https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65089ed780a2d0bc456f230b98e75a3b.pdf 20410b3a60bccb3512e9a9d53ebdae78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3319 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3111 Title A name given to the resource Erwin Sówka - duchowy spadkobierca nauk Teofila Ociepki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.77-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Święta Nikiszowiec Barbara, Seweryn A. Wistocki ERWIN SÓWKA D U C H O W Y SPADKOBIERCA NAUK OCIEPKI Oglądając p r z y różnych okazjach dawniejsze o b r a z y E r w i n a Sówki miałem t a k i e odczucie, końca, w y h a m o w a n o ż e są o n e n i e d o p o w i e d z i a n e do w pół d r o g i a przez t o niepełne. które b y ć m o ż e z r o d z i ł o się z t e g o , ż e o b r a z y t e g o m a l a r z a i n t r y g o w a ł y i wywoływały wewnętrzną znaczeniowy, potrzebę poznania innych jeszcze język, którego n i e z n a m , ale k t ó r y m a swoją i m m a m o ż n a się b y ł o z g u b i ć w o d c z y c i e o b r a z u , a prze­ cież m o g ł a t o b y ć m y l n a h i p o t e z a . M o g ł o n i e b y ć żadnego k o d u , j o d y n i e d o w o l n a g r a różnego r o d z a j u f a n t a s t y c z n y c h elementów, wywołująca takie skojarzenia. Zacząłem właściwie przychylać się d o p r z e k o n a n i a , że t o j e s t s p e c y f i c z n y , s a m o r o d n y s u r r e a l i z m . Los ciągoty zdarzył, że p r z e z p e w i e n czas m i e s z k a ł e m stosunkowo do wiedzy. objawia głębokiego Ma dla górnik, filozofowania, jak i Sówka imponującą r wywodu Wręcz wątków ono nic przeciwnie, rozważaniach poetyckich. sprawność intelektualną — uczynić niezliczoną ilość o d d y g r e s j i , rozwinąć wiele, jego z d a n i e m całości wynikałoby wykształcenia ale n i e m a „chłopską filozofią". metafizycznych prow adzonego dygresji prosty i dowodów formalnego się o n o w s u b t e l n y c h i w y r a f i n o w a n y c h zarazem od Ten społecznej wspólnego z osławioną m i się, ż e j e s t w n i c h j a k i ś u k r y t y k o d nentną „ g r a m a t y k ę " . S y m b o l i k a , ale j a k a ? Idąc z n a n y m i t r o p a m i dość s z y b k o zaskakującej z jego pozycji ma B y ł o t o odczucie właściwie n i c z y m n i e u m o t y w o w a n e , jogo prac. W y d a w a ł o i TEOFILA pobocznych i nigdy potrafi dygresji, niezbędnych n i e zdarzyło m u się p o g u b i ć , z a p l ą t a ć l u b s p r o w a d z i ć całość d o b a n a l n e j , c z y z g o ł a czczej g a d a n i n y . J e s t człowiekiem s k r o m n y m , z n a t u r y nieśmia­ ł y m , z a m k n i ę t y m w sobie i n ą « o dzień m a ł o m ó w n y m , lecz w m o ­ mencie wielkiej potrzeby duje się w gronie wewnętrznej, n a t c h n i e n i a , jeżeli z n a j ­ zaufanych przyjaciół p o t r a f i się otworzyć b l i s k o E r w i n a S ó w k i i p o s t a n o w i ł e m p o z n a ć g o b l i ż e j . O k a z a ł się szczerze i d o końca, a c z y n i t o w sposób n a t u r a l n y , bez e k s h i b i ­ bardzo cjonizmu. interesującym człowiekiem o rozwiniętej wyobraźni 77 �dlo robotników. J o się i n o w pełni w y ż y w o ł w tych różnych boginiach sumeryjskich, egipskich czy i n d y j s k i c h , b o t u mogłem sobie p o z w o l i ć . T a s y m b o l i k a s t a r o d a w n a , c o m ją stosował b y ł a d l a n i c h n i c a n i c n i e zrozumiała, i n o myśleli, że j o gołe b a b y m a ­ lują, t a k j a k t o t e r a z j e s t m o d a . N i m a t a k i e j g a z e t y , ż e b y chociaż g o ł y c h c y c k ó w r a z n a jakiś czas n i e p o k a z y w a ł a . N i e powiem, zawsze m n i e ciągło d o m a l o w a n i a aktów k o b i e c y c h , t a k j a k r o b i l i d a w n i m i s t r z o w i e , ale jo nio m a m n a t o warunków. N i e m o m p r a ­ c o w n i , a j a k b y m sobie m o d e l k a u nas w J a n o w i e przyprowadził i k a z a ł się j e j r o z d z i a ć , ż e b y p o n a g u j o m m a l c n a ć , j a k b y się t o rozniosło p o o k o l i c y , t o n i e m i o l b y m życia a n i j o , a n i m o j a ani dzieci. T o som ciemni ludzie. Szkoda baba, godki na ten temat." N i e w i e m w j a k i sposób m o ż n a dozować fantastykę w o b r a ­ z a c h , n i o w i e m też j a k m o ż n a udzielać t a k i c h k u r i o z a l n y c h r a d , a l e n a p e w n o w y w o d z ą się o n e z p r z e s t r a c h u p a n u j ą c e g o w p e w ­ nych kręgach administratorów kultury, którzy obawiają się iż t w ó r c z o ś ć t e g o , c z y i n n e g o a m a t o r a w y ł a m u j e się z g r z e c z n e j p o ­ prawności, z założonych z góry d l a n i c h , , r a m " . Wszystko o r y g i n a l n e , nowe, rzeczywiście twórcze g r o z i konsekwencjami, Wystarczy bowiem jest nie d o przykład Erwina przewidzenia! Sówki. 1981 r o k u w M u z e u m R e g i o n a l n y m „Wizjonerzy co nieprzewidzianymi Zdarzyło się latem w Z a b r z u , w czasie t r w a n i a interesującej wystawy fesjonalnej", że s t a r s z y m ę ż c z y z n a z w i e d z a j ą c y w polskiej sztuce niepro­ wystawę stanął j a k z a h i p n o t y z o w a n y p r z e d w i z e r u n k i e m świętej B a r b a r y n a m a l o ­ wanej przez S ó w k ę ( i l . 1). P o c h w i l i u k l ą k ł i z a c z ą ł się ż a r l i w i e m o d l i ć . W y w o ł a ł o t o sensację. M ę ż c z y z n a n i o z w r a c a ł n a n i k o g o u w a g i , a k i e d y s k o ń c z y ł się m o d l i ć , w s t a ł , o t a r ł ł z y i b e z s ł o w a opuścił m u z e u m . O t y m n i e c o d z i e n n y m j a k n a m u z e a l n e zwyczaje z d a r z e n i u opowiedziała m i J a d w i g a K o s - P a w l a s kierująca działem p l a s t y k i nieprofesjonalnej II. 2. E r w i n S ó w k a Wokół Sówki niezwykłach krążą których w różne muzeum. przypadków opowieści, związanych dziwne, n i e sposób przytaczać, l u b zgoła b o można z obrazami niesamowite, zostać posądzonym o b r a k „ w s z y s t k i c h k l e p e k " . J a k b y n i e patrzeć n a sprawę, dość specyficzna Nauczony i w i e l o m a doświadczeniami zarówno własnymi, j a k O c i e p k i , ale i S k u l i k a także, swoje predylekeje teozoficzne ukrywa w zręcznych peryfrazacb, i rozważania czy wręcz nie­ domówieniach. D o p i e r o p o długim czasie, k i e d y nastąpiło m i ę d z y n a m i o s t a t e c z n e p r z e ł a m a n i e l o d ó w , s t a l się Sówka, n i e o c e n i o n y m przewodnikiem niecodzienne pozwalającym niewielkim po krainie swojej wyobraźni inspirowanej w naszej rzeczywistości źródła oraz dokładniej zrozumieć wszystko teatruni janowskiej gminy D ł u g i e , n i e r a z całonocne r o z m o w y przez komentatorom co się d z i a ł o n a okultystycznej. o sztuce, w t y m i o jego m a l a r s t w i e potwierdziły moje niegdysiejszo, mgliste d o m n i e m a n i a . T o w z g l ą d n a najbliższo środowisko, n a o p i n i e jurorów w różno­ r a k i c h l o k a l n y c h k o n k u r s a c h w j a k i c h wcześniej k a r n i e s t a r t o ­ w a ł , aż d o m o m e n t u wewnętrznego b u n t u i i n n e tego s a m e g o r o ­ dzaju powody s t a ł y się w ę d z i d ł e m d l a j e g o w y o b r a ź n i . . . W i e s z - - m ó w i Sówka — j o robił n a t e j k o p a l n i , t r z a b y ł o z czegoś żyć, t o m u s i o l e i n się l i c z y ć z o p i n i o m , j a k t o p o w i e d z i e ć — władzy. 1'rzez s w o j e m a l a r s t w o , j a k b y m t a k d o k o ń c a p o w i e d z i o l co b y ł o we m n i e . t y l k o mogłem sobie bardzo zaszkodzić. Nie, chodziło o t o , że m o g l i b y ze m n i e z r o b i ć w a r i a t a , b o j o i t a k już b y l w i c h oczach n i e c a ł k i e m n o r m a l n y . Nie, e h c i o l e m , ż e b y m i p r z y l e p i l i , żem jakiś j e i c h wróg, j a k t o było z Ociepką, b o b y mną wierali, dowali do najgorszych robót z których n i ma ponie­ pienię­ dzy. aura otacza dzieła i postać j e d n e g o z n a j w y b i t n i e j ­ polskich twórców samorodnych pochodzącego z Janowa, a zamieszkałego o s t a t n i o w K a t o w i c a c h . Bronisław K r a w c z u k , zna­ n y m a l a r z n i e p r o f e s j o n a l n y i o d l a t p r z y j a c i e l S ó w k i , t w i e r d z i , że m a w swojej k o l e k c j i d w a t a k i e obrazy, które p r z y na wystawy za k a ż d y m razom stwarzają wypożyczaniu specyficzne G u b i ą się i k i e d y j u ż n i o m a n a d z i e i , o d n a j d u j ą się w okolicznościach. J e d n y m z n i c h jest z n a n y Hypnos wystawie O z wielu reprodukcji ( i l . okładka), który „swoje s z t u c z k i " wyprawiał poza granicami kraju, wej kłopoty. dziwnych również między i n n y m i w Jugosławii n a świato­ „Naiwni—77". początkach swojej przygody malarskiej tak opowiada S ó w k a : „ D o koła w k o p a l n i „ W i e c z o r e k " wstąpiłem w 1955 r o k u . Malowałem już wcześniej się z s z e d ł z E w a l d e m przypadkowo żem G a w l i k i e m . O n robił r a z e m z m o i m temperą. Jakoś ojcem w k o p a l n i i t a k jakoś trafiłem d o tego j e i c h k l u b u . Całkiem wcześ­ niej chodziłem d o d o m u k u l t u r y n a u l i c y F r a n c u s k i e j , t a m k a j teroz j e s t B i b l i o t e k o Śląska w K a t o w i c a c h i t a m u g ó r y b y ł a f a j u o pracownia plastyczna. T o był okres socrealizmu. Przede w s z y s t k i m r y s u n k u się t a m u c z y ł o . H u m n a w e t s t a m t ą d ś w i a d e c t w o . Cho­ d z i e ! coś ze d w a l a t a , a p o t e m t o r o z w i ą z a l i . T o b y ł a d l o m n i e przygoda, wtedy o t y c h sprawach. nie mioiem Lubiłem jeszcze jakiegoś jasnego pojęcia po p r o s t u malować. Jakoś m n i e to interesowało, a p o t e m p o m y ś l a l o m : c h y b a zostaną t y m m a l a r z o m . Później był k l u b , ale j o t a m o d r a z u byłem i n n y . N i e w i e m , czemu, Tak s o b i e p o s t a n o w i ł e m , ż e j a k już p r z e j d ą n a e m e r y t u r a , b ę d ę m a l o w a ł d o koń e n . а p r z e d t y m ćwiczenio d u c h o w e , moje takie przygotowanie go w sobie p r z e c z u w o m . jeszcze n i e p o w i e d z i o l . obrazy to m a j o m a l e się n i e p r z e j m o w a ł e m k r y t y k a m i , a n i t y m co k a z a l i m a l o w a ć . być P r o s t o ż e m s z e d ł , b o m u w a ż a ł , że j a k j a s a m się n i e s k r y t y k u j ą , t o d o t e g o m a l a r s t w a , co m n i e t a k n a p r o w d o n i k t n i e skrytykują. J o musza być s o m przed Tyś t o w y c z u l — ciekawe! N i k t m i tego sobą o d p o w i e d z i a l n y za t o co robią." Z a w s z e g o d o ł i t u u n o s , n a Ś l ą s k u , że są o n e z b y t f a n t a s t y c z n e i r a d z i l i m i , że l e p i e j b y m h a m o w o l z t o i n fantastyką, b o n i e będę zrozumiały d l o l u d z i , a już 78 szych nojbardziej Czterdziestoośmiołetni górnik z k o p a l n i „ W i e c z o r e k " o d p o ­ n a d ćwierćwiecza p o s z u k u j e sfery „lepszego świata" w medytac- �I �II. jach o k u l t y s t y c z n y c h i wynikającym 5. Vrella, oloj/pł., w y m . 5 0 x 6 0 c m , 1 9 7 3 r . z tego malarstwie. M i m o n i e i d z i e z d u c h e m c z a s u . N i k t się n i e s p o d z i e w a ł , ż e z O c i e p k ą b l i s k i e g o sąsiedztwa, b o w i e m o b a j m i e s z k a l i n a u l i c y o wdzięcznej i jego m a l a r s t w e m t a k i obrót przyjmą n a z w i e „Leśnego P o t o k u " w J a n o w i e i przynależeli przez p e w i e n siedemnaście l a t , t o co j a m o g ł e m z t o g o czas do tego samego zespołu malarzy-prymitywistów, Erwin Sówka n i e b y ł bezpośrednio u c z n i e m T e o f i l a O c i e p k i , lecz znalazł się o d r a z u p o d w p ł y w e m a potem dysydenta w dysputy ze ficznych niego Skulikiem, wciągnięcie pobudzających literatury Bolesława S k u l i k a , niegdyś ucznia, s t o s u n k u d o m i s t r z a . T o właśnie w otchłań rozważań wyobraźnię, okultystycznej lektura zaważyły długie Obok zdecydowanie zainteresowań o k u l t y s t y c z n y c h , a może która odegrała b a r d z o istotną rolę w jego dzieć. T e n W s c h ó d na duchowa, Tradycja u s t n a k r ę g u j a n o w s k i e g o n i e s i e , że p o m i m o t e g o T e o f i l Ociepka dzięki n i m , twórczości. „ S k ą d te zainteresowania, t r u d n o jest n a t o teraz od u k s z t a ł t o w a n i u się o s o b o w o ś c i w r a ż l i w e g o m ł o d z i e ń c a . miałem zrozumieć?!" z r o d z i ł a się u S ó w k i f a s c y n a c j a k u l t u r a m i s t a r o ż y t n e g o W s c h o d u , teozo- pożyczanej sprawy. W t e d y klimat ciągle n a m n i e duchowy tamtej ciążył. T o sztuki, odpowie­ jest jakaś który więź wyczuwam, k t ó r y j e s t m i b l i s k i . S a m się n i e r a z n a d t y m z a s t a n a w i a m , o d czego t o się z a c z ę ł o , a l e c h y b a o d baśni, z r o s y j s k i c h f i l m ó w . uczynił go j a k b y s w y m „ n a s t ę p c ą " w a r t y s t y c z n y m tego słowa M i e l i o n i w t e d y w i e l o t a k i c h baśniowych f i l m ó w , a za tą baśnią znaczeniu. P e w n e g o r a z u miał t a k powiedzieć d o Sówki: „Myślisz k r y ł a się w n i c h g ł ę b o k a f i l o z o f i a W s c h o d u . T e f i l m y m n i e i n ­ i malujesz boisz się inaczej swojej przemawia. j a k j a , ale t y jeden wyobraźni, Będziesz godnym czyli być z nich wszystkich nie tego, po że przez ciebie duch spirowały. M a m k i l k a książek n a t e n t e m a t , ale n i e t y l e interesuje, t o co jest napisane, ile k l i m a t , który mnie." ale Sówka potwierdza to zdarzenie, a o swych kontaktach t a m niepodzielnie I n d i e , szczególnie panuje. Indie i w w n i o j z a w s z e coś t a j e m n i c z e g o , sztuka Sumerów, sztuka Wschodu. Było a m n i e i n t o r e s o w a ł a siła m a g i i , z O c i e p k ą t a k m ó w i : „TJ T e o f i l a b y ł e m w d o m u t y l k o r a z w ż y c i u . iluzji, elektrowni n i e d o końca, b o j a k będę dużo czytał n a t e n t e m a t , t o m o g ę maszyny, nieświadomie odrzynać w obrazach pewne s p r a w y . Stwierdziłem, przez d z i w n y m człowiekiem. półtora roku. J a z n i m robił w Czasem chodziłem do niego, do ale o n był t a k i niezrozumiały w t y c h m e t a f i z y c z n y c h niach. Byłem za młody, wyobraźnio miołem nie rozważa­ rozbudzono niezwykłego. tylko ogóle mnie sztuce, Był dość czegoś Nie ten duch w Przeczytałem kilka że n a s z a c y w i l i z a c j a j e s t p ł y t k a , t a k m o ż n a książek, choć powiedzieć, t y l k o t e c h n i c z n a i n i e m a w n i e j t e j w i e l k i e j głębi d u c h o w e j j a k a jest i p o p r o s t u z a g ł u p i , ż e b y z t e g o coś z r o z u m i e ć . T a m g o u w a ż a l i w z a „ k o p n i ę t e g o " człowieka., a o n się w t e d y j u ż n i e k o n t a k t o w a ł szedłem z n i k i m . B y ł b a r d z o zamknięty. M o ż e b y ł b y i n n y , ałe mało k o g o medytują o w s z y s t k i m . L u b i ą samotność i rozmyślanio. P o w i e ­ i n t e r e s o w a ł y w t y m c z a s i e t e s p r a w y . N a ś m i e w a l i się z n i e g o , ż e dział 80 sztuce W s c h o d u . Trzeba do takiego przecież t o g o s a m e m u szukać. O s t a t n i o d o ­ stadium, mędrzec że dużo Wschodu, przebywam żeby nie sam i kontaktować dużo się �z nikim, bo n a u c z y c i e l p r z y j d z i e medytują przychodzą spływają jakby z takie som w postaci ducha. fascynacje powietrza, jakby że po m i jakiś Kiedy prostu głos obrazy powiedział: są t o u r o j e n i a l u b c z y s t a f a n t a z j a , a l e s t w i e r d z o n o n i e j e d n o k r o t ­ n i e u niego zdolność t e l e p a t y c z n e g o W sztuce jest wymagający n a d a w a n i a sygnałów. wobec siebie, ale też i w o b e c zrób t o t a k , a t a k . T a k i e o b r a z y wychodzą m i n a j l e p i e j . T o jest innych. s p r a w a k o n c e n t r a c j i , a l e i o b s e r w a c j i ż y c i a . W o l ę stać n a u b o c z u intelektualnego. Wyczuwa i obowiązków dorosłym artystą m ó w i , t o t r z e b a budować w a r s z t a t , ale pracę się dzieje? r a k t e r u . T o jest s p r a w a najważniejsza, b o t o jest s p r a w a d u c h a , t a k i głos w e w n ę t r z n y j a k i jest w człowieku, który m u p o t e m m o ż n a się u c z y ć j a k s t a w i a ć k r e s k i i p l a m y n a p ł ó t n i e . obserwować. Zrzucić z siebie i balast codziennych szukać u k r y t e g o sensu ż y c i a . To Weźmy ciągłe pytanie: każdy posiada taki uznaje łatwizny f o r m a l n e j , j a k również j e n a odległość. „Jak oszustwa się c h c e być t ę m u s i się z a c z y n a ć o d s w o j e g o w n ę t r z a , o d p o p r a w i a n i a c h a ­ dlaczego? Dlaczego tak m ó w i j a k c o m a r o b i ć . J e s t t o p e w n a siła d u c h o w a . N i e czy Nie głos w e w n ę t r z n y , a wiem, z drugiej strony O b r a z m u s i p o w s t a w a ć z m i ł o ś c i , m u s i się g o c z u ć s e r c e m , wtedy n i e t r z e b a się z a s t a n a w i a ć . s k o r o j e s t , t o s k ą d się b i e r z e ? C z y t o j e s t j a k i e ś d r u g i e j a ? Czy Są t a c y , k t ó r z y u d a j ą a r t y s t ó w . T a m g d z i e m a b y ć s e r c e o n o p o p r o s t u i s t n i e j e , t o m o j e d r u g i e j a ? Z czego i c z e m u me j e s t głaz. O n i n i c z e g o n i e odbierają w sensie d u c h o w y m . D l a n i c h podpowiado n i e m a ż a d n y c h w r a ż e ń , a w t y m co r o b i ą są całą powierzchow­ j a k b y p o p r o s t u z d a l n i e s t e r o w a n i ? J e d n i m ó w i ą , że życie m a •— z r ó b t o t a k , a t a k ! — C z y n i e jesteśmy czasem n o ś c i ą . N i e j e s t w a ż n e c z y są a m a t o r a m i , c z y p o akademiach, sens, a i n n i że n i e . G d y b y w ogóle n i e było łudzi, c z y b y ł o b y ż y c i e , n i o j e s t w a ż n e w j a k i sposób z a m a l o w u j ą płótna, jaką posługują t a k i e j a k m y g o r o z u m i e m y ? M y ś l ę , że w t e d y m u s i a ł o b y z a i s t n i e ć się t e c h n i k ą , b o w t y c h o b r a z a c h n i c w o g ó l e n i e m a . W e ź m y w m a t e r i i , ale naszych poza j a k r z u c i się p i ę k n e p l a m y , ł a d n e d l a o k a , t o w s z y s t k o , a p r z e c i e ż czystej to tyż Ja postaci duchowej, bo m y istniejemy jest jakoś jeszcze sprawa siebie zaprojektowano d o końca w daleko n i e odnalazłem, nami. ale w i e m , pójdę w k i e r u n k u m a l a r s t w a religijnego, co n i e znaczy, ono być takie j a k w Czuję w t y m m o j e Erwin Sówka kościele. C h o d z i o jego d u c h o w o m jest to j e s t w s t a n i e siłą s w e g o d u c h a s p r o w a d z i ć uważają, że że malują z n a t u r y a t o b u j d a ! Jedoń z d r u g i m m a t r o c h a pamięci treść, mediumicz- s p o t k a n a k o b i e t a zwróci jego co i c h z n a m t o j u ż b y ł o i t o s t o r a z y l e p s z e . C h w a l ą się j e d e n p i z e z d r u g i e g o , n y m i , chociaż n i e c z y n i z n i c h większego użytku. T w i e r d z i , jożcli jakaś p r z y p a d k o w o wszyscy, że wzrokowej, wychodzą właściwościami prawie że m a przeznaczenie." obdarzony amatorów, że uwagę, ją, a raczej jej któro im w u t i w a l o pewno obrazach elementy, ale one, o marnie i nieudolnie kiedy dziwo malujom śląski pejzaż. R o b i ą t o i n o j a k j e s t k o n k u r s b o t a k d l o z a r o b k u odrzynają niemieckie, francuskie, czy holenderskie landszafty. K o p i u j ą z c z e g o się d o . N i e c z u j ą k l i m a t u . T o m a j ą b y ć a m a t o r z y m a l a r s t w a ? T o są i n o g ł u p i e m a ł p y k t ó r e s k a c z ą j a k k t o i m z a g r a , d u c h a n o c ą d o s w e g o d o m u i d o w i e d z i e ć się o d n i e j w s z y s t k i c h a t o j a k i ś W y d z i a ł K u l t u r y , a t o s ą s i o d , b o se u m y ś l i ł , ż e m u szczegółów, n a w e t n a j b a r d z i e j i n t y m n y c h z j e j życia. B y ć m a l a r z widokówka powiększy n a ściana." II. może 6. Kleopatra, ołej/pł., 1 9 7 7 r . 81 �l ' j асе E r w i n a S ó w k i o d b i e g a j ą b a r d z o d a l e k o s w ą o r y g i n a l ­ nością o d twórczości i n n y c h m a l a r z y s a m o r o d n y c h , co j a k d o t ą d właśnie D u c h a i Materię. M a t e r i a jest s k a z a n a n a zagładę, n a zniszczenie." n i e p r z y c z y n i ł o m u popularności, a n i szerszego u z n a n i a . -Między jego twórczością, a pracą w k o p a l n i zachodzi c i e k a w e sprzężenie K o b i e t y w życiu i m a l a r s t w i e E r w i n a Sówki t o interesujący temat. „Ja zawsze t a k i e k o b i e t y maluję — mówi jakieby się z w r o t n e . „ P r a c a w k o p a l n i dużo daje m o j e j sztuce, m ó w i , g d y b y m chciało spotkać. D u ż o b y m a k t ó w m a l o w a ł , ale n i e m a m w a r u n ­ nie r o b i ! n a dole, n i o byłbym w stanie namalować i jednej ków. trzeciej t e g o , co malują. P r a c a t a jest d l a m n i e c i o r p i e n i e m i z t e g o cier­ T e n o b r a z n a z w a ł e m Pieśń T a Ave z Dzie­ to jest całkiem r e l i g i j n y obraz, o Śląsku. Maryja choć p i e n i a powstają obrazy. T o jest t a k i mój „ k r w a w y p o t d u c h o w y " . ciątkiem J o t a m j e s t e m o p i e p i z a n y , g n o j o n y — m u s z a t w o r z y ć ! T a ciężka M a r i a m a gołe p i e r s i i t o serce z p i e r n i k a , j a k t o k i e d y ś b y w a ł o robota n a odpuście — zmusza mnie do r e f l e k s j i , o n a napędza życiowo. I n n y górnik n i e o d c z u w a moja filozofio tego, p r z y w y k ł już j a k koń i t e n Józef Święty „Kocham cię s t a r a " . K o t , co t a m się łasi j e s t t a k s e k s u a l n y , j a k c h o l e r a . O n j e s t s t a r y zbereźnik. U w a ż a m , że d o k i e r a t u i n a ś m i e w a się ze m n i e , c o t o j a t a k i e g o m a l u j ą . To t a k i e jest życie. N i g d y n i o malowałem k o b i e t t a k , żeby je p o r t r e ­ jest m o j a że tować. nielubiana praca. Nieroz budzą się ze w s t r ę t e m , m a m iść d o k o p a l n i . M y ś l ą , ż e j u ż się w e m n i e u t r w a l i ł p e w i e n s t a n d u c h a , że teroz, t o m ó g ł b y m n a g r u b i e n i e robić, a Nie daję i m uśmiechu, niczego." P i e r w s z ą swą miłość egzaltowaną i eteryczną p r z e ż y ł w w i e k u zająć l a t sześciu, k i e d y z o s t a ł r a z e m z r o d z i c a m i w y w i e z i o n y n a r o b o t y się i n o m a l o w a n i o m . M y ś l ą , żo t e r o z t o b y j u ż n i e z a s z k o d z i ł o d o N i o m i e c . S p o t k a ł t a m ró%vieśnicę z n a j d u j ą c ą się w i d e n t y c z n e j moim obrazom." Drogą s y t u a c j i . Była b r z y d k a , ale przyciągała go d o siebie z ogromną mozolnych warsztatową, przez ćwiczeń co o b r a z y osiągnął wspaniałą z o s t a t n i c h pięciu biegłość lat niewiele m a j ą w s p ó l n e g o ze s z t u k ą p r y m i t y w n ą . S ą w y s m a k o w a n e w k o m ­ pozycji, finezyjne zadziwiają w b a r w i e , chociaż precyzją rysunku, wołanych w wyobraźni Artysta posługuje proweniencji, szczególnie Erwin używa mocnych,- anatomicznego, wy­ modeli. się symboliką przeważnie ale n i e t y l k o . J e g o o b r a z y surrealistów. w sztuce. kolorów Sówka n i e uznaje tego chwile spędzali r a z e m , całowali się, z w i e r z a l i n a j - głębszo dziecięce t a j e m n i c o . K o n i e c wojny s t a l się i c h r o z ł ą k ą . N i g d y p o t e m n i e s p o t k a l i się, a l e o n a ż y j e c i ą g l e w j e g o p a m i ę c i , p o j a w i a się w s n a c h i w t e d y r o z m a w i a j ą spełnionej miłości i o e z o t e r y c z n y c h ze s o b ą o s w o j e j zagadkach bytu. nie­ Jest ona ideałem k o b i e c y m , jego o s o b i s t y m i d o l e m kobiocości. N a d a ł j e j magiczne imię U r e l l a . „Na t y m obrazie teozoficznej kojarzą się z p r a c a m i jednak silą. W o l n e ш pokazałem j a k we m n i e rodzą się siły, m ó w i Sówka, b o j e s t e m mężczyzną m a ł y m , ciężko pracuję. Czasem kierunku j e s t m i b r a k sił, w i ę c m o d ł ę się d o P e w n y c h S i ł , b y p o m o g ł y m i O b u r z a się k i e d y k t o ś p r ó b u j e p o r ó w n y w a ć j e g o m a ­ przetrwać d o następnego d n i a . T u jest t o p o k a z a n e , t o t a k o b i e t a , l a r s t w o z s u r r e a l i z m e m , t w i e r d z ą c , ż e są t o p ł y t k i e z a b a w y , p o ­ k t ó r a w e m n i e w n i k a . J e s t t o m a g i c z n a siła, j a k b y M a t k a D u c h a , z b a w i o n e głębszej m y ś l i , jakiegoś d u c h o w e g o k t ó r a w e m n i e w c h o d z i . P o c z ą t e k t e g o j e s t z a w s z e t a k i : j a k się sensu. Surrealizm, t o w e d ł u g n i e g o „ t a k i e w y g ł u p i a n i e się, r o b i e n i e r ó ż n y c h e f e k t ó w p a t r z ę n a j a w i e w n o c y , c z y w e śnie i nic poza t y m . " gwiazdy, właśnie j a k b y g w i a z d y — O n a m a cząstkę j a k b y i O n a w c h o d z i do m n i e i pro­ m i e n i u j e . Czuję t e p r ą d y , które biegną o d m ó z g u , aż d o nóg i p r z e ­ Silny wątek erotyczny, element k u l t u fallicznogo, tantryczna personifikacja ziemskich wpisane Nikiszowca mach Kutza), nadprzyrodzonych są c z ę s t o w r e a l i a s p e c y f i c z n e j (wykorzystanej „Sól ziemi mierza mocy d l a swojej czarnej" i „Perlą narzędzi i maszyn wyraźnie jak i zgoła architektury chorobliwej urody w w k o r o n i e " przez górniczych. Wszystkie te wymo­ w i e m o r a l i z a t o r s k i e j . „ T u j e s t B a r b a r a , m ó w i o j e d n y m ze s w y c h obrazów E r w i n Sówka, to jest nasza p a t r o n k a górników, ale ona powstała u m n i e z t a k i c h elementów murów N i k i s z o w c a , bo Nikiszowiec jak zbudowany chodniki na dole. jest To tak, jakby jest jakby zjechać kopalnię do kopalni, wyciągnąć na powierzchnia. z powrotem. Nazywam z elementów m a s z y n , cała j e s t zresztą z e l e m e n t ó w górniczych, które towa­ duchowym". Niej ź l e b y m się c z u ł . " Jedyną kobietą jego życia jest żona, którą k o c h a i z którą m a dwoje byłaby d z i e c i . J e d n a k Sówka uważa, że d l a a r t y s t y ideałem k o b i e t a bezpłodna — porządkowana potencji bardzo przekonaniu, bliskie towarzyszka twórczej z swego którego w y k s z t a ł c i ł a się i n s t y t u c j a h o t e r — dziewcząt przeznaczonych na życia zupełnie mężczyzny. w starożytnej pięknych i niekrępujące pod­ Jest to Grecji wykształconych towarzyszki życia polityków i artystów, wodzów i kapłanów, słowem l u d z i , k t ó r y m p o s i a d a n i e r o d z i n y utrudniałoby działalność Jest spocyficzny Koronę m a o n a z noży k o m b a j n o w y c h , szyja t o „Stosunkiem O n a o d r a d z a w e m n i e siły, których n i e r a z m i b r a k u j e . B e z fil­ Włodzi­ e l e m e n t y tworzą fascynujący k l i m a t w o b r a z a c h o m o c n e j chodzą który fenomen w m a l a r s t w i e E r w i n a Sówki, na p i e r w s i zwrócili uwagę Aleksander Zimmerer. Chodzi publiczną. o wspomniany Jackowski i wcześniej w Ludwig t y m szkicu, nie rzyszą n a m w p r a c y . I t a k właśnie powstała t a B a r b a r a . Święta s p o t y k a n y n i g d y ' i nigdzie p r z e d t e m w polskiej sztuce t a n t r y z m . B a r b a r a nie jest d l a m n i e t y l k o obrazem, który m a m y w cechowni, W y n i k a o n zarówno z fascynacji W s c h o d e m , jest j a k g d y b y t a c j i o k u l t y s t y c z n y c h , któro w istocie swojej d u c h o m . J o się m o d l ą d o n i e j , j o m y ś l ą o niej i nieroz mówię: — Częstego w rozumieć w odwiecznym ryjskie idole obrazach B a r b u r k o ! Pomóż m i ! " w i e l u twierdzeń f i l o z o f i c z n y c h Sówki wątku erotycznego zwulgaryzowany symbolem często sposób. Dla niego n i e należy kobieta miłości, ciągłości i radości życia. ż e ń s k i e są d l a n i e g o równoznaczne ze jest Sume- współczes­ n y m i k o b i e t a m i , c h o c i a ż p r z e k o n a n y j e s t , iż l u d z i e s p r z e d t y s i ę c y l a t m i e l i o w i e l e lepsze pojęcie o miłości i seksie, niż m y teraz. U w a ż a , ż e n a m się t y l k o d u ż o w y d a j e w t e j i i n n y c h d z i e d z i n a c h , j a k również był Erwin Sówka pod wpływom w Polsce istoty przed wojną alchemii. najmniej interesowali świadczalnymi, Głównym znaleźć Otóż można prawdziwi się sprawami choć i c h całkiem n i e celem interesującą alchemicy czysto chemicznymi, i c h działań i zainteresowań Została j a k mistycznego. to t a k wy­ cesów a l c h e m i c z n y c h r o z w i j a l i o n i t e o r i e f i l o z o f i c z n e , obraziłem, że o n a b y ł a ingerencję człowieka, Córka-Natura. straciła t o swoje Była piękno, ale przez piękno. T o myśmy ją było głosić otwarcie zgwałcili, gwałcąc p r a w a n a t u r y . I t u j e s t cało p r o w d a o b r u t a l n e j sztuką u m y s ł o w ą " — My d u c h o w y m o b j a w i e n i e m . Pokazując t o n a t y m obrazie, pokazują 82 człowiek pro­ psycholo­ giczne i kosmogoniczne, których w d a w n y c h w i e k a c h nie można i n g e r e n c j i człowieka w samą istotę życia n a k u l i z i e m s k i e j . takim do­ wtajemniczenia P o d maską n o m e n k l a t u r y i opisów różnych ryzykując d ą ż y m y j a k b y w k i e r u n k u u n i c e s t w i e n i a się, a o n a b y ł a wiodącej d o był p r o s t u K h a l i , bo> K h a l i b y ł a z córek b o g a . n a drodze wykładnię lekceważyli. i jego rozwój d u c h o w y zgwałcona. J o sobie loży różokrzyżowi z h i n d u s k i c h bogiń, opowiadał kiedyś Sówka, którą nazwałem p o jedną poprzez kalifornijskiej Różokrzyżowców. W publikacjach okultystycznych w y d a w a n y c h a p o p r o s t u d a l e k o odeszliśmy o d n a t u r y . „ M o ż e p o w i e m o j e d n e j mówi stara h i n d u s k a legenda, od r o d e m z I n d i i . C h c ą c t o , co p o - w i e d z i a ł o m p r z y b l i ż y ć , m u s z ę z w r ó c i ć u w a g ę n a f a k t , że Skulika medy­ n i o są o d l e g l e utraty Osiągnięcie w języku powszechnie głowy. „Prawdziwa głosi s t a r e p r z y s ł o w i e „nadświadomości zrozumiałym, nie transmutacja m e t a l i jest alchemiczne. ezoterycznej zwanej „ka­ m i e n i e m f i l o z o f i e z n y m " j e s t c e l e m w s z y s t k i c h szkół e z o t e r y c z n y c h �И. Wschodu i Zachodu. Podstawami energia i materia. W lecia nastąpiło w z a j e m n e а jedność w dociekaniami istocie Gdzieś p o d k o n i e c ubiegłego różokrzyżowców kulturowych - - Wzajemne izmem, między na naukami Zachodzie. tak przynajmniej zainteresowanie buddyzmem a okultyzmem grafią, związaną z k u l t e m m o c y Jego fascynacja stu­ Wschodu, Różnorodność wynika twierdzą jedynie okultyści. i w y m i a n a myśli między zachodnim, kalifornijską wpłynęły n a z a i n t e r e s o w a n i e została n i e m o w i e d n i e noszą s k o n s t a t o w a n i e f a k t u , że i s t n i e j e z a s a d ­ dociekań poprzez hindu­ lożę Sówki indyjską i k o n o ­ b o s k i c h w p o s t a c i a c h żeńskich. t y m właśnie nurtem w sztuce indyjskiej rozwinięta przez Z y g m u n t a L i s a , artystę- - p l a s t y k a , k t ó r y p r z e z długie l a t a p r o w a d z i ł zespół olej/pł., z Dzieciątkiem, tego światopoglądu są: umysł, f o r m w j a k i c h e f e k t y d o c i e k a ń są p r e z e n t o w a n o z różnic Maryja f i l o z o f i i i n d y j s k i e j te t r z y zasady nazwę Czitta. P r a n a i Akasa. nicza 7. Ave plastyczny p r z y k o p a l n i „ W i e c z o r e k " . O t ó ż n a prośbę S ó w k i — L i s t ł u m a c z y ł mu wiele barwne 1 9 7 3 r. p r o b l o m ó w z w i ą z a n y c h ze s z t u k ą i n d y j s k ą , reprodukcje, słowem zależności f i l o z o f i i i f o r m y Zwrócenie uwagi przoz pozwolił w tamtej Sówkę na lepsze przynosił zrozumienie kulturze. na indyjską ikonografię, z w i ą z a n ą z n u r t e m r e l i g i j n o - m a g i c z n y m w y w o d z ą c y m się z h i n ­ duizmu i b u d d y z m u , m a motywację zarówno toozoficzną, j a k i osobistą — w o g r o m n e j p o t r z o b i e m a l o w a n i a k o b i e c y c h a k t ó w . Typowym wanie z j a w i s k i e m w sztuco ludowej i samorodnej pretokstu do malowania kobiecego szym z nich jost t e m a t rajski, czyli A d a m wiadomości Dobrego i Złego. Pretekst aktu. i Ewa pod taki jest uży­ Najbanalniej­ drzewem jest konieczny dla o k p i o n i a p r u d o r i i środowiska w j a k i m twórca żyje. W p r z y p a d k u Erwina Sówki tantryczna stylizacja pełni podobną funkcję, choć t r u d n o n i e z a u w a ż y ć j e j oryginalności. Z d r u g i e j s t r o n y n i e można bez k r z y w d y d l a a r t y s t y t y l k o takiej wykładni stoso­ wać. 83 I �W jego obrazach funkcja znaczeniowa tantrycznych idoli posadziłem n a t r o n nagą Kleopatrę. T a k i e g o t r o n u n i e m a nigdzie, jest j e d n a k o d m i e n n a o d kanonów w s p o m n i a n y c h r e l i g i i wschod­ ale K l e o p a t r ę stworzyłem n a p o d s t a w i e n i c h . O i l e n a p o c z ą t k u b y ł y t o j e d y n i e własne f a n t a z j o n a t e m a t skich I d o l i . T o jest obraz wizerunków moce w bogiń wschodnich naturze, później personifikujących już tantryzm służebnie, j a k o f o r m a w y r a z u a r t y s t y c z n e g o , protestu niego przeciw zagrożeniu człowieka najważniejsze potraktowany został n p . d l a wyrażenia przez stworzoną przez N a początku powstała seria o r y g i n a l n y c h obrazów: Asztoret lub Isztar, Izys, Hathor, N a m m u w wielu odmianach. Ciekawym przykładem stylizacji, była Wenus, namalowana w indyjskiej z s u m e r y j s k i m i s y m b o l a m i płodności i w śląskim, l u d o w y m w i a n ­ k u n a głowie. W s z y s t k i e one zostały r o z c h w y t a n e d o p r y w a t n y c h kolekcji. J a k powstawały te obrazy? Różnie, z inspiracji czysto p r z y p a d k o w y c h . Miał w t e d y w duszy, j a k s a m o t y m mówił, taką skłonność b y t y l k o t e b o g i n i e m a l o w a ć i w s z y s t k o d o n i c h s p r o ­ wadzał. „Kiedy sobie z przydaniem zrobiłem, m ó w i Sówka, w rekonstrukcję Tel Arnarna, ja tej świątyni s a m , rzeczy. Tło zrobiłem nigdy nio byłem w Egipcie. w oparciu Potem o zdjęcie, bo zacząłem budować przecież kompo­ umysłowo i zupełnie uważa, że pozbawieni ducha technokraci. najokrutniejsi bogowie Erwin wymagający ofiar l u d z k i c h , b y l i łagodni j a k b a r a n k i i p o p r o s t u b a r d z o h u m a n i ­ t a r n i w s t o s u n k u d o naszej „ P a n i T e c h n i k i " . T a k rysuje protest się przeciwko najważniejsza sprawa dehumanizacji, jaką w niesie jego twórczości, nieuchronnie sobą t e c h n i k a , uważana p r z e z technokratów za cel s a m w ze sobie. B ę d ą c g ó r n i k i e m s p o t y k a się n a c o d z i e ń z „ d o b r o d z i e j s t w a ­ m i " mechanizacji pracy wydobywczej. t e m a t jest jednoznaczna: O p i n i a górników n a ten technika w naszych k o p a l n i a c h służy w p i e r w s z y m rzędzie d o zwiększenia w y d o b y c i a , a n i e d o z m n i e j ­ dziej pylotwórcze dopuszczalnie górnicze najbar­ są nie­ hałaśliwe. Przywiązany w w ę g l o w e są n a świecie, nasze m a s z y n y do maszyny człowiek swoim naturalnym, biologicznym przestaje r y t m i e musząc się d o t e m p a m e c h a n i z m u . „ P o k a z u j ę jest b r u t a l n a p r a w d a tej pracy — elementy dokoracyjne, które namalowałem. N a podstawie r y s u n ­ w N i k i s z o w c u , b o t o jest staro, górnicze osiedle, k ó w s t a r o e g i p s k i c h stworzyłem sobie taką wizję. W t y m w s z y s t k i m człowiek sprasowany, wtłoczony II. Barbara 8. Św. pracować dostosować j a k jest naprawdę, j a k a zycję. T a k i e b u d o w l e n i g d y n i e istniały, n a t o m i a s t istniały p e w n e 84 oczach m u atrybutów d a w n y c h b o g ó w . N a t e n piedestał w y n i e ś l i j ą ślepi i o g r a n i c z e n i z f a n t a z j i . T a m n i e b y ł o t a k i c h pylonów, w ogóle n i e b y ł o t a m takiej n a piedestale szenia uciążliwości p r a c y . Nasze k o m b a j n y Michałowski robił w y k o p a l i s k a sumeryj- T e c h n i k a , k t ó r e j u s i ł u j e się s p r z e c i w i ć , t o j e s t w j e g o moloch postawiony Sówka technikę. t y c h małych fantastyczny." m ó w i S ó w k a . T u t a j są w na bezduszną karmerze, domy a n a prźodzie technikę. I wersja Co �П . 9. Око o l e j / p l . , w y r a . 5 9 , 5 x 4 9 , 5 o m , 1 9 7 5 г. Gabriela, z tego człowieka zostało ? M a s z y n a go połknęła i jest t e r a z głowa, Ponieważ co są p r z y p a d k o w e , a l e i p r z o z wrosła w świder. T a ń c z y już t e n m e c h a n i c z n y taniec. Jest t y l k o częścią m a s z y n y . T o t a k i ś w i ę t y p r a c y z aureolą w p o s t a c i głowicy k o m b a j n u ścianowego. Resztki człowieczeństwa się t a m , w t y m d o m u . M y ś l ę c z a s a m i , ż e z t e g o o b r a z u powstać siebie z prawdziwy malowałem. t y m wszystkim będzie, k i e d y pomnik górnika. Czasem wydaje godzić. wszyscy To Może okropne. się z t y m p o g o d z i m y . mógłby nieświadomie m i się, że byłoby kryją zaczynam Jeszcze Wtedy wnętrznego ciepła l a t ewoluują patronki m o d l i ł się w s p o m n i a n y o d łagodnej starego górnictwa, n a wstępie człowiek w przed muzeum, więc J ó z e f B a ń k a , usiłujący s t w o r z y ć n o w y i j e g o p r a c e m a l a r s k i e , s t w i e r d z i ł , że j e g o z d a n i e m , j e s t t o w s p a ­ J e s t t o t e r m i n u k u t y przez Bańkę, oznaczający człowieka wrażli­ za­ wego n a wartości m o r a l n e dotychczasowej we­ swoje i sprzeciwiającego cywilizacji się s p o d kontroli technicznej, człowieka w się s a m e j której i zaczyna, p r a w a . J ó z e f B a ń k a u w a ż a , że o b r a z y mu są którą epoki i jej problemów przez w y w o ł u j ą one u odbiorców k o n t r o w e r s y j n e o c e n y i często szokują cywilizacyjnych. To jest przyczyną, n a u k o w e ilustrować o b r a z a m i S ó w k i ! Będzie t o g ó r n i c t w a , aż d o o k r u t n e j , n a m a l o w a n e j w j e d n e j t o n a c j i s t a l o w o - mariaż przyszłości naszego przemysłu dyktować t y m b a r d z i e j z d u m i e w a j ą c y m , iż s a m o r o d n y m d z i e ł e m n a m i a r ę l u d z i . Twórca e u t y f r o n i k i postanowił o s t a t n i o swoje Pani — istocie narzędzie E r w i n a Sówki r o n i e c i e r n i o w e j z n o ż y k o m b a j n o w y c h o p i e k u n k i współczesnego nagiej * k i e r u n e k w e współ­ pełną c i e r p i e n i a , ściśniętą łańcuchami i t r y b a m i m a s z y n , w k o ­ -zielonkawej zbieżności czesnej f i l o z o f i i , t z w . filozofię t e c h n i k i , p o z n a w s z y E r w i n a S ó w k ę wymyka i pełnej twórczości t o b a r d z i e j interesujące. się w i z e r u n k i świętej B a r b a r y , j a k i e powstały n a prze­ strzeni ostatnich k i l k u tamtej niały przykład powstającego współcześnie , , h o m o e u t y f r o n i k u s a " . braknąć n a z i e m i l u d z i , a zostaną d o d a t k i d o r o b o t ó w . " Cztery nie ^ n a sam gorzej może Sówka wy­ nauki z fantastyczną twórczością że publikacje bezprecedensowy malarza-samouka. A r t y s t a m a l a r z i długoletni r e d a k t o r n a c z e l n y „Przekroju" d o b y w c z e g o . S ó w k a n a z w a ł ją O n a , a r ę k ę j e j u m i e ś c i ł n a d ź w i g n i M a r i a n E i l e p o z a p o z n a n i u się z t w ó r c z o ś c i ą S ó w k i n a w y s t a w i e m e c h a n i z m u ułożonego z czaszek. jaką m u zorganizowałem w G a l e r i i P i w n i c y p o d B a r a n a m i w K r a ­ Zdumiewa o b r a z n a z w a n y Święty Transformator wystylizo­ k o w i e w m a j u 1980 r o k u — uznał, że j e s t t o m a l a r s t w o rewela­ w a n y j a k b y na sumeryjskiego boga wojny. Ogromny, przygniata cyjne i o b o k obrazów N i k i f o r a D r o w n i a k a , którego n i e wiedzieć m a ł e , l u d z k i e d r o b i n y p e ł z a j ą c e n i e ś m i a ł o u j e g o s t ó p . Są czemu j a k n p . Mechanizm na obrazy Legera obrazy w k t ó r y m znaleźć można uiemowiednią replikę i innyoh twórców awangardy początków X X - g o w i e k u , które b y ł y apoteozą t e c h n i k i i r o z u m u l u d z k i e g o . Banach przezwał K r y n i c k i m , nio widzi mu równych wśród żyjących j a k i zmarłych nieprofesjonalów w Polsce. W a r t o podkreślić, że d l a E i l e g o był t o pierwszy kontakt z obrazami t e g o twórcy, p o d o b n i e j a k d l a w s z y s t k i c l i gości wernisażowych. 85 �Nie malarz przoz tyle l a t był t r z y m a n y n a uboczu, podczas g d y — zdaniem bardzo Eilego — dobrej wystawa r o z u m i e l i , dlaczego tak oryginalny t a k a , j a k wówczas w P i w n i c y , pokazana g a l e r i f w P a r y ż u stała b y się n i e w ą t p l i w i e Jak bowiem to dotychczas n i e dość, malarstwo że jeszcze pośrednio rozbija Sówki kanon samo w sensacją. sobie „słodkiego malować Nie także „szkodziło" koncepcję jest t o wcale wśród momencie prymitywu", k o m p r o m i t u j e technokratyczną takie przyjemne dla oka i niefrasobliwe których można w y p o c z ą ć p o zgiełku i poważnej Przy odosobniona niektórych obrazy o p i n i a . S p o t k a ł e m się z n i ą etnografów, co p r z e s t a j e być w o k a z j i przytoczę inną anegdotę, t y m r a z o m sażu w y s t a w y z werni­ E r w i n a S ó w k i w P i w n i c y . E i l e d ł u g o się męczył reżyserując B y ł e m kiedyś świadkiem zabawnej m a l a r z a ś l ą s k i e g o , b o w i e m b a r d z o z a l e ż a ł o m u n a t y m , by rozmowy tegoż m a l a r z a n a U n i w o r s y t e c i e nobliwa i naukowo utytułowana w czasie wystawy Śląskim. Otóż powna p a n i stwierdziła z przekąsem: „ W r ó b e l e k ( P a w e ł W r ó b e l — p r z y p i s 8 . A . W . ) j e s t słodki w swo­ ich obrazkach. jest Skąd 86 Szczególnie ten bajkowy u niego u w i e l b i a m jego k l i m a c i k , ale t e n Sówka takie pomysły. Malarz duszki, u Nikifora jest niedzielny przerażający! to powinien on dobrze starannie „sceniczną" przyjęty czesną a w a n g a r d o w ą szona. Z tym t a k i e śmieszne. r o z w o j u k r a j u , co d o n i e d a w n a b y ł o szczególnie n i e m i l e w i d z i a n e . obrazów przy pracy." zarówno część p r e z e n t a c j i przez niegdysiojszą nieznanego jak i „ m a l a r i ę " krakowską, która została r e k w i z y t o r n i k a b a r e t u w y d o b y t o jakieś śmieszne został współ­ spro­ podium, t a k i e j a k d l a z w y c i ę s k i e h s p o r t o w c ó w . E r w i n a S ó w k ę ustawiono stawia się Cham­ piona, Eile przeprowadza żartobliwy wywiad z artystą, zbita na najwyższym postumencie, gdzie zwyczajowo �Malowidła w j e d n ą g r u p k ę s t o i a w a n g a r d a p r z e d w o j e n n a , , o b o k r o z p i e r a się długowłosa i udziwniona szpica polskich sztuk plastycznych. kleszczach przedstawiające „postępu", ostro człowieka w zarysowujące mechanicznych skazę psychiczną W p e w n y m m o m e n c i e z „drugiego p l a n u " widzów w y c h o d z i mło­ powstającą n a t y m t l e w n a s z y m społeczeństwie, n a w s z e l k i w y ­ d y , b r o d a t y i „ n a b i t y j a k ciężki b o m b o w i e c " człowiek i t u b a l n y m padek glosom r y m i n i e n a l e ż y się z b y t n i o p r z e j m o w a ć . S a m t w ó r c a kity przerywa wciskać! ceremoniał: „Dobra, To, panie, podobno dobra! malarz! Przestańcie Powiedz te człowieku p o t r a k t o w a n e zostały j a k o n i e s z k o d l i w e dziwactwa, któ­ wygłasza czasem o p i n i e , które w y m o w n i e świadczą p r z e c i w n i e m u ! J e s t t o skąd t y bierzesz te o k r o p n e baibarzyńskie k o l o r y n a t y c h o b r a ­ człowiek, w którym z a c h ? C o ! ! " E r w i n S ó w k a się n i e s p e s z y ł , l e c z o d p o w i e d z i a ł b a r d z o d r a ż n i ć się z o t o c z e n i e m . B y ł e m ś w i a d k i e m , j a k o g ł a s z a ł p u b l i c z ­ spokojnie: n i e , że j e s t w i e s z c z e m n a w i e d z o n y m przecież pan jako z palety. Z palety — Dostał a wtedy przyszpilowany z kieszeni W powienien Sówka brawa ripostą plastyk „przy t e n sposób „ w p r o w a d z i ł przez Boga, a dzieła jego otwartej kurtynie", p ę k — b a w i ł się r e a k c j ą o b e c n y c h . „ O n i i t a k n i c z e g o n a p r a w d ę do wyjął n i e r o z u m i e j ą , m ó w i ł p o t e m , t y l k o c o m a j ą zjeść, w y p i ć i k o m u jesteś!" zrobić n a złość. M o ż n a i m b y l e co p o w i e d z i e ć , n i c z e g o i t a k n i e niego, się! D o b r y s i ę " j a n o w s k i twórca malowidła na do Kra­ zrozumieją." E r w i n Sówka m a głęboki k u l t d l a hieroglifów e g i p s k i c h j a k o świeżym jednego z łuków p i w n i c z n y c h , v i s a v i s m a l a t u r y K a z i ­ dla pisma świętego, runicznego. U w a ż a , że p r z y jego pomooy technicznych można napisać dzieło o współczesnej t e c h n i c e , g d y ż jest w n i m W r a c a j ą c d o s p r a w y t r a k t o w a n i a o b r a z ó w Sówki n a Śląsku, k o ń c a ś w i a t a . K o s m i c i i U F O są w y m y s ł e m w s p ó ł c z e s n e j , c h o r e j realizacji trzeba nie z a w a r t a możliwość doszło. zrozumieć, że stanowiły o n e p o w a ż n y szkopuł d l a osób podchodzących do istoty twórczości artystycznej w sposób wyrażenia wszystkiego o d p o c z ą t k u , aż powinno już dojść d o jakiegoś k o n t a k t u i p o r o z u m i e n i a . „ N a s z świat— mówi o b y t a c h astralnych zgodnio Jeśli istnieją K o s m i c i , t o n a p e w n o mają zupełni można było zo s t a r y m i t r a k t a t a m i o k u l t y s t y c z ­ sprowadzić do kategorii nieszkodliwych, acz do ludzkości, b o g d y b y b y l i gdzieś w kosmosie, t o d a w n o u p r o s z c z o n y . O i l o o b r a z y T e o f i l a O c i e p k i w większości traktujące nymi lubi w pełni zostaną z r o z u m i a n e za d w a tysiące l a t , a później z c i c h a podszedł zaproponował m u zrobienie że górę i w t e d y akademii!" m i e r z a Wiśniaka, ale j a k dotąd z p r z y c z y n czysto do wiedzieć, bierze pana w tyle chyba nauczono s p o d n i butelkę i r z e k i : „ N a p i j kowa. Eile tynku malarz czasem przekora — kształty. jest niepowtarzalny, bo jost stworzony przez Boga. inne od naszych O n i , j e ś l i są, t o są c a ł k o w i c i e o d m i e n n i , b o przecież c i e k a w y c h bajeczek o k r a s n o l u d k a c h , a symbolikę wziętą żywcem jest rzeczą niemożliwą, b y B ó g p r z y swojej nieskończoności robił z owych jak od sztancy, t a k j a k ludzie." traktatów przedstawić j a k o „zacnego prostaczka" — zastosować w s t o s u n k u do osoby czystej i twórczości II. T twory wyobraźni tego r o d z a j u p r a k t y k nie można Erwina 1 1 . Narodziny uczuć, było Sówki. Dywagacje fakty. myślowe „Czwartym są d l a n i e g o wymiarem olej/pl., w y m . 95,5x1.18 c m , 1971 r. jest ważniejsze niż pospolite myśl, j a k o p i e r w i a s t e k bos- �kości, głębokiej -wiedzy d u c h o w e j — m ó w i — d o którego d ą ż y m y przez i c h twórcę j a k o specyficzny p o o m a c k u . T o j e s t t o co n a z y w a m y „ k a m i e n i e m filozoficznym" sztatowe czyli najwyższy człowiek osiągnąć. stopień d u c h o w e j Czasem człowiek jest wiedzy, tego jaki bliski, ale n a w e t może o tym i duchowe i doświadczenia f o r m a l n e z l a t p o p r z e d n i c h . b y ł c y k l Błękitny s z c z ę ś c i a . Z a w s z o j e s t coś p o n a d n a m i , b o p o p r o s t u t a k j e s t e ś m y nizm, zakodowani, w e r s j e św. Barbary t y l k o krótki taki wykres odcinków po j a k i c h się p o r u s z a m y z d n i a n a d z i e ń . T a k a j e s t n i e s t e t y p r a w d a . Przychodząc n a t e n świat wszystko poprzedników i t a k jest swoją linią, a m y m a m y o swoim przez cale mamy przygotowane pokolenia. Zycie n i e w i e l k i w p ł y w n a nią, a życiu t a k naprawdę to nic nie przez biegnie właściwie wiemy." tego rodzaju poglądy się w y g ł a s z a , w s z a k głupców, k i e d y spotykają podstawową jącą prze­ — interpretacją kulturowej. Czterej Mój Śląsk, Pomnik Mecha­ górnika, dwie obie opisane w t y m szkicu. O s t a t n i c y k l Do jeźdźcy końca niego naszej należy Apokalipsy, cywilizacji, stalowo-sina Chrystus i zbudowany naszej Ona i ukrzyżowany ze s z k i e l e t o - m a n e k i n ó w formacji niesamowici na pocisku Obieg naszej kultury. zasadą się z c z y m ś , c o n a k t ó r y s k ł a d a j ą się m i ę d z y i n n y m i Transformator, całość Pierwszy n a d k t ó r y m twórca zaczął pracować d w a l a t a t e m u j e s t wstrząsa­ sterowanym T r u d n o jest żyć człowiekowi w p r o s t a c k i m otoczeniu, k i e d y postępowania Święty war­ r o k u nastąpiło j a k b y ośmielenie S ó w k i , i zaczęły p o w s t a w a ć o b r a z y łącząco w elementy n i e w i e , zresztą n i g d y człowiek n i e j e s t w s t a n i e osiągnąć pełnego że m a m y t r e n i n g , j a k o ćwiczenia t o o d 1978 zarazem, Obrazy Erwina Sówki nawet w awangardowej są zjawiskiem sztuce profesjonalnej nie przeczuwanym uwikłanej między r a s t a i c h m o ż l i w o ś c i p e r c e p c j i , t o ogłosić, iż właśnie t o co d l a p o s t k o n c e p t u a l i z m e m , a jałowym naśladowaniem h i p e r r e a l i z m u . n i c h niezrozumiałe, jest p o p r o s t u głupie. S t a n o w i ą zupełne zaskoczenie Na Erwina marginesie rozważań o fenomenie wizyjnoj twórczości S ó w k i , c h c ę z w r ó c i ć u w a g ę , że w o s t a t n i c h l a t a c h n a ­ i zawsze wywołują m o c n e reakcje. L u d z i e n i e t y l k o się d o n i c h m o d l ą , a l e i z d a r z a s i ę , że k r a d n ą z wystaw. T a k było choćby w Piwnicy p o d B a r a n a m i , gdzie stąpiła w n i e j w a ż n a , jakościowa p r z e m i a n a . O i l e p r z e z długie u k r a d z i o n y został j e d e n z n a j l e p s z y c h w i z e r u n k ó w t a n t r y c z n y e h , lata Bogini powstawały różne serie tematyczne Fot.: obrazów, traktowane J . Świderski, Iszlar. i l . 3 — 5 , 7, 9 — 1 2 ; S . W i s l o c k i , 11. 1, 6 , 8 w j u n n o ś ć : 11. 4 — k o l . Z i m m c r e r ó w ; i l . 3 , 5, 7, 9 — 1 2 — B . K r a w ­ czuk, <tE» U. 12. 88 Adam, olej/płyta, w y m . 56x31 cm �