https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24d007d5ca2af1681e53a63faea56607.pdf 802693c76fb8400a7655b31bdde52c31 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:471 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:428 Title A name given to the resource Wieś Dzierżysławice / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.316-322 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA SZROMBA WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE Z etnograficznych b a d a ń stacjonarnych w 1958—1959 r. Etnograficzne badania monograficzne, b ę d ą c e w toku, rozpoczęto w jesieni 1958 r. S ą one k o n t y n u a c j ą p o s z u k i w a ń rozpoznawczych, pro­ 1 wadzonych w 1946 r. w 28 górnośląskich wsiach . W tejże wsi w 1953 r . zbierano materiały dla Polskiego Atlasu Etnograficznego z zakresu rol­ nictwa i hodowli. Ponadto W y ż s z a Szkoła Pedagogiczna w Opolu prze­ p r o w a d z a ł a w niej i w okolicy badania dialektologiczne. P o ł o ż e n i e g e o g r a f i c z n e . Dzierżysławice leżą nad rzeką Osobłogą, w północno-wschodniej części powiatu prudnickiego, jako jedna z najdalej na południe w y s u n i ę t y c h wsi zamieszkałych przez ludność r o d z i m ą , stykającą się obecnie z repatriantami ze wschodu b ą d ź ele­ mentem n a p ł y w o w y m z centralnej Polski, a przed 1945 r. kolonistami 2 z Niemiec . Słownik geograficzny podaje dla 1321 r . n a z w ę Dirislawicz, a 1531 Dzierżysławice, zasadniczo jednak opierając się na nazwie Dyr3 ślowice . K n i e w 1830 r . u ż y w a obok Dirschelwitz nazwy Dirślowic*. I . W. Wieland na mapie z 1736 r. Principatus Silesiae Oppoliensis uwzględ­ nia nazwy: Dirschelwitz i Dzierżislow. Natomiast w ś r ó d samych miesz­ k a ń c ó w wsi u t r z y m y w a ł a się do 1945 г., a nawet i dziś nazwa Dzierżysław, u r z ę d o w o b r z m i ą c a do 1945'r. Dirschelwitz, a obecnie Dzierży­ sławice. W najbliższym sąsiedztwie leżą wsie: Głogowiec, Wierzch, Racławice Śląskie i M o c h ó w , z których dwie ostatnie łączy bezpośrednio z Dzier1 Zob. M. G ł a d y s z , Prace nad etnograficzną monografią Górnego Śląska, „Etno­ grafia Polska", Wrocław t. 1: 1958, s. 89. W powiecie prudnickim granica ludności rodzimej przebiega przez wsie: Dzier­ żysławice, Wierzch, Nowy Browiniec, Olbrachcice, Prężyna, Śnicz, Grabina. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, War­ szawa 1881, s. 256. — „Dzierżysław", „Dzierżysławice" ob. „Dyrślowioe". J. G. K n i e , Alphabetisch-statistisch-topographische Übersicht alter Dórf er, Flecken, Stadte und anderen Orte der Kónigl. Preuss. Provine Schlesien, Wrocław 1830, s. 108. 2 3 4 �AVIES DZIERŻYSŁAWICE 317 ż y s ł a w i c a m i p r z e b i e g a j ą c a przez nie w s p ó l n a szosa. Z w i ą z e k t e n jest j e d n a k pozorny, n i e m a l w y ł ą c z n i e t e r y t o r i a l n y , g d y ż w y r a ź n i e n o t o ­ w a n y b y ł b r a k w i ę k s z y c h k o n t a k t ó w , z w ł a s z c z a z p o ł o ż o n y m i na p o ł u ­ d n i u E a c ł a w i c a m i Ś l ą s k i m i , z a m i e s z k a ł y m i do 1945 r . przez o s a d n i k ó w niemieckich, p r a w d o p o d o b n i e sprowadzonych w X I I I w . ze wschodniej T u r y n g i i i wschodniej F r a n k o n i i . D i a l e k t R a c ł a w i c z a n r ó ż n i ł się z a r ó w n o o d j ę z y k a niemieckiego, j a k i polskiego . O d r ę b n y b y ł r ó w n i e ż i c h s t r ó j i zwyczaje. D z i ś z w s i ą t ą D z i e r ż y s ł a w i c e p o ł ą c z o n e są a d m i n i s t r a c y j n i e i s t n i e n i e m w s p ó l n e j g m i n y z s i e d z i b ą w R a c ł a w i c a c h Ś l ą s k i c h , zamieszka­ ł y c h przez r e p a t r i a n t ó w z W o ł y n i a i Tarnopolskiego. W s p o m n i a n a w y ż e j druga wieś, M o c h ó w , z a m i e s z k a ł a r ó w n i e ż przez ludność* r o d z i m ą , nie b ę d ą c w s i ą f o l w a r c z n ą r o z w i n ę ł a się w o s a d ę t y p o w o w a r z y w n i c z ą . Jej podmiejskie u s y t u o w a n i e oraz przewaga w o l n y c h za­ g r o d n i k ó w i c h a ł u p n i k ó w s t w a r z a ł y m o ż l i w o ś c i r o z w o j u polowej u p r a w y w a r z y w , k t ó r a w k r ó t k i m czasie w p ł y n ę ł a na znaczne podniesienie po­ z i o m u ż y c i a m i e s z k a ń c ó w . Z w s i ą t ą ł ą c z ą się p o c z ą t k i polowej u p r a w y w a r z y w w D z i e r ż y s ł a w i c a c h . Poza t y m w pierwszej p o ł o w i e X I X w . D z i e r ż y s ł a w i c e b y ł y z w i ą z a n e o r g a n i z a c j ą k o ś c i e l n ą z p a r a n ą , znajdu­ j ą c ą się we W i e r z c h u . W zasadzie D z i e r ż y s ł a w i c e n a l e ż a ł y do p a r a f i i w „ P a u l i n a c h " , dobrach n a l e ż ą c y c h do k l a s z t o r u O. O. P a u l i n ó w , spro­ w a d z o n y c h w tutejsze s t r o n y w X I V w . , ale, na skutek sekularyzacji m a j ą t k u klasztornego, z p o c z ą t k i e m X I X w . wieś przez j a k i ś czas nale­ ż a ł a w ł a ś n i e do p a r a n i we W i e r z c h u , s k ą d do d z i ś u t r z y m a ł a się nazwa „ ś m i e r t e l n a d r o g a " na o k r e ś l e n i e g o ś c i ń c a , p r o w a d z ą c e g o do w y ż e j w y ­ mienionej m i e j s c o w o ś c i . D o p i e r o w 1850 r. na teren dawnego k l a s z t o r u O. O. P a u l i n ó w z o s t a ł sprowadzony n a s t a w i o n y proniemiecko zakon S. S. Boromeuszek z T r z e b n i c y , k t ó r y m ok. 1861 r . dodano kapelana. D z i ś do p a r a f i i „ P a u l i n y " n a l e ż ą obok D z i e r ż y s ł a w i c : M o c h ó w , B ł a ż e jowice i L e ś n i k i . 5 6 D u ż y w p ł y w na c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y w s i w y w a r ł o oddalone o 3 k m na p ó ł n o c miasto G ł o g ó w e k , z k t ó r y m w i e ś , n a l e ż ą c a o d 1642 r . do hr. O p p e r s d o r f a , z a m i e s z k u j ą c e g o t a m t e j s z y zamek, u t r z y m y w a ł a zawsze d u ż y k o n t a k t , o p a r t y na o k r e ś l o n y c h w a r u n k a c h gospodarczych i t r a ­ d y c j i . G ł o g ó w e k , p o ł o ż o n y z dala od w a ż n i e j s z y c h l i n i i k o m u n i k a c y j n y c h , nie p o s i a d a j ą c y b o g a c t w m i n e r a l n y c h , obdarzony ż y z n y m i g l e b a m i , p r z y b r a ł charakter o ś r o d k a rolnego i r z e m i e ś l n i c z e g o . B y ł z a t e m miejscem 7 6 Np. zwrot: czy macie na sprzedaż pileta w gwarze Racławiczan brzmiał: hoder ganzla sufer kejfa. Knie w 1830 r. dla Dzierżysławic podaje: „katholische Kirche zu DeutsohMiillmen" (Wierzch). „Der Oberschlesier", Oberglogau-Sonderheft, R. 7: 1925. 6 7 �318 Z O F I A SZROMBA n a u k i r z e m i o s ł , j a k t e ż z a o p a t r y w a n i a się l u d n o ś c i okolicznych wsi w w i ę k s z o ś ć t o w a r ó w , a r t y k u ł ó w s p o ż y w c z y c h , n a r z ę d z i , w y r o b ó w rze­ mieślniczych itp. S ł o w n i k geograficzny dzieli D z i e r ż y s ł a w i c e n a : baronowskie i hra­ b i o w s k i e . D z i ś j e d y n i e w ś r ó d najstarszych m i e s z k a ń c ó w u t r z y m a ł a się t r a d y c j a istnienia we wsi d w ó c h g m i n : „ F r e i h e r r l i c h " i „ G r a f l i c h " , p r z y c z y m j e d n a k b r a k jest j a k i c h k o l w i e k d a n y c h co do istnienia we wsi ba­ rona. Z ł ą c z e n i e w y m i e n i o n y c h g m i n n a s t ą p i ć m i a ł o po u w ł a s z c z e n i u , a w i ę c w p o ł o w i e X I X w . P l a n wsi z 1905 r. w y r ó ż n i a jeszcze: „ D o r f Dirschelwitz Freiherrlich", o b e j m u j ą c ą tzw. Chałupki, i „Dorf Dir­ schelwitz G r á f l i c h " o b e j m u j ą c ą p o z o s t a ł ą , w i ę k s z ą c z ę ś ć wsi. D o 1945 r. przechowywane b y ł y we wsi urbarze, n a l e ż ą c e do hrabiego i barona. Ш е n o t o w a n a jest p r z y n a l e ż n o ś ć wsi do k o l e g i a t y , m i m o iż s ą s i e d n i klasztor O. O. P a u l i n ó w o b e j m o w a ł d u ż e tereny, rozparcelowane po se­ k u l a r y z a c j i z p o c z ą t k i e m X I X w . W D z i e r ż y s ł a w i c a c h do 1945 r. i s t n i a ł m a j ą t e k d w o r s k i , n a l e ż ą c y do hr. Oppersdorfa, wraz z o k o l i c z n y m i w s i a m i : Browiniec, B r o ż e c , G ł o g o w i e c , Grocholub, K o m o r o w i c e , Ł o w k o w i c e , Nasiele, X o w y D w ó r , Pisarzowice, Bzepce, Stare i X o w e K o t k o w i c e , W r ó b l i n oraz t e r e n : Las-serwitut i k o ś c i ó ł P a u l i n ó w w Mochowie, 8 o b e j m u j ą c y w 1914 9 r. we w s i 240 h a . W latach 1952—1956 na 60 ha podworskiej z i e m i i s t n i a ł a s p ó ł d z i e l n i a p r o d u k c y j n a , l i c z ą c a k ó w , w znacznej mierze d a w n y c h r o b o t n i k ó w d w o r s k i c h . 15 człon­ A r e a ł u p r a w y i s t r u k t u r a l u d n o ś c i . O g ó ł e m c a ł a powierzchnia wsi, w e d ł u g d a n y c h G m i n n e j B a d y N a r o d o w e j z 1958 г., w y n o s i : 698,46 ha, z tego p r z y p a d a n a : z i e m i ę o r n ą — 605,05 h a ; ł ą k i — 44,05 ha; p a s t w i ­ ska — 1,40 h a ; lasy — 0,45 h a ; w o d y z a m k n i ę t e — 0,01 h a ; n i e u ż y t k i — 1,22 h a ; rzeki, drogi, r o w y — 46,28 ha. W i e ś l i c z y 119 n u m e r ó w i o k o ł o 750 m i e s z k a ń c ó w . N a j w i ę k s z e gospodarstwo siodłacze obejmuje 29,45 ha. P r z e w a ż a j ą j e d n a k gospodarstwa ś r e d n i o r o l n e (około 4, 5, 6 ha), k t ó r y c h liczba Wzrosła po parcelacji d w o r u i reformie rolnej z 1946 r . Gospodarstwa o t a k i c h r o z m i a r a c h o k r e ś l a n o dawniej t e r m i n e m zagrodnicze, k t ó r y dziś z a n i k ł ze w z g l ę d u na f a k t , iż w w i ę k s z o ś c i obecni właściciele u z y s k a l i z i e m i ę dopiero po parcelacji d w o r u , b ę d ą c uprzednio c h a ł u p n i k a m i . Ten o s t a t n i t e r m i n ' w y s z e d ł r ó w n i e ż z u ż y c i a , a l u d n o ś ć , do k t ó r e j się o d n o s i ł , b ą d ź s t a ł a się r o l n i k a m i , b ą d ź r o b o t n i k a m i . 1 0 8 Słownik geograficzny, op. cit. Podobnie P. A. Z i m m e r m a n n , Beitrage zur Beschreibung von Schlesien, t. 3, Brzeg 1784, s. 101/102, dzieli wieś na dwie części. „Der Oberschlesier", op. cit. Por. strukturę gospodarstw rolnych w 1958 г.: 9 10 wielkość gospodarstw: ilość gospodarstw: do 2 ha 39 2 —7 ha 61 7 —15 ha 14 ponad 15 ha 5 �WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE 319 W e w s i dostrzega się przestrzenne w y o d r ę b n i e n i e rolniczej l u d n o ś c i , od d a w n a z a m i e s z k u j ą c e j wieś, od l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z z e w n ą t r z , r ó ż n e j p o d w z g l ę d e m zawodu, pochodzenia i s k ł a d u s p o ł e c z n e g o . Część w s i , roz­ c i ą g a j ą c a się n a p o ł u d n i e od d w o r u h r . Oppersdorfa, t w o r z y ł a z w a r t ą ca­ łość, z a m i e s z k a ł ą przez samowystarczalnych r o l n i k ó w , t j . siodłaMw, i za­ g r o d n i k ó w , o d b i e g a j ą c w k i e r u n k u w s c h o d n i m na teren t z w . K o l o n i i z ma­ ł o r o l n y m i gospodarstwami, na ogół c h a ł u p n i c z y m i . Przez c h a ł u p n i k ó w , z o b o w i ą z a n y c h do p e w n y c h p o w i n n o ś c i na rzecz d w o r u (w p r z e c i w i e ń s t w i e do w y ż e j w s p o m n i a n y c h ) , zamieszkana b y ł a nowsza c z ę ś ć w s i , p o w s t a ł a w X I X w . , t z w . C h a ł u p k i . W tej samej części (w k t ó r y m t o k i e r u n k u wieś się obecnie rozbudowuje) s t o j ą t z w . Zidłungi zbudowane p o d koniec d w u d z i e s t y c h l a t naszego w i e k u , n a l e ż ą c e do r o b o t n i k ó w , nie p o s i a d a j ą ­ c y c h w p r z e w a ż a j ą c e j części w ogóle ziemi. P o n a d t o i s t n i a ł w y r a ź n y roz­ d z i a ł k l a s o w y w u k ł a d z i e g r u n t ó w siodłaMw i z a g r o d n i k ó w , k t ó r y z po­ c z ą t k i e m X X w. uległ zatarciu. Okoliczne, urodzajne tereny lessowe s t w a r z a ł y dogodne w a r u n k i do r o z w o j u r o l n i c t w a , k t ó r e jest do dziś p o d s t a w o w y m z a j ę c i e m l u d n o ś c i . N a z w y , k t ó r y m i o k r e ś l a się pola orne, n i e j e d n o k r o t n i e w s k a z u j ą na i s t n i e j ą c e , z w ł a s z c z a p o d koniec X I X w . , tendencje do p o w i ę k s z a n i a a r e a ł u ziemi u p r a w n e j k o s z t e m z a r o ś l i , ł ą k i t p . S ą t o m . i n . : Łąki — pola orne p o w s t a ł e po separacji, ok. 1895 г., na miejscu d a w n y c h ł ą k ; Las — t e r e n w y k a r c z o w a n y prawdopodobnie p o d koniec X I X w . ; Poręba — p o w s t a ł a przez w y c i n a n i e z k o ń c e m u b . w . r o s n ą c y c h t a m w i e r z b , olch i t o p ó l ; Ligoty — t e r e n zamieniony na pola u p r a w n e , j e d n a k j u ż nie za p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w , przez karczowanie l i c z n y c h k r z e w ó w ; Stawy — zamienione przed 1945 r. na pola orne, ł ą k i , a uprzednio stawy n a l e ż ą c e do hr. Oppers­ dorfa, i i n . U p r a w a z i e m i . B a d a n i a n a d r o l n i c t w e m w y k a z a ł y stosunkowo w y ­ soki p o z i o m w i e d z y rolniczej t u t e j s z y c h m i e s z k a ń c ó w . Nierzadkie b y ł y w y p a d k i k o ń c z e n i a szkół r o l n i c z y c h b ą d ź specjalnych k u r s ó w . System t r ó j p o l o w y nie z a c h o w a ł się nawet w t r a d y c j i , j a k r ó w n i e ż w y k o r z y s t y ­ wanie we w s i w s p ó l n y c h t e r e n ó w w y p a s o w y c h . S z c z e g ó l n y nacisk k ł a ­ dziono w c i ą g u omawianego okresu na r o t a c j ę p ł o d o z m i a n o w ą . M n i e j więcej do I w o j n y ś w i a t o w e j j ę c z m i e ń s t a n o w i ł n a j w i ę k s z y procent w y ­ siewanych z b ó ż . O b o k z u ż y t k o w a n i a w b r o w a r n i c t w i e m i a ł on d u ż e znaczenie w ó w c z e s n y m p o ż y w i e n i u m i e s z k a ń c ó w w s i . Obecnie miejsce jego z a j ę ł a pszenica. Gleby tutejsze o k r e ś l a się j a k o „ p s z e n n o - b u r a c z a n e " , s t ą d u p r a w a b u r a k ó w c u k r o w y c h p r z y b r a ł a we w s i , j a k i okolicy olbrzy­ mie r o z m i a r y . Ostatnio zaczyna się r o z p o w s z e c h n i a ć na coraz w i ę k s z ą s k a l ę p o l o w a u p r a w a w a r z y w . J a k j u ż w y ż e j wspomniano, p o c z ą t k i jej ł ą c z ą się z t y p o w o w a r z y w n i c z ą s ą s i e d n i ą w s i ą M o c h ó w . S t a m t ą d w 1907 r . p r z y b y ł do D z i e r ż y s ł a w i c gospodarz, r o z p o c z y n a j ą c n a s z e r s z ą s k a l ę �320 Z O F I A SZROMBA 1 1 u p r a w ę w a r z y w . Znacznie p o s t ę p u j ą c a mechanizacja n a r z ę d z i r o l n i ­ czych z a z n a c z y ł a się od p o c z ą t k u b . w . D o w y j ą t k ó w n a l e ż y spotkanie we w s i d r e w n i a n y c h b r o n o ż e l a z n y c h z ę b a c h , drewnianego radla-plużycy do o b s y p y w a n i a z i e m n i a k ó w i t p . O d 1957 r. trzech n a j w i ę k s z y c h gospo­ d a r z y posiada t r a k t o r y . H o d o w l a . Po 1945 г., na skutek p o w i ę k s z a n i a się gospodarstw, w z r o s ł a we wsi h o d o w l a k o n i , a t y m s a m y m z m n i e j s z y ł a się p o n a d 5 0 % liczba t z w . krowiarzy™. Wzrosła również w porównaniu z poprzednimi l a t a m i h o d o w l a t r z o d y chlewnej. N a t o m i a s t dopiero po 1945 r . rozpo­ c z ę t o , na n i e z b y t j e d n a k d u ż ą s k a l ę , h o d o w l ę owiec, k t ó r e p r z e d t e m t r z y m a n o t y l k o we d w o r z e . Z r o z w o j e m h o d o w l i idzie w parze rozbu­ d o w y w a n i e c h l e w ó w i dzielenie i c h na osobne pomieszczenia. P o w s t a ł y w i ę c : chlewiki dla nierogacizny, chlewy d l a b y d ł a , a dla k o n i — masztalnie, k t ó r y c h n a j c z ę ś c i e j dawniej w ogóle nie w y o d r ę b n i a n o . Z a j ę c i a p o z a r o l n i c z e . Rolnictwo, będące g ł ó w n y m źródłem utrzy­ m a n i a dla p r z e w a ż a j ą c e j części m i e s z k a ń c ó w wsi ( b ą d ź b e z p o ś r e d n i o , b ą d ź dawniej p o ś r e d n i o przez p r a c ę w n i m na pańskim l u b w statkach), nie s p r z y j a ł o r o z w o j o w i r z e m i o s ł a . Gospodarstwa w w i ę k s z o ś c i , a z w ł a s z ­ cza siodłacze, b y ł y samowystarczalne p o d w z g l ę d e m n a p r a w c z o ś c i , j a k t e ż drobnej w y t w ó r c z o ś c i , p o s i a d a j ą c szereg p o d s t a w o w y c h , uniwersal­ n y c h n a r z ę d z i , a niejednokrotnie nawet m a ł e w a r s z t a c i k i (najczęściej w domach wycuźnych), bez j a k i e j k o l w i e k j e d n a k specjalizacji. Z drugiej s t r o n y p r z y c z y n ą stosunkowo s ł a b o r o z w i n i ę t e g o r z e m i o s ł a b y ł o p o ł o ­ żenie wsi w pobliżu miasta Głogówka, a t y m samym korzystanie z usług t a m t e j s z y c h r z e m i e ś l n i k ó w . Poza t y m bardzo d u ż ą r o l ę o d g r y w a l i w ę ­ d r u j ą c y po wsi handlarze, m . i n . w w y p a d k u z a o p a t r y w a n i a w kosze. J e d y n i e przez pewien czas wieś p o s i a d a ł a zawodowego koszykarza, M a cioszka, z C h r ó ś c i c , p o w . opolskiego. Macioszek od 1894 r. w ę d r u j ą c w z d ł u ż rzek po tutejszej okolicy, gdzie k o s z y k a r s t w o nie b y ł o rozpo­ wszechnione, wreszcie o s i a d ł w 1917 r. w D z i e r ż y s ł a w i c a c h . D o k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X w . i m p o n u j ą c ą jest liczba m u r a r z y i cieśli, k t ó r z y n i e j e d n o k r o t n i e p r a c o w a l i poza terenem w s i . D z i ś zawody te, u w a ż a n e za nierentowne, u s t ę p u j ą miejsca rozpowszechnionemu na d u ż ą s k a l ę s t o l a r s t w u . W X I X w . r o z w i n i ę t e b y ł o we w s i m ł y n a r s t w o (2 wodne m ł y n y ) , j a k t e ż p r z ę d z a l n i c t w o l n u , p r z y c z y m j e d n a k t o ostat13 1 1 W 1958 r. warzywa kontraktowało 29 gospodarzy, w latach trzydziestych b. w. - 3. Przed 1945 r. było ich 53, a w 1958 r. tylko 24. Krowami pracuje się posiada­ jąc na ogół do 3 ha ziemi. W sąsiedztwie wsi stoją ruiny tzw. „Obory", w której jeszcze ok. 80 lat temu zamykano po kąpieli w rzece dworskie owce. We wsi, jak i okolicy, nieznane jest znaczenie słów „obora", „obornik". 12 1 3 �WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE 321 nie nie w y o d r ę b n i o n e j a k o osobne r z e m i o s ł o , a j a k o jedno z z a j ę ć poza­ r o l n i c z y c h . Ш е notowane są n a t o m i a s t t r a d y c j e t k a c t w a . Obecnie we wsi jest jedna pracownia stolarska o p a r t a na nowocze­ snych, zmechanizowanych n a r z ę d z i a c h p r a c y , jedna k u ź n i a , p r a c o w n i a k r a w i e c k a oraz p i e k a r n i a . Poza t ą o s t a t n i ą pracownie p o s i a d a j ą u c z n i ó w , a n a j w i ę k s z y m zainteresowaniem cieszy się stolarstwo. K i l k u m i e s z k a ń ­ c ó w , z a j m u j ą c się g ł ó w n i e r o l n i c t w e m i h o d o w l ą , t r u d n i się r ó w n i e ż ciesielstwem, k o ł o d z i e j s t w e m l u b szewstwem, nie zawsze u k o ń c z y w s z y n a u k ę i nie zawsze p o s i a d a j ą c w ł a s n y warsztat. N a w e t pracownie rze­ m i e ś l n i c z e p o s i a d a j ą r ó w n i e ż pewnego r o d z a j u zabezpieczenie w gospo­ darstwie r o l n y m . B u d o w n i c t w o . Przestrzenne w y o d r ę b n i e n i e się l u d n o ś c i rolniczej, od d a w n a z a s i e d z i a ł e j we wsi, od l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z z e w n ą t r z , p o r u ­ szone przeze m n i e j u ż w y ż e j , odzwierciedla się w t u t e j s z y m b u d o w n i c ­ t w i e . Najstarsza częśó wsi, p o ł o ż o n a na p o ł u d n i e o d d w o r u , z a m i e s z k a ł a przez r o d z i n y siodłacze i zagrodnicze, zabudowana jest przez z w a r t y szereg mniej więcej j e d n a k o w y c h , u s y t u o w a n y c h szczytem do d r o g i , b u d y n k ó w . S ą t o w y ł ą c z n i e d o m y m u r o w a n e . Najstarszy d a t o w a n y d o m we wsi, n a l e ż ą c y do r o d z i n y siodłaczej, pochodzi z 1823 r. i m a t r a d y c j ę pierwszego murowanego d o m u we wsi. L a t a 1834, 1839, 1842, w y r y t e na ś r o d k o w e j halce w wielkiej izbie, są d a t a m i b u d o w y d o m ó w siodłaczych. D o m y zagrodnicze m a j ą p ó ź n i e j s z e o d poprzednich d a t y p o w s t a n i a (lata 1862, 1883, 1887) w y r y t e na szczytach d o m ó w . P o d j e d n y m da­ chem ( d w u s p a d o w y m , k r y t y m szkorupą l u b szibrem) m i e s z c z ą się chlewy. S t o d o ł y s t o j ą prostopadle do d o m ó w b ą d ź oddalone od n i c h o k i l k a czy k i l k a n a ś c i e m e t r ó w , b ą d ź w w y p a d k u m a ł e j p o w i e r z c h n i zagrody ( p r z e w a ż n i e w gospodarstwach zagrodniczych) p r z y l e g a j ą do n i c h . W o l n ą p r z e s t r z e ń m i ę d z y d o m e m a s t o d o ł ą zabudowuje się pomieszczeniami gospodarczymi (szopy, wozownie). W e wsi z a c h o w a ł y się j e d y n i e d w i e s t o d o ł y zbudowane na t z w . „ m u r p r u s k i " , z k t ó r y c h jedna d a t o w a n a jest na 1876 г., oraz drewniana s t o d o ł a o k o n s t r u k c j i p r z y s ł u p o w e j . Osobne d o m y wycuźne, c h a r a k t e r y s t y c z n e dla d o m ó w siodłaczych, s t o j ą r ó w n o l e g l e do d o m ó w , t a k j a k i one, szczytem do d r o g i . N i e k t ó r e są r ó w n i e ż datowane (np. 1842 г.). Po I wojnie ś w i a t o w e j istnieje ten­ dencja do p o w i ę k s z a n i a p o w i e r z c h n i mieszkalnej w e w n ą t r z d o m u przez stawianie n a d b u d ó w k i , t z w . wypuszczki, l u b c a ł e g o jednego p i ę t r a za­ miast b u d o w a n i a osobnego d o m u wycuźnego. Pomieszczenia wycuźnicze w domach zagrodniczych, m i e s z c z ą c e się na ogół w t y l n e j części d o m u , l i k w i d o w a n e są w celu r o z b u d o w y c h l e w u . W n ę t r z e d o m ó w s k ł a d a się zasadniczo z sieni, k u c h n i , wielkiej i z b y oraz jednej l u b d w ó c h k o m ó r . D o m y siodłacze (obok i n n y c h nowo budo­ w a n y c h ) m a j ą poza t y m i z b ę do spania, t z w . szłafsztubę, k t ó r ą dziś nieEtnografia Polska, t. I V " l �322 Z O F I A SZROMBA j e d n o k r o t n i e uzyskuje się przez p r z e b u d ó w k i w e w n ą t r z d o m u , n p . z k o ­ m o r y . W k u c h n i , s k u p i a j ą c e j w i ę k s z o ś ć ż y c i a m i e s z k a ń c ó w , zachowany jest t r a d y c y j n y k ą t , z a j ę t y przez s t ó ł ze s t o j ą c y m i p o d k ą t e m p r o s t y m ławami. Z d o b n i c t w o w b u d o w n i c t w i e skierowane jest na ś c i a n ę s z c z y t o w ą , z w r ó c o n ą w s t r o n ę drogi. Jednak, p o c z ą w s z y od okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , a z w ł a s z c z a po I J w o j n i e ś w i a t o w e j , d ą ż y się do j a k najprostszych f o r m w budownictwie. Nowsza część w s i , t j . C h a ł u p k i , p o w s t a ł a w X I X w . i z a m i e s z k a ł a przez c h a ł u p n i k ó w , s k ł a d a ł a się z m a ł y c h d r e w n i a n y c h d o m k ó w , z k t ó ­ r y c h j e d y n y , zachowany do dziś z 1869 г., daje obraz c h a ł u p n i c z y c h za­ b u d o w a ń tej części wsi w k o ń c u X I X i p o c z ą t k u X X w . D o m s k ł a d a się z jednej i z b y , sieni, d w ó c h k o m ó r i chlewa. W l a t a c h d w u d z i e s t y c h b . w . d o m y te z o s t a ł y z a s t ą p i o n e p r z e z b u d y n k i m u r o w a n e . Z n a j d u j ą c e się w tej samej części w s i t z w . Zidlungi t w o r z ą z w a r t y k o m p l e k s około 17 jednako b u d o w a n y c h , w e d ł u g tego samego w z o r u , d o m k ó w . S t r ó j . Badania n a d strojem l u d o w y m w y k a z a ł y stosunkowo jeszcze d u ż ą ż y w o t n o ś ć kobiecego s t r o j u ludowego, j e d n a k w granicach pewnego., w i e k u k o b i e t . T a k w i ę c u w a ż a się, że s t r ó j l u d o w y na ogół noszony jest przez te k o b i e t y , k t ó r e jeszcze w 1914 г., j u ż j e d n a k j a k o ostatnie, szły w n i m do I k o m u n i i . W s t r o j u t y m , a z w ł a s z c z a w jego p o d s t a w o w y c h d w ó c h c z ę ś c i a c h mazelónee i jupie (a g ł ó w n i e w i c h z d o b n i c t w i e ) , w c i ą g u omawianego okresu n a s t ą p i ł o szereg z m i a n , p o d y k t o w a n y c h p a n u j ą c ą w d a n y m czasie m o d ą , p r z y c h o d z ą c ą do wsi z G ł o g ó w k a , k t ó r a t r w a ł a niekiedy zaledwie przez k i l k a l a t . Silny k o n t a k t z G ł o g ó w k i e m b y ć m o ż e r ó w n i e ż w p ł y w a na f a k t istnienia w D z i e r ż y s ł a w i c a c h t y l k o k i l k u p o d s t a w o w y c h i n s t y t u c j i , a m i a ­ n o w i c i e : przedszkole, 7-klasowa szkoła o g ó l n o k s z t a ł c ą c a , G m i n n a Spół­ dzielnia S p o ż y w c ó w i Ochotnicza S t r a ż P o ż a r n a . C i ą ż e n i e k u w y ż e j wspo­ m n i a n e m u m i a s t u , k t ó r e z a w a ż y ł o na c a ł o k s z t a ł c i e k u l t u r y w s i , jest u w a r u n k o w a n e d ł u g o w i e c z n y m i z w i ą z k a m i gospodarczymi i s p o ł e c z n y m i . 1 14 14 Knie już w 1830 r. podaje dla wsi: „1 katholische Schule". �