jak my [...] Ale większość z nich to nie chodzi. Jak była dla nich specjalna msza w kościele to bardzo mało ludzi do kościoła przyszło, parę osób tylko." (K., 1.60, Stare Troki). Czasami m a m y też d o czynienia z zarzutem o d m i e n n o ś c i wobec litewskich o b r z ę d ó w kościelnych. N i e z n a j o m o ś ć języ­ ka litewskiego i n i e m o ż n o ś ć zrozumienia t e k s t ó w litewskich n a b o ż e ń s t w , stała się dla k i l k u z moich r o z m ó w c ó w preteks­ tem d o przypuszczenia, że treści wypowiadane podczas litewskiej mszy nie o d p o w i a d a j ą d o k ł a d n i e temu, co dzieje się w czasie n a b o ż e ń s t w a polskiego. T a k ż e słowa wypowia­ dane przez L i t w i n ó w w momencie czynienia znaku k r z y ż a o b u d z i ł y wątpliwości u jednego z moich r o z m ó w c ó w . Twier­ dził o n że L i t w i n i ż e e n a i a sie nie w i m i e O i c a S v n a i D u c h a Ś w i ę t e g o " ale w imię Boga Ojca Syna i Ducha Ś w i ę t e g o " i u w a ż a ł io za bardzo z n a c z ą c e różnicę. Sądził, że jest w posiadaniu taiemnicy którei L i t w i n i strzeea krviac o d ­ m i e n n o ś ć swojej wiary przed Polakami: „My żegnamy się w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego, amen. A Lit winu jak w dupę wsypał Polak jeden, to oni przyznali Boga. że Vardau Piewo Tewo - imię Boga Ojca. Czy to prawda jest?! Oh. oh, to tylko ty wiesz [...] Żegnają się do końca, tylko jedno słowo jes , że oni wierzyli w Boga Ojca Tak to jest różnica " (M I 68 Bieczany). S p r a w ę postrzegania p o b o ż n o ś c i litewskiej o p i s a ł a m nie­ zbyt szeroko, g d y ż t o nie t u pada g ł ó w n y akcent polskich z a r z u t ó w wobec litewskiej wiary. Podstawowym argumen­ tem P o l a k ó w jest domniemane p o g a ń s t w o L i t w i n ó w , przeja­ wiające się na r ó ż n e sposoby w ich życiu. O n o właśnie jest g ł ó w n y m s k ł a d n i k i e m i uzasadnieniem o d m i e n n o ś c i litews­ kiej wiary. S t a r a ł a m się p o k a z a ć , że katolicyzm na Wileńszczyźnie jest cechą tylko pozornie w s p ó l n ą Polakom i L i t w i n o m . T o ż s a m o ś ć polskiego i litewskiego katolicyzmu widoczna jest t y l k o w najbardziej powierzchownych wypowiedziach. Przy głębszej refleksji okazuje się, ż e Polacy nie c h c ą d o p u ś c i ć L i t w i n ó w d o pełnego w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w wierze. L i t w i n i są dla P o l a k ó w obcymi. Polacy m ó w i ą c o litewskim p o g a ń s t w i e p o r z ą d k u j ą świat, o d b i e r a j ą c obcej i wrogiej n a r o d o w o ś c i prawo d o wyznawania tej samej wiary. Religia jest bardzo w a ż n a w s a m o o k r e ś l e n i u P o l a k ó w na Wileńsz­ czyźnie, w y r a ż e n i e Polak katolik występuje powszechnie. Polacy c h c ą z m o n o p o l i z o w a ć katolicyzm iako t o co i c h o d r ó ż n i a od innych grup W y ł ą c z n a p r z y n a l e ż n o ś ć d o jedy­ nej ich zdaniem prawdziwej wiary m o ż e k o n s o l i d o w a ć g r u p ę Polacy m ó w i ą co prawda o B i a ł o r u s i n a c h - k a t o l i k a c h i Litwinach katolikach z r o z m ó w wynika ,ednak że Biało­ rusini katolicy to właściwie Polacy o s k o m p l i k o w a n y c h losach prawdziwi B i a ł o r u s i n i " sa zaś p r a w o s ł a w n i Nato¬ miast r o z m a h e w a t p h w o ś Z . s t a r a ł a m sie n czynylno ^ ^ ^ S S ^ ^ ^ ^ 3 ^ v Ó S Z ^ ^ dopdSeS^ch^Sru^jakoo^h^ p S ^ ^ T ^ L l t w i n o w L s a P R Z Y P I S Y 1 Rojst [z Ht] - mokradło, torfowisko, bagno. (Wł. Kopaliński, tomik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Warszawa 1985). 2 Polacy z Wileńszczyzny często mówią „Litwa", mając na myśli Litwę w granicach przedwojennych. Tak jest i w tym przypadku 75 �