https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe2cdbf668ba511b8e9828ff04b9c66f.pdf b20a1fd328655222a75958e1dcfc983e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1855 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource geografia społeczna ekonomia procesy modernizacyjne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1720 Title A name given to the resource Problemy modernizacji w ujęciu etnologii,ekonomii i geografii społecznej / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.187-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawęcki, Marek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lu,d, t. 67, 1003 MAREK GAWĘOKl PROBLEMY MODERNIZACJI W UJĘCIU El1NOLOGI:I, EKONOMIJ I GEOGRAFII SPOŁECZNEJ Problem modernizacji znajduje się w or:bióe zainteresowań socjologii, etnologii, erlwnomii, ale równi!eż - z:wlasrliczaw ,ootaltn1chla,ta'ch - geografii E1połecznejocr-azteorii i praktylki planowa:nia iprz'cst'TzennegoI ModeflIliza.cję:!"Ozumiemjako strukturalną tralllsfo:I1macjęsystemu społeczno~kulturowego o:raz wzmst produkcji w szerOiko lpoljętym procesi'e przechodzeni.a od sySitemu tradycyjnego do nowoczesneglo. Podstawą te,gf) procesu jest s\VIoist,edla karżdej kultury continuum, rozumiane jalw transmisja eaIego szeregu elementów system LI trad)ncy,j:nego. Jest ono jednakż'e oiągle modyf'ikowane przez W!pływ zaróWiil10'CI,gzo-j.a1ki endogennych czynników ,z:miano'twórczych. Tak rozumiana modernizacja nie zawsze prow,acizi dOI1eal.izacji jaiki'cgoś szczególnego typu :idealnego, jak na przykład "społeczeństwo nowoczesne" odpowiadające modelowo "zachodniemu" czy "socjaliJSty.cznemu". Może ona oznaezać zarówno proce;; przechodzenia z "niższej" formacji społcczno-ekono:miiJcznejdo "wyższej". jaik i zmiJany w Oibrębiejedin~j formacji 2. Trzeba zaznaczyć, że w ten sposób rozumiana modernizacja zawiJera w sobie również treści taikiJohpojęć jak "wZJI1ost"l .,'I"ozwÓj",któr'~ najczęściej używane bywają zamiennie. W zachodnieJ Htelialturze e..kJonomi,cznej i socjologicznej po,jęcia te częstokroć używane są w innym niżelt l ~r(jbJ,emaJtylka ta w'ram<l'oh geO@rafi:i ldenlty:l1i\~o\v\fa:nlbylJa z geografią eko·nomuoz:ną. W OSIt:altn:i,c'h laltaicih obak tejdY'sicy:pl'liny probl'elllnltyką tą zajiITlIuje się również sulbidylSicY'pllina - geoglra,fia -"połeczna oraz geog'raf:ia rozw1oju. 2 NC'M'1e podejście dCl problematyki modernizacjli r(lprez.eutują J. Mucha i A. Pa· luah. hlh lidan'iem mCldierniza'cja to " ... jednolklierunkowypr'cloes pr7JencISZeIlJ,aelementów spmobu p!"O'diul~c.ji(f'orma,cji) ze spolecz'eń.stw, w który;eh j,eslt {]n utrwalony (belZ '~}ędiU na geIDlezę), do spc)leczeńJsItw 'Z:l1Ialjldiuj~C'yldh~ię na eńa!pie I()ikre~bnym przez teorię rolZ!woju j:ako wClześ.niejszy l1JUŻ bez:po,średnio 'P[~pr:zeclizają,cyetap ws[p.orrnniany", J. M'lUliha, A. K. Pailueh, a miejsce probLematyki modenrizacji Ul mal'ksistowskie teorii rozwoju społecznego, "Studii1a SOiQ,ilolqgJlazIlJe" algl:~O ?-. :3. 's. 26. �188 MAREK GA WĘCKI "moderniza.cja" znac7;eniu. 1 tak na przyJkład L. K. Sen ~ przez rozwoJ rozumie tylkl() taikiie zmiany, który'ch rezultaty są wymierne, a 'Więc na przY'kłtad'babe pa'Z1eprowa:dzaneodgórn~e przeobrażenia, jak industrializacja, likwidacja analfabetyzmu, organizacja ubezpieczeń społecznych, ozy WJProwa!dzanieś:rodków maslowej komurnika<:ji, natomiast przez modernizację roZlumiJezmiJany ol1ezuJtata,,~h t['udnych do statystycznyoh ujęć, talkie jak zmiany w ;podstawowych instytucjach społecznych rodzinie, reli:gii ustroju ka·nnym czy plemiennym, a także w systemie w.aTlt<OŚici. Podolbn'i'eFuse ToyomaJSa4 używa terminu "rozwój" ty~ko w odniiesielIlÓ.'ll do zmialIl w sferze eko.nomiczmej, "modf>I'niza,cja"zaś do zmian postaw psychicznydh ci tir<ł!l1s:fOTmaoj:i całego systemu instytucji społecznych. W piśmienniictwie polskim, jak i rozumieniu potocznym, konotacje pojęcia "mo!de~niZ'aoja"związane są głównie ze sferą ekonomii i techniki ;;. Zes,pół zagadnień związanych z transformacją systemu lWOłeczno-kUJ1turowegow 1iterrutu:r:zeprzedmiotu .pojawia się pod szeroko rozumianym terminem ,,~iana" czy ",przemiana". Zaikładam, !Ż,ewecyJdowana wię'k.slzo'ŚćistotlIlych zmian endo- i egzogennych, zaCh.odz,ący'chwSipółeześnie w systemaoh społeczno-kulturowych, 1:ozmiruny celOr\Vie, Ikierunkowe i kierowane. Mają one na celu "po.pr:awę", "zmianę na lepsze", ktÓf'ej pu:I1!kńiem odniesienia są modele "systemu nowoczeSlI1ego".U~·lędniając joolIlo'cz€Śni,estruiklturalny związek elementów modennilZiO!WaJnego systemu uważam za sztuczne i niecelowe takie TóimirOowameterminologii zmian. Zgodnie z tym zało;żeniem, mówiąc dwle!j o rnode~n~zarcji, uwzg,lę!dniał będę w analizach również te teorie: i 1itelraturę, k1:óJ'amówi o wzroślcioe,rozwoju i zacofaniu. Zain!teresowalIli€ problematyką moderniza;cji wyn~ka z jednej strony z po.tr.zeb praJktycznych, z drugiej za.~ z z,ai'nteresowań teor'etycznych. Od.strolIlY teolretycznej dąży się do ustalenia dla ka,irlego społeczeństwa , OKO'liCZlIloŚ'C'i i walrun:kó,wzmian, które są za nie odpowiedzialne, wpływu zmian na żYrC~eludnolślCioorazotgólnych zasad, które tłumaczyłyby przebieg tych plrooesó'w,a nawet umoi:liwiłyby przewwywanie dalsz0go ich pT:Z€ib1eg'l1. Od strony ,praktycznej chodzi zaś o określenie, w jakim stopniu zmiany te są pożądane, j.ak można wywołUjąc Jedne, uniknąć drllgi:ah, wreszreie .laik mOiŻnazastąJpić jeden zespół instytucji innym, ;nożliwie na,jmniej .zaIkłócają'czJbiorow,eży.cie spoleczenstwa. Podejście pierwsze prow:adzi do tWo!rZen~aogólnych teorii modernizcwji, drugie zaś do wyL. K. Sen. lv1.ode,rnization, DeveLopment and Innovation in non-Western So"Zei:tJsrdhrii1ft.<iw AuiSMindii!slche Landwirtschaft", 1976, Heft 3, s'. 365 - 380. 4 ~u:s:e TOYOlll1asa, SC;me SociopsychologicaL Theories of DepeLop17Lent: A Critical. Review, "CUIltiuu,€, '00 :dev'E."lIOWemel1lt"n~n8, No. 4., s. 590. s Poll'.: Wielka EncykLopedia Powszechna PWN, t. VII. s. 397. 3 cieties, �ProbLemy modernizacji 'UJ ujęciu etnologiz, ekonom:iz ... 189 pracowania socjotechniki czy raczej sOQjo(techn~kwłaściwych dla poszczególnych ludów, kultur, teJ:1ernów lub nawet ~połeezn.oś'Cilokawnych. Funkcjonująoe obecnie w nauce propozycje teoretyczme na temat modernizacji, czy też teorie zacofania bądź rozwoju gospodarczego, nie wyjaśniają wszystkich zjawi:sk społeczno-kulturowych i ekonomiiOznych zarówno w malkro- jak i w mikroskali. Często!kroć. zależni'e ord reprez,entowanej dyscypliny naukowej, przeceniając zmaczenie jednej zmiennej nie doceniają mli innych, bądź wręcz je pomijają. W ten Siposób teorie te tracą walor uniwersalności. Nie bez znac,,"enia jest tu również podej.śc1e ideologicZJnetwórców poszczególnych teorii w sikrajny:ch wypadkach prowadzące do apot,eo'Zy systemu kapit:ahstycznego, bądź do głoszenia konieczności totalnej I1ewolucji. Z tego też pOIWO!dU prz)ndartnolśći:sltnh~jących teorii jest niewielka, zwłaszcza przy realizac?;i praktyki modernizacyjnej w konkretnych wanlnkach terenowych. Praktyka ta Jelst w obecnej dobie codziennością zarówno w postaci wielkich programów modernizacyjnych w tak zlwanych krajach I10zwijających się, jalk i na pnykład w postaci planów przestrzennego zagospodaJ:1owaniaglDJini osiedli wiejskich w Polslce. Z punktu wtdZJenia sZJerolkoT.OzuIDria.nej praktyki modernizacyjnej intel1esujące są raczej owe socjoteohniki, ioh konstruikcJa i zasady działania w lmnkretnych warunkach małych ~połleczności, niżeJJiogólnE' teorie modeJ:1nizaoj.i. W sfer,ze życz,eń, aby nie powiedzieć utqpii, pozostaje moim zdaniem - sytuacja, gdy praktyka mociernrza,cyjna będzie mogła być prowadzona w opalrciu o spójną, uniwersalną teoI1ię. Zdaję sobie sprawę z .nieprecyzyjności terminów "system tradycyjny" i "system nowoezesny' o:mz kontrowersji jakie na ten temat mają miejsce w nauoe. Na użytek niniejsz~go opra'co!wania posłużę się jednak charakterystyką tych :systemów sformułowaną przez O. F. Lamena i E. M. Ro,gersa6. Zdaniem tych autorów, system traidycy,jny oechuje: a. mniej roz\VIiniętai mniej złożo'na technologia .. b. nisik:ipoziom oświaty, c. ograni:ozenie stosunków społecznych do płaszczyzny społecznoścI lokalnej, d. mała ra'cjonallnolśćeikonomiczna, e. słaba skłonność do przyjmowania now~ch roI. Natomiast nO\VIoczesnesystemy społeezue charaikteryzLl\je: a. liozwinię1a technologia i podział pmcy, b. wyższy poziom OIś\VIiaty, c. kosmopolitycZiIl'estosunki społeczne przy równoczesnym ro'zluźnieO. F. Lam8n, E. M. Rog'er'S, Rural Society in Transition. W: Our Changing Society, J,owa 11~M,s. 411, cyrt;. za: G. Eiis'8I1ma,IJIn, Die Lehne Von Gesellschaft, Stuttgarjt 11973,s. 427. fi Rural �190 MAREK GA WĘCKI niu S'tosulIlikówOIpartych 'na pDkrewieńs:twie oraz st{)sunków lokalnych, d. zwracanie .uweJgina .mcjo:nalno'ść eko:nomic:mą, e. skłoT1lnóśćdo aJmcejptowaJItiainnowacji i pp;yjmowania nowych ról. Pow~ze :oestawy cech mogą budzić sWI1eg zastrzeżeń i wąt'pliwosci tak co do ieh uniwerSlaln:::lści,jak i do ich wymierności, przybliżają nam jednak pr'ZJedmio:t:liairrtereslowań. NiejpI'ecyzyjność i niewymierność wielu zmienn)'loh sporeczno-kul'turowych utrudnia, zwlas,,"cza elmnClmis'tom przyzwy'czajonym do oporowania danymi wymiernymi, tworzenie ścisłych teorii niedJOiroz.wojuozy moide.r.nrzacji. Z tego powodu, w zna'cznej większości teorii ekonomicznych, roLa uwarunkowań kulturowych sprow,aidzana jest do pozyeji d!rugo,planowych. Ja:~ zauważył T. Parsons 7, zy:Slku[j'e na tym ścisłość metodologiczna, lecz okupiona }est ona ograniczeniem się do aiI1alizy :ami,errnych i10śdowy,ch, do zaohowań racjonalnych i do reaikqji dającyoh s:ię przew~dzieć i obliczyć. Nie chcę przez to powiedzieć, że rola czynników pozaeikonomicznych l pozapolitycznych niedoceniana jest przez wszyst,kie teorie starające się wyjaśnić dzisiejszą r:zeczyw.istość społ,eezności trradycyjny'ch, zwłaszcza w odniesieniu do krajów rozwiJających się. Znamienne j'est tu stwierdzenie szwajcarskiego ekonomisty K. W. Kappa w pracy Ek-::momia w przyszłości, ŻE: " ... długotrwałe 1ekceważ,enic kOiS!ztów~po1Ie,cznytCh (m. ,in. moder.nizacji - '\1.G.) nie j'est pieTIWszym, a bieżący niedobór żywności i energii nie będzie ostatnim prrzejawem tego, że teoria i pralktyka ekonomii jest skłonna u,względniać ważne pI'IlYblemy dop~e:ro pod naci,\kiem orpiniipublicznej i w obliczu .naglącej konieczności zaradzenia dailekosiężnym ujemnym oddzi!aływaniom ~powodowanym przez szczególnie llćliglące potrzeby" B. Rozwii'jająca się na zachodzie "socjologia za,coiania" stara się wyjaśnić przes.z\kody OIg:ra:niczająeemoidernizację głównie za pośrednktwem czynników społecznyoh F. PeI"raoux 9 widzi główne przje.s:ak.odyrozwoju w insty,tucjach S1połteeznych,w sposobi-e myślenia i w zwyczajach społecz'eństwa, tj. w S1polec<zneji umysłowej strukturze ludzi. So;cjolo.gi'azacofania rO'zwija się j'ednak. w z.nacznym odeJ'lwaniu od ekonomii. Obydwie zaś d)'lsc)'lpliny ~dają się niezauwa'ż:ać moż.hwości, ja!kiej mogą dostarczyć im his toryczniepagłęhiOiI1e ba:dania etnalogiicznekonkrdnych społccznośei .poddawanych ;procesowi modernizacji 1 7 T. Parl&OlnS, Szkice s.zet\ViSiktiego, s. 42. 8 W: K. z teorii Ka:pr,>, W;l\Jl'iam socjologicznych, Kon.sekweru:je uznania W'u,rsz<.J.wa 1972, gospodarlvi za ws:tęp H. system ,w przyszłośei, Wa·fszd'wa 1'98:2, s. 1[>4. et jreinage:r de la. croissance et du developpement, Biułn· otwJrty, !<lu,r:t Dą:Jifef (.reid.) Ekonrnnia 'F. MOlUde, darcZlego, ,penro!Ux, kwiJe0ień Blacages - cZleI:Jwiec Wal!"s'zawa 1966, 1964, s. 42. c)"t. za: T. Srz.eillltes. Ekonomia zacofania Tiers go'spo- �Problemy modernizacji w ujęciu etnclogit, ekonomii ... Etnologi.a już w swych wstępnych daklar.acjaoo musi do-bitnie zaakcentować istllli'enie pluraJistyczności społecz~ństwa, którego istnienie uwaruni~owallle jest ogromnym ZJróżnlJcowaniemkult,UT,rozwijających się w odmiennych warunkach i posiadaljącyc'h odmienną historię. BaZUJąC lIla tym załO'żerniu,można poddać w wątpliwość możność sikonsrbruowania taJkiej uniwersalnej teOtrii, która w sposÓibprecyzyjny wyjaśniłaby przyczyny zacofania gO'5lporl.a~cZJegiO w ujęciu glO!ba'l:nym.Wiedza etnologiczna jest niewątpliiwie surowym weryfilkatoll'em ty'ch teo:rii, lecz przy rzete1nym jej wykorzY'staniu można wzbo.ga,cićje i w znacznym stopniu lweal!nić. Szczegól,ni..e niezbędna wY'da}e się być ona przy wyja.ś:nianiu przyC'zyn "zacofa:nia" i dOiborze me'tod jego pl'ilezwyeiężani.a w skali poszczególnych państw, a nawet odręŁnych regionów, ludów czy społeczności lokalnyoh. Rzetelnie skonstruowane teorie ekon:omiiCZIlle dotYiczą'ce zacofiunia gospodarczego są z kolei przydatne dla etmO'logii,gdyż dostaJ'tczają wiedzy o komtek;;C'ie,ek!O'nomieznymi mechanizmach elmnomieznych badanych społeczności, pOZJw<l,lając tym samym widzieć je na pła~zczyż.nte proble-mów go~podarczyoh wO>ipółcDeooego świata. Teorie te zawierają również zestawieme cech ei~ono.micznyoh, wł,a\~ciwyChdla większych niżeli badane społ,eczności, wiPłY:Wad~cychna utrwalanie lub naruszanie tradycyjnych stTu:ktur społec:mlo-dmltu:I'owychi eilmnomicznych, mającyoh tym samym w:pływ na przebieg procesów modernizacji obserWlowanych spole(zności. SkuiE;czr.a działalność modernizacyjna w dziedzinie gospodarczej jest niemożliwa bez ,grunltownego r07Jeznarniamechanizmów społecznych i ku1turowych działającyoh w modernizowanym spo<!'erCizeństwie. Niemożliwe jest również priOwadzen:i'edziałalnoś,ci moderniza.cyjnej w dzi'cdzinie kultury i Oiby.czajowo<Ści .bez gruntownej wiedzy na t'emat struktury i mcchanizm6w gOSlpYdarczyrh dzia1ają'c)7lOhtak w sikali społeczności lokalnych, jalk i w modernizowanych społecznościach ni0jednokrotru.'e dDlprowadziła do n:iepowodz~ przedsięwzięć go.spoda:rczy,ch,które same w sobie miały na celu dobro ludzi, d1a których były reahzowane_ Również brak l'ozeznania sy1tua<cjiekonomicznej państwa O'f,azjego mieszkańców bywał powodem braku suk'cesów poczynań modernizacyjnych w sferze kultury. Rolla1madycji jako cZY!ImtkawyznalczClIjąeegoi or:ganizującego społeczności krajów rozwij,ających się, acz zauważlarna, to jednak w zbyt. małym stopruiu uwzględniana jest zarówno w teO'l'ii jak. i w pr.aktycp' mode:r:ni'Zacyjnej.Na jej doniosłą rolę zwracali uwagę et.nologo.wie i socjolOlgJowie. "W życiu ZJbiorowym,w ooganiWlwaniu współżyci/a, tworzenm, gromadzeniu dóbr kll!J!tuTowy'chwidzimy zawsze dwie podistawowe tendencje, które wysltępują w ro;żnym nam,lem'u w poszCZ€lgól:nychfazach histo'rycznego ro 7Jwoju. Pierwsza z nich s t a b i li z a c y j n a, oparta na l �192 MAREK GAWĘCK[ u'Z1naniudotyc!h~aso,wych doświadczeń, zmierza do zachowania i utrzymania istniejących UTząd.zeń. Prz,eszłość cllOstwcza wzorów życia.. One to wy~naczają w wysolkim stopniu różnorodne kategoI1ie działań aktualnych. Drug.a tendencja, wynikająoa z wąl!lpi'enia oraz niezadowolenia. wiodąca ku zmi,anom, burząca, re w o l u c Y J n a - wyraża się w mni'e] lub więcej ostre:j negacji is1JniejctJcejrwczywiiStOi~el,w woli poszukiwania nowy:ch fiOI~mżycia, nowych prawd i nowych wynalazków, l~pszych i doskonalszych niż dotychczasowe" 10. Te cenne spostr:oeżenia K. Drobrowolskiego rw równej mierze sŁu\SiZ!ne są w odnitesieniu do społeczności wiejskich Małopoh;ki z pr,;z;ełomuXIX i XX wielk:u.'lAr Qpa'rciu o które zostały wystnuie, jak i do współezesnych społ'eczności wiejskich krajów rozwijających się. Wydaje się, że praMyika moideI'ni'ZacYJJlaprzecenia siłę tendenoji dr,ugiej, rewOIlucyjnej, dążą,cej ku zmianom ni'e doceniającej roli tendencji .stabiJ1i-zac~jlnej, wywodzącej się z wszechstronnego związku z traiclycją. Katda poważna zmiana w,pmwadzona. w społecznośc'i tradycyj:nej jest dysf·unlk.cjona1;naw stosumiku do CałOŚCl ku1tury, będąc·ej zharmonizo'w,anym systemem .czy:nn·ków s.połecznych. kulturowych i p.konomicZJIly:ch,staJnOiwiąc dla niej zagroJiJe:ni.e 11. Ni'e oznacza to bynajmniej. ż,e z tego powodu niemożliwe są jakieikolwiekegzOIgenne zmiany modernizacyjne, które byłyiby skuteczne, lub że możliwość ich reahzacji jest minima1na. Thadyojonahzm społ'eczuOlści tradycyjnych, ZJd.aniemJ. Szackiego 12, !polega nie ty:le na f.a!ktyczI1i€Ij zgodnośoci z nakazami i zakazami prroclików, ile .na za,chowaniu przekO!Ilani,a, że ZJgodność ta w odniesieniu do ws/półczesnośei ma miejsce. Na istotną r01lę traidyerji jaiko czynn:iJka utrwalająoego dawne struktury zWralcał uwagę już S. CzaT:nDwski1~, wyjaśniają'c ina przylklad przyczyny nie;przYijmowania się różnYich nowych terohni:k i narzędzi. Wiele miejsca w swych praoacih poŚiWlięciłtej pTQlblematy:oe także B. MalLnows:ki14, wnioski któTego, mimo ŹlewYSiI1Uite zostały już przed blkoma dziesiątkami. lat na poJds'taJWiemat'eriałów poohodzący'ch 7. różnych kultur, zachowały wartość do dzisiaj i winny być branie pod. uwagę przy proje-ktowaniu i rea;1rza oji ,prog,ramów mod.ern:izacyjny,ch. Z pTZJeds.ta!wiiJdelietnololgii najw.ięc€fj chyba mi'ejsca problematyce modmmizacji poświędli dotychczas przedstawiJaiele. tej dyscypliny zwiąr DQlbr{)jW\ol]iSlld, S.tudia nad życietm społecznym l kvU'urq, W,rocław 1'966, s. 77. lPawlJuiczlUjk, Światopoglqd jednostki w warunkach rozpadu ~po!eczności tradycyjnej, Walr'S'laJWa 191112, s. 25. iO K~. 11 W. 12 J. Siz.'diOkoi,Tradycja. Przeglqd proble'rnatyki, War'Slzawa 13 S. C'ZJaJf'11l0WISIkJi, Kultura, Wranszarwa 1~8., s. '1'114 i ~n.. 14 DzJi.ał.aIlIJ1OŚĆnlaUlko,wa l'OJnJialhnego i k,tóx,ej 7.Wlfficał 1t'WÓ!roz,ość jego B. MaUiJnJowslkJi!~o pl1ZYlpaidła ma lI1IiejedlllakJrlrtnilie po<sltiur1iaity wyllm!'zy:S!tYlwaJI1le były on zaiWIslZ:euwagę na pOltnelbę do na 119n. s. 107 - 103. apog,eulll systomu ko- ahar,a:klLer arn.tr.()Ip~logh sltasOIwanelj, realLtzarcjli tlalityki 'k.0I1'OlIlli.a;ln'ej. Niemniej resip€lktCl\W<lI11Ila 1Jmdy:cji lIuGl1JOś(ji tubylczej �ProbLemy mod,ernizacji w ujęciu e,tnoLogii, ekonomii.,. 193 zani z kierunkiem funkcjonalnym - i to zarówno w wydaniu B. Malinowskiego ja1k i A. R. Radcliffe-Browna -- O'raz ~ah kontynuatorów. Potrzeby polityki kolonialnej przyczyniły się w znacznym stopniu do zainteresowania się etnologii działalnością praktyczno-użytkową. Abstrahując od oelów i założeń ~deo!lorgicznyohprzyznać należy, że właśnie w o,kresie kolonialnym uświadomiono sobie w pełni - jaką rolę w realizacji strategii kierowanej zmi,any spolecz'IlJo~kuJtUTowejodegrać mogą szczegółowe badania etnolo,gi:czne. GeneTamą tezą funkcjonalnej teo,rii mo'dernizac"ij'est spokojny, bezJkonfli'ktowy wz,rost od społeczeństwa t1'adytCyjneg:J d:> nowQ;czesnego. Kultura tra'dycyjna traktowana jest j.ako autonomiczny, oamor.eg'..':1oJją:cysię system, który dąży do utrzymania stanu równowagi. Warto.~ci płynące z zewnątrz mogą być doń dQ!P\Jszczane tylkD wfwc:za!s,gdy są olne zgodne z potr~ebami danego systemu. lub gdy .system tr~npotrzeby takie wytworzy. Procesy zuchodzącc wo wSlpółczenym świecie w społeczeństwach tradycyjnych p::>leg,ająjednak nie tyle na bezkvuHiktowym wzroście syst,emu społeczn:)...• kulturowego. iJe na pow.stawaniu no\ovych ~zeczn()śc,i i konfliktów. ktÓTych funkcjonailna tooria modennizacji nie uwzględnia. W związku z tym teoria ta nie przynosi rozwią7~ania problemów mo.derniZl8.,cji. Brak jednak, jak dotąd, rozbudowanej i dobne uzasadnionej teoretycznej koncepoji ,;kO!nikuI'encyjnej"wobec teorii funkcjonalnej. PeWine nadzieje można wiązać z moddem konfliktowym, który pow-.'>tal niewątipliwie jako altlernartywa fU'n!kcjonalIlJejteorii modernizaojl w oparciu o tezy marksistowskiej teo'Tii rozwoju społecznego. Zdaniem R. Firtha, "nowe zeudania wyłoniły się w miarę, Jail<ant,ropwogowi~ ~poleczni stanęli w obliczu społecz:eń.sltwpoddanych radykalnym zmianom, MaT'ks~owska koncepcja dot)1lcząoabazy i nadbudo.wy, stosunków produkcji, ekonomicznego uwaI:U!l1Ikow ania, kon£ltktu klals()w~goi eksploatacji okazały się całbem bhski'e zainteresmvaniom allltT.O;polO',gicznynl" l';. Prob1emy mające miejsce w społecznościaoh tr,a!dycyjnyoh związane z mo:dernizacją wymagają spojrzenia klarląoego nacisk na rolę bazy eko!1omicZJnej,społecznych i kulturowych kOlllsekw.encjirozwoju stosunków produkcji i k,lasowyoh uwarunlmwań prz'emi;arn. Zdaniem W. Wesołowskiego, zjawiska te wyrażone mogą być w eałej rozoiągłorśoi tylko w ramach orientaoji typow.ej dla marksistowskich ana:liz socjologicznych 16 Istotne jest tutaj uśWliadomienie falktu, że SiprZl€czmOtŚOi i konHtkrt:y społ.eCZIlie, to nie tylilm I'eakcj.a systerrnu na Z:ew:nętTznyim;mls zmianotwÓTczy - jaik głosi fl1Jnkcjonal:nateoria mOidmmiza'oji- lecz także ważny czynnik zmianotwór:czy. W wielu społecZUiOŚdachtr,adycy:jnych konflikty I'; R Fi'I'l,h. Essays tG W. We:>ołow"kJi, s, 9,). l;] Lud, t. LXVII on SociaL Organi..za.tion and VaL'ues, LClP4donl!969, ;s. [9. Studia z socjoLogii klas i warstw spcłecz'nych. Walr'sz.awa [:9-62;, �194 MAREK GAWĘCKI t'e nie w pełni są .leslZiCze uŚWiiadamiane, bądź uswi,adamianie ich jest sikU'tecznie tłumiorne pr7Jez czynn~ki światopoglądowe, j<:likto ma miejsce na ,pr1Zykład w wi€'Ju sipoleC'ZilloiŚCiach zislamizowanych. Aby więc ten cZYJI1iIliik z,mianooiwórczy mógł w pełni skuteczni'e zadziałać w kierunku mloderni'za'cji, mus'i być on wpi'erw w pełni uświadomiony. Dużą rolę do spełn'ieniia mają tutaj jednostki iniojujące postęp, wywodzące się 'Z tych środowlisik,w który'oh mode!I1nizacjajest realizowana, które znają, o.prócz goo.era:ln)'lChzałoq;eń mooernlizacj:i. także lokalną sppcyfikę stosunków społeczno-elkonomicZil1ych. W'e wspókzesn.ej edwn!omii funJlrojonuje s'Z'Ć'regkoncepcji teoretycznyoh usiłującyoh kompleksowo wyjalŚ1nićprzyczyny istniejącego stan u rzeczy w SIpol'ecz,eństwad1tradycyjny'ch i dać wskazówki jego rozwiązania. Jak się wydaje, żadna z nich nie rozwiązuje jednak w pełni tego zag.adn:i,enia.Nremn:i,e'j posiadają one szereg zalet. które ;pozwalają widziieć złożoność prohlemu i porwią:z;aniawzajemne między czynnikami liiJmitującymi moderniZJa'cję. Wa~y'ill e:ta!pemw badaniach nad tymi z,agadJnieniami było sformułowanie ,przez am.ery.kań:s1kJiego eikonomistę R. NUT\SIkiego i rozwinięcie pr.lez Szweda G. M~dala li konc>6peji "kumulatywnych prooesów okrężnych", zwanej też teorią kumulatywnej pr:zy,czynowości. Zasadniczą tezą teJ kon:celpcji j'est twiercizen'ie, że główną pr.zyczyną utrwalającą aktuaLny S'taJnzacQli:an.iajest niski stopień rOiZiwojukrajów tak zwanych rozwij,a]ących się. Symbolem zacO'fania jest "zaklęty krąg ubóstwa", na którego bazie dz:iałają kumulatywne piro{:esy O!kręime. R Nurske podsumowuje swoje wyworly talll!tologii'cznymstwierdzeniem "kraj jest biedny, ponieważ jest biedny" 18 To na pozór bcłinarlnesiwi,erdzeni,e zwraca jednak uwagę na nierozłączność i kumulatywność barier rozwojowych. MożliWDiŚĆ rozerwamia "zaikIJ.ętego kręgu ubóstwa" twórca tej koncopcji widział w ind'Ustrial!izacj'i terenów modeT'Ilizowanych. G. MyTldalrozwij:ając konoClpcję R. NuJ"skiego doszedł do wniosku, iż prz,ezwyciężenie barier jest moiJ1.iw,etylko przy :pomoćy gilnego czynni:ka zewnętrznegn. którym może ] powinien być silny aparat państwowy. Zwrócił on uwagę na konileczność pT.z~rowadzenia radylmlnyoh refO'rm rolnych, któr·e doprowadzić mają w TC'zulrtaciena wsiJach do gospodariki typu famner.s.kiego19. Analizując sohematy oddziaływania kumulatywnych procesów okrężnych naJ'eży wyr:azić wątpliwość, czy przerwanie tego kręgu w jednym 17 G. My:::daJ. Teorio ekmtomii a ]9i5łl, '1)oib. taik!że: A. .M:i.iJh1er, Aerspektywy kraje gospodarczo rozwoju nierozwinięte, Trzeciego Swiata. WaJrSoZawa Przeobrażenie! gospodarczej, WarI1S:za'W"d 1i9:7i5, s. J7 - 48. eR. oNIurslk;e,; Some International Aspeds of th~' Problem of }.;conom!c Development, "The Allnerncan Econo'm~c Review", 196'2, Cyjt. za: T. S.zen.teis, op. cit., 5. 70. 19 A. Mimer .. op. cit., s. 413. ~.truktlLry 18 �Problemu modernizacjI u: uJęciu etnologii, ekonomii 195 .. Sl:he:-nai działalnlia kum'ulaitywnych prOlC€iSÓW lo.k,rężmYich miejscu doprowadzi - jalk twierdzą jego autorzy - do pożądanych prZiemirunw kolejnych SI~gmentach schematu. W wielu wypadkach sytuacja, która doprowadziłaby na przykład do wyraźnego zwiększenia dochodu realnego, zapewne nie byłaby powodem zwiększenia siły nabywczej. W krajach muzułmań'skich na przykład, preferenc.i'e, wynikClijącC z systemu wa'.iOlści,w w~elu wypadkach skierowałyby nadwyżki na inne cele, na przykład na wypełnienie religijnej powinności pielgrzymki. W wyższych warstwach społeczeństw krajów rozwijających się wyraźna jest tendencja wy!datkow,ania znacznych środków na kopiowanie, jak to okreMił R. Nurs:ke "amerykmłskiego stylu życia". W ten sposób środki finansowe, które mogłyby być przeznaczone na inwestycje, pochłonięte są przez konsumpcję. Wymieniony tu uikład wzajemnych zależności jest jednym z wielu i licZlbęich można by mnożyć. R. Gannage 20 na przykład przytacza inny układ: ruis:kastopa życiowa --+ konsullliPcja pochłaniająca nadwyżki --+ niedostateczne tworzeni!e krupiJtału-> niska stopa życiowa. R. KnaU 21 natomiast proponu:je wariant związany z brakiem wykwalrifikowanej siły roboczej: go~podarka jest zacofana z powodu niSlkiej wydajności, która z kolei jest konsekwencją braiku wykwalifiJkowanej siły roboczej i niedostatku umiejętno:śd. Ten za'ś wynika z zacofania oświaty i przysposobienia zawodo:wego,co z kolei wymka z braku środków pieniężnych na rozwój oświaty. a więc w oSitatecznym rachunlku z zacofania kraju. We wszystkich tych "błędnych kołach" można z łatwością wylmzac; niedokładność i niekompletność łańeuchów wzajemnych za1eżno:śei Ważniejszym jednak mankamentem ich jest, jak już W'i'lpomniałem, to, że 20 H. Ga:nnage. op, cit., s. 71. 21 T. Szenk-s, Ecornomie du op. cit., s. 7,1. dE're!oppement, Pa:IYż 19'6\2, 'cy;t, za.: T, S.zeltlte,;. �196 MAREK GA WĘCKI dowolny element błędnego kola może ul,cc zmianie bez zmiany elementu poprzedzającego. A więc błędne koła, pomimo pozornie dialektycznego charaJkteru wza:jiemnych zależności, są w istocip metafizyczne i mecha· niczne 22. Każda zależność przyczynowo-skutkow.a musi miiee pUl1lktwyjścia, którym w tym wypadku są histoTyczne i kulturowe źTódła i1iedorozwoju. Tego faktu, j,ak i leżących u .Jego podłoża stosunków spolcczno-ekonomicznych, teorie owe nie uwzględniają. 1. Sachs st\Mie~dził, że bez rzucenia światła na społeczne i historyczne tło, teoTie błędnego kola przy·· pom:ina'ją "... cechyapo,1ogetyki systemu kapitalistyczmego"!:I Ekonomia marksistows<ka wLdzi przyczyny I1iedoTozwoju w znacz.nić' większym stopniu niżeli nauka burżuazyjna w negatywnym oddziaływaniu czynników zewnętrznych. Początek swój biorą one w kololni'tlnyn~ podboju i późniejszym uz:aIeżnieniu ZJdecydowanej większości krajów rozwijnjących się. Doceniane jest również oddziaływanie czynników wewnętrznych, zarówno gospodarczyeh jak i społecznych, oraz wzajemne ich powiązanie z czynnikami zewnętrznymi. "Roz1j,mie się samo przez się, że zmiany w gospodarce świiatowej i polityka międzynarodowa będa nadal wywierały duży W1pływna żyóe we\\<'1lętTznei stosunki zewnętrzne k~ajów rozwijających się, a,le kierunek i intensywność tego wpływu będą 'wIeżały w stopniu decydującym od pOistęp'J z.mian wewnętrznych. od rezu'1tatów przeksZJtałcenia ieh struktury" 24. Globalne propozycje rozwiązania problemów zaco[.ania ściśle związane są z wa'l!kąi!deolo;g'icznąsytemu kapitalistycznego i socjrulistycznego. Większość koncepcji burżuazyjnych n~e dopuszcza rozwiązania problem'l przez zmiiany ustrojowe. Jedną z głównyoh teorii wywodzących się z tego sys:temu j'eI9t "teoria rozwoju przez handel (zagran~czny)", której głównym rzecznikiem i teoretyi1{Jiem}est angielski ekonomista F. B'?'1ham. Głó\Mfietezy tej koncepcji A. Miiller chwakteryzuje w sposób następujący: Teoria fO;zWOjUprzez handel wycho:dZJiz założenia, iż krajoe słabo rozwinięte mają uks71bał1Jowa:ną strukit'UTęgoopodarczą, która jest następstwem ZJa:równowarunków natur,a1nych, jak i określonych doświadczeń w dziedzinie tradycji i wymiany handlowej. Kraje te wytwarzają doibra w skali przewyższającej ich wewnętrZJl1e potrzeby, mogą więc eksportować joe do innych kT'ajów, które potrZiebują i poszukują ich produktów. Ze wzgJędu na trady'cyjne strulrtury gosprAiarcZJei kierunek c-bportu kraje sła!bo rozwinięte specjalizowały się w dzi,Nizinie produkCJi surowców i produiktów rolniczych" 2.';. ZgQdni,~z tą beO'l'ią,przyczyny St.:lIlUza'r3. 22 Ibidem, 2:1 I,. S.a,chis, Patterns 6. of Public Sector 1'9604, s. 'liI, <:y,t. (Z'a: T. 'SWI1lWS, $. ci't., 6. 714_ 24 25 T. SzeIńes, op. cit., s. 2313. A. Muli'er, op. cit., 6. 28, in U rtd'erde vetip'ed Economies, i:3o:nbay �Problemy moaerttiZGcji w ujęciu etn:logii, ekonomii 197 ... cofania g~:~pod:aTczegowyjaśnić można poprzez złe ułożenie stoS'UJ1Ików między krajami uprzemysłowionymi a słabo rozwiniętymi. Podobne, zakładające również za·chowani e t'radycyjlnych struktur gospodarczych i spolecznyoh, rozwiązanie problemu zakłada teoria rozwoju prDCZ rozszerz.enie w krajach tl'7}ec:iegoświata pracochłonnych kierunków produkcji, wypracowana przez J. S. MiiUa26. Powyższe te::lrie ni.e sprawdziły się jednak w konfrontacji z rwczywistością. Zmusiło to ekonomistów zaohodnri.chdo szukania inny:h lDZwiązań, które byłyby do przyjęcia przez za~~nteresowanekra'je, kli:.Ól'C odpowiadałyby elJitom rządzącym a zara'Z-emwiązałyby jle z systemem kapitalistycznym. Należy tu wymi'enić w p1erwszym rzędzie ewolu·cję poglądów, wSipomnianych U)pl"zednio,wybitnych ekonomistów R. Nursk>egoi G. Myrdala. Dostrzegli oni konieczność wprol\vadzenia w kraja'ch rozwijających się głębokioh zmian strUlkturalnych, za:rówl!1ow sferze gospodarczej jak i s.połecznej. Uczeni ci widzą potrzebę zarówno rozwoju przemysłu, jak i reformy ro,lnej, iProwadząoej do zdynamiwwania rozwoju rolnictwa. Reforma ToIna i - 00 za tym kizie, przebudowa stosunków społecznych na wsi według koncepcji G. M)'l1d.ala- ograniczyć się mi.ał.a tylko do obdzielenia ziemią najbied.'1iejszych warstw ludnoś'Ci hezroJne<j. Preferowane mają być jednak dui,e gospodarstwa towarowe typu kapiitalistyczne,go, pod warunkiem zerwania z tradycyjnymi feudalnymi for:mami dzierżawy. Myrdal nazwał swą koncepcję reformy rolnej mianem radykalnej, nie wspomniał jednak, czy ziemia rna być chłopom nad<.wana czy sprzedawana oraz czy nadwyżki ziemi (Jeżeli takie zostaną w ogól€ uznane) ulegną 'konfi!ó'!kacieczy wykupowi przez państwo. W warunikach takiej reformy rolnej sz,mse ludnośei wiejskiej na poprawę warunków życia będą nadal uzależnione od a;ktu.alnego stanu posiadania, wynikającego z wcześniejszej pozycji społecznej i majątkowej. Tak więcistni,ejące konflikty i :przedziały majątkowe z czasem ulegać mogą tylkozaostrzeniu, nie zaś likwidacji 27. Ekonomia marksistowskaz.godna jest co do kierunków działalności modernizacyjnej 'Z pnedstawionymi wyilej poglądami, lecz postulaty jej w zakresie stosunków własności, zgodnie z założeniami ideologicznymi, są znacznie bardziej radykalne. Podstawowymi i koniecznymi warunkami zapoczątkowania i zdyn.amiwwania rozwoju krajów gospodarczo zacofanych, w myśl założeń nauki marksistowskiej, jest: 1) uzyskanie niepodległości rpoJityc1Jnej, 2) przeprowadzenie zasadniczych reform społeczno-gospoda rczych, przede wszystkim w postaci reformy rolnej, a następnie nacjonalizacji, J. S. MilI. Zarys ekonomii politycznej, T. I, Wall'SlZalw.a 1!9165. A. Lokasz.ewicz, Ubóstwo i rozwój. Dramat azjatycki, Trzeciego nara MyrdaLa, ,.Bko!'łolmilsta", 1197.3,;nr l., s. HU - 104. 26 27 Świata l Gun- �198 MAREK GAWĘCKI 3) doikonanie zmian społ'eczno~gospodarczych na drodze industrializacji. W ostatniJch latach w wi'elu kraija'ch rozwijających się daje się zaobserwować orientacJe politycz.ne i drogi modernizacji, krt;óryohnie moima jednoznacznie przyporządkować do systemu kapitalistycznego. Należy tu wymienić tzw. "itrzecią drogę" oraz niekCljpitalislyczną drogę rozwojową· W ori,entacjaoh tych łączone sązarównoeJementy systemu ka pitalistycznego, jak i soajalistyeznego. W mTIli,ejszymstopniu burzone są też zazwyczaj tutaj tI1adycyjne .syst'emy go~podarcze i kulturowe oraz tradycyjne systemy wan1;'Ości. Skutki tej dI1Qgimoderni7,acj'isą zazwyczaj mniej efektowne, poprawa wa'runlków egzysbenclji mas bardziej wolna. niżeli wynikałoby to z realizacji postulatów 'Socj.alistycznej drogJi rozwoju, ale i ujemne skn.ll1Jki dla całości kultury, jakie niesie niewątpliwie ze sobą "r-ewolucja modernizacyjna", są mniejsze. Ten typ modernizacjli jest jednak bardziej umiejscowiony w uwa:rtIDkO'Wa:nym tradycją współozesnym kontekście społeczno-kulturowym Ten istotny element w wielu prog:ramach modernizacyjnych jest pomijany, bądź uwzględniany tylko w teori.i. Swiatowy "ruch rozwoju", w którym pa.kładano wi'e1kie nadzi(~je po II wojnie światowej, znalazł się w im;pasie. Wynika to z poS'tępCljących rozbi,eżności między deklarowanymi s.połecznymi celami pomocy międzynarodowej 'na rzocz krajów ro.zwi:jająicychsię, a rzeczywistością. Wzra5ta rozczarowanie do międzynarodowego wysiłkJu na rzecz roZW{)j'uwśród tych ugrupowań w tkraja'ch rozwiniętych, których poparcie j-est niezbędn0 dla finansowania międzynarro:dowych pro.gr.amów zarówno bilateralnych, jak i multila:ter1aln)"ch. Pesymisty,czne prognozy sugeruje jeden z ostatnich raportów ONZ-owskJi,egoInstytutu Badań Rozwoju Społecznego (UNRISD): "... kraje rozwijające się dOIpatrują się T'Oz,bieżnośoimiędzy deklaratywnymi a rzeczywistymi cetlami krajów udzielających pomocy. co pogłębia istn1ejący w krajach rozwijających się sceptycyzm i cynizm. W miarę jak narastająlC'a frustracj,a wY'piera optymistyczny id~aiJi;zmkońca lat pięódziesiątych i IPooCzątJku sześódziesiątych, szerzy się rozczarowanie wiŚród wl5'ze~kiegoIty.pU instytuoji zarówno administr,acyjnyoh, jak i akademickich zajmujqcych s.ię rozwojem. Zanosi się na to, że «ruch l'OZlWOjU» przejdzie do historii, jalk to się stało z licz.nymi, po 'części altruistycznymi krucjatami w przeszłości" 28. Sceptycyzm krajów, będących przedmiotem zewnętrznej dział,alności modernizacyjnej w odniesieniu do założeń i skutków, jest częst(jkroć jak najhardziej uzasadniony. Fiask"') projektów rozwojowych, na przykład w o.dniesieniu do rolniotwa chłopskiego, nie może być tłumaczone ignorancją chłopa, lecz jego przenikli28 Social Development and the In tern...ationa! Development Strategy, United Nations Research lrustitute for Sf)Cia,l neV'ed~pm;enrt, RepClr:t No. 79.2, Geneva, 1979, ss. 16. �Problemu modernizacji w ujęciu ~tnO'wgit, ekorrtomri;t. 199 wością. "Wiele projektów .l'Ozwojowyoh nie Jest niczym innym, jak zama~kowanymi ćwiczeniami wojskowymi. Inne, na p'~zykŁad zierona rewolucja, są korzystne dla kaIPitailistów, lecz zgubne dlachło:pa" 29. Powyższe :odanie, wypowiedziane przez amerykańskłego ekonomistę i geografa J. M. Blauta, werba.hzuje obawypost~powych Slpecjalistów z krajów rozwiniętych i rozwijających się, prized groźbami, jakie mOlżeni'eśĆ' za sobą "bezinteresowna" pomoc. Kraje rozwijające się chcą uniknąć takiej drogi modernizacyjnej, która w rezultacie postawiŁa by je w sytuacji nieformalnych kolonii krajów rozwiniętych. Utwiel1dza to ebty wielu z tych krajów w posZJuJkiwaniuwłasnej drogi rozwoju. Po hczmych niepowodzeniach wielkich projektów modernizacyjnych wy~ażni.e dajoe Się zaobserwować zwrot do działań na ml1li.ejsząskalę, gwarantujących jednak realne powodzenie. Aby jednak powodzenie poczynań modernizacyjnych urealnić, konieczne jest z'in:tegrowane podejście do zagadnienia, uwzględniające, obok czynników ekoowmiczny,ch, któ.l'e w p:l'Ojektach dotychczasowych zdecydowani.e dominowały, t.akż,e czynniki hisitloryczne, społeezne, kulturowe, polityczne, instytuejonalne igeogmHczne. Na:leży przy tym zwracać uwagę na wzajemne oddziaływanie ak!tualnych i potencjalnych sił społeeznyeh zarówno wewnętrznych jak i zewnękznych. oddziałujących na każdy system społeczny. Obeonie daje się zaobserwować w tendencjach moderniza,cyjny.ch odwrót od wielkich programów w oparciu o pomo'c 1 wspó~pracę międzynarodową, na rzecz "drobnych k~oków"modernizacyjnJ!lch 'realizowanych w oparciu o własne siły z uwzględnieniem lokalnej ~pecyfiki ~llJltu:[1Qwej i przyro:dni~zeJ, a miejsce w teorii i praMyce moderniza,cyjnej w ostatnich lata.:'h zaczęła się upominać geografia spoleezna, ,która zgodnie z definicją S. Otoka, bada zróżnicowanie przestrzenne struktur społecznych, wzajemne oddziaływanie struktur społecznych i środowiska geograficznego oraz poszukuje dróg i metod optymalizowania itych zwiąZków z punktu widzenia racjonalnego zaspokoje.nia potrzeb człowieka" 2Q. Na potrzebę realnego j interdyscyplinarnego podejścia do problematyki modernizacji silnie kładą nacisk geografowie reprezentujący tak zwany nurt radykalny, związani z czasopismem "Anhpode: A Radical Journal of Geography" 30. Naukowcy ci, których głównymi przedstawicielami są A. Gilbert, J. Connell i H. Brookfield, wyodrębniają nawet odrębną dyscyplinę naukową zwaną przez nich "geografią rozwoju" 31, Wydaje się jednak, że, mając Ita uwadze uznawany przez wszystkłch zaangażowanych w zagadnienie postulat podejścia interdyscyplinarnego, bardziej celowym będzie wyraźne zaznaczenie pola badawczego, niżeli tworzenia odrębnej dyscypliny nau:" 29 J. M. BJ a'll t, The Theory Geography". 197:3, No 5 (2), s. 34. of Development, .,Antipode: A, Radical Journal of �200 MAREK GA WĘCKI kowej. Można w ten sposób uniknąć rozmy.cia wy.ni.ków badań między odrębne dyscypliny naulkowe, których punJk:ty styczne, acz na1jhcmdziej interesujące, w praktyce są w małym stopniu eksploatowane. Współe:ael'>naetnologia winna zająć ,partnerskie miejsce w praktyce modernizacyjnej. POidejśeie ty,pu "ernie", na które tak dobitnie zw,raca uwagę współczesna etnologia w połącz,eniu ,ze stosowanym do,tychcza3 podejściem typu "etk" oraz z takimi elementami parydygmatu współczesnej etnologii, jak łączenie JPoidejś1cia holiStycznego z badaniami monograficznymi "studiów pTZY'padJków", z pewnością wzbogaci i urealni zarówno tEOrie, jak i praJktyikęmoderniza'cyjną. Studia modernizacyjne oraz pvalkty:kamodernizacyjna zaWsze byl,a związana integralnie z problemem wart!OŚciowaniai nie mogło być inacrej. Koniecznym jest jednalk nie tylko zauwa'żan1e tradycyjnych systemów waTItoś'ciS!połeczeństw modernizowanych, najczęśdej traktowanych jako hamulec rozwoju, ale refleksyj.1 :ci" ne l''ch UWz:gaę: nlam'e. t Gdyby pe,r:ąpektyw.aetno,}ogicma uw~lędnia.na była w dotychczasowej działalności morder:nizaiCyjnejzarow:no w makro- jak i mi!kroS'ka'li, uniknięto by niewą't/p1iwie wielu n1eu>owodzeńw załoieJ1'i.achpn3dsięwzięć. Ni:kt jednalk ni,e chce być "Usz.cz.ęśłiwianymna siłę", Dotyczy to w tym samym stopniu ,chłopa polskiego, kitól'emu narzuca się na pny!kład typo,wy, "nowocZiesny" projeikt budowlany, co całego państwa, któremu naTzuc,a się wy,pr,acowaną w innym kraju drogę rozwojową. MAREK G AWĘCKI .PROBLEMS OF M;ODERNIZA'DIOiN. ETHNOLOGICAL, EKONOMICAL AND !SOCIO-GEOGRAPHICAL APPROACHEiS (Su.mmary) The author undeI1SWnds moderniJza:tion as .a struct'U·ral transfoTmatiO/ll of s,ocio-cultu.ral .system and an iJncTroise of pradoUJc't,i'O/ll in a proc'ess of traJnsition from traditional to modern sys'tem of econOlmy. Su!Cih a notio.n of modernizatio.n i:ndudes a concept of progrelSis, t·oo. After ama,IYS'iJngdilflfer-ent approaches to the problem of mOderni,zation both in mega and mic'rooca'le, he stresses eessation from Jan-ge-scale mode.nnization to more 'modes't acti,V'itie~ whil~h take into -consideration s·ocio-cuiltura.l speoiJiJoity, system of values and erw-iiI'OIrJJmcnta.1 co:ndit iOllllS,Real,ization of modernization prac.tilc.e,should he preceded !by a throu,~h interdisdplln<:r.ry r'''\Search applyi:ng the "ernic" approach. �