https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a0e755e236a8bbf74c0c33517bf1fbb.pdf 3ec7f640790bb688dcb4fc70157cf862 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3854 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource kultura ludowa górnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3613 Title A name given to the resource Podłoże ludowe w kulturze górniczej / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.127-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PODŁOŻE L U D O W E W KULTURZE GÓRNICZEJ MARIA Powstanie grupy zawodowej górniczej w Pol­ sce sięga początkami swymi głęboko w dzieje i na kilka wieków wyprzedza rozwój wielkiego przemysłu i uruchomienie pierwszych kopalń węgla. Już w X V wieku występują górnicy zor­ ganizowani w bractwa zawodowe obwarowane szeregiem im tylko właściwych rygorów i zwy­ czajów wyrosłych ze specyficznych warunków pracy podziemnej. Poprzez wieki rozbudowuje się, narasta i wreszcie kształtuje odrębny cha­ rakter życia kulturowego górników. Jednocześ­ nie zarysowują się pewne wyraźne lokalne zróżnicowania, uwarunkowane przynależnością członków grupy górniczej do danej grupy etni­ cznej. Polska społeczność górnicza rozrzucona na szerokiej połaci południowo-zachodnich obsza­ rów Polski da się zamknąć w kilka oddzielnych ugrupowań, j a k : wielicko-podkarpackie, olku­ skie, krakowsko-jaworznickie, zagłębiowskie, górnośląskie, częstochowsko - świętokrzystkie, wreszcie najmłodsze — dolnośląskie. Odrębność jednak każdego z nich kształtują nie normy ży­ cia zawodowego, ale przeszłość historyczna, przede wszystkim zaś różnice wypływające z od­ miennych treści kultury etniczej, z której człon­ kowie tych ugrupowań wyrastają. Pomimo bo­ wiem kilkowiekowej tradycji istnienia na zie­ miach polskich zawodu górniczego i wytworze­ nia się t y m samym oddzielnych i niezmiernie skomplikowanych norm jego życia kulturowego, ścisła więź łącząca górnika z kulturą wsi pozo­ stała dotychczas. Złożoność przyczyn tego zjawiska wymagała­ by szerokiego omówienia, które tutaj zdaje się być zbędne. Raczej istotne jest uwypuklenie wy­ raźnych powiązań z kulturą ludową poprzez licz­ ne treści z poszczególnych zespołów kulturowych wplecione w całość życia górnika bytującego w odmiennych warunkach społecznych i gospodar­ czych. ZYWIRSKA Nie wyczerpie tego — rzecz oczywista — i szkic niniejszy. Celem jego jest raczej zwróce­ nie uwagi na punkty najbardziej typowe i wy­ raziste, które znajdą swoje uzasadnienie w sze­ regu artykułów drukowanych poniżej. W chwili obecnej, zdecydowanie zamykającej określony etap rozwojowy naszego życia narodowego, za­ danie to nie jest jeszcze tak trudne. We wszyst­ kich bowiem przejawach życia górniczego po­ wiązania te występują z całą wyrazistością i da­ dzą się wydzielić spośród innych młodszych i obcych treści. Zasadniczo, w splocie wszystkich czynników kształtujących obraz życia górnika polskiego do 1939 roku występują trzy podstawowe nawar­ stwienia norm: 1) przejętych z grupy etnicznej, 2) napływających wraz z zawodem i 3) przeni­ kających coraz szerszym strumieniem z cywili­ zacji miejskiej. Pod cienką w a r s t w ą pokostu cywilizacyjnego nadającego pozornie miejski charakter życiu górnika płynie głęboki i silny nurt tradycjonalnych pierwiastków ludowych wyrastających z odwiecznych korzeni kultury etnicznej. Rye. 1. Dąbrowa Górnicza w 1898 r. Związkowego Muzeum Górniczego w Ze zbiorów Sosnowcu. �Rys. 2. Przekrój rów kopalni w Wieliczce — rysował Borlach w 1719 г., sztychował J. E. Nilson. Ze Muzeum Narodowego w W-wie. Gabinet Rycin. Fot. L . Sempoliński Liczne osady kopalniane czy nawet wielkie ośrodki przemysłowe w przeważającej większo­ ści powstały i rozwinęły się ze wsi chłopskich czy folwarcznych. Drogą powolnej adaptacji kształtowała się nasza górnicza grupa zawodo­ wa. W historii rozwoju górnictwa polskiego nie natrafiamy na masowy, jednorazowy napływ obcego żywiołu w związku z powstawaniem czy budową kopalni. Raczej wyrażało się to przy­ byciem kilku gwarków poszukujących kruszców, bądź też sprowadzeniem niewielkiej ilości ko­ paczy — specjalistów w kunszcie górniczym. Ci wciągali do pracy górniczej ludność miejscową, ucząc j ą zawodu górniczego i zaszczepiając nor­ my ich życia grupowego, sami jednak ulegali przeważnie kulturze danego środowiska. Poje­ dyncze, naniesione przez nich elementy nie zmie­ niły zasadniczej struktury kulturowej danego ugrupowania, pozostawiając jedynie czasem śla­ dy w całokształcie jego życia. Sporadyczne zaś wypadki zakładania niewielkich osad górniczych, jak na przykład z dawniejszych: Krążek czy Łukienka w grupie olkuskiej, bądź z nowszych: Chropaczów czy Lipiny w grupie górnośląskiej, nie wpłynęły na zmianę charakteru całej grupy, a raczej uległy wpływowi kultury otaczających je wsi. zbio­ Proces przesuwania się punktu ciężkości w charakterze poszczególnych wsi rozrastających się w osady górnicze trwa niemal do chwili ostat­ niej, przeżywając swój gwałtowny rozwój w mo­ mencie powstawania wielkiego przemysłu w drugiej połowie X I X wieku. W tradycji więc takich osiedli górniczych, jak Nikiszowiec i Giszowiec, Rydułtowy czy Dąbrówka Wielka t k w i jeszcze wyraźne występowanie dwóch odmien­ nych nurtów życia: gospodarzy i górników„grubiorzy". Ogromne kompleksy wielkich, po­ nurych bloków mieszkalnych wystawionych przez właścicieli kopalń przesłaniają pojedyncze stare chaty w ogródkach, za którymi ciągnie się kawałek pola będący niekiedy pozostałością daw­ nego gospodarstwa rolnego. Ścisła łączność ży­ cia zespołowego w każdym z takich osiedli pod­ kreślona przez izolowanie się od życia innych warstw społecznych pozostawiła silne piętno na życiu górnika i zaznaczyła jeszcze dobitniej jego poczucie odrębności społecznej. Dotychczas nie­ mal bliższy jest górnikowi z wielkiego ośrodka przemysłowego małorolny chłop czy chałupnik dojeżdżający do pracy w kopalni z pobliskiej wsi aniżeli mieszkaniec tego samego miasta, ale zatrudniony w innym zawodzie. �Odbicie tych więzi znajdujemy dotychczas w wielu elementach kultury materialnej górni­ ka, w ich gwarze, obyczajach, w uroczystościach rodzinnych i zbiorowych, w ciekawym folklorze, wreszcie — w sztuce. Najbardziej jednak przejrzyście występują te momenty w życiu górnika śląskiego. We wspomnieniach obecnego pokolenia górni­ czego pozostał jeszcze żywy obraz wnętrza domu rodzinnego wraz z przedmiotami domowe­ go użytku wykonanymi przez ojca czy dziadka, który przyszedłszy z pracy w kopalni stawał przy warsztacie stolarskim i budował skrzynię, kołyskę czy szafę, zdobiąc j ą następnie malowa­ nym czy rzeźbionym ornamentem. Budował j ą w oparciu o stare tradycje indywidualizując cza­ sem szczegóły. Jeśli był specjalnie uzdolniony i zamiłowany w swej pracy, wykonywał meble nie tylko dla sieb'e, ale i dla sąsiadów, powięk­ szając w ten sposób zasięg rodzimego typu wy­ tworów. Matki zaś i siostry szyły kiecki, zapas­ k i lub inne części ubioru, przyjęte na całym ob­ szarze, w którym występuje dana odmiana stroju. Toteż we wnętrzu mieszkania górniczego obok nowoczesnego biało lakierowanego kreden­ su natrafić można na starą, bogato zdobioną ludowym ornamentem skrzynię; w szafie zaś obok miejskiej sukienki córki i kitla górniczego ojca wisi dawna jakla matki, będąca częścią stroju rozbardzkiego. Jeszcze w ostatnich latach przed wybuchem pierwszej wojny światowej or­ szak ślubny w osadzie górniczej występował w ubiorach ludowych, jednak na czele jego kroczy­ ła kapela składająca się z górników w ich uro­ czystych, czarnych mundurach i sztywnych „szakach" z pióropuszami. Na zabawach lub w czasie innych uroczysto­ ści gromadzkich, obok górnika ubranego w swój mundur spotyka się jeszcze teraz jego żonę w stroju ludowym. Podobnie zaznacza się to w postaci wy­ tworów związanych ze wspólną zabawą. Rozryw­ ki w czasie targów czy odpustów w osiedlach górniczych nie różnią się prawie niczym od roz­ rywek w czasie tych samych okoliczności na wsi. cie zdobione jaskrawym lukrem, j a k przy po­ dobnych okazjach na wsi. Na tych samych wę­ drownych karuzelach kręciła się młodzież gór­ nicza, te same katarynki swoją muzyką dopeł­ niały zabawy. Można by tutaj powiedzieć, że wszystkie te elementy były do pewnego stopnia jednym z pierwszych ogniw łączących osadę czy miasteczko ze wsią, a jednocześnie jednym z ostatnich, które wiązało odchodzącego do pracy w mieście chłopa z upodobaniami jego grupy etnicznej. Istniejące do 1939 roku małomiasteczkowe warsztaty wytwarzające przemioty sztuki dla wsi miały tak samo żarliwych odbiorców w rze­ szy górniczej jak i w ludności wiejskiej. Tak więc, na targach czy odpustach w Będzinie, Murckaeh czy Szopienicach pod płóciennymi dacha­ mi kramów rozłożone były te same drewniane zabawki dla dzieci czy piernikowe serca obfi­ Geneza więc poszczególnych wątków nie zda­ je się być bardzo prosta. Gdy sięgniemy bowiem do legend górniczych osnutych najczęściej wo­ koło najpopularniejszej w fantastycznym świe­ cie górniczym postaci — Skarbnika — to ude­ rzy i zastanowi fakt ucieleśnienia go niezmien­ nie w osobie dobrego sztygara, zawiadowcy, a nawet właściciela kopalni. Oto jak j ą tłumaczy Mniej widoczne, a bardziej może silne rysują się ślady tych więzi w obyczajach rodzinnych i okolicznościowych, wreszcie w bogatym folklo­ rze. Folklor górniczy znajdujący swój wyraz w bajkach, opowiadaniach, legendach czy wyobra­ żeniach ma ten sam anonimowy charakter jak folklor ludowy. Podobnie przeważają tam wąt­ ki demonologiczne, choć coraz częściej niwelo­ wane przez racjonalistyczny stosunek górnika do otaczającego go świata. Jednocześnie tutaj właśnie występuje najwy­ raźniej skomplikowana siatka przeplatających się nawzajem w ą t k ó w : ludowego, górniczego i wreszcie literackiego. W pogmatwanym ich splo­ cie gubi się niekiedy zasadniczy grunt wątku, zaciera się jego główny, ludowy rdzeń. Jaskrawym tego i znamiennym przykładem mogą być poszczególne elementy baśni czy le­ gend wyrosłych z gruntu górniczego. Weźmy dla przykładu element krasnoludków zwanych niekiedy w bajkach ziemnymi ludkami — do­ brych duszków strzegących skarbów podziem­ nych. Nie tylko w swojej funkcji, ale i w wy­ glądzie zewnętrznym są to przecież żywcem wyjęci ze średniowiecznych miniatur górnicy ubrani w czerwone opończe ze spiczastymi kapuzami — ci, którzy wydobywali wtedy z zie­ mi drogocenne kruszce. Jakimi drogami przywędrowali oni do bajek całej niemal Europy? Czy przyszli z legend gór­ niczych do baśni ludowej, czy też sama, pełna tajemniczości, wyłaniająca się z mroków ko­ palni postać górnika zapłodniła fantazję ba­ jarzy? �jeden ze starych emerytów z kopalni im. Jana Wieczorka: „Żył naz jeden pracowity i serdecznie dobry zawiadowca kopalni. Ten kochał swoją kopal­ nię i tych robotników, co u niego pracowali z całego serca. Kiedy już był staruszkiem i zbli­ żał się dzień rozstania, prosił bardzo Pana Boga: „Kiedy już musza iść pod ziemia, to bym już wolał przynajmniej w mojej kopalni i przy moich wiernych górnikach pozostać". Pan Bóg udzielił mu tej prośby. Z tego pracowitego za­ wiadowcy kopalni stał się Skarbnik, który swo­ im uczciwym górnikom pomagał przy ciężkiej robocie i ostrzygał przed nieszczęściem. Tylko nie ścierpiał w kopalni klęcia i kradzieży. Nie­ jeden górnik, który przeklinał swoją pracę już niejednego strachu pod ziemią doznał. I nieucz­ ciwych Skarbnik karał. Górnikom wiernym swego obowiązku dokazał dużo dobrego i jest w wielu wypadkach pomocnym. Pokazuje się w większości wypadków w osobie sztygara; można go poznać po jego lampie, w której świe­ ci niebieskie światełko". Niewątpliwie, że w tym naiwnym tłumacze­ niu dźwięczy obca, a nawet fałszywa nuta. Na­ suwa się nieodparcie natarczywe pytanie: czyżby dawny, wyzyskiwany górnik zdany na swoje własne siły mógł sam wyobrazić sobie nadprzyrodzoną pomoc w osobie sztygara, od którego w życiu codziennym zależna była cał­ kowicie ocena jego wysiłków, pracy, a co za tym idzie — byt? Nasuwa się uporczywa myśl, że wątek ten został bądź zniekształcony, bądź też wręcz górnikowi narzucony; że — być mo­ że — legendy osnute wokoło postaci Skarbnikasztygara wyrosły z narzuconych mu zewnątrz treści. Zagadnienie to komplikuje jeszcze fakt dość wczesnego rozpowszechnienia przez Niemców masowych, tanich wydawnictw ze zbiorkami le­ gend, obliczonych na odbiorcę-górnika. W jakim stopniu ocalał tutaj stary, ludowy wątek legendarny? Podobne trudności w rozpoznani» właści­ wych ludowych nurtów występują i w pieśniach górniczych, choć tutaj częściej natrafiamy na trawestację melodii i tekstów ludowych przy­ stosowanych do nowych treści życia górniczego. Trudne to zagadnienie wymaga jednak grun­ townego uporządkowania, przeanalizowania i wreszcie przewartościowania całego niezmiernie bogatego materiału, zawartego w folklorze gór­ niczym, co wtedy pozwoli dopiero wysnuć nale­ żyte wnioski. Wszystkie wyżej omówione pierwiastki kul­ tury ludowej znajdują niekiedy swoje analo­ gie w ostatnio ujawnionym odbciu — w twór­ czości plastycznej górników-amatorów. Wielu wśród nich oddaje w swoich obrazkach czy rzeźbach postacie fantastycznych duchów ko­ palnianych czy demonów popularnych w le­ gendach jego otoczenia, odstępując niekiedy od starych tradycyjnych kanonów z dawna na­ rzuconych przez tradycję. Postać potężnego Skarbnika z górnikiem na rozpostartej dłoni kilkakrotnie malował i ry­ sował Józef Dworczyk, górnik z Siemianowic; utopce i strzygi wypełniają obrazki Ociepki. Dawne wnętrza mieszkań górniczych, ich swoi­ ste życie gromadzkie oddaje w swoich licznych obrazach Paweł Wróbel, górnik z kopalni im. Jana Wieczorka. Jednocześnie potrzeba boga­ tych zestawień barwnych, będąca tak charak­ terystycznym czynnikiem w całokształcie wy­ powiedzi artystycznej ludu, przewija się po­ przez wszystkie jego obrazy, gdyż t k w i on naj­ silniej w reminiscencjach dawnego życia gro­ madzkiego. Toteż twórczość plastyczna górników, rozpa­ trywana pod kątem jej związków z tradycjami ludowymi, jest jednym ze znamiennych dowo­ dów procesu, jakiemu ulega kultura ludowa w nowch warunkach rozwojowych. Jakkol­ wiek bowiem naturalny przebieg przekształ­ cania się starych form i starych treści znaczy wyraźne drogi ich zaniku w życiu górnika, to jednocześnie pozwala uchwycić te wartości, któ­ re miały dla niego istotne znaczenie i dlatego przetrwały najdłużej. �