https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a4a8d6af5c18501b799ddfc521b9221.pdf 37e72d7c53fe32cd82119c3435692c4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1857 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource sztuka ludowa kapliczki ludowe architektura sakralna krzyże ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1722 Title A name given to the resource Małe formy architektury sakralnej jako przedmiot zainteresowań poznawczych / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.219-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łopatkiewicz, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ,Lud, TADEUSZ :t. 67, il~3:j LOPA TK;I,EWJCZ .:MAŁE FORMY ARCHITEKTURY ZAINT,ERESOWAŃ SAKRAL1'fEJ JAKO POZNAWCZYCH 1 PRZEDMIOT W rozwoju reflelksji .nad sztUiką ludDwą małe formy aroh~tE!ktUTY sabalnej stanowią jeden z tych działów artystycznej aktywności wsi polskiej, który wstał na:jwcz,eśl1liejza.luw.a,zonyi na którym przez latacale $kupiała się uwa.g,a - wpierw m'i,łośn:ikówswoj~kiego piękna, ludu,znawców-amatorów - później zaś €ltnografówi histo;ryków szrt:UIki. Niewątpliwy wpływ :na taki sta!Il rzeczy miały ,pewne szczególne cechy przydro:żnej sztuki, zarówno te abielk.tywne - Izwiązane z fOTlmąi fun:kicją, jak tez subiektywne - wynikająCoe z porozbioro;wyoh losów narodu polskiego. Sądzę, iż ze ws~eoh miar pożytecznym będzie bliższe z<l!pO'znaniesię z tradyojami i ,historią badań nad >tądziedziną sztuki w Polsce. Re.trospekcja taka pozwoli bowiem - ,po ,pierwsze - uWJ!puklić i właściwi" ocenić doro:belk tego nurtu zainter.esowań pozna wczych, po wtóre zaś - w konfrontacji z nO'1;owainą w ostatnich lata,ch stagnacją w ha.daniacl: -- znaleźć drogi wyjścia i ukazać ogólne ;perspekitywy badawcze w odniesieniu do przydrożnej sztuki. Św,iaidomieużywam tutaj terminu "sztuka przydrożna", gdyż to właśni'e krzyże, ikaphc21ki,i figury :przydmżnc były przez szereg lat wyłąc;uną treścią pojęcia s~e.rs~ego, zamieszczonego w tytUle. Do,piero niedawno, wraz z "ot1Jkryoiem"architektuTY wiejskich i miejskich 'cmentarzy, farmy sepuooalne poszerzyły nieco ten zakres . .stając się .przezanalolgię czwartym działem formalnym in:te.I'esującej na3 dziedziny. Przyczyniło się :to zresztą w zna-aznej :mierze do popularyzacJ~ nadrzędnego l1!erminu, dzięki czemu pojęcie "małe farmy architektury sakralnej" weszło ,na stałe do fachowego słownictwa nauk o sztuce. 1 1>'0Ic1s1ta'wą ninŁej,s,rego artykuŁu są ,reHelkJsje a.utara :jakie 'W,y1oOlilysoię w 'tOtk'_i badań na,d pfzy,d!r<mną 5'Z,bu'ką s.aikiralną Łe:mk'Ojw.s~qzyiZJlY.J?ro.wa!c1zQnav.~~siPół z Ma[giorza,tą P'aiSła~ską j'Hwenvary,z"aic:ja !~achOlwalily,(jh f1o.mn pochadzącycih ze 'li1'-;) Wet beskridzJkilch przyniolSla bogate mateniały dOlkUlmenta!Cyjne, wykiorzY1~itan.e w pra'cy magistel's'ki'ej Male formy architektury sakralnej w lemkowskich wsiach Besk.idu. Niskiego, n.a,pilsaned p'l1Zez w/w slPółkę aU'tOll'Slkąna .sem~nal'i'Um prof. dra JÓizef<, Burszty w KaitedI'ze Etnografii U_<\M w 'Pol.naniu, 'W 1'!HI;2 roku. �::w TADEUSZ LOPATKIEWICZ Pierwsze zainteresowania przydro'żnymi pomn~kami sakralnymi wyT<lsta:jąw Polsce na gruncie romantyzmu i są wyrazem jego I1Jglegu zwrotu ku poszulkiwaniom starożytnych i narodo'łv-ych cech w twórczości ·Nłościan. Na podłożu estetycznego senty.mentaliz,rnn.Ii umiłowania swojskości zwrócolno uwagę nie ,tylko na twóroCzośćpoetydką ludu, ale i na Jego dzieła materialne pełne uroku akcenty krajobrazowe - krzyże '. kaphczk.i :przydTI:l'Żl1e. Na ukształtowanie się emocjonalnego stosunku do nich wpłynęły lata niewoli, kiedy to traktować je poczęto jako symbole -palsko'ści, prześladowane pr.zez zabo:rców na równi z innymi przejawami ,bytu narodowego 2. Szczególne bagactwofoTm i zdobień zwróciło uwa!gę pierwszych ludoz.nawców na krzyże i kaJphcZ1kihtew.slki<e,a w 3zcze.gÓlnościżmudzkie. Już w 1839 roku, w piątym numerze ikO!I1SeTwa>iyw.nego "Tygodnika Pe:ersburskirego", ukazuj.e się aTtylkuł L. A. Jucewi,cza, poświęcony problemowi ,żmudz,kiej a:rch~telkturYpTzyd.TOżne.j.Temat ten pojawi'a się takż,~· w innych pracach tego autora3, zapoeząt1mwującego swoisty "okrc's litewski" w badaniach intel'e~ująiOe:gonas zjawiska. W latach następnych info.vmacje o !przydmżnej sz,tule-eżmud ziki'ej 7Jnal€Źćmożna w mo.nografii ::Y1.iehała Gadona 4, a artykuł AlfTeda Romera po raz ,pierwszy :prol:Jlemat)~kę tę stawia w tytule 5. W 1872 roku stanowils!ko wobec krzyży i ka;phczek z.ajmuje szerokojuż wtedy znany i ceniony jako ludoznawca i .badacz - Oskar Kolberg 6. W arty;k.ule swym podkreśla dużą wagę zjawiska w "śJ.edzeniu sztuki ludowej", mimo iż "... 'Pod wzgJędem ,artystycznym nie są one (kapliczki i krzyże - T. L.) utwommi wysolbej wart{)ści" 7. Zwraca też uwagę na bogact'Moziiemi k:rakOlwsiki€ij witym wzg,lędzie, przenosząc tym samym 'Punkt ciężkości w pene1racja ch na z,i€lmie rdzenni€ po-lskie. Kończące <irtylkuł słowa 'Zachęty i sugestie O. Kolberr-gado podjęcia dalszych badar. nie znajdują szyhko odpow,ieidzi,mimo iż on sam, w mO'I1ografiiPoznańskiego,potwie:rdz:a raz jes:oeze swe zai~terlesow;:mie 'Zagadnieniem 8. Za1 2 OkólniJk jenerala M. N. Muraw6'mva z ,d,nia 8 czerwca 1'864 roku z.aka;zy,wal ;~taw'ia·nija p'OiZa oibn~'b~ cme'llit.alrzy Inowy.oh j r'epe:raClj:j sltarr-yd'l kirzy'ży. DOlpi0r,' ,14 mapca 'l'!W6 raklu zapaidł ro,zJkaz carski 'Uchylający w/w 'cxkó,lnlilk,p:~ZJo!s~awi.ając jednak ogranic'zenia dla krzyży WlZnoiSIZ0iI1YJCh z maieI1ialów itrwalych. 3 L. A. JUC~iClZ, Rysy Zmujdzi, Warszawa lB40; tenże, Wspomnienie Żmujdzi, iVilnoV842, s. 8. ·1 M. Gądon, Opis powiatu telszewskiego, W.ilno 1846, s. '119, :; A. ,Romer, Ubiory włościan i krzyże na Zmttjdzi, "Tygodni.klJlus.t.rowany",. R. 2, 1660, nr 40. 6 O. KQ~berg, Figury przydrożne, "Kwlendarz Wa-l'sza:wslkiiPopul<l!t1no-Nau:kowy" ,rozda Ul1Jgra na rak z.wyc.ul'jny ron, s. 138 - 142. i Tam'że, 5.138. s ,Tenże, Poznańskie I, Kraków 1875, s.. 84; te!1Że, Poznaitskie II, Kraków 1376, :>. 1'2'8-'129. �Ma/c formy architektury sakralnej ... 22I \varte tam informacje o wielkopolsii\).iej sztuce ,przydrożnej oraz jedny"T. z jej twórców Walentym z Grahol1Joga, zac~:eI1pnął O. Kolberg, ja;·: sugeruje Stanisław Błaszczyk n, z bardzo wczesnego arty!kułu anonimowego autora, zamieszczonego w leszezyń:skim "Przyjacielu Ludu" z 1839 roku 10. Pubhkacje KoLberga są ostatnimi w XIX-wiecznej refleksji nad małą architekturą sakralną, wyjąwszy spostr'zeżenia Władysława MaHakowskiego, poczynione na ma:r;ginesie badań nad budownictwem po:lhalańskim 11. Pierwsze lata XX wieku przynoszą w postaoi mnóstwa :prac kontynuację "okresu litewskiego", zapoczą;tkowainego przez L. A. JucewiczCl. Pojawiające się drobne ,artJlkuły, przyczynki 'i rysunki, są wyraz0m budzącego się ruchu regionalnego i neoromantycznyoh idei MłodEj Polski Krzyże i kapliczki zaczynają interesować z jednej ,stvony nastawionych ludoznawczo artystów malarzy,I1egionalistów i rzeczników ochr!O:ny zabytków, z drugiej zaś - kręgi naukowców za,fas'cynowanych ewolUCYJnym sposobem badania przejawów kultury. Dokonajmy omówienia dorobku nwtu pierwszego. Rzecz charakterystyczna, że miesz:czące się w uim prace, aż do lat I wojny światowej. dotyczą niemal wyłącznie krzyży litewskich. W 1900 roku J. Butrymówna publikuje rysuniki krzyży, a właściwie monolitycznych słupów z terenów Żmudzi 12. Rak następny przynosi ilustrowany rysunkami artykuł Stanisława Jarookiego, pos2'jerzony o obiekty z terenów Litwy 1~. Pod wpływem działa'lnośai Stanisława Witki0wiczc' i osób z jego kręgu, Jameki snuje spekulatywne rozważania o wyodrębnieniu na podstawie ,przydrożnej s~buki osobnego stylu lit'ewsko-żmudz" kiego. W 1902 roku ukazują się dwaar,tykuły Adama Jaczynowskiegu poświęcone problematyce krzyży oraz kapliez'ek żmudzkich i litewskich 11 Autor zawarł w nich w,rażc:rria z wydeczki odbytej .po Żmudzi, podają" pierwsze wnioski co do typów aI1chiliektorricznych i ich przestrzennego zróżnicowania. Artykuły ilustrowane są zdjęciami wykonanymi przez autora oraz Konnelię Moncewicz6wnę. W rok później, oprócz rysunkó\\ 9 St. B!as.zc:zyk, Ludowa plastyka knltowa w Wielkopolsce, "Monografie 'l\l!l;zeu:n Nar'Odo:w~go w Po.znaniu", t. 1'4" P,ozna'ń \11975, s. lOG. 10 K.M., Do malowniczej 'Podróży po Wielkopolsce, Gostyi~ i jego okollce' . .Przyja'c-i'e! Ludu", R. 5, 1,839, s. 322 - 234. 11 W. M;.rM<JIkowSlkii,Budownictwo ludowe na Podhalu, Kraików 18i912,s. 13 - H 12 J. Bu'trymówna, "W,usła", t. (1i4, HlOO, z.2, s. l'3L 13 St. Ja,roc:ki, Krzyże na Żmnjdzi i Litwie, "Tygddn:iik I!U!siDCJlwany", 1:901. :1:- 18, s. 346. A. Jac:z)'IDlowlSki, Krzyże i ka.pliczki na Żmnjdzi, "TygoQnrik I:1u:sittI'OWany", W02, s.873 - 8'74; tenże, :W popnzek Żmud'dzi do Po1agi, "Ga'zeta Polska", 190~. 221, 240. 14 n:' 44, 11:' �222 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ Franciszka M05zotasa lJ, ukazuje się dwuczęściowe dzieło Kazimierza Mokłowskiego pOiświęcone S'ztuce ,ludowej w PoLsce16. Autor nie sz~zędz} w nim z,achwytów nad duohemż:mudZlkiej 'Sz1Jukiludowej, ucieleśnionym w przydrożnych kmy:żach i k8lpHc:zil~ach 17. Bardziej :realistyeznd!epodchodzi do zagadnienia Zygmunt Gloger. Wydane w 1907 roku encykJlolpedycznedzliieło tnakrtujące a budownictwie i wyrobach z drzewa w danej Polsoe, zawirecr-a już :b'zy hasła z zakresu określanego jako mała archiJtektura saJkrałna 18. Glog'er ilustruje OWE' trzy hasła (figury, kajplioe, krzyże) ba,rdzo bogato, dodając opis syntetyzujący po'siadane info'Iim,aoje. Wallory artysty,czne i estetyczne, małowniczość forim przydrożnych pomników, [skłoniły środowisIka aJrtysityczl1edo działań mających na celu publiJkaoję wydawnictwa arlbu:mowego.W roiku 1909 ukazuje ~ię w Krakowie ,album Krzyże na Litwie z rysunkami Franciszka Kil"zywdy-Pol· kowslkiego, wydany staraniem Towa:rzystwa PoJska Sztuka Stosowana Iq. Podobne w p110rriluwydawniC!two ukazało się w 1912 roku w Wilnie. wieńcząc wysiłki tamt'ejsze(go środowiska artystycznego i na ukowego 2,1.. Moment ten przypada już jednak na Sichyłek dług,iego ,i ;bogatego w materiały "okresu litewslkiego" w !badaniach małych form archite:Mury sakralnej. Warto jesz;cze wspomnieć o poczynaniach nie należących do tego okresu, ale mieszczący:chsię w sygnalizowanym wyżej nurcie. W 1905 roku Feliks Taroni publikuje swój artykuł o przydrożnej sztuce na Spiszu 21, za:ś Zof,ia Szembekówna zamieszcza ciekawe informacje o~rzyżach i monolitycznych słupach z dkolic Oskowa Wielkopolskiego, zbierane w latach 1903 - 1909 i opatrzone zdjęciami fotograficznymi 22. Podane wyżej pozycje hi!Miognaf:iczneilustrują stan i zakres badań prowadzonych do lat I wojny światowej przez amatorów. Obo'k tego nurtu istniał jeszcze drugi, słabo odzwierciedlony w do-rohku, ruch naukowy na rzecz badań nad małą architekturą sakralną. "Kraf', 1'90'3, !nr 3'9. K. M:oIklo!wsik,j, Sztuka ludowa w Polsce, cz. II, Zabytkt sztuki ludowej. Lwów 1903. 17 Ta:miże, s .. n3. '8 Z. Gilogelr, Budownictwo drzewne'i wyroby z drzewa w dawnej polsce, t. L ',va!l-,szawa 1907, s.2)2 - 03, 7,6 - Bi3" '16'6 - 1\81. 19 Krzyże na Litwie, ryls.udkii F. K:rzYWldy-,F'OIlrkowlslkliego,"PoLslm Slztulka Sto:su"vana", z. 12, KJra'ków 1 909. ~o Krzyże litewskie, z przedmoiwą Ba:S,C\lnaWlic.iu:sai :rylEunkami Zmudai:na'wiciu",",. Wilno 191\2, ~1 F. T,Hoini, Kapliczki i krzyże przydrożne na Spliu, "Lurd" R. lIL, 1905, s. 16ł15 16 1 - 170. ~2 teryaly Z (o£'ia) S~ze,rn:bekówna), Dalsze przyczynki do etnografii Wielkopolsl0i, "lVlaAn:troipo:jogi'czn\J-Ariciheo>l'Ogiiezne i Et'11'O<glrafkzn,e", t. 1:2, 19'1:2, s. 3 -177. �Małe formy architektury sakralnej 223- ... Jego głównymi Tweznikami ,byE: WandaJi,n S71u:kiewicz, Michał Brensz.tajn i Bronisław Piłsudski. Ukształtowani pr,:ue.zpowstałą na zaahod7iie Ewrqpy ,ewolucyjną myśl t€OTetyc:zną,po.stawę swą odzwierci-edliili w pracach. Siłą :r'ZJeCzy ograniJCzyć się t'utaj mursi.rmydo omówienia jedynie tych, które ~bieżne są z pt"ow.aclizQ;nyrmi ro:zwa:ban:i.ami. W 1903 roku Wandalin Szukiewicz zamieszcza w "Wiśle" artykuł o k.r.zyżach zdo:biOJlychz rgUlberllJiwHeńsk:iej 23. Analizuje w nim zp.brany przez siebie i swy,oh poprzedników materiał, wy~nacza zaS;ięgi krzyży ornamentolwanyoh i :podaje ich ogólną k1asY':D1kację. W duchu -ewoLucjonizmu roz.patruje ,ro,d.'zaij.e o!I"l1amentów,określając ich rz'ekomą 'Pradawność i symbo1tkę. Podobnie jak jego 'PO\~ednicy, kończy artykuł słowami zachęty do zbie1"ama materiałów i ~ch naUJkowego opr:aoowania. Znacznie bardziej ortodoiksyjn~ ewolucjonistą ok~zuje ;się Michał Brensz.ta,jn w swej pracy o ,kl"zyżaeh i kapliczkach na Żmudzi 24. Przekonany o ewolucji przenikaj~cej wszeLkie prz.ejawy ku1tUJry, wYSluwa tezę o pr,zedchrz.€Śoijańs!kirm:rodowodme siztuki przydrożnej. W te.j na:jpo,ważniejs~ej dQtychczas ell1ia1i2Jie z,agadnienia, przy pomo,cy metody etnogenetycmej 'i historyczno..,porównawc:zej, analizuj'e nagromadzony material w oelu odtwoJrlzenia .ciągu rozwojoiW€gOtej dziedziny sztuki. Brac,a Jegor mi:mo Ip€wnylch wniosków nie wy:1Jr:zymują:cyohpróby .czasu, zawiera tezy ,io dziś aik:tua'1ne i cenne. BrensZitajn stwierdza ,np., iż 110ZWÓjmałych fomn~chiteiktUTY satlG-alnej :S:zJedłod krzyża do kCliphczki,WYlkształcając w .swy:m przebi-€Ig,us:zJeregloom poŚf,ed:ruicth,odnajd.ywanyoh w tereni·e. Nie ogmniczył się on prrZy tym joedynie do aJnaHzy -form. J,ako jeden z pierwszy,ch dostrzegł oto<::zkęobrzędQIWQ-zwyczajową,towarzy'S'Zą<cąte:nu prze jawo wi re 1igijności. Publik,acja tr:zJeciegoz wymienionych aUJtorów, Bronisława Pisł,lldskiego, jest j,edyniepodsumowaniem i zebraniem wnioSków OIr,azhipotez wysUl1iętych przez Szuk!i:ew:iJcza ,i Bren:sZitajn~25. Napisana przystępnym językiem, w popularnej fo:r:mi,e,a .dOldatkowowydana w "Biblioteoe Orlego Lotu", stała się w przyszłości podstawą dla akcji pro.wadronych przez młod:zJieżsku'Pionąwokół tego czasqpi,sma. Bardzo owocnym dla badań .nad .małymi formami architektury sakralnej okazujie się OIkres I woj,ny śWliatowej i dW1udzies1JoleoiamiędzywoJennego. Latawajny zaznaczają się w dorrobku nad tą dziedziną sztuki ciekawą, aczkolwiek kontrOiwersyj'ną dla współczesnego badac:zJa inicjaW. SZJUlkiQWiiIC'Z, Krzyże zdobione w guberni wileńsk.iej, "W'usla", t.1'7, 1903,. 699 - 706. 24 M. Brensz.t<ajn, Krzyże i kapliczki żmudzk.ie. Materyały do sztttki ludowej na Litwie, ,ilVLaitery.aly An!tOOjpOlJ.o:glic,z,I1JO-ArctheOi!log:iJczn€ ,i B1inog.rafic.21ne", t. 9, 1'907,. 23 z. 6, S'. 'S. ! - [6. B. Plilsudski, 21. '5 £. 1 - Krzyże litewskie, "B'iIb,li,OItelka I OI'JegO Lotu", nr 3-, Ka'aków 1922,. �224 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ tywą. Wysunął .ją Ludwi:k Stasiak w Odezwie do polskiego duchowiclL26. Bodźcem do jej nClipisan:iabył g,oany pożałowania fakt brahl opieki nad s~tuiką przydrożną oraz zmija,najej oblicza rodzimego na "niemieckie" - banalnie ,poprawne i S!przecznez poczuciem swojskiego piękna. W celu zapobieżenia dailszej deprecjacji artystycznej, Stasiak apeluj~ o powolanie zeS!połu, w którego skład wchodziłby teolog, malarz, rzeźbiarz, architekt i historyk sztuki. Zespół ten, po szczegółowych badaniach, wyselekcjonować miał ohiekty o szczególnych walorach artystycznych, historycznych i narodowych, a następnie wydać w bardzo dużym nakładzie album z ilustracjami. W zamierz·eniu autorów -- i stąu kontrowersje - publikacja ta miała stać się propozycją dla potencjalnych fundatoTów i twórców w pa.rafiach. Nakreślony wyżej iprogram spotkał się z bardzo gorącym przyjęciem. W roku 1914 wyłonio'no - z członków Polskiego Towarzystwa Krajo'Znawczego, Towarzystwa Artystycznego i Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości - jede;nastoosobowy Komitet do opracowania i wydania albumu polskich kąp1iczek przydrożnych. W jego skład weszli: Kazimierz Kulwieć, Fr.anciszek Liszewski, Stanish:w Thug,utt i Mikołaj Wisznioki - z koła warszawskiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego; J.arosław WoJciechowski, Franciszek Krzy.wda-Polkowski oraz Zdzisła·w Mączeński - z Towarzystwa Opi·eki nad Zabytkami Przpszło.ści. Towarzystwo Artystyczne reprezentowali: Karol Biske, Ka'ZiimierzLasocki, Tadeusz CieślewskJi i ks. Marcin Szkop;kowski 27. Komitet wystosował do społeczeństwa odezwę wzywającą do gromadzenia i nadsyłania rysunków oraz fotografii, Uipelując jednocześnie o opiekę i ochronę obiektów szczególnie cennych i zagroŻJonych28. Program Komitetu i jego odezwa spotkały się z gorącym poparciem Arcybiskupa Warszawskiego ks. dra Aleksandra Kakowskiego. Przyrzekł on wspierać Komitet w działalnoś,ci oraz propagować ideę opieki i ochrony wśród duchowieństwa i wiernych. W efe:kóe tej szeroiko 'zakr'ojo.ne'jdzLałalnośc.i,tłoCZ.I1!ię W. ŁazaTIkiego w Warszawie Oipuścił w 1917 m:ku a1bum, wydany staraniem Komitetu i Towarzystw.a 'Popierani,a Przemysłiu Ludowego w Królestwie Polsk~m 2n. Bez komenta'Tz,a należy pozostawić fakt jego małej użyteczności publicznej - coprze!kJreśliło wprawdz,ie zamiary autorów, ale uchroniło 1'0dzrmą sztukę pm:ydrożną przed unifikacją i sz,tampowym obliczem. Lata między,wojeinne przynoszą cały szereg prac lpuhlikowanych najsIwa L. Slta'Sli.ak, Przydrożne Męki Pańskie R. 4, li!1I1'3.,nr 5!2J, s" 850 - 851. ,7 ,.,ZIi'eiml1a", R. 5-, HHI4, ITr a, s. I!25. 26 (odezwa do naszego duchowieństwa), .. ,Zjem~a", 28 Odezwa w sprawie kapliczek es. UH - ]00. 2,q Krzyże polskie. Wansza'wa H~}7. przydrożnych, "Ziemioa", R. 5, HH'4, ·nr 12, �Male formy architektury sakralnej 225 ... częscle] w "Ziemi", "Kurierze Literacko..,Naukowy;m IKe", w "Wiśle" oraz "Orlim Locie". W tym ostatnim, JiCUlW'iktoT zamieścił w 19·22 roku artyikuł o krzyżach i ka;pliczkach oraz o pot:rzebieich <ochrony30. Wydaje się, iż staŁo się to beZ!pO'Śl'ednimbodkem do podjęci'a na łama·ch tego czasqpisma akcji pod nazwą "Opis ika:phcz·ek". Jej przywódcą zost'ai Seweryn Udziela, aurtm QPublikowaJIle,gona potrzeby a,kcj'i kwestionariusza 31, adresowanego, IPooobnie jak i całe przedsięwzięci'e, do młodzieży, zbieraczy i wszys1lkich tych, którym spraWia ochrony i dokumentacj,i małej sZltukJibyła szczególnie bliska. Akcj,a, której przebieg śledzić można w międzywojennych ,numer,ach "Odego Lotu", spotkała się z aJkoeptacją mł,odych czytelntków i przyniosłas-zereg artykułów a charakterze bardziej dokument.alnym niż analityczno-syntetycznym 32. Dzięki niej wzbogacony jednak wstał, pozostający do naszej dyspozycji, zasób infGrmacji o stanie ilościowym i jakośoi:owym zjawiska w latach dwudz:iestych w Polsce. Obok tego szeroko zakrojonego przedsięwzięcia, badawczego, na łamach poszczególnych pism p<Jijawiałysię w tym okf'esie ar,tykuły podejmujące problematykę .przydrożnej sztuki salkralnej 3:1. Poziom ich był jednak ·bardzo zróżniicowany i obo!k:prac do dziś aktualnych i cermych, spotykamy tam wiele niskiego lotu arty.kułów, Ipełnyoh truizmów, ste30 J. W,i:kJlo:r, Kapliczki - 52; tenże, Kapliczki "Biblio:t.eka o.rlego ~1 i krzyże i krzyże Lotu", S. UdZJieola, Opis nr "Orli Lot", przydrożne, przydrożne 3, Kraików jako 1922, dzieła sztuki "Orli Lot" ,pOlJ:owJ1Ii,e QPu:bili:kował '!'Zony pr·zez B. Tre'!-era, M. Gla-dys;z:o:wą roku ten il'1r 4, i potrzeba ich ochrony. IS. 50- 23 - 51. SL "Orli LQt", R. 4, 19'23, nr kapliczek, .R. 3, 1922, kWel5:tionanj,u.sz 10, s. 148 H9. W 1931> a,le zm'ien;i'ony i rozs<zeoJ i J. KlimasilC'Wską. przydrożne, "O.I1li Lot", R. 5., 1'924, s. 8 -Ill: J. K'Oirpala., Kapliczki i krzyże przydrożne w ziemi bocheńskiej, "Or.Li Lat", R. 4. lfn3, s. 712- '74; A. Kutrcebi,anika, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawo; ·(pow. Ma!ków), "Orli Lat", R. ID, 19:219, .nr 4, :s. 62 - 66; ·M. LaiKlUtc.lm, Kapliczki przy·drożne w Izdebniku (pow. W.a.aoWlicel. ,tamże, s. 66 - 69; T. Se,W1eryn, Q Chrystusie Frasobliwym. Figurki legendy ~ świqtkarze, "Orli Lo-~.", R. 7, li9i26, s,. 9 - 12, 3<8- 39, 67 -69; tenże, Nasz "Opi~ kapl.iczek", "Ovli Gat", R. 12, 1119311,.s. 100 - 108; :S. Udciela, Opis kapliczek, "Onli Lat", R. U, 1 9 30, s. 16 - '1'7; H. Zwolakiew:i'cz, Krzyże żelazne, szczytowe i ozdoby krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej".,Orl:i LOll" R. 10, 1929. nr 6, s. Ji26 - 1129. 33 Sit, Blu'szczyk. Boże Męki nad Buryczq i Ołobokip.m, "Kuri,e.r Li,tera'c1Iw-Na,ukawy IKC", li935, nr 45; ten:te, Wielkopolscy świqtkarze, tam:i.e; J. M., Przydrożnv rze;;oy ludowe, "TG'(',za", nr 19 z 1'2 maja 1'9218; St. Ka'~t., Kapliczki 'i krzyże na 3~ K. Biu'OZJkowski, Kapliczki i figury 1 1 Podhalu, "TęcIZia", mie7'r przydrożny, nr 3'7 zli5 wl'ześni'a 19'28; M. N.alęc.z-DQlbl'owo1'stkii, "niemi,a", R. :8, 19iJ8, s. 1'96; R. Rei mu SS., Kapliczk.i Łemkowszczyżnie, "Ku'r:ier Lli~emc!k,o-Na.ukolwy IKC", 'maJn, Podhalańskie 1932, nr 19; T. R. 3, ]1926,m kapliczki Scwery;n, przydrożne, Kapliczki 52; J. Sunderh1nid, - 275. 15 Lud, t. LXVI[ "Kulr.ier nadrzewne, Swiqtki R. U, 1!H4, nr L~teraCiko-:Na.ukiOwy "Kuril'r bILkowhi.skie, Krzyż l kui krzyże nn li3; J. ReycmI:KC", Litera,ck-o-.NaukOlWY "Arikady", R. 9. IKC". t. 3, W37, s. 274- �226 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ reoty.pów i egzaltowanego w,chwy:tu. Z lat mi~dzywojennych pochodz,> .też mat€'I'iały :zJbi'errarlle 'pnez Ada;ma Chętni!ka .na Ku.r.piach i :vla,rtt; Michalską w powiecie wieluńskiJm. Publ~kacji doczekały się one jedn:lk. dopiero po II wojnie światowej, na łamach "Polskiej Sztuki Ludowej" :14. Jakoś<Cio!wonowa sytuaoja w badani.ach interesującego nas zpwiska wytwoiI1zyła się po ostatniej wojnie. Doniosły wpływ na. to miało powst'anie InstytutJU SztUJ~i PAN, podległej mu Pracowni DoikumC?ntacji Polskiej Sztuiki Ludowej i miesięczni'ka, a póżniej kwar.talnika, "Polska Sztuka Ludowa", k1tóry stał się od ,tej pory plaszczyz.ną dla publikowania wynrików badań nad przejawami szituki ,ludowej. Niewątpliwy wpływ na jakość pTOwad:wnych bad.ań miał też I.akt powstania w kraj u :mdry specjalistów - etn.oglrafów, his1xlTJlkóws,:z1tuiki, 'Zabytko'Znawców - zajmują<:ych się badtaniami sztu\{li ludowej i jej współczesnych kontynuacji .. Przerwany przez wojnę ,tdk badań .i publ1kacji podjęty 'został na nOW8 już w 1945 roku 3". Laita następne przynoszą artykuł Kazimierza Rietkiewiczas:oacuiją'cy ~tralty pOiI1!i,esione w substancji zabytJkowej i stanie posiJadaniJa w obrę.bie małej aIich.iteiktury sakralnej, spowodowane planOiwądziiała.lnoŚ'aiąakupania i zni:szC'z'eniauniwojennymi, W samym tylko woje.wództwie pomlO'rSkim ZJllisizczeniuuległo ponad 3000 krzyży i kapliczek znaICzą,cJ7lch drogi 16 poiwi:atów. Jednocześnie autor syg,naliozuje rrieSlpoitykaną dotychczas aJklC'jęfUa1ldacyjną,wJ7lrażoną licZJbą około 2 OOU' 110Iwychobiektów, wzniesionych w samym tylko 1946 roku, uzupełnia-o jący;oh pon:iesńiOine straity 36. W nowej neczywi.stośó ooQ:yw,aprężny 'przed wojną ruch regńonaJ,ny.. Dział,a~ność jego nile omija ró,wnież int'eIiesującej nas dziedziny. Widoczny jest .i'ednaik.znac~ny .spa,dek i1Olściolwy pr,ac. W 1946 roiku F:ranaisz€lk T:I"eder publikuje gawędziarskJi szkic o histo:ni'i ka:s~ub.~iJch k:apliiczelkprzydroimyoh 37. Rok następny zaznacza się' pierwszym aJTItykuł€lm{) tpr'zydroj;nej sztuce, któTy mpocząt1kował tr.wający niemal do dZiiś, cykl auioTStwaznanego regionalisty i koleikCjo.nera. rzewowsbego - F.ranollizka Koitu1i38. Krzyże 34 LA. OhęVn!iik, 1977., in:rl:, SZllluka 35 LudOlWa", 33 i kapUczki kurpiowskie, M. JVJi.C'hal.s:ka, Krzyże 39 - 52; R. 1'3, H~5.9, nr J. LewalI1ldo!Ws.1~i, Nowe 11'945, nr "Lud", S'. "Bl~ISlk<l zelazne UJ SZJtuka powiecie LudGwa", !Vie/nil.skim, R. 31. ,;PC:,l.s'ka 1 - 2, s'. 54 - 61. kapUczki i krzyże, "W,iadoJnośl'i Dus.7.pa's.ters,kie", R. 1 2. K. Bi€it~ie'Wii:oz, t. Zniszczenia ~7\ Ji9i4'7:,6, 4.18'7- 490. UJ 'DI'eder,Z przydrożnych, "Che2z", 1946, nr 3'2, 33, 3:5. ,.Wi'eś", 1'9417, nr 33, s. 7; 'lenże, Kaplica myŚ!iu'-· 37 F. 38 F. K'OItula, historii Przydrożna kapliczek sztuka, architekturze ludowej lU woj pomorskim, ska pod wezwaniem św .. Huberta w Miloci1l1e k. Rz~szowa, "Ooh:nona Z:a:by,tków", R. 4,11'9:511\nr '1.-2, 's, ~6-!~; t.ero'e. Kaptic:cki św. Roclw, "Myśl .s,polecz.na", 1976 .. ,nJr 28, s. 7; t€lnż'e, Ś!ad2mi przydrożnych kapliczek... (z seTii Opowieści ziemi):, .;W1'I1K", 1'9'77, nr 20, s. 1/2. �Male formy architektury sakralnej 227 ... Rok 1958 przynosi pierwszą publikację ksjążkową, plOra Tadeusza Seweryna, poświęconą mał,ej architekturze sakralnej na obszarze całego kraju ~\).Zdawać by się mogło, iż po 120 !;1iemal ,latach refleksji nad z.agadnie.l1'iemnadszedł wreszde czas na pracę syntetyzującą pos.iadany dorohek. Ni'e spełnia on jednak ,pokładanych w niej nadziei. Daje znać a sobie niedostateczna nadal baza źródłowo-materiałowa, powodująca słabe reprezentowanie niektórych regionów, np. WielkopolSki. Podjęte próby stworzenia uniwersalnego systemu klasyfikClcyjno-typologicznego palą ,wi{;c na pa:newc'c. Autor nie zachował też należytego dystansu wobec przedmiotu r:oizważań, co nie po.zwa1a pr,acy wyjść poza Tia:my szkicu gawędziard<Jiego,publikacji o charakterze popularnym. Schyłek lat ;pięćdziesiątych charakteryzuje się wzmożeniem działań badawczych i ,edytorskich w Wielkopols<ce.PozostaJe to w ścisłym związku z wysuniętą prZiez Katedrę Etnografii DAM w Poznaniu inicjatywą wydania monog.rafii poświęcon€j kulturze ludowej WielJkopolski. Z szeregu 'Publikowanych wtedy !pr,aco char;a~teTZewspierającym to ambitne zamierzenie, omówmy studia o tematyee zbieżnej z naszymi zainteresowaniami. o Adam Glapa zamies-.<:czaiW "Polskiej Sztuce LUJdowej" dwa przy-czyn.kiido poznania oblicza wielkopolskiej rze:tby kuJtowej i Jej twórców 40. W rOikpóźni,ej Stan:isław Blaszczyk dokonuje szczegółowej analizy powyższego zagadnienia w opa'l'ciu o zebmne przez siebi'2, bezcennEdzisiaj materiały i:konograficzme, 'Szczęśliwym trafem ooalałe wza wlerusze wojennej 41. W szkicu o rzeŹJbi:aTZachW:ielk.opolski południowej, obok biogmfii twórców, zamieszcza też bogato ilush~owaną analizę formalną, zachowanych i znanych już tylko z przE.'kazów lkonogra£icznyoh obiek· tów przydmżnej sztuki. Równocz,eśnie Stanisł,aw Helsztyński przedstawia na łaJniaoh "Polskiej Sztuki Ludowej" swoje r,ef.1e;ksjenad e:ptg.onem ludowych rzeźbiarzy WieLkopolski- Andrzejem Majchrzaikiem 42. o Al'tytkuły te odbijają się żywym echem w kra.ju, przynosząc nowe głosy w dyskusji nad problematyką rzeźby przydrożnej w \v.i-elkopolT. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1'958. ,A. G1aIPa, Antoni Twardowski nieznany rzeźbiarz ludowy, "Polska Sz'tuka Ludowa", R. 8, H)54, nr 4, s. 252 - 2:53; tame, Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowej, "P,o,ll.'>k'a Sztuka Lu:doWla", R. 10, 1956', nr 4 - 5, SI. 24L 4\ St. Blaslz'czy;k, Kapliczka ludowa z Grabonoga, "Studia M'Uze~lne", t. 3, 1967. s. 124 - 1'40; tenże, Rzeżbiarze ludowi południowej Wielkopolski, "Plojska Sztujk.a w3!J 40 dowa", 42 R. 1'2, Hl5i8, nr l, s,. 3 - 3'6. Sit. Hel!siZtyń.s;',i, U rzeźbiarza ka Ludolwa", wiejskiego R. 1'2, 1'958, nr 1, :s. 37 - 44. Andrzeja Majchrzaka, "POI's!k.l Szbu- �228 TADEUSZ LOPATKIEWICZ soe 43. Zagadnienia ,te wień,czy dqpie:ro roZ'pr,awa Stanisława BłaS:zczyka, szeroko i wyczwpująco omawiająca problem ludowej plastyki kultowej w tej czę{~cii baju 44. Równocześnie z o;pra,cowcmiam'i ujmującymi zag.adnienie z punktu widze:nia oIkreślon.egoregionu, pojawiają się na łama,ch "Pol<>kiejSztuk Ludo:we:j" a~rtyikuły o charalk.t'er,ze mateI1iałowo-dokume!Iltacyjnym, dotycząoeniewi<E~likJiohzazwyozaj obsza:rów. Mlicha} Pęk"!alski omawia zagadnienie dr'ewni:anej mchite!k:tury sepulkralnej w Bi1go:rajskiem 4", Eugeniusz Madejski zarrrrieszClZa opis kapliczek św. Jana Nepomucena zanotowanych ,w Kmsolcinie i GTluszczynie w województwie !kieleckim 46. Inne artykuły doty<:zą :bądź pojedynczych obiektów 47, bądź kh całych zespołów układających .się w oIkreślony e.asięg 48 Na początku lat sześódzjiesiątych, po kiilku arty1kułach Romana ReinIussa omaw~ająoe.go stan i problematykę .badań nad kulturą LemkowszczY'zny49, uka'zują slię dwa szkice z cyklu okl'f'ślonego nazwą "Z'2 studiów nad Ludową 'f'zeźbą}{)al:1:~e!Ilną na Łemkowszczyźnie" "0. Jeden z nich dotyczy wyłąoznie zagadnie_'l twórców i kamieniarskich ośrodków lemkows'kllich,drugi kieruje swą uwagę na '}{)amie:nną r,zeźbę figuralną Lemków. 'Arty,kuły te wnoszą dużo nowego maienlału, naświetlając malo znane wcześniej zjawisko. Szkoda tylko, i,ż nie pCJp.I1Zedziła ich gruntowna imventaryzacj:a zachow.anych w te!'e'11i.eobiektów, która dopie,ro upra13 St. Siz)'lmań's'kJi, Grupa rzeźb wielkopoLskich i domnif'many ich mistrz Gliwic:, ,,2eszy:ty PańJs'liwowego Muzeuim Btn()gralliczn.eg.o w Wa:rsza'Wlie", t. 4 - 5, 195·3 '1'9,64 s. 128 - 11:33; .9t. lliaJs'ZJczytk, Rzeźby mistrza Gliwicza czy P. Brylińskiego, "Sbudi.J Muzea;1ne", t, 7, 1'916191,s. 9'9 ~ 109,. H Te 11JŻe , Ludowa plastyka kultowa .. " op, cit. 45 M. Pęlka,lSiki, Drewniane kapliczki nagrobne w }JOW. bilgorajskim, "PolS!k'l Sz.tUJka Lud()w:a ", R. 1!5, 1:9;61, nr 2, s. 94 - 96. 46 E. Ma:de}siki, Kapliczki z rzeźbq figuralnq w Krasocinie ż Gruszczynie, "Poi/SIka Sztuka LUldOlwa", R. 32, 1I9:7i8, nr l, S. fj11 - 53. 41 L Gahel<Ja, H. SY'g,i.eltyńslka., Chrystus Frasobliwy z Anielowa, "Pol\5rka S.z,tuk;, Ludowa", R. 211, 19167, m 2, s. 109 - 'lilO; H. Sy.gi·etyńJslka, Przydroźna kapliczko 10 Leonowie, "Piolsika S:ztulka ,Ludowa", R. 30, 11976, nr l, s. 47 - 48, 48 J.. T,eodoH)WlDCz.-Czerpiń.ska, Grupa kapliczek z IwlUlTmami w powiecie jasielsk..im, "Po,ls:ka S:zJtuka !lJud!owa", R. ',1 7, UJI&3,Inr3 -'4, s. 1\8,3-1'9.3. 49 oR. ReDnfu!Sls, Stan i problematyka badań nad ku1.tu.rq ludowqŁcmknwozczy:ny, "EbnOlg,r:afi.a P'OIllslka", t, 5, l'9'6i1, s. 6,3 - 69; tl~nże, SztukI) ludowa ŁemkowSZC<yZ1lU, .,PlOils:ka SZltuJka LudoWIa", R. 16, 1,9'62, nir 1, s. 9 - 26; tenJ.e, Sztuka ludowa w wojewódz,twie rzeszowskim i jej badanie, "BOJ1S:ka S:zib.1ka Lu'dawa", R. 1'7, 1963, nr 3 - 4. s. 1:13 - 11J.4. 50 K. MaIPc:Z3ik'o'wa, Kamieniarstwo ludowe u Łem/ców. (Ze studiów nad ludowc, rzeżbq kamiennq na ŁemkoUJiszczyźnie, ·cz.. 1), "Po\'s:ka Szbuka Ludowa", R. Hi, 1.9,6·Z, nr 2, 's.8!4 - {lIl; R. Reilndiu'ss, Rzeźba figuralna Łemków. (Ze stud,iów nad ludowa rzeźbq kamiennq na Łemkowszczyźnie, CZ, 2), ,,'BoIska SZJtu.ka Ludowa", R. 17, 19'53, nr 3 - 4, 1>. 12J2 -13'5. 1 �Mate formy architektury sakralnej 229 ... womoamc mogłaby wysuwane prz;ez aUJto:rówhijpo.tezy. Mimo iż niektóre z ,postawionych tam wniosków wymaga,ją w ery£ikaaji, a pewne iniO!J.lll1la'cj'e wręoz sprostowalJllia, arrtyikuły te zrobiły dużo dobrego dla badań interesującej nas d'lJiedziny. Zapoczątkowały howiem oałą se;rię studiów nad ludowąflz'eŹJbą kamienną, przy okazji których zagadniienia małych form arohitetkJtuTYsakJI1alJn'ejznala,zły się rÓWIliież w centrum llWl3igi. Cyk,l ten oltwiel'3ją pmoe Krzysztofa Wolskiego i St€fa;na Lwa dotyczące ludowego ośrodka kamieniaJl'Skiie.go ,w Bruśni:e, w powiecie lubaczowSikim51. UZUpełlIl'i,eniem:tych artykułów są ni:el'Jwy,J<.1e intereslującr' mateniały ar,ch~walne o powstaniu :i rOlZwojutego centrum ludowej wytwórc.zo\Ści,Móre zebrał ,i podał do druku F:naJIloisl'J~GajerSki 52. Lata następne przy;noszą w sl'Jkicu Ewy Śnieżyńskó:ej bioglI'afię i anaJi'zę for-maIną dl'Jiełkarrn1ieniarza A. Miartyńislkiego, twórcy szeregu kaplicl'Jek z okolic KraJkowa 53. Kontynuacją owego "cylklu kamienia.rskii'ego" jest studiu.m TadeusZia Chrzanowskiego o kamiennej rzeźbie śląsJ.dej, Hamana ReiJnfussa podejmującego anaJog~czną problematyikę za.chQdnriegoPogór:ua, Alicji Małdy zajmującej się ludową kamieni,anką z te!renów podkmkowsk:ioh Oiraz Teresy Szeteli-Zauchowej, analizująoej przydrożną rzeźbę z olko'lic Rymanowa .i4. Da.lekim zapewne ech'em pr.ac powyższych jest też studium Jiri Lange-ra o orawskiej rzeźbie kamiennej ;i'i. We wszystkich tych artykułach, co winniśmy podk'reś1ić, zag~dn.ienrie,przydm:żmej archiil:ektutI'ysakral.ńej znajduje poczesne· miejsce, jako zazwyczaj jedyne zjawisko egzemplJi'fikują,oedzi.ałalność nie.istniejących już o,sTodkówi twórców. W toku studiów nad ludoiwą kamieniarką artystyczną pojawiły się ól Woi'soki, Z badań nad kamieni2rstwem wiejskim na Roztoczu, "Rocznik Etno,gl'<1f.icznego w Kra:lwWli.e", t. l, 11956, s. 113 - 127; S. Lew, Ludowy ośrok'lmieniarski w 8ruśnie, pow. Lubaczów, "Roczmk Przemyski", t. U, 1967 K. :\Jiuzeum dek 193 - 2'28. ,'o 52 S. F. Ga,je.r8ki, ;wmieniarskiego okresu Materiały gospodarki źródłowe tuczące historii bruśnieńskiego "Pols;ka foLwarczno-pańszczyźnianej, osrodka Szt'..lka Lu- dowa", R. 23. 196'9, nr 3 - 4, s. 319 - 227. sa E. Snoi-eżyńsoka-S:to\.ot, Adeodatus MarLyński Sztuka Ludowa", R. 22, 1'96&, nr 3, s. 13.1 - l:ł5. kamieniarz z Borzęcina, "P.ols.ka T. Chr;zano.wskii, Prymitywna rzeźba kamienna na SLąsku, "P.olska Sztuka LuR. 30, 1976, nr 3 - 4, s. 151 - 166; R. Rei;n;fuSJ';" Ludowa rzeźba kamienna na ::achodnim Pogórzu, tamże, s. 167 - ISO; A. Małeta, Z badań nad Ludową rzeźbą kamienną okoLic WieLiczki, Cdowa, Myślenie, "Pull'sika Sztuka Ludowa", R. 32, 1978, or 3 - 4, 's. 225 - 238; T. S,zetela-Za,uchowa, Ludowa rzeź'Ja kamienia okoLic HymailOwa, "P.rac.e ,i Mater.ialy z Ba!d::rń Etnog,rafi.c.zJIly h", R.leszów 1979, s. 267 - 326 . .ió J. Langel', Rzeźba kamienna na Orawie, "Polska Sztuka Ludowa", R. 3:>, 1981, m- l, s. 405 - 54. 5~ dowa", �230 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ nowe, niedootrzeg.ane dotychczas aspekty tego zagadnienia. Jednym z nich jest niekwestionow.any wlPływ miejskiej produkcji rzemieślnicnej na dzieła domorosły,ch t:wÓiI'cówludowych. An«Lizą tego problemu zajął ~ię Roman Reinfuss 56, a artykuł jego, mimo iż dotyczy wyłącznie problematyki małopolskiej, :stanowi ważną pozycję bibliograficzną dla wszystkich podejmujących badania nad małą architekturą sakralną i ludową rzeźbq kamienną. Duże nadZJieje należy też wiązać z przygotowywaną do druku syntezą pióra R. Reinfussa, stanow.iącą wynik wieloletnich badań au:torCJ uk!ierunkowanych na nieprof,esjonalną rzeźbą kamienną z obszaru całej Polski 57. W śoisłym związku z omawianymi wcześniej pracami Sta,ni:;ława Błaszczyka ,roaj'e się pO':ZDSltaw,ać ał"tykuł Anny KunczyńSki-ej-J:"a,ckiej. podejmującej problematykę monolitycznych sh~pów kultowych i krzyży rzeźbionych z terenu MałO!pol:ski58. Autolika przeprowadza w nim wnikliwąanalizę zachowanych do naszych ,czasów obiektów, doikonują<:tym samym wery£ikIa,cji tezy traktującej ten typ architektury pnydrożnej :za właściwy wyłącznie dLa obszarów Wielkopolski. Kończąc ten krótki ipI"ZeglądbibliQgr,afJiezny,ilustrujący hiSlto:nięi zakres prowadzonych w Polsee badań nad małą architekturą sakralną. wspomnieć też należy, iż za@adnienie to weszło na stałe do zakr,esu rzeczowego proc podręcznJiJkowych, traktuJących o sztuce ludowej nasnego kraj1u 59. Zan~m z,amikniemy nasz,e :11O'zw.clŻania, dokonajmy jeszcze krótkieJ ooeny dOTobku ~gTomadzon~go w toku 140-I'etnich badań, nie tracąc jednak z pola widzenia współezesnej percepcji przedmiotu badanego. Mimu bowiem bogatych i odległych tI1adycji w z3łntereso.waniach tą fOifmąsztuki lud.:o:wej,mimo zgromadzlenia pokażnychzasobów faktag,raficznych, wie56 R. RClunf'UJSIS, Wplyw rzemieślniczej pi"odukcji dewocyjnej na ludowlj rzeźb.w kamieniu, "Polska Szltuka Lud OJWa", R. 33, 11979, nr 2., s. 67 - 76. 57 Indio.rmację tę poda.ję za: J. Cza:jko'Ws.kli, Roman &'Lnfuss (w 70 -roCZJI1icęurodzin j 50 l'ommicę ,pracy llJcl'ltik:Otwej), "Areta SC<Hl'senolo.gJka", It. 1, San0lk JI9,aO, s, 114 58 A. Kunc.zyń'skił-1rack.a, Krzyźe 1"Zeźbione i monolityczne figury drewniane z 1Ha· lapoIski, "Polska Situka LudOJWa", R. 30, 1976, nr 3 - 4, s. 18,1 - 198. 59 St. Poniatowski, Etnografia Polski, "W,iedza ,o Polsoe", ,t. 3, s. 19'1 - 344: E. Frank:owski, Sztuka ludowa, taJITlże, s. 345 - '4i116; R. R€iinfuss, J. SWli,dersiki" Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960; K. Moozylls!k!i, Ku,ltura ludowa Slowian, t. 2. CoZ. 2, Warszawa HH~8, s. 1,811.- 1&5; S. K,rzY'sZJtDf,owicz, O sztuce ludowej w Polsce, Warszawa 1972, K. pjlWooki, Rzeźba ludowa, "BoIska Sztuka Ludowa", R. 30, 1976, nr 3 - 4, s. 131 - 150; J. Gm!bOiWSJk;i, Sztuka ludowa. Charakterystyki porównania odrębności, Warr-szawa 1977; A. Jadk'owslkli, Sztuka ludcwa, Iw:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, "Eiub1iotekR Etnoo,grafi,j P.oIsJ{Jjeti", nr 34, Wroclaw 1981, s. 189 - 245. �A1ale formy architektury sakraInej ... 231 dza o samym zjawisku jest nEldal nj'edostateczn.a, często nawet potoczna i nie wychodząca poza ramy sterrotYrPów. A tych powstało wokół przy- drożnej sztuki wiele i sądzić należy, iż ŹJródłoswe mają właśn~e :'vV niewiedzy. Szukając przyczyn impasu w badani,ach i zainteresowaniach tą problematyką, wskazać nalezy na :ua.rnedbania, a wŁaściwie zupełny brak teoretycznych i metodologicznych Ipodstaw, w o:p::.l;rcri.u o Iktór,e :ta wąsika dyscyplina mogłaby się rozwijać. Mimo iż podejmowa..'1o już niejednokrotnie próby stworzenia uniwers,a,lnego systemu klasyfika!cyjno-typo.Iogicznego i taksonomicznego, zagadnienie terminologii "kaplieZilmw.ej"pozostaje nadal otwarte. Co gorsza, w posz;ozególnyoh ,praca.ch, autorzy poSfugują się często pojęciami własnymi, a uniwPl'saJnymi {ył1ro dlatego, że można je do wszystkJich tylPÓWformalnych przyporządkować. Palącą potrzebą wydaje się być szersza dyskusja nad systemem pojęciowym w obrębie małych form architektury sakralnej, która dopiero mogłaby wprowadzić ład i dyscyplinę w pr.qszłe prace z interesującej nas dziedziny. Tu jednak pojawia się nowy prohlem, tym razem natury kadrowej. W Polsce, kraju który jest skądinąd eur~pejskim potentatem lmp1ic:ulrowym, grupa osób zajmujących się tą problematyką jest nader szczupła. Na przeszikodzie stanął tutaj zapewne charakter samego prz,edmio.tu badanego. Biorąc bow,iem pod uwagę fakt, iż przydrożna kapliczka stanowi zjawisko z .pogranicza różnych dz,iałów sztuki ludowej i konlrolll;tu:jąCgo z wszechobecną tendencją do wąskich spe.ojalizacji w ramach dyscypl:imy, nie należy soię dziwić,. że architektura przydro2ma jest dzi.eokiem nioechcianym. Wszak w kapliczce takiej sport;ykamy się często z przykładami ludowej rzeźby, malamstwa, graf:i;k!i,haftu, a i sam obieik.t jest w końcu określoną jednostką archi.tektoniczną. Skala trudności w realizowaniu tematu wzrasta więc niepomi'ernie. W rezultacie nawet ci, którzy podjęli penetracje terenowe w' tym kierunku są .coraz bardziej z.niechęceni pośtawami otoczenia,traktującego temat jako wdzięczny ale infantylny, .a nawet niegodny prawdziwego badacza. Sam z takimi oeoenami spotykałem się nie raz. Konsekwencją tego jest bardzo niewielkie winteresowańif>, braK publikacji i ogólna stagnacja w bada;n:iach. Tylko mimochodem pojawiają się gdzieniegdzie fotografie - swzególnie w pracach analizlljących rzeźbę ludową - a czasami spotkać się można z margiJnesowy:mi stwie.rozeniami. Ale prZJecieżw ten sposób dy:scypljny nie zbuduj1emy a i osiągnięcie poważniejszych wyników stanie się niemożliwe. Nie należy się więc dziwić, ~e tak skromnie kr,aj nasz reprezentowany jest na międzynarodowych sesjach organizowany,ch przez austriacki Zespół do Badań Pom- �232 TADEUSZ LOPATKIEWICZ n.ików Przydrożnych 60. Bez komentarz:l pozostaw.iam też fakt, iż moralnym obo:wd.ązkiemetnografów opolskich było wrganiwwanie tak!iego zespoł,u u si'C1bie,wkTaju kit6ry j€!&.1; w obitekity przyd!fo~ne Szcz€!gólnie,za.sobny. Sądzę jednalk, iż na i!I1.icjaiywętaką n~gdy nie jest za PÓŹJllo. Może więc udałoby się, wzorr-emaustriackiich ludoznawców, powolać p;>dobną sekcję przy Polsik.im Towar:zysrtwlieLudoznawczym. Zapewne nie pozyskano by tak znacznych funduszy na badani'a, pubLikacje, etc., ale efekty byłyby na pewno, a i ohlubny dorobek minionych pokoleń uzyskałby jakąś r:zeczywis.tą kontYlIluaaję. W ileż bo:wiiemłart;w;i·ejszejjesteśmy tera:z sytuacji. Dyscy,plina na~ do'CzekaŁasię kadry specjalistów, stworzyła sobie Z<łlPleczetechniczno-materiałowe, poslLaJClia też własne peniodYlki i możliwości wydawnicze. Do w~ółiP~alcy można i na,leżał~by zapI"osić Ipfzedstawici'eh inny,ch dziedZJinnauki o .pokrewny'Ch zaJiJnteirooowail1Jiach, a także skoTzyst<lĆz dorobku instytucji statutowo ki,wujących swą utwagę na .inwentaryzację i 1'z·ete·1ną doikuIDentację. Mam tu:taj na myślii Oś·rodek Dokurne.nta,cj.i Zabytków w Warszawie i podległe mu wojewódzkie Biur:a Badań i Do·kumentacji Zabytków, z zasobówktóry,ch '0tnografowie raczej fZ!adko korzystają. Uwaga ta ni,e dotyczy zresztą samych form architektury sakralnej, a odni'eść ją można do niemial c,ałej ~puścrizJllY materialnej. RO'l!pO~anie Itym sposOIbemnaszego stanu p::lsiadania, pozwoliłoby .na szybkie wyłowienie białych plam na ma:pie obiektów przydrożinych i nadrohienie opóźI1Jieńpil'Zynajmniej w stos unIku do innych dzi.ałów sztuk~ ludowej. N.ie o same obiekty przydrożne zresztą tutaj chodzi. Nic mniej niedostrzegana była do ostatnich lait prohle:matyka wiejskich cmentarzy i ich własnej arohitekJtury. Pozytywne dZJi'alan:iaj"ki? podjęto w S'to!'>unku do .zagmożonychńekropohi Imiejskk!h, !k.ażą jednRk wierlzyć, że i sztuka ludowa zostani.e w niedłu:gim C'ZJalSiie wzbogacona o kolejny interes.ujący dział. Podsumowując przedstawiony rozwój refleksji ,nad małymi formami architektury sakralnej i zargac1nieniami jej towarzyszącymi pragnę raz jeszcze podkreślić kOlnieczność kontynuowania badań nad tymi przejawami kultury. Wydaje się, iż w dobie szybkich zmian w kTajobrazie kulturowym Polski, prnemian w modelu religijności społeczeństwa, C'ZJasu na te działania nie powstało zbyt wiele. Tak jaik i przed latyzakończyc więc wypada słowami za'chęty dopodjęoia wysil:ków, mających na celu gruntowne zbadanie tego elementu naszego pejzażu kultuI'OIwego, po którym od krajów ościennych nas odróżniano. 60 St. Blaszczyk, Austriacki t. 65, 1981, s. 348 - 349. Zespól do bCidmi pomników przydrożnych, "Lud". �Male TADEUSZ formy archit,ektury sakraInej 233 ... ŁOPAllKIEWICZ SMALL FORMS OF SAC~L AJRCHI'l1FJC:TURE AiS A SUBJECT OF COGNiImrV:E INrr.:ElREsmS (Summary) Sm'UlM for-ins of sacral <l'l'chiteClvU're DonSl1.i1JuJe!1Jh.at o'CJlmain of ·of Poh:sih v!11l,a,gePOtPUJI'aition,w.hliah IhaJd been noł\Jilce:d quite of folk .wt - ,hliiS'tOlr,iaiIlls of foJJld!orlists.,almateuT1s, l,aibe!r '001 by a,r!t. 1Ihese arljd func:tli,on - and ealily, pr,O!fes'sJ(JInal!s- ~ntereSi'ts foUliOw€ld bo.tlh oibtilectJive - subj,eCl!JiJve- lecture eth1rwg.ra\phers and form I'esllIJuti[),g f11clm uhe hi:Eltory 'of Pal!iJs;h D<lti,on sub- ~u,llpi1Julres ha!d consitiltluteJd 't1he 0011'tOn/t of tJhe oonc,ept f.or many ye~l1S. a.cti,v,1ty c'on.ne;cted w.iilh c:equent to tlhe palrtitionsof the clollJlnltlry - cha,ra~iterlilS:tlcs. The author ,col1siCiously a:pjjhes ,tJhe term "voads'1de 0..1'1", fo,r <:hapels and a'r-tistie firs'!; by the Iover" roa,ds:ide CTOSs-e.s. O!f 'salepa\ a'I'ohi- �