https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff965f238263bcf9d25340d415b91d57.pdf 6960bc2aedcaa50503f2382eb0987a74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1864 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1729 Title A name given to the resource Recenzje/ LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.305-372 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t. 67, 1983 Lud, IV. RECENZJE Andrzej K. Paluch, lHalirwwski, SerLl "Myśli o nową i p~,zy('jr:, Ludzie", którą związane c:,n:l jes', a ka:żdy są jedn,~j dr."C1ego i POSit'. 'l'J U'IZi' torsk,iej WyclCł.rl1 "Wli!edza po';'więcOIna z ty,oh ucz;cnyc"h p,O\vl',ZJechna", życiu petlskiclh, i pTacy illtóryc,h a ukazc;ło i pOIglądÓ'w ;;ię ich do tej 42 - naukl"\Y'c i osią,gPOiśw1ię- i socjologów, pedagogów zaw-i'em krótką mO::,eJ,gralfię kie u "ku wybór nujbardz'i,ej reprezentatywnyc1h !CipraOOf\Vati. l'u::J Clk:'cŚilr,,,'ej s:z!'~:;ły, W 'tej ;;l\,a,łleij ,j.qrJITIrw,enlcj'ircda!kJcyjlnio-ledy- zosbła omawhlna tutalj kSJiążk'cl ClU.I:lDwiąca zw'nte kOJnr:;end'ulm wi'cdzy [) P,",nisla'Wi,e Ma'lu"ow!Slkim, k'~óre:!;o diwobek nau,k"lwy naukowej są mało zna,ne l1aSZ!E~mu sIPoleczeń,s,twu, :Ylożma na wet oraz droga za,ryzJikować dzsnie, równiJeż że o d,l'rl:"Jku feSljona,jiis,tów przez niego pOllsk,i, co - tym ić>[,:li,eje raczej clnolgTa,fów 1:3 ks,iążek w sli'ę Bn)i!lisława sler-ia wydaw!i1!ilcza fik,zofów, pory wzho,guoila naukowej ka:riery ilI1!nego kraj'u.Wslpcunniana działa,,:,rJ.,aści - lub k,siąŻlka znaluką cmów;,eniu jed kJ'mik wydawni'C'twa jest '\iaJi,I1JOIWSlkicl~o,jednego nięoia 1'!)al, SIS, 27<9 Warszalwa zna1cz:ny]m mi:zerne i s02jollolgÓW, Ciraz okdo 70 gdyż Wy,Jibrażell'ic tylkl') artykułĆiw stc~!prlilu pOlwctdiujc tl,ew:elka część prz,ettumacz',na ograniez'elliia w kari,m'y t,wi,er- wśrod pI'O- z napisalny,c:h zaSilała głębszym n"l jęz)"k przY'swojenuu s(~bi.e twóre ZlOŚC i Mailinows:k1i'eg'O oibelj!ffi'll,ją'o~j wiieleohs,z-a:rów p:roihlemClwY'clh antnJ'pe,lo,~.ii "p'oł,eclzmej, tj, gc:spcdaT:,k,i i wY'mialny pierwo:tnej, pokrewieństwa i r;:idzJiJny, magii, pra'wa pic'rwcJtnc@o, kJul~UlrolwY'Clh, Skoro już linowski'ego dos:tęp:nyah roku 1'9'80 było kiawe rcili,gi+i oraz iJoh ;wl,edwie kClw8,ne w reku Dziel rg;~1 zawierają: O zasadClch oraz t,()nkia), t. 2 - dzikich w północno-zachodniej t. 4 'i 5 (dotąd Zwyczaj teolr,i'i '9 '. Ostal1;rlitO natrJlmi,Jslt I'ClZpoc:zęŁo wJidawa!nlie Łecznego ogó);nej ku,litury i mCJwa o $kI'cmnY'tn w lliJtera,turw polskiej do czytania w językJu oljOZ)"stylll1 warto I PaiMlwowe t. l - Wierzenia myślenia zbrodnia w jels,z:cz.e nieopubl1i'.K'owalny) pierwsLle pierwotne t, :1 nelSl dzikich /lrgonauci tytuł Ogrody spo- praca dcrk- Zycie seKsualne zachodniego koralowe c:publi- ustrOjU dotąd oraz Nalu tomy i formy (ni'epubli'rkawana spoleczności Melanezji, zmian Wydalwnilotw,' Maihll1JeJWskiiego, z k:tórych ekonomi,i dYll'amuki obiegu pra,c Maw~p()imnieć, że do Pacyfiku, i ich ma.gia WreSiwic recenZlO'wana ks.ią7Jka pmynosi w części Wybór pism pa:rę niepublliJkowan)"ch d(Jtąd w języ.klu poilski!m rOZlpI'aW Matl,in(}w,skiiegCl, do którycih n,l1eżą między innymi: Kult'urn, ci zLemskiej, Rodzicielstwo Magia i religia, jako podstawa Problem strukJtury znaczenia społecznej, w językach System pierwotnych. własno.~Włącz,on:e ci) Wyboru pism cytowa:!l'c po'Wy:żlej pralce i,lUi"t:n\Jiją i ullllipełnJiają dOlk'onaną w ksiąj;ce pre,zenltację p(~glądów naluko!wych Ma~inow:>k:i~glo. Ten z natUiry rzeezy ogran:i-czony wybór n'ls'lręezał i:sltoltnc trudności meryJ1;iaryezne, bowiem z ołbrz)"mieg'o :i B. Mahnołwsj-d, Wierzenia pierwotne i fonny ustroju spotecznego. Pogląd na genezę religii ze szczegMnym uwzględnieniem totemizmu, Kraków 1915; t'en1:e, Totemizm i egzogamia, cz, 1, "Lud" t. 27:19'111; tenże, Zagadnienia r;okrewieństwa w świetle najnowszych badań, "Przegląd Soejologiczny". t, 1: 1930; tenże, Kultura jako wyznacznik zachowania się, "Ruch Prawniczy, Ekonomiezny i Soejologie,zny, t. 27: 1937; tenże, Życie seksualne dzikich w pótnocno-zachodniej Melanezji, Warszawa 19 38; tenże, Prawo, zwyczaj, zbrodnia w spolecznośc1, dzikich, Warszawa 1939; tenże, Śmiel'telny problemat, "Przegląd Socjologiczny", t, 8' 1940, tenże, Szkice z teorii kultury, Warsza.wa 1957; tenże, Argonauci Zachodniego PaCYfiku, War'Zawa 1957, 1 20 Lud, t. LXVIl �Recenzje, dorobku do alllltora należało tego, aby w)'1brane przeglqdy wybrać wydawnictw t'e\ks'ty najba,rd!ziej te!ks'ty q, czasopism wlpreze,;ll1,aty,wne, Stą,d też dą'żono SUłII1Qwiły .i'lU1sitm:cję pr,ogramu al1i1§IOpOlI,()gJid f,unikicjoo·, nailnej i stanowiły zam,zem p:rzegJąJd najważniejlszyah osiągn'ięć tOO'I'CltY<:iLllyohMaliJn,owskie-go. Pon<N:ilt,o leikMy te powiąJZane są w bez,po§redn.i Slpcxsób z wy,nJik.arrn .. badań ter,e:lowYClh i dotyczą problemów /{,oil1itekŚlc,iez:ja'wisik k'llilJtrtl<f!owYIQh. OmaW'iaillatutaj ksliążilm, zoontiem sftkiim nej, "illa 5zCrzegól!owyoh ukaza,ny::ih "7..er,okkn je:j alu,tO:fa, ma ko:ncentl'DWaĆ slię pTledewszy- za,pr,op,~nlO'Wanym p.rzea Ma,liJ1{)jWslkieigo programie zaliożeni.ach ,i podstwO!Wyc!h w tezach J}lI'O!p"ł,gowane.go przez a'l1'trqpo]'J1gili spol!eczni'ego ki'el'un;kiu fUlnk· lU'oiI1ailJnE!gO, jego k01!1lC,epcji kultury ,ipoJgllądu na dym,amikę prz,eohraień kulrtnno .. wy,CIh';. Za,gaidnJieni,a s\Zcregółoi\V,e rOiZipa'bFyW<l11'1e są w książce bal'dziej pr~':J(ieżinrieprzy całlkowiitym :ZJdawanilu '(Jib',ie sprawy pmzez jej arut,ora, :i.e wielkość k-allllcelPcij'i MalinioWlSIk1,iego wyiniJJmłJo z doprOlwadzOlnyclh felroj.i 'elT1JP'urYCllJnyclh situd!iów nwd o.kJre:ślklil1.y:m'ifaik'tami i 11i000ator,sItwcJ przez n!ie~o wr-ęcz do perkUlitul'owymi.. W pralcy nJi,i:' 1'000trzą,'>'asrię też eWOll1\H:yjnego clhara:koonu poglądów badaoza, .notom,i,alSit dQtyczy 000 ptr7...edstawi'erllia i iJ1ltelrpre.'taiCji Szcrz.yltoOiwegoi na'jibarcizie>j dynamkiZ'nego O'ku''€,S1U Jego twórlazooci lla~OIwej" pobyt w Ang,li!i, k1i'edy to t'j, la~ dwudz.iestYCih i t-rzydZ}iesi\.y'c:h przY-P,I,da,jącY'c1h11-'1 Maliiill()l\V1S,k1isfQ'l1mulO'Wał zas<ldy teorLi zwarnej fru:n'kcjo- nal1iZJmem. l1wórcrz,ość nau:k:olWa Malino,wslkiego sytuuje się t:jIOd,()lg~i.a ,z paTiOlffia za,ledwie w)'1jąt'kami" ]>eslt w a:ngl1.osaslkiiimteż praca języiku ooukowa, ni,ej naltomias1t i,zw. J a,tlgiiebskim, Z poroząitJkmv,f) z Wi'ellką z Yale Unive'rS'ity .,~is,iIHng;p rofesoQ''', na w '\nieść na nJiem311cały BrYItanią Stalnaoh pogran;,:~w pUlhJ.iJkJowatny &I'OId01Wis-kiiJem zWliąza100 była je.ge. i Uniwersyte:t.enTI póż- ZjednolczOlnych, o napadZlie Cln-Oih,gii i S~J- jeg,o dor{)bek Nlieffiiie~ LfJJ1dyńsikim, gidzie przyjął hitlerO'wsik!kh posaidr; na P'c~lslkl; wy(b-uc'h-u druigliej WiOo!nyŚiW'Ja:Lowej. Zycie i twórczość kiS':ążkii ~s. 10 - 30} Bro,nistawa Malinowskiego to pier,ws'zy To;ZJdzi,;lł omawi'ancj nC'lsizący c1ha-m:kl'er usy:sitemOl:\;y:z,;JW',mejhicygrat1ili l1'i:ukowej prz,e~b- tanle,j takiŻe Wlia'd<xTlQiściiHlmio r-odziinlie b.ada:c,za, Ij'ego życiu prywatnY'm i kontaik,taeh ? Bo:lską. Urodził się lVLallinl(}w,siki 7 kwilellJ1lia 18814rdku w Kraik:Jw,ie. g.d7.ie o}cie'; ]lego, LU1cjan iMa.11i:no'wslk'i.był pT'oi£e!>olI'lemfi.l0,1-Qglii sj.:)lWi:~1ń'~k,i<cj w Uniwcrsy,tlec.ioe JalgieHońs:kiim. I olLo w daą5;zY'Clhpar't'iaah tego rOZidział,u prowa'dz.! nas autOII' przez życie Bronisława Mal\jon-o"v:sIkii~o ,kreś-ląc kole;jll1'o okres jego studiów w Kca!kawie, :LrupSlku j Lonldy'l1'ie, rz:n.a,n,eflakty wlc;ze.Śil1lie,Zmarł JJa\t baJdallua ierrenJOwe na i€l;:JliZJody:, Zye'lie Brolnli~ffilWa bolwli,e:m mając Wys,padh Tlr()~r;jrandz!ki,C'h j inne malll MaTilnlOIWlSiki{lgozaimkJl1ębo slię StiOSiUi!likiowu 58 Lat pO'raIŻ<CJInyz;a:wa,łemser,ca, Pięćdzli,e';liąit 0I51ielm to nliewiel1e je.ślij s,ję ziważY,że zmarlM-a,lilllJ()iWl,~ki w pełlt1ii ~ił bwórczyC!h o.g;aJ''' iI1i:~ty prasdą narulk,olW'eg,odJzialaniie. praglllący z s'ie~,i,e dać wiele dh nau:kii. Ale jegf) ;;;y:,~lieroc:LzliJ11Il'1.e prIzeb'iegpła w cii'en.!i.u włalSi!lieglo słafI:Jego~cl1J.'OIWli,a i waH<1i z 'r.lieu-let';wllll1ą Ch0iI10bą kręglCJlsilu:paj-ego ż-aln.,y,z kllórą .I:e:-tę,MI/mo tych mila~ rtnzy córki: dO'~Wiiad()zc'ń żyiubwyich,Qdidalwał .1óze,fę, Wandę i He- swe sli-ly diuchcc'we i iir.t'el,ek;trual!1c :mJlul~e i cal'e to tlwólrCIZ'E'llIwikł.1ni.e jesit c~kalwy!m tema'te dht t'olzważań, ja'k f.1IS'CYUlIU'jąC:abył,a bliiO'giraiilu n::\;1Jik:J:watego CzlOlw,ieilm, A pon'łdiV.J mamy w b)'lm roz,c!lZli,aJe ,talk.że tY'PCJIWlO piCJl:slkirea!k!c'elnit-y-b'~~r.a[!iii Mlall!i'naW151ki<e,g):J., jaik dliOCi;1'żby jego Dz;i.eJrolna Rady powo.dy li!St d') WY1d!zJi,a!łiu ru1l=of1iaZ'l1leig1oUll1JiiW'€rlSy't€iŁu .1,a'gileI.Lo,ńJ:;IkJieg-o wyja.śniaJący ll]iemlOiż1iJWloŚlCli obję~b Kaltedry Et,no1l1ogliipnzy tej uCize!:ni, WznU'SizaJ}ą'CU jest 'też w !'lwejwymO'wi'e dedy;kac,ja jednej z,e :s-Wloii,chpra'c J. G. F,ra,z'enoWli, w 'kitÓ!rej 11IaIPi.sał:..,GdylbYiffi m'ial mOle pTizYJWlJłY'.wa1nJi-a pu,!Z€.,:zł,oiŚ~i, clh(Jiabb)'1m zaprDwaidiz;ić Cię dkiołJ:> -d!\V'aldizileś~'iahlt temu z pIolWr.ol\:em do sita:r'ego,słio,Wli'ań!slkiiel~:) miaLS,ta u1,1,ilWeJ'sytejkieg(), to 'Zl1<3C:ZY cb mi:aJste K:l"aikrjWa, staTożyt[,nej ~t()Uj,cy AOIlisIkJii s:ied!zJiibynaj- �Recenzje, przeglqdy silaI'SlZA?g,o 'Ull1iiWC'!1sYlteLu we 307 :i czasopism '«'!łdawnictw \V'S,ch(o.dn~e:jEUI1J!piJe.Mógłbym WÓWOZ-ałspokazać Oi stu- derl1it<!o'::JU,S,Zr;:ozająoogo bU!dYlrJ!ki śreodal'i'olv.heaZJrJe;g1o k.Q~~liJum, z IwucIJCl~':Z'ną ja!kąś wdJroeką dU!szy, Ści,~lk;JljąlcegojedJn!<likże pod SI\'VYImramii:eJllirem, jaikio j!€ldYlną pO{liechę .zgry,z'Ota'l1h,tr,z.y z,uelorJJetOlmy z ddba"ile w;alnym, z10tym w jeg'o zna;k!i'em, ptiękinlie 'wysty1<i- ZOiwaulym ry.';lUl1ikiiem jemi.oły - sym;bollem Zlotej Gałęzi". ChiOlCliai w la'1-a!C'hmięd2YrwG1je:1i:lyr~'h ba I'rnZlO r.zaldikJomar.JjJf'elS!L'r.~WJał M,a;I'i;r]iJ!WlSlk!i s>wą po,]lsikJość i pOlCrlouc:iewięzi <l krajem. jest un 'l'alOzej WYJDiilki'em jie@O piOlC'h!oIliięci,a Sl'ę w sl}x'alwa-<:h badatwczyc.h H nie nar,o;d:O:Nego zobo;ję1lnlienli';ł. DJ[jJi€ino w C',wS'aclh clJrUigi;e:jWloi,j.ny ŚW.iflitcWej, g,dy 'kraj nm-;,zc:ienp;ał niierwrQ'!Ghi:ltlel"Qw.s!ką, wydiaJr:ZJenirate p!oll,u-Izły go do głębi i j'l'k WSlpiom:iln,ał-ajego dl'U@l żj()jn~1ro~ihUodii~y w mm na niOlWiOplOl'lZJ1.1e;i1e pnzyrmJie;i;WSlJJlO1m:i'!1;11a jego dnllJga ŻJon... rc~bu!d:zjł,y w nlUm na 'rJiOIW1O poiClzoUcilepnzyna.le;i;nO,9ci wl'J'(;,d:orwej i pełnejso,liiJdarJ1lOŚ,di z na.r;oOOm pok<;ikJim". BrowradZJił w S1iaina:oh Zjed[1(JiCI'lo,ny~rh (Yl.yjWL:IDą ,dIZliałarln,:)ść pU"KJlpalga:nldiOlWą na spT!ze~'jrwia,ł s,ję h:1'!Jlewl\wlkiiJe'jkrucjaclie rWl"Z .na wts'cihóid Eul'Iopy, pOlIoom.alI1lejPoJSiki, a joego kisiąŻikii zn:a,l.a;zły s'ę n,'l 'und€ik,'j,e zaik\w.•anYlc!h dz'ieł w Niiem!c!Z,eehhiirtleIiO!WlslkiiJch, i'aikiże l dlategxJ, że był I.decydO'wainym pl':Zieai!Wlnli!kliem nalr,o,dlclWiegio~1Ol::dallliIZJmu. W['esiz>dlle WlSpom,n:ieć tutaj rÓlwni'eż narleży, że Ma,],iJDlolwslkiizolsl,~alwYJbralny piJeDWls>zYim prelZJe's,emPOIlslkie~o' Inl'1ybuilu NaUki 'i Litem1TIury w Stan-a'ch ~e::lJn!o!crzJOIn:ych w 11:'I~U 1191412,gdy w kradu (JIkiu;powanYJm pnz,ez 11;J;jeŻidŻicęnauka po!lislkia nie miała m QiżllilWloocl.inOlzrwio'aniiJaSilę· I na koinliec iJnfoDmra~ljla rÓIWlt'iież zn!arc!ząca, Otó:ż baodalC'zten ~Dlmiętnr'lk i pil*lł glo w języllm po,ISikum, poldpzas gdy J)ijsał ipl)'lzeZ dłQJIgi,elatta iinlne pralae ,p;ilSane były w ję- rtylku H'n,g'ielisikiim,Palmię1'nliJk ten, kJtór€ig1ocrzęść daitylc!ząca Wy!SiP TinOlbrielllllcIJZI!CUcih ~pub"ikr1Wall1!aZrostab w ję;z,yIkJuainlgi€i!Gk!im - A Diary in the Strict Sense of the Term, Ney Y'u.lik l~l67, si;-I'rJorwi fusiCynują<:y O',:><;IS badań ;tenen~'iWyc:h or:alZ pl1zemyśl,ell i wrażeń 'lU~~)r'a. Calość pa;mi'Ę'tin,nka Zaisł'll:gUljE' berz wqt,pueni'ł n3. wydalni,c ,go w język.u ~::J,;~j,;]{'im i ~mi,;)h) moim e) pc!WIieclizi'eć,że dług j.alki naUlka :pollistka pCIS!klda Wlohec dziel M-a,lirJ{}v,I's:ki.egio,m')ci;rl':l b)'bnby \V piCl\VUl:ylm'S-e:-:lSiiespł.'Hjić Uidosi'tępr.liThjq~ w jęZ)'lku ojc:zy:<ltym jeg,() pa.mięTIlIik. Kolejny (S. rOlzd'ziałkJSIiążki za,tytuł'owany 3'1 - 54) je·s'l poiJlieżnYJm pTzeglądem Nowa koncepcja zakJż-eó teoretyc-z;nych antropoiogii spr)łecznci i meot,cidc,logicznych tej dyscY'Pli:ny z po'woła.niem się na pi'e-rw;'Z)'c,h j,ej twórców. reprczent:ujqcyC!h ki erunClk ewo,luc1o'nisl,yciZllY J. Bacrholen,a (1815 - Ul:87), L. H. M'Otnga.na (UH8 - 1381), A. Bastiml<l (18~.3 - 1'905), E. B. Ty!ora (183'2 -1917), prozez badan,i<l spobec,z'cilslbw piertw,otny'ch 'l,udzlkoości. P2!dJ~'ny iuzjonis-tyc'znego, do tClgo cel zwanego też us:ik,wali J. G. Fraz'era odtworzyć p'::,s't<lw;rI,i s:J!b!ie również w histo'l~ri e'tnograf.ii (lrs:.'>4 - 19411), kJtórzy hi,s:tonię ku,ltury zw,ohmni'cy szkołą dyfuzja, było po!ds't<!wową nyc'h e:lemen',ow kulitury. kul'tlurowego, determnnantą W dalszej a pr;zeni,ka,nie ~;:J;J-ł'e~.zne m(~gą być nyc'h. ił illh funk~'ją Wart{J tutaj również jest z)'()zum!."le uLrzymanie wspomnieć, falkitów (1,858 - 1954) miała pel'd· k:ultillrowyoh, czyli p.rze:srtrlZ-ennego rocz.mi'esZC'z,eniaposzcze:gó]- KC']lejno,sci auto'r ksiązki no'wym n~l1't'L'm myśli s.p~AeczrJej, klóTy był niiejako oka'zoaLI Si!; tzw, socjooikJigi'c'zna szJkob E. DUf,khe'Lm3 fakty dy- kJultur,()wo-hisb,'Y'cz'llą z F. mltzLem (\81'14 - 190), L, Frobe:1iusem (1'37!3 - 19:}8) i W. Schmiidtem .na czele, Dla nich z kolei n,atur,),lna wy,n,arlazc:zuść czł,ow,ieka stanowi,ć s'taw(ywy mecihalniZJm pozwoju ·całej kierunku i'ed~f'je słuszmri:e podk:reśla, ±e zarpClWliedzią funk!cO'OInalI1ZJmu. W~5r8 - 1'9'17). w myśl której w rel,ach do irl1Jnych f-ark,tów społecrl.- l'ią:glości sysitemu,któregro są częŚCiią sk~a,dl()wą. że :1'i'CiZ,Cl,leŻl:lie ood pr,ezenłnW<lJny:cih tIU us'taJeń przed- .':iItawidl"l,i <.lIlltro1p':"'logJiieuro'P'ej"kiiej, roaZJwijal'olsi'ę antropG,I'o,~ia amery,k,ańska, której program sllw,or.·,z,onyprzez F. BO<15<1 (.I1~58 - HJi42) op!~erał s,ię na badarniach te-I"0n()iwyc-n ': 'riOiz'wa~,anja'l'h historycznych, s>przL~i:iwiając się zarówno ewoluojonizmu'wi, jak te'!: S>Zikolek,uilltU'r<>wo~hi:srtoirY'aZil1ej, Rel',<;umru:jąc można powiedzieć, że nowa konceJX.'.ia a,n1r'op(Y!vg;iii s'PoJecz'l1oejau'1o;I"stwa M'rlIJj'l1;owskrieg,o l"odz'iła 20' się z krytyki do'tyohcw- �308 Recenzje, SOiWYClh po,glą,dów we to i nia'li.kiowego WfaŚÓWyim już kODltekśc'ie sprawa \ kultura 55 - 81). il!~,te,r,preLw31Tio w 'k,o'l'ejln,ym SfionmułGwane "aksj,oma'tem ż czasopism wydawnictw [aktów spofeczno-jkul<turmvym. rozważan:l (s. jak'CJby przeglądy rOlzdziale w £UrtlJkcjona:li,Zlmu" nóm w kuHurowy'ch Ale problem książkI Człowiek zatytułowa.nym teorety,c,zne ujęCJilu u},mowanyClh owegok8'nte;k,~tu P{'~I::.ll.my Ma,Linowskilegl(), kuHu,ry będącej ,podejmowane rbwlllleż w oZJwart)'lm i piąt;y~m wZldzLall,e, gdiziile }e"t mowa o' Baclaniach 3pCiłeczeń,stw2 pierwotnego (s. 82 - 1(3), Cl1'a!z Zmżcznach i rozwoju kultury - U7). W badalil'iaoh działa,I'I1I8lśei nololgliez:ny. nowycih na,],izn1u. swo,jlej W :tym olgóllf'ej ceg.o mo,że slię da.nych w pr;zez warte w na foI1ma'Clh społ'eczl1iag(), eałym przecii.eż świec'Le powo'.i do je'st kJtasy!ki jak Ii:l:sizeg·o j,est ar.tr'c'pcllcilgiii E. B. Tylm', Ii. lo Ma:]ji[}o'Wsk'l. s'j'}oleoz." ej, L. IVk,PgjJ.n czy badaG~a wpł)1w Z'\- erudycje\ k'O'mpel'€ntny .Je,~:) a caly lreśc'j z wielką wilelkJiego dZl]s:iaj bcns]x;rhy, ŻYCEl !Ja- w;;zystkim czyni ,Aalra.ją- ph~mleinll1ej, i matNic1tnego że j'cSit on naipil\l·wdę u\'>'a,bny społecznej kultulry przade że i pas}D' Malinorwsk1L(~,gD, prawi:dbwoś~i t:nz:eba, 'l'ere- u pods,tlClw hWlkcjoujrm()lwać w I'ama'cih i !"'OIZW:;ljUkulltu["cweg,J. c1ulohowego c1oo'ldk:l!1 i tec,h- prac3ch r,eceIl1ZI0WGlillC,j ksią~ki AIUitOlra Lnt.eresują i przyzYl'ać -;,wych legły slię l"o,z'Umowania za\V~i·le pIE'.eśw'h1:dicz,eni'D, ł:l"Lwych uClzonych, prawie M.ahnClwsk'ieg'o antTopolog,i,i prz.e1chod:zi śledzleni'e spolecZleńJs1l1w. u czyteln,iika Zi:l jakierg,o w W,iIZlj:izmiany autor a-;';Jelktów ceremonialny gDspod,llrkę pnzy:stępnie czyc.elf'11ka różny'oh niie mi,tyc!h jej si'ebie zenILlo.wall1'iu rOlzlpaltryw,l! slt,C'slu.nlkowo miejscami dizi.eł,aich w)'iraibiając "(,Izwój dla rOlz'wikłać la,k,:dir;Wan'e też M ,',liiIliOWSkd kilk,',l ek'lmClmiczmy, kmlDtlury oralZ iQ,gólnl'j pis-ze być wydzi'(j!Jł dharaikte;' do nllJwY'oh uŚCliśl\'eń, któ"e z czasem pDZJeDib,'ażcni'a t.ej ~Oi"pc:ld:l,I1ki ",taral kon,cerpcji tyah pierWcltnej ma;jącydh kOilltekś'Cie dOIClhodzą,c W,S,zy.stkie O siPrawa<::h nujące gOiSllX}da'rki gCls!poidar:cz'ej ScI kultury (s. 104- w prei erudyty, na d:l'\szy dUiro!be.k l\TailinDlw;;ki,elgo CibD,k twór'cIZ()l;Cl .J. G. F,ra,z.cr, tak A. R z'1akiIJ- g'HklliJfe- -BI'OiW'tl czy M. Mam;s. S~~awy t,e w)'lraź:'1e punlktuje a,ul ell' k-;iąŻJki w }ej Z:llkoilcze.niu za:tyt.uło'Wanym Funkcjonalizm Malinmuskiego I dalszy rozwój antropologii ,polecZonej ~s. 1113 - 124). S~us.znlie też p:ldi).Qr'eŚila, ;i)e jedną z p~)dsblw()lwYL1h ",za.słlul~ Ma'\'iino'W3ik,i'ego by},o niewą~pLiwie opa'I'C'i.e znaj'olmolś'oi faktów. i\le można mi'eć też l'ozwinęła się slwoista f'et;ycs.zyzacja badań wyZ:na!clzały ~lkJi'emu równocześnie d)'s:po:n:u}emy oały dziJ.'lLaj zakJres baidań aint["e'P(Jlog!~clzny·c,h na wnikl-iwej owsem wraŁenie, że pc;'d jego wpływem t-erenc1wycih, }alkby programy tY'Cih ba,,ctail altlJtrc;p'G,1ogi.i SiPoIecznej. DziG'k.i s'Oli'diną znu:jelIn()'śC'!ą różnych "połeczleń~tw. Ni,e zawsze st'olści idzie w palrze z suibt,e!nością }ednaJk refIeksj,i to ilmpcil1Iujące I'o,zpoznani'e l'zeozywi·t'oon::Jtycz,tJie,j (w ktoI1ej nJl,;;trzem byt t .\'Lailinowslki ce.raz - więoej naw,elt nie podkreŚilenie głosów, że za!Oz)'na na A. K.l. DQpLer'o a.ntroipologiia .badania,ch Jmlltury lVIal"now- woale wasit.<.lltnidl s'pClłeczna terenowy1ch. latach I>lłe kCJitllzy>lię, Są one rói,'1yclh daljc krajów ;;Iię ;;łyswc a w gruncic jednak niiCzbędnym .rzeozy elemen- \·em jle;j I'OZrw:OjiU, z cze@o na agół nie zda'wano siOhi,e sprawy w cza,suoh prz.ed Ma!'lrnuwSlki,m. 110 wla,Śinieon uczynił z antr'Olpul,ogili slpo!eczDej nawkE.; o nz.eczYlwi,tości w dosłowny,m sensje teg'o sł,owa" 2. Warto te·i. zaznaozyć, że DUln.kicjc-nali.zn, ""Iai],j:nOWSk],CgiO za,czął !L'c.zme, a po druIg,i'ej niach s'ocjlaIQgiczny1cih. LLnow,ski:egjo tę n31ukę należy maiz P,O'w,róćmy CZ'1!c~!h wSlzym też jlU:ż do soojrolog,ię j,eS'Z.liZ.e na w3rtościi głębokim , A. K. Paluch, z czas.emooraz sdniej oddzi,aływać na inne nauki s,po- W!ojlniiie św1a!v;,wej "'Llł 5ię dominując)'lm k'ierIUJ'!kiem w badaI oholcialż funkojionaDi.Llrn w wer-;ji SfCil.,mulowa,r~ej przez :'vlahiistori,i aint,rqpoII'l)Igli ,;,p()leoznej, mimo t~) j,ego wpływ na je:>t llJa'aa.1 ZlTIiaiczący ChWlllę do ikweSitJii recenzowa!TIiej ks,iq,ŻlkJi. Otóż reikonesa,n.s,em w Malinowski. dziedzi,nę Warszawa pOl'u"zonych jrEEt ona wciąż 1981. s. l21. już w jesZCije p(~przedI',i",. na,;z.ej małD tj. doty- h,ter<titul:ZO plier- znana jaką jest �}{ecenzje, doto~'ek mi::'c'ie, c:uk:)wy ks:iążka prż2giqay wydawnictw Ma,liiD;O'wskie;go,. \Vslpa'rita A. Palluclha ma wieje na wZ:'::::i[J;ga'cajątiu: nal'1zenlia wy'<YTanyc.h wlzpra'W wied.zy 'o ikJultu·.rue głęb()~ie f:Llaraah z sS\l,idnej pT'zemyśle.nia 309 i czaso,pism s':IJi,dnej wiedzy r'CJfZL::J,rawy naulkoweli. o pr.z'eld- Jej walr'l'o,ść MalliirnOlwsk~eg'0 WJłOS,zącycrh do nac5Z!ej teg,o erudyty. Pcdkl'eśl,ając rLn.arcZJenietej ksiąŻlki dla etnoig1rafó,w i s<'JlcU'ollo,gówprz,ede wSlZy"rtJk1i.m'rZ€lba ,dodać, że jSikkolwiek jej auiOir &ia:nął przed zada[Jli'em niezmiernie tI'lIId'lytTI, ja1kj,e n<1stręczała a,nahza i in1Jerrpei,u,Oja b;'Jl,lrt.Og.OdOlr.Olbk'UnaQl,K-:lweg'u Ma:llino~s.kiego, lo z zad,u[)l:o te,go wy'Wiązał Się wiP,ełnie dJlbirze. ZałoiWać ty~k) naJe,ż.y, że w .książce bej ni'e znah'zl'"' się więcej tłuma~zeń ,kltóTeś z \vY'd'lwni,c:tw 'Po1ogii spl(>le:':lwej, inny,ch rO'~praw Mahnowski€lgo. Mam jednak nC1Id,z;':C;~,że krajolwyah wY'da w,resz;ci'e calc,ść do,rol'Jku kl?,sykll ., 'tr<.l- za jaJkuego co,raz powszec'hnliJel.j na świedie uważany jest Mali- no'Wskii. Antoni B. A. Rybakov. lsktri:i. Jazyćestvo IiI1isty'lut AroheoŁa,gili. N,ie ,częsLo zdarzają należą ba,vdiw dwi,c da'w'Jlych, cenlny:clh prm'c Akademia z tej już SSSR. Oldi-e\.enie s,pc,lec:zeńlSitw. dizlicldiz'll'ly <QISlta'tniilcihlat, Wi.\iŻlne prra'c'e Cl'UikJ.rÓiWpCILslkiic,h: H. O\PIróClZIWYlmierlllilolnej, LG\wmiań'~lk.ieglo, Religia Slowian li9~9, OltalZ K JaŻldŻl€iWIskli'egio,Pradzieje Europy ZarmiieI1Zie[JriJBm.m9liJm jecltnruk jest omĆliWti:€'IlJle radZJieakiieglO alutto.ra B. A. Ryl'oaikiOlV<l,Jazycestvo "PiG,gClńJs;h~odaiWinY'ah Stcmniarn", Nauk wille-dzy -o reL~gii, o sy:s.tema'oh relli- nile istni'ejąc)"ch i jej upadek (VI - XI:! w.)., WamzalWa środkowej, Wr<Od~--Gldiańlslk 1001. p,'acy S~avjan. 1~81, ss. 606, i.1us,tr. mapki. się caloś,c-llowe kcm,pendia gij:'1)cc.h i wierzeni,owych Do drevnich Moskva Kuczyński. ah0!C:iaź p~alC1a ma dret:n.ich Sla.vjan, załc~enliJa o wiele Cia z;n!aiClzy s;zeI's.ze nliiż ~r~ Z'3JZin:all'z,oinl:> w tJ'ltUlle. J'eI:;\t to WJn:iikli'ilWeSlpioOtf:reI:1lie alI1cheo!p,ga, historyka i etnograf.) na P~lw1Sltarl1Jie i r;olZlwćlj wiiCIrlz;eń ikluiJtó,lW na pl1z;eJs'lJl:z;el'lli EuvolPY i Cizęś'ai Alzji 'Old pal clO,ll;:[ru , fKJI;:;lnzez\VsIZJylsl~kiieetplolkii arlClhelJllolgWc,z'[1Je aż po 1WJ>ż.YitJne. Wątków średni,ow,iec'ZJe i Cizasy 1lI0'- w1C>flzeni'Olwych POls!Z;uiktuijea,u:uo'r przede ws,zYl.'>t~~m w ma.terii'Jle allcheoll:o'giiCłZlllym, a w;i,ęc w 0era'111i1oe,w ~dor;JlnliiClt'WiewyI~orn.anYIffi w ko&ci, 1!1.'e,W lw£t'Klh, a LaJkŻie w f!c!lJkJl!Ołf!ze UlSilmlYm. AiuuOlr p05Ługuj.e te'roi.alem pO"ónaIWiCłzY'm 7. kiuiU~U'ry maier.ia,llllej, gic:ZII1e@o do ~d,z,ie przejście się w drew-o o!bir.zY'mim ma-- od mater Lalu arc:;heolo- etmo!glra;jj1CłZJne~o,Slzc:z,ególnlie e<płOik póź,ruiejsiZych, jest bar,dzo płY'nine. Pra,cę B. A. RY'oal~ov'a mCliim.a p8'd:zJLelić na tr.LY głÓWir1e c:zęśc.i: 1) Pen1cidyz.ac.ja słowiańlSlki€,go pc,gańs;uwa, II) N<łIjlcliaJW1llliejlSli SłO"Wianie, III) Ivletodą jleSlt flOzipaltrrY'Wlarnie za:ga,dnlileń na slzel'oikim badalwc!zą alutera Zródla sŁOłWiań.sikiej miJtololgi:i. materi<ał'owym <tle p:'rÓiwlCla:wc7_Y'm i ir::~T,crSipek!ctiadal elko w głąb -azJiejqw, co w następstwi,e sJuży ~paj'rz'6ni;.u Clwo1.uc'y:jrnom:u na okrool,one z:ag,aldnlie!":lia, (Jłd, CI;:liGlknajlo,andziej odleglY'Clh c:zalSów hwsitolrY'clZ'nyc,h. W anal1:lilJie WJi.enz.eń aJUitlOlfkOlntcentl'uj'e S'W'€ uwagi s;zlc.ze,gól'me Ola area,le ,od Odry p,o śr{lJdJki~iWeP!odinieiplfłze jako ter-eni,e pd!\..>tr'W'c·bnego, ma!kJsydCl mallJ1€łgiO,wZJ~l1ze',;tr,zenienia s.ię Pr<lJs'l-olW'iJam.. Na ObSiZ<łirze tym, al'dhe'cI'I:::;gii:c!z:~e, pow\';ltaiWiŁo s'w6j lk:ul!'!,ur. Z pevsp,elk,ty:wy jeiit ba;rdzo ślad o:gólnej syste:matY:~c.ji Oikirescm jedruolllvt'ogo, pi,e,nwoJtm;eglOsQ)rOS:O:biU żY'da D:)"crh, n<l eta,pie POIpr:zeJZkolejne epolki wilel'e, ClZęstrOcaŁkoiWiiCiie OId,mielnmych od s'iehiJe z:')ieralc!kio-~oiwi!ec:ki~m, a więc Wii.erzeń, pa.leohit w EUfOIPi'e s!poł;ec,~nlo!&ci radciW,o-plelThi'en- pOI:iablneg,o t:aikiże sY'stemu Zabi~e~OIm o zd:~bY'C'ie pożY'WlienIi.a po!(;,hooz<enia lJW1efłZęoego oowa:r.zysizyła wiemeń. magJia lo- �310 Recenzje, przeglqdy wielelka pmNlsitaŁa Ż)'lW;~OłICIWlo dia wienZJenilOlWY - totomilzlnl i wydawnlctw ceiów i czasopism utyLl1tlaillnych ora:z oclipolW'iada,jący }ej slllalmalDlilzan.FU'llikcj'e tOltemu pe~n:ią w tych sysltem odległ)'loh €ipolka,ch oIkf'eś],oll'le ZlWltenzęta. W ulSitI1cOIU SiPcłeCIZlny,mdcaniil1iuj:e zrna'c,ząlcar'GlLakiobiety. Za praf'talloe teltemy alutof s~U!s,zll1lieulwaiŹJa nliedźrw!ileazia i k,,,ia. T'alkJi w!:a,śDli,e archaiczny ciąg pa,lieolLilty:CiZmy pOlsiiiaidaWls!pó~Clz:e:>ny :;zamalnliJzm ludów Syberili i mity kOlslnl,i:c7Jneo losi!caoh-g1G1sl])ody1n:iaehkioSlmc!';lu (EwElnlkcIWlie, C'~i1:iacy). Motywów I'Zenliloiwy,cih.związalnyah z siaanikamli.lOls!ia, jellenlla znajduje Wlie- aiu,tm w Elur'iĄpie Wislaheld- ni'ej Wlilele. W s'zic.ueeScytów występują łIGis',~e, }e,hmi'e jako ulLubliJcmyt,:~W. sty,[ Zlwiel1ZęCY, za,zlna,c:zają'cy się w dl"!eWlnie, w kiOIŚcii,w odlewa,CJh meualliOlwytch, w biŹJul\:enili. Zlalbyitik'i tego typu ZJn:a!id)'lwaln:ow duż~j kioIDIC!C1ntmc,ji w a:rea,l'e ś.Iloldik,owego Dniie';xlU. .Jelenie jail~o ffi'o'ly:wy zma'jidlUije auto'r w pilso't'1lka'c'hhu,ou1:s.kii,clhi 3Iz,er,uko w haf:tach półnolcy. I:.JO:ś,jei,eń, oidgryrwał dużą r'CJlę w Wiel~Z'enlilaiChF,iIDÓiw. Dretwn~ane f:ilg)UTki ł,oisiic pOlclholdzą:cytclhz neolitu ZJna,jdy:wano nald jezlior:em Oneg,a, a j,edna z wy:~p tego jeziio1m noisli nazlwę J eJ.eniej. SltalClii:al[,nośćDGIZlwurjUwieDzeń Wyspy e:t:n'o,logólw próbic,walo wyjaśniać poprzez llz,eń u wrs\pMoze~nyclh slpolle'c,zeń:stw cy;w~l,ilIGIW'liDY;c.h,lub a:r'cihali!czlnych wiemeń nych utrz)'lmujących ży;ją'cY'C1ha:kJtlua.\.rriena kuli kult re\i;gili wi,ele da,w:nyc:h wi:e- Wsi~a:zytwa,n() na p'Gzeżyf'cki :'lię j:eszloz.e ws.póŁcześlni'e u llUdÓiw prymUyiW- zilem:'lkiej. 11a:k więc t'o'temi,zm dCliWr.,;,lf:cirlma relli~iJi, uitnZ)'lmują!ca '"ię jeó'lzcze dizli,ś u wielu w i UiI,I1zy:my;wanie s'ię mhkitów i S':z,lJma:Dlilzlnl, j:lko IUldów Az,j,i i Syl:>enili, był epoika'ch oldiległYIClh na pnze"tl1z,enri EUlr:aJz.;j'ipowszechną folrmą r:el,ilgi'i. Również n:iedźwi,elc:lizi'aj'alklQ staiH~g)ovot,emu i to:w:arzysząe:e mu ob,I1zędy u ludów Syfb:erij, w dalElkJilej Az,jii, a sltąd także ilJ)'lcih. Na terenie dzila Amery1kii, w:'lkalzuje na pI1zloży:teik wienzeń POI2:hOidz.ąoeglopll1zeważ'Dlie z pa:iealli'1Ju, jalk PDIC'hÓlWlkijeg,o glc:wy chólW!kJ talkie zlDaj:dywaJDlonp. w oik1c:l!i:cIClich NQW1()gI10>dJU W,ielkiego LiJl)'lCJzlnyc!h. O nliedźwliledizlim kui:CJile zaświadaza,ją wo'~ża oiknNu paioolliityCiz- Eu;rlOlpy i AZiJ,i aI1clhec!l'o'gia ~twier:dizla hi!oZJnej1Dlllmy kuHu niedźWliei lap. Po- w wamsit,wacih neo- zaby't,kii kul:tury fa!'1aIDICiw,;tkiejPo- pI;ze~om:u neol'iJtu ibrąziU w pCistalci amiu,!,e,iów Z palZIUrÓ!wn':i'edźWliedzIi1a. Te same aimulliElty pOlj'a!wiają się w ePClkia,ch pó'źnli'ej's,zych u s,cyttÓw. a tC':kiż.eu w~lzesr:olśI1edJni:o/Wj,e'CIZillycih Ba~tć!w. KruLt niedź;w~edi:zjia w pCI&taKli idOliii uja,wnlia slię w kręS,moletisZlc:zyźmile ~ VII/ VIn wi'elkJu. Nti~dŹJwliedź ja!mo tOlt'em z.aIZJna,azyłSlię u Fi:nównaldWloł.ż.ańJslkilc'h, a od galcih kaimienn)'lc1h sloWliańslkio-ilińisikiDCihz:eSlpołu T'U:slz;emia na 'nilc.h p'nz,elnl~kinął 00 z;ClJuW'a'ż.a,~ne j'eslt w tydkilc;h. PelW1i,en ryt,uaiiny fdllklhm1ze, do Slz;a!c.unek do Bii,ał)Jnul,i~nów i pl'e;:ni~o!Dbał- nh~dŹJWli,edizi'chłap z:a,ś'Wlialdc,zaetilOlgnaliJila j'e~ZJc,zena prze~Clffi'ie XIX/XX j.akio "bydl~cle~(} bloga" Wliemu 'W olmręgu ma~ki:e'W1skim i na tIerenaich c'ią!g,nąlcj'1c.hsiię aż po Ural!. llQ~,emlDclZlnet'ra,dYlcijle n'iedŹJwi'EldizliamOŻlna odkryć w podJainiia,ch półJnolcllliolIlU:slkiic1h i białiollmisikJi,ch o henolsal.ch póŁliulCiziac!h-1półrneldźW1Dec:liziaiCJh i ich na,dl1udzJkDchclz)'lnraCJh. W f'oLkl:orz,e biJa:Łol1iulslklim i Litew~,kiJm SiPC,Tlo mlJJżna ZlDlaileźćniP. wątków Swo1iJsI:y sizaou:Diek dla o W!SIPÓłŹYCiiu 'llii'edź;w~i'edzia z lmtbieami niedŹlWli,edJzjia u rÓ!Żln)1C1h ludów .np. w narzrwairriu nieldŹiwiec:liZli.awuj1co, stryjlw i ich poit1ornsluwie. si101W1iańisikii'oh pnz:eJC\iwia "ię ~t;p. Ro'zwój rolnictwa i hodowli w olkoos'ie neCllitu ujawniG badacwm rzeń w moce przyrody. P2,stawa człGJ\V'i,ek,awOlbec żywiołów staJe a zaraz;emmagiczna, pobudza'jąca wspóill1eg,o nacze.ill1,ego bóstwa Ba,rdzo znacząc)'lm tereny wijała olDa na wschodzie środkowej. l' ozciągIllięty l historyków weg.e't:aaję. W tej epoce wylaniia dzisliejs,zej Ukrainy, się ideCl bo~a gWlmów. simpilClni,em kUlltlUlr r'OI!.nlicz)'lohw IV ty". urodzajne się plomyśiną w postaci rcJZwoj wie· s,ię bla,ga.ln.'l w zes'poie zwanym rówtnlDil1egllez kultur:,lItni ,pne. stają kiulturą się żyzne, tryp()l.ską. oeT:amiki wstęgowej ChaI'akiterys.tyc:z11Ja e:eram,tka m!aloO'wana t)'lPU trYPOiiskie:j posiadała oid .środkowego łączyło dawniej Dunaju do 'Śir'l,dk'()wergo Dniepru. klUltUT'ę try!polską Wielu z Protolsłowiarnami Roz- Europy zasięg a,roheologów Hipotezy tej �Recenzje, prze,g!ądy wydawnictw i cza.sopbsm 311 obecnie n;:c podziela się, widząc w kJu],tuJ!~zetrYlPol:>,kiej aecihy oriem.tallne podO\bne armenoidalnym i rac'zej .sąd"'i się, że była to w,s,chodnia peryferia r,GdzJinyindoeuropejs,!{1iej. POlczą'Wszy od neoi\.ibu Bur.opy" SlZ{lzegó1ll1ie6ekawą domeną ana,Lizy farmy. (,rnam,entyki oraz ba,da.ni.a ,s.pecja1nej £uDikouji,Sltlajle się ceraJmmm, a pI'ze.de wszystkim joej unikalne egzem,plaTze. Poza czysto użyt1lkJową ies:tetyc.zną fUll1ikJcjąnaczyń 7Jdoibi'lJlny'ch,aut D']' omawianej pracy wiidzi w niej treści :kJulitowle i ry'Lua,\.ne. Rów!l'Leż w siwej Haj!Il()Wszej pr.acy K. J,ażdżews,\"i (Pradzieje Europy Środkowej) pJ1ezent:uje naj.cl~eklUwsze fonmyceram,iJkii n.e-olii:tu,brą,7JU i poozą;t:ków op.oki iellam zw,ra·· cając uwa,gę na nie'clodz:h~'nf'e j.ej lwzezn.aczenie. Odnosi się t') -do naczyń w formie czasz, ceralmi:k,j fig'Ulra,]nej w p::I:'ltaci niedźwieidzia, j1el'enia, byka, bar.ana, :fliglu:r'ekkJobiecyc,h, wózków, m()jdel:i domów, nac'zyń z wY'!lluż,Clną szyją ·i twarzą llUidzką CeramioZlI1e moldele d.:Jmów występują np. często w aTe.wle e~e,j;SikiJmi na ler€!IlJiJeLtaloi-l Oprócz nJJ:i obnzędowrej, wnosić z IlJic~hmo:ż,na o budo·Wiie wnętrza dOlffiÓW,f,orm.ip. pieców i 'sprzętów. W oeramice me.lowanej kuli'Qu'ry trypc,lls'k'i,ej wyróżnić możnO! l'ÓŻni()~''OdnemoilY'WYzdobnicze. Są to wy.OIbmŻelnJa ciał nJiebiJe5ki'ch - g;wia~d, S~Oilceo k,slięży.ca, tęczy, strug d€!S1ZICi7JU. MiOltYiWY 'Wj'eI'zęce tiO lroZ:iJo!,jeleń, p.i,eIs, Krui1t ",loń,crdwyjaśnia au~or ry!>unkienn bY'ka z ta'rczą nard rogami, p1es n-aitdmi:a,stnasuw'l C1il1Ja'!.olgię z m'it<J.l,o;~krzlnymps'em Senmurva w S:Val'y.dhwierz,en;hcih iJl1ań~k10h. Dum eeramika zasl()ibowa wy,ob.m~ st'Y'tiJzowa,ne twanz.e l'l1idikoie, z Lnnyeth motywów antrOipcl;n~;lrfi':izny-eihza.zna,crLa s:ię iliJg>urac,zlowi€kJa~tyt-a,nod o 4--ec:h ręk,ach na pono· bieńiS'two hi,nrduistycznego Pururszy-M:itry ~ub gToe.cikireg;o .ó"po[,]rcn3 TetwlchejT<Cl_Ry::;uDJkikobiecye>h tańczącyc1h post'C1Ie>i, tzw. bła,gallTI1icde5'zcZJuw otoclzeniu ro~lin ,i zwie rz~t, wy(JIhraiają może ma,gię a,grra:r:ną i hodowltaną. Z innyC!h po\VlS'zeCJhny.ehmoty .. wów .plas.tycznych ceramiki typu walz, występują wy;pukłe wytłaozania na pGldobieńSItwo piersi kobiecych. CZęSłty jest motyw żmij.i, węża na dużY;Clh warroch :na ,plytny. OpróClZWiieIQr.a!kJi€l~ozlllaiClZe!nli:a s'Y'mbowu Żim1iJjli Gw tY'm wYipa1dkJużmija) wą~ pływający w w~dz:ie pełnił r'olę ma,gh w'egeta'tywnej, pr.zyibywan!ia zasorbów. Plasty!ka piers;i kd)iecych, jak się okazuje, była bardzo tYlpoW'<\dla całego n:eo,Lilbu śrordk,ow,oeu,ropejsikiergoi bałkańslkri-ego, powtarza się także w ee'ramice. kultury trw~ni'edki€'j 2Jiem po,I'~kJkh pOoCząlkowej f<łzy brą7JU O'raz w kultu.rze lużyc:kJieJ, a DJastępIlJie odbiic·i·e jej uj.awl1Ji.a się w C€'r!a,mioe ha:lszrla.tu a lpejj-sk;i'e.go pooc·z ątk ów epoki żelaza. Na obswrl"ze calej EUl10py okreS'u neolitu znajdywano kabi.eee figurki tZJW hogiń płodności. W kulturrze lYlpal"k,iej 'majdują one wielką różnorodność ks:zta.btÓIW, a poooldto częslto zdobi,ollle są ta.ln1a:Ż€'m,Os-OIbną ~I'Upę motywów cer<łJmic'znych zajmują ZDl3ikis·oil"l'I'IlJe.p.(JIja'wi'.l;ją s'ię one w fur,Opiie w 0kresie lIlIII tys. pne. występują w kulturze ceramikJi SZ'llJulIiowej i toporów bojowYl:h. Powstaje pytani,e, c.zy powstanie w tym olkn:lsrie 11I0welgj,) typu po,chówków-kurhanów wiąże się z kultem solaJ'nym? ZnaKi s'ul-anDre dominują w oeramice i w plastyce kultury łużyckiej l w wielu kulturach epok,i hrą·7JU i początków żelaza. Najtypowsze z nich to spirala, swaSltyka, koło szprychowe. EpokJa brąZlU i wYllop metali .k,ol,'):rowych pvzynosrzą gw.alt'owny rozlWój społeczeńsrtw i wznllSt po'Li'OIm'Użyda. W ep()lc.e tej paJIlte:;,n bogów rOZJrasta się, a poszczególne rzemiosła i dziedzri.ny żyda pas,i'adają swoich patTCllI1ów.Tworzą się sy· stemy TeJ.igrijorio-lli,hozofiezJl1oe, roz..wija Is'ię hogata crbl~zędcJiwOŚĆ tY1PUm.i,steI'h oraz zapisy i święte bięgi. Najodobi.tniej na wiel'zeni.adh ludów EW'qpy zaważyła religia sltarOlŻyil.inYlah Greków, dlategio jej W!PłY'wów prz·ede Wlszyr5!tkńuni potzqsltalooC'i mJOŻJIlJa dos'zu:k:iwać się w wier,zeruia'ch dawnych Słow:an. Daj'ej piOlSł2Jukujeautor n:aw:ą'zań ku,lilowj'ICh i ,oibI1ZędolWydhw l'udOIWj'1mzdobnictwie dreWllianYlm olJ'az w haJltu,oh, Całą masę tYlch anaLogi,i przyotac'Z;<lz a.re.aŁu WlSlcholdnij'OlSrł'OM"il3ńsiklLego, 'S'cyty,j,;;Iklte'glo £i.ńisIkilegQ. W dioowrni-e zachow,ały slię �Recenzje, 312 .motywy j'eleni, dopatruje łosi, k'olI1i, ~tóI1e wydawnictw są w 01'3'e2J1;e s,i'ę 5yuniboli pogańslkJieih bóstw meŁrY;C\Zi:1,yx:ih wid2li 'wian przeglqdy :ba(;lflalne palle, i czasopism ~z;czytownj,ra:Cih domów. i de:l1onów, W haf,taic.h zaś w moil.y.we.ch t)'lJK)r,v,ogoo- sitnugli deISlz,c,z;u. PlO\jlaw'i'eruie Slię na ZJiem:I<H;hS-Io- Wie w1CrzJelSln)'lm ~rretdnii:c!W!i,etc!z.u zalPilSÓMThlilsitOlfyCIZJrt)'lc'h, kacl_ań i k'nOl!1lik wY\i,::lśnta :wLelle w krwel3~liIi pOlg.ań5'tiWa.W wi,eflZ€lruiaclh s,1(J[Wiańlslkri,c:h Zdz.oa'clz,a,jąslię Sltane wp-lyrwy hiitrlrdiu1ils'tY,dZJrlJe, Lfia,ńIs!kiiei g:rec!kiie. Sb'pe idee Wlienz'etCJij,olWe u SłtclWia,n Uljlalwnia;ją siię w pocs;Valc'iPerunai Swaroga Dadźboga (b6sltlwa sl,ońc<l), Roda i Róbnic bootiw w,egeta,tywlny'cih, a da,Lej c,ała plejada demotrlów personif,ikacJi s,il przyrody, niektóI"t' z ni'ch Imo'Żlna IPolrównać zaz.n'lcza się wątków 'z .bÓiS'!lwa:mi li iher")lslami grcokdni. Slolla,raych, tj. obrzędowo,ści ku czci N,ajlwięcej u Slo'wil3ln sŁol1c<l spełnianej na święltych, dz.iewitcZY'Clh, lYtSY'Clh,bciŻy!cih itp. górach. Da.l~zyeh ooClZywisty;clh dowo,dów klultu poza źró!dlalmi pilsalllyunli dCLSit;a;I1clzają bieJglalty fo,m{}!iOr s~olW!ny i oIbnzędC\W'O,ść dO>I1GculJa.Relkorn\slu11UJUijąc Wli'ef'ZJe'niradaIWlnYrch S~oIWUan p~rÓiwrnuje 'WlSIPÓLnre, ogóilrnI8l3!łJ:lW!i'3ń:sr&ie i OidirJJosii je, jalk autOIl' elem€!flJty pOIWli,edZJiarno,do SlZelvOikiiegomaterlialiu p()lrÓlw:n<lJWlClZegO pOlZas'~OIWiiańlslkielgQ. IW' pll'aJcy tej dzeniu ZJaM'a'IittOtalkrż.e Wli€lle cel1Jay.chi aiktuarlil1y;C'hstonmuralWań Irnld!oeul'Iojpejazy1kÓMTi S~OIWI~arn.Je<st to e.tno'log~cz,nyc'h p'ra'ca radvleckrieg'o da.rzenlem elfUJdy;cy!jrna i ślffii<l~a w a pochohilj)CPteza,oh U'CiZiOtrleg'O i może dlatJego je3lt nieClndzilen:ny,m wy- w nauce. Josef Lanz, Krippenkunst in SchLesien, ss,. 199 dwus,zp.a1!lowych, 66ta.tJilic, w tym Obszerna ta pralca jest p,ozycją propaga nidoweg'O ch aralkrt'eru, M.arburg Bednarczuk N. ElweIit G. Verlag, 8 ~()I'oT., 9 map. stall'anni'e wy!raźlnie 198il, ALicja wy;da,ną, efektuwną, oidp::>wi'adaj ą cąrefleks nlie p,crzJbawioną y jno -'WSpOIffi': nk:Jwym UipodOibani:om J1JLemieckioh z,l'Olmków. Wydarna też z,o,sVałanaZJI,eoeonie kOlmisjli ws'chordiIlDoni'emiecki,c.h badań ludoz.nawczy,c'h (KcI:TIlmislsion fur Ostdeutslclhe V,ollkJs·klulnde)niemieok,ieg,Q t::>'waiflzystwa ludO'l:na\V1cllego (Deultsdhe 'j-est to pierwsrna z AU'rediem leg,o ro,dzaju praca Lanza. Gese,lJ,sc'haft fiir POiprz)(~dz,a ją VoTk:skl\lJ:tde). Nlie we w~półaut,!)r.s.tWiie KaroSlkJLem opraCiOlWa'nie t~g{) sameg'o temaltru na ooozar·ZJeCozeclh:i M.oraw (Kara,sek A., Lanz J., Krippenkunst in Bohmen und Mdhren vom Friihbarock bi.~ zur Gegenwart, Ma:f'burg 1.974) omówiolna pr'zez W . .so:bi~Laka (Lud t. 60, ,197u). Ki:];~rt jegoCJlPlracowań wycin~owydh, skuLpturen und ihre raskjem ,publikowany Isergebirge ("Jahrbuch \Zo,rientować gólDi:e tych się wyun'ieniię ty,lko fu'r Zu;e~ schlesische os-tdeuLsic'he Volkskunde" s'ię, że a·ut'or wy<s<pecjali'z.ował się w Weihnachts- :biem, lk'lóre w wyniku II wojny 1:. ll, 19'68) pozwa,lają nam p;r'ohl.om,aty.ce SiZopkaT6<tW:l sZoC·ze- świ"l'tQwej lu,clinnść ,J1Jiemiccka Qpuśdla. Podsta wą do <Jip:raoC.'owaln-ia d7iejó'w S;?;O!p:kairstwagw,ia,zd'koOwe~o na Ś'ląsku stały tedy w znac-zn€\j mierz.e wlSIPGiffin;ienia uctielkirtrJ;elrów i wysliloo!eńców niemiec- kic,h, publikowane od że SchicksaLe (S'CihleSlien t. 1,7, 11972) czy we ws'póla,utors-twie z Kaarl)'lkul Die VoLksk'unst der Mann/,maLerei im Jeschker,,- und nich dzone w w różny:e'lh czasopilslffi,a'C.h zi<Jlmkows:kuch jak be.z.pnŚJredl'1i{)pr.zez aut'OIrn. Glównym latach ŹTódl,em byly i ma'teriały jednak 1930 - 119:3,2 do niermiecikJiego a.i1a:su etnograficzneg,o, :l.na la zła się wówczas też pewna i!lość faktów Izebranych od Ni,emców dane wśród zebrane ZJgI'!omaktórye,h poehodzących �Recen.zje, przeglądy wydawnictw i czasopism 313 z ówczes,n,cgo woj'cwó:d:ztJWa śląskiego., L3!11.Zwykol1zy\S,tał też O'Czywlś6e róŻif1e cząstkowe C1p,r<CIt:.cYwaniil pubłl!iik'OIWa.new "'"leIlu .niemieekiah wyda Winietwach. Ale l'it'eratura odnoś,ni'C' sWipck ś.ląskiidh - jak sitW1ierdza - jest jedTh3ik siką'Pa w p0rówl1Janiv z licz,n)ll;TI;ioiprac-()I\>\Ta,n~am'i 'S,z,o'Pekba/W.a,r.skich, na,drenskieh CJzy au.,'t:1iac'kic1h. AUJtor ~:ięg.ał wil;2 z kia'!:'ie-c::z.noiŚ>ci do p,,3'C nie związ;a:n.y.Clhbez,pciŚr<edniJoz te:na,te:n. Wśród nliah n.a pi,e'!"'w,szymmi,e;jscu do dz1E!!jówiŚiląskJich!ko,1eg·iów j,sz.ui1cikiicihH. HofLmall1l!H, pu-blikowanyC'h w laita'cih 19Q;6- '191316 w Zur schlesischen Kirchenge;sch.ichte t.. 1 - 8 ora,z do inny'C'h jeg,o prac. Kioorzysta:IlJie z pubLikacji Hc!ffma'nna ~pow:lidow<'.ło, ż'~ autoT J:nświę.c,ił D'Jljowięc:ejuw.~l,gti,o ile e!':!'±z.i o pr;zesz.łość, dz.iabJnoŚci szoiplkarsk.ie:j ~ewj,tĆiw. Wy/kolf:zYisit:ał w tym oeiLu t.eż r.el>tZitlki a;rclhiJwa1'iórwk!aLegJuunnw Khdz,kiu jaikJo jeuneg'o z głól\Mny:'h Oiśr.;;odkówekispansj;i jelZJui<tt,wna Sląstkl. Zw.rócenie uwal~i przede 'Mózystkim na je:w:itów nie j.est zr.es·ztą .pozbawi cne racji. Zak:1I1 ten bowiem pa"":ugI:,wał slil; n<ł;jha;rd!z,~eljki:JI:~!s'ekwelr.ltrrlli€ w a,kc'jli k,on,t11I'eJi:;Il'.:nalcyjlnejw\~z;ua.ln.ym Qod!c1?;iaływa.n.i:~m reloi',,;ij,nym n'1 wier.nyoh, w ozym "':JIbrazCYw9.iaieBori.ycih Nal'oidZiin w beUejemskiej s,zopce zajmJ'wało nOIClze1nemiejsce. Wszędzie tam, gidtzie j.e,zllJi'ci "dołali dotrzeć Zie swy;mi misj.ami, założyć rezyde!lcjoe czy zG'r,gani'z,ować kc,j.e,g'ia. krzą'tali się >.z'c:z2'gÓ'!n;ie gor\ri'Wiie ok~'h u,nządz€nia eIeI'<;itownye1hslz'Opek bOlż,onarodzerric'wych. AllIklr ni,e om,',''\~i!a szerzej ,genez.y !SiZJ~peki icrh :ro,Z1woju przed rue,fommaCJą, dowodzi tylk·.!, że pewne LO!rmy "Ireal'nlego" prr,ze'dts:ta'Wd'en!~a B()ż~o Nar.oldz,enli:l były "nane już w pÓ';bn.ym śroed!nti'oWiie·C1ZU. Do il'LlJe,h,zallii'oza 'l1J1tailOz.elI1!le D:z:ieoią,tka J'etzJu.:; w k;()IY's,~,e,u:prawialrJie sZJClzegól'llliew k:lals'm'oiralch żeńJskl~cih, jalk u 1k!1aryls:e1k w KTakow:e c,zy u cyster~ok w Tr"Le!J,n~cy.St'Qł;:J,Il;imvo:.J l'orzmlSltala si'ę scene::-ioa t.y·eh przedstawień p!'Z€rZ wpwwaidzetnie obok DZliedątka fig'll!' Matki Bo'slkoiej, św. Jó.z.ed'.'3, T,rzee,h K>ró1ii i;n,nyoh z tłem betJejeffilS!kł1ejs!talietnikJi. Tę już Illiec.o r,r',z;~ltldJ'WIa'l1ą f.~rrl1TIęprzeds:,a wie.ń bOiŻonoal'odz.e:lioO'wYC'ih pl"zek-ształe,l,i, według autoOl~a,dOlPi.ero jezuic;i w w ieol,od'i.guro'W€,z nn;mache:n zak'Omp0l:1IOiWane s'c·e.ny, z reg'uły u,S,t:Jlwian.ep'rz-ed głów.nym obta.r,ze:n. Przy ni·ch ()d~!'<HViało s'ię ekl<)lg'i l ·dia,1:Jg;i·POłąC'Wi:J.C ze ·ś'piJC/wem.Taiką Sozapkę GPra'CiS€:pe)mieli wiLlz·ieć po ral '!J!1erws,zy śląscy wyc,howan-ko'wi,€ jezulickieg,:) Klem,e1lltinoUJmw Pradze w r. 1'56,2. \Ve W,r:ocła'WilUus;t.a'Wi.ono,)sZoQiplkęje:d1lld'k dOlPi'ero w 30 lat później, bo~ cnias'to było wtedy w ŻdlaoZln€lj p'C,z,ewadz.e p1wt.e.sltanc1kiieoj nieł-atw,o podd:lJwało się jezukrk:iej ekSlp'11I16ji.DZlio·łoa,liD'oiŚć jeZJu:utów z,!1.a,la'zła n'atceni-aSlt. jatk pis'ze' alutOlr., sprzyjające w<rrUlliki na Ziemi Kto.dzkioej, p01d!egł:e:j w;edy aU1cyi::J'iJsiku'p,~Vwu w P.radze, a rozwiJal;b s,ię ona s'wzCigólnie b:}g-ait:>po bitwie puid Białą Górą. Jezu~C'i bl.l'dowal.j wtedy S1lO!pkijuż z o<gnJlmnym l'o'Zima'ohem, z barrio.kJwym pr,z,epy'chem, a w ślad za nl)ffili rów.nież cys-temi i f,ranCiisZikaln,ie ró.Ż'I1ych odm!:,an. W ciCVg;uXVII wieku !'Ozpu'Wsz.echnił się już, tera'z 'hez Wijęk.;.zY'~ihprzes'ZikÓid, zWY~'ZJa'jbl.l'dolwania SlZoOI;:Jek :13 całym Śląsku. Po'w.'it:lją wtedy przy k,:}ścitoŁach ~la:sztmnyC'h a rówl1li,eź fa,rny,ch os~:bne ibra'C'twa św. IZY1dcom (l<rdo:ria.na) zOI~c.w:iąz:a:ne dJOIpi.eki n"d jasełk.ami. ZaŁo,życc:i,elemich był p02iho:dząey z Opcila pol:ilkii jezuita Jan P,csmuT:ny. Do bradwa na,leżeJ:i z'wykle Cihlo/;:Ji'Z dko!Joiocz.ny'c:h wsi. Były orne niekiedy haridz·o lic.zne. W K~odZIku na pJ"zykb'd liozyło birarClt'WJwr,. 173:2 aż olkoł:o dwa tys,ją'ce iczłQ!IlkÓ'w. Sz~pki były w owyc,h c'z01\Sach kiO'!'T1IPQ1zy.cjallui fiLgiIlralnYimi, kń:óTe us:tawiatn~ przed .głównym oł'la/!'.zem w ukłaldZiie piętl'uwym na s,pecjalnie z.oudQ'Wa.ny-ch o7)dobnycih .I'US'zitJotwaniaoh(pegma), si'ęgający:clh rui,eTaz,do s;!c1e,pienia prezbditer;,um. S1yil.-ow'J były one dOlPasowane dJ wnęitJTza ki:J,ś.clioła.BY'wało, że zmien'iano na n;ilch k,OiITIIPO" zycje, te:matY'CtZI::li,eodjp()1wi·eidIlJied..> posZ'ozególny;c'h faz roku kOiŚC'iel:negJozjeg':. świętami - jak ZW1ias'1:'CJlWarue, B~że Nalfoclz,etnie, TlI'zeCohKról,i itd.., przeidsilaw:j,ając �314 Recenzje, prZ!eglądy wydawnict,u; czasopism nie ty:U<;lOcykl bo2;OUla:roidz.efi'10wy,ale też ~all>V13.rY'j:s;kl, a naw el c.alegll rnku Iw'ś·ai:eLn€g'O..'Dakie jaJkiby już S1t6łe rusztowan!.a s:t.aiWU'HlIO cor·a·z częśah~j IXzy bc){;,znym oJłt.aJrZiU my w kaipli:cadh, by niiJezai3ła.ni:nły ołtarza gló·N.nego. łiigury tych S:ZOipek ezy Bożych Gnobów były w ciobi.e ro,z\\<1imętJegt)0ar,oku pełl1Jo'jJIl<lstycZiIle,aiek,iedy ubnall1e w kosz.t,c!W:ne s'zaty, ~wła~,wZJ le, które miały tYlI,ko glowy i człOlrtkii wyr,z,eźibi1one z drew,Dia ozy uformowane z k';JI\oIIO'waneg', wosku. Później, głównie z:alś w XVUI wi'ekiu za:;ląplły joe pOISltaC'icwy:cinane konturowo; .ma[rQIwane, us1loa:wi'ane w kra'j'Oib1ra,zG'wymHe kul:i:sowyun, mwl,c-wanyml i,lu,zj.oni,sltyciZnie. 11wÓoraamiitycih fa,gur i całY'ch kompozycji! b)~wali .n~('<rz.adk,(),bwm artyśei - jak M. W'itLlunaJnm,j,ak uczmQl\v'ie A. dei p'r;zza - C. D. Asam i bricl,t Ch. T'dlJ.S'ch z zaik()lllluj'elZJUi:tó'W, c'zy też w styilu T,aUJslahama,lująJcy jezuita o. Jan K.ubeń. l'I'eJ11Juw,31pamiał.emu I1C,ZJ\{'wj;towis;)cplmntwa położyły wnet kres woj'ny śląsikJie",z.aJjęc.ie!lcraju p.rzlez F.ryderyka II, da.lej pozwią.zanie z'lkc.rbU je.z.u:Llaw, w·l'es.zcia. l'aJqjIOlna'l'LsltY'c:z;ne prąidy do'by Oświ€lclenLa, tr.aktująoe swpk;i jalw wypoSoaienie k,ościolólW w niernailJż,e dzi:ecinJnie naiwne ul"ząJdz,enia, a 'to spmvod:;walo. ż·Q biskupi wyoo:waili zalk:arzy lLrządzaJlie s'ZJOipek w 'kJościole. zwl:a6·zcza t,,:kiClh. kJtóre miały jakie.ś urządzenia dG!daltJkowejalk StPlLSiZclzaJlIie a'n:iol·ów na'd staj.enką z l.J;twO,1'U w stropie kO)ŚC!i'olai tym pOldoolbine,rUiahowe efelklty n~,tluTY lea tral:nej. Wte.dy tl :izl.)pkl. do który'C'll wi'erni plr,zyw)"kll, zaczęto u,sitawiać na Boże Narodzeni,e w doma'c'h i to ni,e tYillko ka'toll1iJcJk!ic!h, ale też pl'OIte&t!alnckioh. WY'kr>nywa1:i je na zamĆlwjeIl11,~ artyśd do,tąd pr.aclUją'cy ella ,kooc,iołĆiw czy też wYl.;';J'eajaLLzowani sZOlp,kan.e spo.środ n.iektóryJah I"zemieś!Jn[ków. NajC'zęś·Qioedjednak k,ons.t:nUJow:anoje w dc,;nu sam~u na wliaiS!llYuży!tek, w czym celowa:l!i gÓlI1l11iicy i tka'C'z'e. Wprowadzv ..Lli oni zwykle do kra)j,obuazu dta:azJające~o s'ZJoPlkęze Świ~ą R'UJdzi,ną :;.c'eny z życi<! c-o.dzlienncgo i zao,pa'tiry;watLiS'Z~i w mec.haJ];i'zmy Wlp.r,awia1j·ącepO.:;ltaci.epr·zy w3·rs.zt~ta'cih w ru.ch, a l1iaIW€'tporus'zają'ce ·Uirządrz.entia w kClpaliniacih itp. T'ego rodzaju szopki poj.:.l'Woiały się 1leiż'W miejsIcech odpUSltOlW·YCih., jaik znana i do) d1zi,ś czynna szopk.a w Wam.bierzyca'CIh, s<koru;:tl1uomvaJnaokolio Hł32 r. przoz zn.ane@o ,;,z"pkarza LOn:giJllusa W:itL'g.a i r,olLblwdowa'n~prnez jleg,o syna Hell1lT1airm. W XIX wi,ekl.l siPI'zyjaŁo sZJolpkarstwu ;domowemu rc'm:.lintY'czne rozllliłuwall~ie Się szopek l.lłalt'wm1o leż pcij,a'WlkHlJ:,e si'ę na ryn:k!u H:I1kus:zy drukiClw:JJly'ch teC'hnlką!i,tografli'c-z,ną .~ post aCiiami s'lJOl]JlkQlwy'rnIi.. Nalepiano je na tekturę czy deseczki, kOlfltUiwwo wyl'lna.no i C.zęS't,O kO[.Oi!'l(JIW"dlno.. Talk przy'g;O!tO'WalOte fiJ~Ulry w:~tawua.n:o w O!s:zlk!loneskrzy'niki z odpowieiCI:nilio'Z"a:k!OQ'TlJpcU1loJwa:nyim nem kra}obr'a:m"""'ym.. SZJop:kii te wUeszaln'o na ścianach lub u:s'ta,w.iJamow ŚlWięty.m ką'Clie, a C'zęslo Wy:slta'Wlil31lio w ,ok:r1i,e,by mogły być podziwia!l1.e prrz;ez pl"z£CihoidJnió'W.D.la \VY'pOis-a!Żem!i:a takich Sl·opek w fLgury k1.l9o'Wano też na>dia1 w miejscach pą;f;nj,czyclh, ~cZJe:gól!Ilie 'W Kr.al·ik,a·ch po str-onuc cze.s.kiej, maoo'W'o tam wyoiJn:atne pCIS'taoile świętych, a późP..i,ej też odpo:witednie f'abryc·zne f;j.g;u:rlkii .. W XIX wileiJru l"O'Z~~'zec'hII1H s,ję w kręga'c,h pI'o1iestaackioh ,zwyc'Z,aj UlS,1iaWlhll1iia na Boże N:a['otdzen.ie piętnawyoh ś,wieCtzmików, zwa:ny'c-h pLIamidami, częs,to z posltaciiaml plr.z!ej~ymi z k,atol.i:ok!kh sZQpek. w llUldDlwoś'cii blie'de.I1mei'er,o:ws,ki trYlb żY'oia. Wy,kl.mywanie z,wyc'zaj :budow","nJia s:ZiQPelkIzaonilkał ,jednak już po,c; ,ooniec XIX ,wil,ku. Ale ul-aJl!otwalo go powszechIIle w EUl'Oipie na przełomie XIX i XX wieku ?:a,inleres'owan!le fOIdJZ,iJrną sZJtuką i :t:raodY'C'j·ą Wldi()JWą,w śbd za tym OldpowiedJni.e uki,erunikowa!lie ,;,z;kół rzemliQsł 'aJr:tysltYCZJnY'l'ih, ja.k pClWStał,etj w r. 1902 w CiepLi,cówh ,;,ZJkołysnycerskiej. Jej wpływ na pcmo'wllle oŹy'Wieni:e s.zqpka.rst\Wl 'na Slą\Siku za.znaczył s~ę sz-czeeólil1JDew p1i'ffi"WiStzyc:h latach okJr8SIU międzywoj'ennego. Urządzano wtedy 'nalWct wyi'taWY s~oopeI'''''w tym również mu'~eail.nY'ch Oikazó-w, jak w lćlltach 192'7/28 i 1930131 �Hecenzje, prZ'e.glqdy wydawnictw i czasoptsm 315 w znanej l tradycj.i s-z.o,pk,a,rskiej Nowej S::;.li. K.res tym l.ah'lIte:res·o'wail1:i·G'IJ11 zdaniem autor.] położył hiLlery:z,m. Tak w najogóh1ii.ejs:zym skróCILepI'Zedi:taw;'31ją s.ię dz"eje s?Jqpka,rstwra na Śląsku l>maWli,a'nep.I1zerz. Lauro drobliazgolWo w posz,ClZ·etgó~nyc'h reg~()I:1a;(jh,mias,ta'ch i w,siach. gidzie d[)mi:IIc~wał przed r. l:94i5 żYlwi-ołniemieciki. W tym Cigóln)1m obTalZiiewYlrÓri.nia się zda/niem au'tl(),l"awy,raźnie p:;h.l!dniiOwa i ws:dhc:d::lhI część Sląs!ka, s,z,cZJegóIJ1lic z-a,ś prowobr.heiny Slą'sk OpOIls,!<.ia;ż po KJliUJczibork,do I wojny sWl.atciwej przeważ,n.le polski, a w ni:elktÓ'ryc,h rejO'naClh, j:ak pnzyZlnaj'e aute'!', rui'comal WyłąU2:Dlic po,lsk~. Na tyc,h terena,ch lm>aj!dujet,o swój WY'ro,zw .s,amej ,nazwie s'1;'()pik:i - jak bet!ejemk<ł, belLlehem:ka, betlemika, betlej-o., be,tJej,ka, żłobek, 9tajeruk.<.l - tak w okollky Rac:i·bCiiza i KIQźh, a gl'Dltk'el,bet!eIm, be~l!eja, beHpjlka, sta,jc:n:ka, ż!':Jr'J:ekSIZ,OiPka,s.wpicc, dom-e:k, z.wo:nek, kast'lli, tRlgH'cz -- na pr:awobrzeŻlnym ŚląsIku Gid Go(>załkowU.c al po KlucZ/bark. Os'btrIi'e dw,i,e n<I'Z!wyzwiązane są wyraźni,e ,z Siz-oplkami wYPCS<1'ŹOnymi w rLlJchome fi,g;urki ku:kiełkowe "typu kra,k;O'w.sbeg,o" j'.lU<;joe ok,reśld La,nz, obl!lO's:wne pTZel. k(JIl·ędC'JikówpD denna'cih z życzer:liami i ś,pi'€IwJJą'cyc'h .ko~ędy, Autol' stwierdza, że to chodz·en:ie zs<z-opką j.est tam Sit'ł.rą tra,clY'c.ją, d ż,e gwałtownl induSibriaLizacjia dokc,aaln,a w clią@u XIX w:teku nie zahamqw:lła tego ;:;z,opkar,sitwCl na pr,zemy.słowym GÓl1nYlm SląskJu, na,zywa ,,:małYlm cudem". Trzeba jedJna,k zazillł'czyć, ż,e lud:J'we bożonan;dzenio'we obtnoiŚne sZOJpki nie są j,adY'ny!m pmzejawem jas-ełk;owy,ch zwyc:.mjÓlw, bo w Imk1i'o.łaiC!htriVia naidal usta.wi.<l:niie SlZOl;J.ek, a s'wz,cgóln;ie w tym upodobani,e wyikaJz'ują fra/fl'crs.ikaJnie,k:iórzy labudo.wują czę'>to cale prezbiteri,UJm !<'l'nj·(Jlbr.az-awymikO'mp(),Zy'Oj.a,mire stajenką i t l'laid)1cyjnyuTl i pc:sIVaiCiannli. na'j.chętniej wicLkof'LguI'tClw);mli.Autm jes1t t,cz świadc:m f.a:kitu, że OIsli,e dleilc y (L b, ziem w,s'chod!n;i.ch i Rots:kii cen,tlraLnej 110:ZPOWSlielClhniLi ter,az lwy.ozaj chc~d'leni"l z szopką i gw.iazdą ;na wi,elu rej-olOa·ch Qldzys/kaneg-o ŚląS.ko<l. W mia;rę ob'iektywDe ()mów,j'eniJe prnejtawów polski·ego chrzę-dc,wego Siz,opkar.'itwd na Górnym Śląsiku, zawa'nte w oslatni'ch rozdzi'alac.h, na'L1eĆ:.ho.walfiej'€Is,t nawet pewną :sympatią wla,ściwą dla baidaicha, który z prZJedmi'otelm swyC!h d8dek:ań z\v!iąza·ny j.es,t c)s'obisltymi OdC:Z.Ui8'iami i wrażC<Diiam.iz lat mł-8,dośaL Mało t,e~o - aJutm wy,rażnie podikreŚ'la, że j'ed:nost'!'onn:e tmlktowanLe ZJagadnie!"Jiai opiiero:ni'e Isię l.i tyTki) na b<lJda'lliirach niemi·ec.k:i!ch j€!sitme<Cizanłę·dną, bo szopk,j,J;st wo 'j'a:k'O.ZJjaJWl:I:oJko Ikul'tU;I'()we wy;:ięjpująoe zwh\ls.~~'za w dobie balr.cikiuJ1la ZJn'aJCZirly,c:h ch~z;,l>Da-ohEUlr:e:py, od PirenejoÓ'w aż w głąb kirajÓJw fUIS.k,i'c'h,z~'Sbu.gui'e na· to, by bylo prze.d"tawio'm~ obdektywnie z uW!z,g.lędniend·mn wyni!ków badań ws'zy;>tkJc.h za'i,n:t,eTes'O'Wa'ny<:'h .n:iun nafCIdów, o i:le zaś chodZJi o Ślą,slko,to z uWZJgJlędniep.:i,empulbliika'c'ji polskich i cz,et>kich. Ze aU'to'r tę' rosrd,dę stosował, o tym śwlLaidczą pgyjpisy, w ~tórY'{.'h c.zęs.1:o powolul.ie się 00 G'dl1iOlŚną1i'teraturę przedimiOitiu, w t)lm ró!\VTI'Le:2: nanajIll!8\VS1Z2 publi~acj'e po:ls:ki,e.,j<'IJkna arrtyku l Z, Sta's7-czak (mylnie St.al~c'lZak) w "Zels-ly,ta:;m Etnoglra,f:klmyc'h" t. l, 19·64, omawiający In, in, ohod"z€.l1iie'Z s:w:piką w Kk~dzik,iern. czy H. Wes'olowski'ej o "Święcie G01dów we Wsi dc:llllOśląskiej (W,roiCław 11970), . Mimo tak dobi~tnie podlki1 eśl'a'nejpot.l'lielby obii'ektywiZ!lnu badawc.z:C;g,oruLelliSltr.zegl się i'edlliak <lJut'OIf,p,rZJemocż.negowpływu tendency.j;neg,o na:św.iJetl~nia w niemien..:kiej Literaturze fakJtów kuJtul'oCIWyah na e1;,rukznyc'ł: pols:lQo-11Jie.miec:bahOibsz..:.u<l'cih sty,]wwych, I ta'k La~n;z.,.który z,agaJooiemaa meryt-oryozne U'S1iłuje w pos:z'~egóJnyrc.h rejonach przedstaw,iać na tle hi!st'Oifyczno-ku!'buro,lnYlln i g-ol5'porda.nc'zym,operno e niieraz pojęoi'a,mi i tw.i,er.dzenimni znalIly:mi nam d:o:bmze z tego wła'śnie ni!eobie!J{Jtywne'gn ma,ga'zynu naukowego na5izydh z,a·dhodnLC!hsą&ia,dów. Pi,s:ze na pr;zylkła'd, ź,e Bes.k1ild Śląski zasie.dlany 'został w XVI wieku prz'ez tny różne llIidy: SIą.za,k6w (5.c.'hlon~aken), P:[J1Clikówi pnzyibyłych z,e wschodu Wa l:ac.hów. OlTh'1iw.i.ają'C wSClhodn:ią granikę 1 �316 Recenzje, prz2g!qdy wydawnictw i czasopism Sląs·ka s't;wj'elfodz:a,że niLe'pokrywa si'E; DIna z czę&to zmienną .grani'cą jE;zyk'(1wą. lecz. ,za:k.TeŚllapOrwls\ały w dOlbie śneckljo W1ieezr.ej ~J1Ionizacji pewli,en o~lsza,r kultur,owy ,(K:u1t,ulr,raum),ktĆ'ry po II W:.jIClt1e św.ia~owej zestal zni3'z~wI]lY, CI k.tÓ1ryd).IE'ko pr:ueIkcaczał p0iliitYfCiZl:1ą gTalf1Jlic'ęŚ'!Wika obejlITllUJją:c~ĆIWiili>e'L języ,~oiWo ślą:sik'i Krolków. Twier,d:li też, że kiedy w XVI wLekJu pOIjawił się z p':)!llJdnia 7.wYlCZnjus,law:ialaid szopek, to Iew,Jibir:zeimy Śląsk by'l j'U,~ kUl:,turowo Dli'emi.e'ckd,chQĆ języ1kowo je'.9?Jcz<' ~nlslk,i (s. 2). O ifl'e za,ś chodzi o Z.iemię Kłodz:ką, to aulor z nacr"sk,i'El:np-'Cl,'ueś,\a. cle nJ1gdy do PoII"k:i nie nalleż,ala i nie m,o,ż,na j,ej .z·~licza(: do pol:sk'j-~ląs"deg() O"JSZaTU Wlc'Z,eimeg,ośr,ednli'o,wi'Bcza(s. 2 i lil9). M:)żna z;'o?Jumrieć,że LaJlz.Jwi brudno się wyzwolić z utnwaloll1yeh przez h,i"tCIroi·o6raj'iięnLemiecką za.pa:t:rywań na dz'eje Śląsrka i jego stu'sunki !uocirJJ{)Iś'coi()'we., l'hocby o:"e poz'orstawaly w s,p,r.ZJeczno,śc,iz wiadomy.:ni :nu faktami. Prrec:i,eż /S,I'I11 Lan'z stw,ierdza, ż,e tam, g;dz.i.eprz.etrwala poib,ikość, wykaiZujo·:,ona ścisłe zwią:z.ki w ob.rzędOlwośc'i z cały1m poili.5łk:m()bs'~a,Pe'ffietniJCznym. Jeżeli, pJwt3'rz.1m, można zruz'll'mi,eć, że aJllitor mim'o jegra zaS!1.rzeż,eń palrzy na dz'iejoe Ś!ąs:ka przez pryzmat naul{i niemieckliej, bo tatki obraoz utrwa,IJił mu s,i~ w śWiad:;mości, to j.edn.a.k tl"udn,o pnejś-:do pQlrządlm dZlienn.eg'O n:.,d faikte:n, że aubo'j mów~i o ludn:;,ści nierrrJi€ckie,j, która uc:i'ekla p:'zed zJOJLiżaoą'cąsi'ę a,rmfią raJooiecką czy też z.Q.'>tab przesied!o;,u, j;.rk:) {' Hu,(kiaoh wypę.dJz·cnyc'h. Powt.arZ3. to oilce ślClrl1e pTZy każ,dej okazj.i n.l·i.ręt.nie, n',,;we't w ba.l6c'h pr.zypadkaDh, gdy Niemcy na w~a's"·e życzen;ie wyjerŻdż.l,li, jak RilikJe, os,t,atni dy.rektor Sizk:oly snycrers:bej w CiepJi.cacl: (s. 1112),czy jak r;;iClzi:na Wa'chsmannów, która o'P'u,ścliła Ślą5lk du~er,o w r. 1958. Teg,o okre.ŚJenla autor używa w,ięt: &Wli';1:d:J·:nie. R'a:z tylkG, praWldOi;lOdcohnie pT,zez prz.e:;,c1Zen:i,e,mówi na s. l4!1 'O "Uoc.iec:z.oei wypędzeniu (F1!IU'Clhlt urud Vertl'eiibung) l'llidnoŚ{:,ini·Clll'~eck;i'ej. Te Zlgr.zytliw,e n.aleciak~ś'ci w poiWaż,nej publi,kacji mQgą zrnić pl)ls.k'i'e~o czytelTlJilm i Zln:iec.hęcić go do zapcznanioa s.ię z godnym uwagi dZiicłem L,lJlza, stanowiącym lPierwLSząplró:bę cał'O,śc'LOIWe\g,O u,j~c'ia hlIS't'ol'.LiSlz::(J,karstwa n;.r Ślą,ku. A szk,odl, bo jes't to rZJe.c,zPQpr'uedzonra pracą i'ście henedy1k!tyńską w wyłuskiwaniu z rożny'ch poś'redn'Jch żródeł llIaddr,~bniejszYiah nl wet inf'o.rmacjri o przedmio'c.;e badań. Dla LarnZJalm'ŻJdataka inf'011macjra je,s;t cenna, a.le nie tylko z uwag'; al mentum zagaldr.:1erJJi'a,lecz rÓwllli.e,:żz chęci pr'zypo.:n.inal1lia "wypęodw:llYlm" zi~mkomdz;e;jów (}joczyźnLanyc:h mikrorreg:i'JinÓW, a nawet dizi'ejów poszczegó!,nyoh r·cdzin ; mob oraz k'h dals'zy1ch losów pJ wyj,eźdzue ze ŚląSIka. Oka:i\ję do tego daje mu srdma lwnSitI'UlkicjapTa'cy, kitóra,s k~a:da s,ię jalklby z oo!p'ls.a'D)"ohna k''lJnwie SI?JY~kI<lJ11g,twa dz;iejów 'OIWycihrnikmregi'onów z ten:1enoją, alby najdrobni'ejs,w nawet fa:kty nie p:lszly w Wipomnlieni,e, ktÓire ś'WiaJdozyć mogą o aktywno50i kJun:uraJnej Niemców na Sląsku. L"1!Il<lrzecz że wy'd.:rby!te iPI1zez L311= fakty wzbogacają wilst(JJiony sposób llilSZ"! wiedzę o t)"c>h re~imw.c.h. Sl}c.zegÓiI'll'ieinteresująco prz.edsl<l!wionl je.~t pr,zez Lanw lSp-r,awa eksiPatnsdi j·eZJuitów na ŚląsL~. idl działalność misyjno-pw.pa:gand"wil, ,w wtórej s'?Jopka odg,rywaia n;'erpośJ.ec!:.'l;iąrol~ jaka narzędzie rehgijlleg.;) oddJzi:alywani,:J, Wli-zu alne.go, nasY~()Inego tak cJha.mkterystyczny:mi ef,ekLami ban,kc'weg,u obl·u.wwaDlia 'i która za,chęe:ał'a m'e za,kJo:llyj,a'k potężnych krzeszowskic,h cyster,só.w do po:do:Jnego dZiiała:r:,i.a. Ta nurpuły lllld:>w-a f.(JInma pr.zekazywania treści religj'jnych ?Jna~,dowała 'uznalIlie, bo hafi,ala w upadobania szerokich rzesz wiern)'1ch. DZ'lęki tem'll weszla do ~u1,tU'ry lUJdowe:j jakJ trwałysikłaodnik obrzędowości dm·ocznej i z nią związanej ~WÓI1C'zoścli a.rty,g;tY'C'?Jn~j, plLYlhierającej jednak w kręgach niem:ie",ki'c.h w p;"zewdżająCoeD mierze cha'ra'kter madrs'"ork'QW1ania,·czY'm z.asadniczo różni ~ię od po·lskiego SZ(JIPkarmwa ludowego. Stanisiaw Blaszt:zyk �Recenzje, przeglądy Andrzej Zaki, Uwagi o archeologii 19713/1'9811, s. 2~1 - 253, i L, sum. wydawnictw 317 i czasoptsm Wyspy Wi::lkanocnei. "SympCisiones", I A. Żct'k,i, znalny W',!:,.k-'d!'Clbada!cz Warwellu ~rn. ilLl,cisltartiniilO ArcheologiJ Wawelu, ,.Z ot,chLwi wi~:ków", XLIII, 1977, s. 21t9- 251; Jak ros/D wzgór.ze, tamże, s. 252- 255), Kr;'ko,wa (por. Pcczątki Krakowa, Kraków 195,5) i Małop(~l.ski (ArcheologiI :viałopol,ski wczesnośredniowiecznej, Ossohneum 1 974), amheolGgii gór (Archeclogi'7 wir i probtemy arch2(logżi karpackiej, "AJCIt'aA,I1clha'eok:,g!i'c,a CaTpa't:hica", IV, l\9!52, s 5 - 7'5) - Ka.rpa!. (::YlT. m. l:n. Burgen der Lausitcer K'ultur in der poLmschell. Karpaten, Sym,posium 7:U Prablemen dell' jUl1igier,en Ha],I,s,iaibtzei,t in MitteleUl1C,pJ, Brati,lava 1974, ,s. 5<)1- 5-04) l Andów CP'OIr.ArqueoLoQia de las montanas y algunog fenomenas de as'entamiento en los Andes pernanos, LOlrtldon 119'77;Ayangay, Polskie> odkrycia archeolog-iczne w Peru, Lond:;nn 19713), jak<} pi'el'wszy pOll.~ki a'llcheck;lg podjął w roku 1973, nu za;P11C1s:zenieS. A. Rapu, ki1erown'ika 011~a!I1izując,=go s'ię Muzeum AIL'cheo,log'icz'''e,g,(),badaniG 2Irclhecl!'o!61ic'zJnlc na terEmi,e wyls'py W:i,elkanolctnej Z pogralnictz,a a,r'cihe:Jk,,gii polska lilteratu'ra cidno\,,;'wuje jedy:f',i'e dc!tycihczas pr,a.c;: A. L. Godlewsiki,ee"') (Charakterystyka antropologiczna dawnych mieszkańców Wyspy WieLkanocnej, "P,ze~ląd AiT:ltrqpal,clgiiclzny",20, 1<954,,;. 105- :li2Jfi).AlutOlf s)'lgnail'izmoc uwagi na temat chr()ll1CnlC',Ii,i i ferm na:jdalwni1ej,s.zego (),sla.dn:iclwa WYE;PY,p!'Jlc:he:dJz.enia kultury i j-ej c:iągLścli, cme'lit.arzysk i PrzYlPus:zc:z.al'llyclh obiektów Oibr01l1Jnyc!h ora,z za,glafdinie-ilkOiDiSle'l·watolr,,'kiic'h. Zwraca przy ty:m u'walgę aa ibez,s,po,nne za:słu,gi Ekspedych Nc)["weiS:k:iejT. Hcy.erdaihla, k'tÓ'i'a pilerwsza p1od}ęła tu wy'k'CJlpa>1iskcl ("Pozna,j Swi~,L", IV, 1i9'55, Nr 7, s. 44) i s!~wor1Zyła pC1ds.t.awy dilG da,Lszych biadalI nad hi.itrJri<.j na,::dawnie;sze~o Cisad:n;dwa Wy"'py. A. Ża':)"i_rJJi!ejesit jednalk ZlW1cdenniklem hip~j,ezy bez,poś,wdn:icih ()c1c1zLllywail ludności paluldnioW1o-ameryk.dlsikiej, sa. andyjskiej (d':dat'kuwego p!lwarcila jege> al1gumentów ,poda:j:e w nieznamym mu jeszcze artYlkule D. R. Yesner, Martime Hunter-Gatherers: EcoLogy and Prehistory., .,Curent An'~h,rop-ok"gy", 21, 119:80,s. 727 - 750), stojąc na grunoie PÓh-:lclcno-'ws'Clhodniego rodowodu mi'c:3zkarllc6w Pollinezj,i i alll.[,cIIliClmiic.zr~-ego fIOIZWQ:~,U ku:1>tury WySiPy W:ie.l.k.c1rNJ1Cnej w szero!ki.m kręglU dawnych k'ultUlr Ocea:ni:i. O:lbartc!C'zmieprzyszłe da,bolwatnia metold'l CH wykażą, czy nalj,sitar:slziakJl.vJtUIl1a dckarŁa na WYlspę z pół!I1~lcJ1ego-w"c.flodu z MGirkiizów, C'zy z,e wsclhCidu z '[:cllJ:g;a pr:zez Wy;;py Towa,rzy:3twa. lub Pirtoairn. 1 Jan Gurba Atlas języka i kultnry Ludowej WieLkopoLski, pSid I'eda,kJcją ZlerlJ(;,~aSoIhi'era.js'lmego i Józefa BurSlzjty, t. I: Gospodars,two domowe pożJ.fwieni,e, cz, l. M1a:py 1- I:l6 i 9 map IXJmQl(Jr,i:szych;oz. 2. Vls:tęp do oałośui - WY'k:<LZY l komentarze do malP 1 -11'5, ss. 172; t. II: Człowiek przyroda, cz. 1. Ma'py LIliO -,2'35; cz. 2, Wy.kazy i komelllta,r,LJede> map l!l6 - 2:),5, ss'. li4l1,Wir,odaw----4Wmi.izawa-Kira~ów--·Gidańsk, Wydawnilotwo PAN 1979. diwoma laty zoslały w)'ldane dwa pi'erws~e tomy AtiaJu. języka i ku1t-ury Postępujący z'a,nltk gw,alI' .i t,l'adycyjlnydhellCHnentów k'u,l,tury WielkOlpo,l,slk'isprawił, iż opra'c,qwani'e atJ,asu 'lego regionu "tall) stię isrt'otną pSltnzebą IKYZ'llańl"kiie:g.o śroldO'wisika naukoweg,o. Malt,eI1iały dotyczące Wie~.kopo'lski. klar,e zostały zawarte w Polskim atlas:ie etnograficznym jctk l Malym atlasie gwar polskich. Przed ludowej WieLkopoLski. �R.ec(''rlzje, 318 przeglą.dy nne s.aty,slfakcijm1lOrwaly badaczy du na ogranicrlOny 6ÓW. które i cza.wpism r'egi,onaJ1nrejkuj,tu.ry i języ;ka zl'likr.es tematyrC'.zmy i .nader rzadką Z06\tały uiki€lnunlkorwan,e na SZ€?'Slzym tile ogÓilnotpo1sk'im lub ludowej wydawnictw Wielkopolski problemy n:awet s:1all1.>OI\V,i witem bard~iej ogólne. ogó1'no••• lowiańsrk;im. stl'ClZegol!ną pozycję >grafiili, ze ~ZJg'lę;du nra Sjpeicyt£ilclzlną,kJoln~IKiię WielkJopols,kJi ze wzglę- sia1tkę pun,k·tów badanych aHa- rozpa1'rywa.ne Atlas języka na i kUltlLTU w cIior·oIbkJup:~),ls.kiej karlo- (JIpra'ClOlWanliaIiI1Itegrallne uj:mOlW.all1'ie zjawrisikkJu!'tulr,owycih s:kloln:iło twórcÓ1W a,tilasu do połączenio wysilików baiclawcz)"ch dwóch dy:scYlpll.in. trj'" e.t;nogcr'aiii i diiaJeklt()ilolgili. Niewą.t:pl iwie wykor,zystano z teg'l) lZaikre6'1.1u,dane p!fóby nau!ki altla;sówregi·Q1J1a'lny1Ci!l frmncuskliJej, j,akJie mal,azły J. (ijJlaT.: Bedna,rski, Etnologia 58' - ro, przY'pis 26) ~elspół bardaj\M~'zy do P;rIł'C 'r1<J,daUa~em. j';,. jlUiŻ onganiwlwa:ny iJ. Buf'S!zJty" r,eclJa!k't!O!rów wyicliawnilc:t'wa. W skład lrarta,cih 60-t~ch, terenOlWYlCih jrak ~opJ'a'c()iwania bad.o.!l czyk, w który był Anclir:zej w reaolhecjj "llUd". Imap zffip~lu, weszli Z. który 1977. Monika S"1:anrisław BlaszDamuta Gruc'hmail1,owa, rSkroClZyrlas-StawiSiko ,i Z)'Iglmu""1 Zagór;s'ki. f{)kiu. Sc;ibliera'i'skireg.o po·d,jął się :n~alizac<j;i z e~.nogro,fów: Bre'liC'Z, B.oJesław JaIDIUI,oz.ki.rewi:oz. Bo:gusłu,w Li:nette. Honora,t'a lknnycih t. lH: Zf\9tdł 'WtWiCI1d'Zomy w 1970 pard !kierow'llrictwem Glf'ze;grQl1zSka~'S:kii. DjaJeki(J.J.OIgÓ!wreprez,entOwali: wak, wymz francuska, P€'nJkala. HE"nryk No- Do współopracy7...aprOSZ()I!1'1 rÓWll1Jteżhil:'ltoryków z I,D/;1ylutu Hil:'lt,oriri DAM, iktórzy z,apewni.li obiektyWne prze<'l,ankii dla interpr.-€'ta-c,ji układóW greagrafic.znyl~'Ih w zakresie zjawisk !kUllltu'rowy,ch l językowych, w po;sir:tc,i :pTzY'grOitOlW'anychmalp pQtll1orc,IJIiczyol'1h. &><aliz.owa':l;e w art-Ias-ie ;pIl'ailly Iba,dawcze obyły rÓ'\V;n:i€'żlkolnsu:l'IJowane z Ins,tytru.tl'l:n Kaf\edrąEt'Ilogmlfili sikieg'o Towanzys'twa w F irl'0l1.0gli i P{)'!sikiej UcĄjM, KQm1'S'ją Języilooiznawc..'zą i Kć),misją PII1Zy!jaciiół Nauk ()rr<l:Z Klo,misją Slawi,styrez,ną OddZJi;lł'U PAN BoznaIJI~u. AitJlras J'iJnaITIs'ował WY1dział l<JU!:tury 'I S:r.tulki Unędu w P()marni'U" istoltn:e;j .pomocy kiewlic-za w PoznGnilll. T,am pierwszy '115 map w tym 'zakresie urd:z'iel'ił równlież G.Hasu 6ikł-a-dra się 'zdwó{:'h UAM. Etnog;railieliT1ą Poz:nańWojewódzkiego Uiniwers)~tet rciZęŚ>c.i;p1envH7..ej, k.tóra A. Mic(~':Jejimuje al!1al'itYClZll1Y1(·h-~tnog;raficmY'c..ih ;j di·a~e:kt.()lh)giCrznych,az:ę.k:i odrugJvej,rte~sl{)fwej 'za!Wlieradąerej ws't.ęp, Imóry IprozY1llQsi,omÓWi'Elnie wtOiŻel1 metodycznych doltYCZą,cy2h kryteriów doibor·\.J l~r;'a!tikiipunkiów ba clia'nyc'h. 'klwes1tionalriusza oraz wykorzyst':vnych techn.i,k ikar1og;rafi,('lzny.c:h. a loakJże ins!truk,~~ję red;]'kcyj'~ :i rkomenim-z.e .do map zaW.aTtyC,h w tom'ie. T,nm dr.u'g-: za!W!ier.a rko,!ejnych c·e diarJ.ek'to.lo,gioznelj If.:'r;l'Z odr~b'ny zest.awu p~tań częśc:i atlasu. l tekst '1'119 tTI1IOlp a,oo.l'iitY{.'ZJn~c~h () lem·aty- skbdraiją.cy "ię z koOlment"rza ,reidaikć:yjn'e.gn k'wes,Vj,oI!l<l.niu,3'Zkl UWZJ~ędrni':JnYldh na ma.pa'Ch zamieszcw!D)"coh w tej CeJlem twórco\\' a,tlasu, jak podają reda-kt.d,rzy. jest wykaza,nic sip('~'yfik:i p:'o- o.lemów jęz)"k\l: rkt1I'Jtury bada'niego r'egiQ!''U W'ielkop[~Is<ki. Tak ambritnie naSG·eś!'lpe za,dra;n;i'apróbo,wMUJ ,!'€>ail!rww<Jć:polpnzez .integra0ję ba:dań dia.l,ekkrlog,i'czny.e.h i e.1J1{)gJraficzny'oh, 'Pa'oJWadrzJ:J'!lO więc, ws:pÓJInJi.es'k.are'!owall1e, hada.nlia podejmowane rówIl1(Kześnrie 'przez przeld'sta,w!cliei,i e·t.n'~g.ra.fii i językomaws,lwa., Do zadm'! c~rnoQgraiów na'l:eialo Izja.w,isk desyg;naoow nych, ,s'P'o.r'zą,dizranrlemrap prrzeidstawirającyc'h ,klui'iurowY'dh. .z ,kalei dialokto,l·odzy zróżnicowanie I roz.!11'ie,zcze:ni'.~ ś,ledzi;~i ,i anulilJowa:li nazwy tyehie o,raz $łownilc,tWlo .d:iir::lłów nie 'będą,cYlc;h p:rzedmi,O'tern ba.d·'lń c'tn.ograrr,icz- tj. ,doityezący'clh .f.l'ory., ,fauny. ciab ludrzk:ieigo, zagadnień .gram<ltycz:nY'c:h. .slJul~zil1iieprrzytjęlt{) zasadę, że ma!]:}y na,ze~W1n'ucz,e będą plU:bEik'o,warnepo mapaic.h dotyc!Zą'cy!C'h zjalwii.sik krLll1rtmr~iwyrclh.a tyłko w u.z<Ji.",j,diniiOJlychpl1zy.padlkach będiZlue róWl1JO~ZieS;ne ląc.ze:r';ie o,ou za,g.<J'dinieńna jre'cli:wj mapie ,zełoiŻ'ell1:ianie p)'1ze~ąlcliZ"dly.ile \Mięil<l;tlo5ć ternartów Tówn()'czeŚinue in:1;('rt,s,'J'V."a(o eunog'ra'fów i m02l1iwe sy!;,t.c..'ilycznej. POlWyŻJsze za1wa.r,ty\.lh w kWl'S!ttiO::1<ll :"I',z'u mU'-li dialekbJo,gów, Tak więc sz.ere,g za.g~'il1ieó �Recenzje, jest abiektem zainter'esOlwaln:iu ważC1 'to (J,;:zYlwi'ście !1Jie stanowi go to.'nu p.rzeglądy 'wydawnictw ty;Ik,() 'spó,jn'Jśic':i pnzedstc; ta1k!że 'oidej,śoilC1 'od prz)'Ijętych at!'3S'll ('P:-:'~.: Kw~ry1na - WI,. dest .to omówienie wielel)!i ikolrels'pondBrKji c·o .sug'enuj1e dolkolll31ne rz. a:JlU1n,kt,Uwiidzen'ia pozwaJa skla;dH(: z 'Pięciu a mi:anowicie: .z<l.s'l'Cin.i'cZY0h częś'ci, z dy,scy,plin. etnograf'icznyc1hi d:l 'P~cr,wsz,e· \1'9'81,z .. 1 - 2. s 94- językoznawcy}. ow .z·::lI':ien1:ować się silę z o!k. 5 tomów. I: Ni·p. pllldjęzykowych. necenzda 'BOIIS'ki", t LXI: .,Języ,k Za k re, k\v;estionanilUs:z,a w ostatecznym kształcie ma jednej m3iP za łoj.eń, Hand!Jre, 319 i czasopism lternaltyce atlasl1, !Wtóry !{fwels:lliona.riu"'z sikła,dIa :s.ię SłOlwni ci'wo ..•f'OInetykH--słOWGltwÓrs.tw<), JI: Dcikil'inJalc:j3,-iklonńl.l,ga1cja -s!kł<aidln~u, lU: E:thlIll:;lgiraiPh'ica lews'kJieg'O), I-V: Iilusltraoj,e, V: Et,hnOlgrap.hi'c.a-SUiplerne11lt (uzlUlpiebnlil:lIly PI1Z,elz T. W'róib(opra,cowalny pf,'z,e:~le."Ipół pod kenU'n.kie"TI J. Bu,rs;z,ty w ,składzie: S. Bla-s:u:zylk, B. .Lin€lt:te, D. Penkala, ski). CZę~l,j: -I .i Ell kwes;tionH.r.ius-za Uz,upełinu,Iaiją si'ę ,i wstały pCJldz.ieJ.one na ~ące dZ'·ały: rzę::y, sport. '1. Dom,2 . .P'olży\Vien:~e, .3.. OdZJj.eż, 4. Czł,o,wiek, h. 'Kulrt'lllra sp.ołe~'Zna, 7. Czas -1'1. BU1diD'wni-c-two. 12.. Rybactwu. jąrce dzi'ały: ne::z:ny, 1. ,Zwyclzaje 4.Le::zni,otwo 5. Zwyc'zaje 7. WróiL'::Jy.. 8. GTY 'j za,bawy .. Łąc.zrriie, Tych kę 'l~nO dOltyc,zy ZJjawi~k ,r.()6-1i'n:ny i ,pogoda, S. HodQw,J.<J, 9. Rolni'ctwo, OZęIŚĆ V ikJwest:uo'nari'llsza uW'e.@ędnia dOlro'C'Zlne. '2. ZWY'c.zuje z'w,i'erząt, 5. Św'iat G. &kaln<:lstąpu- rod:2JLnne, 3. F,olik:lor 'J .zWlje- 10.. Trainna.,ltępu- muzyc<zny ; ta- zWliąZla.ne z obudmvnictwe:n,6.W'ierzenia, 'k'W€iSltLolna'niu'siz .s.kla.d1 a 7<20 py,tań diaJekt'Ollo'giJC'ZlrJyeh, z ~1100 pytań, "ię uwzg;lędn:ia .z IkJtó- problemdty· etno@"ail'k·Z::lą· W pi:enws"Zym cO'wane blemy pJ'Zez zwią'wne 20 -22), ·wmi'e a>Łla·su z .z:1ikJres-u -pro:hl€lmarty;kri etno-grafów :m-a;py ,doty'Czące 'z wy,pi'e!d-ern wy:roibemma'slH nalewnictwem 'Pieczywa (ma,py i wy;rDobemzU:;:J t"Zy (ma:py 100. za,gardJnlień etno~ra.[i.C'z[1,ejz"''itały pGŻyw.ienia. i de~ocdmiain.ami (mapy 3,8 -39!, 413- 44). BO, 32 - 88, :92), nHIz-ewr:dctwem (mapy 102 - HY.l, 105 - 100, '[i1'2\, na'lJewllic;tiwem ;pro- :3 - 4, 6 - 1:1, M -1'4. ~mapy 3,0 - 3i3, 3:5 - '37), 's'erowla,nAwem mącznych (~pP;J- one HuSJtrują 'W~pc.sa.żel1'iH :tlusz- kwchni '(mapy 4'7 - 48. ;;0). Dla wisk rzy uzys!kan!'a i ku!itu,wwy:-h. za Z!' ,'wZ3Iją, :i.e materiały ,i prz.ed.-;tc1wi'()IlK' uwzgllędin1i,()!ae na sYI"'Clhr,uon'j';:Z::1:e.gO·o'brazu ję'zy'ko-wyoh mapach zostHI:l:i.e 's?ecjalllie lYL~h zabieg-ówi~tnieje dZą.CY0h nie z ,r6żny;C'h cza'sy ni;z:wjj cyjnych ·okres pCJ!Clhodzące z na się ,przesirzenmye'll w;;ześniejszego okr-e;;u względnie oraz ,oikresów. gwałitu:wnymi wylk1olrz)'stania n"e pozw:a:I-ają rejes.trować 1'J.ie można zm.i'a!nami jednak ich oheoność iW ity;m 'zaikmelsii,e już :Lslllniejącyeh '~(mllj'mn pUlc.ho- zapomnieć, zWiąZ<łllly.mi 'W tr.-r,e;1'i.e iW,s.zylSl1!kiiohZJami'erZlmyodh wykorzystania CZCI:S'U ZJc.~taną l11<lteriałćow że I).'ltat- z pro'cesami 'i IWll-iJ:i'ka'oji ku ltUl'awej, ;kt:Ó'r'e pc)wodudą n'.eGdwl'acalny E.'tementów kUlItury ludmvej. ZJbyt późmo nieoo podjęte je kaniec1znolść zja· I"oku'. AUIt·o- opa.trzC)I'.l.ot koment'll'zom. ni,ebezlpiieeZoet'1.stwo c-hr:nllolog'Uc,w'i-e ukhl,dów .po'W:.JGen:ny, tj .. po .1094·5 OS()I';)Irly1;:h kax1og:ra-mac'h, pCJ.cJikreśilona pewne ohar.a:kteryZ'wj'j baldanyC'h porzyjęlb unba- za;ni,k wiel'u ·trad;,'-badaniaatf1ii'Sł(llW;' zjawi,sk, 'toteż :i.sl~n.ic· źródeł. Siatka pU1:lktów ba,danY2'h 'obej:mu:je lOg wsi. Sredn'ia -odległość gó.Jnym,i pUII1'kt:11mi wynD,;i 1.5 - .1'8 kim. Na ,ob.s'w.ra.ch pcry£ery;jnYClh ,między p"su:ze,r.eglioQinu Oid'leog!{).Ść ta jest Sli-e~i pUo'idÓow ojs2ara-ch m:lie'jsza n:iJż 1:;5 km. ,p:lIg1ranicz:nyoh. ,CIl) uzasa-ctni'lJI;l'O D13 pCKównania lX)'Jor-zei'Ją zalgęs.z27je,nlia ffi,:;,ż.na doidać, 'że sieć 'pu,nMów .na ha,d~\:ny~, w Polsknm atlasie etnograficznym i Małym atlasie gwar ,polskich j'estś.red:1'io -ctWIUkrD,\.inie r-zaids.za. Przy du';)orz·e ,pod~tawow.ejsiajtki punk:tów badanY'c:h ber.owa'rt0 Slil:; zasadą, '3roy :wyik,onzy,stać wS'~ .uwZlgllędDliOlne w mI011log,r<łlf.i,a,dh ,gwalfoOwych clii,,-,\<ekito- logów pDzmański'2ih oraz wsie. w IktÓTY'C'h przepl',Qlwa:dzono wc'zleśniej nalgmll1ia gw,vrc'Wych. (tbeC"nie z,groma1d.zony.2h w al':hiwulm Zalkłaidu Dia.lektoJoogj,j UAJM. Zasiięg;em l. XVI - XVIJ:I 'badań wlieku, terenowych 'i1m. c.ale d'Jjęto pTaw're pr-z,ecL"'O'ZJbiol'owe woj. oałą hustOlry,cmą poznań,skie tE':kstQ.\,P':Mlski,ej Wiel~opo!Ls'k;-; ,i kal~s.k,ie. P.rym,i- �320 Recenzje, przeglądy wydclwnictw i czasopism nię'to jed)'loie obszary na,leżą'ce doWieH~opOllls.ki, obejmujące półnOOn(HWSchodnią cz'ę;ść :regionu,ze wzg;lędu 'na fa~kt, ,ż,e 'z'c'Sltały 'one już wcześniej uwzględnionE' w Atrasie j~zykowym Kaszubszczyzny i d,ialektów sąsiednich. Wprowadzono :natomias,t szer1eg punktów badanYdh le,żąJcylC1h poz-aWiielkop[)lską (woj. s,ieradzk,ie, inoWlrodawlsklie) ,dil,a uSltall,enia 'opozYlclji języlkiowyc:h i IkulturoW)'lClh o eh:-lraktene międzyregionalnyim, a ,t'akże !dla wyiznaICz,enia i wydziiEllenia regionu Wi'elkJopoLski 'i mikrOlpegionó,w. Dohor'll informat'lrów dok1olllywano głównlie w .oparoiu o spisy l'ajs>tar.szyoh miesz!kańeów, zaslile!dział)'lclhw \Viiellwpc,ks,ce :Dd u roctzer.liaIub {)id kilkiu pokolel'!. Ze \vz,gJ1ędu na {~b"zeI1TV',ść kwest:i'~I'1:ariu;'z,\ 'i j.egiO naikres 'temalyczny, z reguły wykorzys~ywano kiil,ku ir'f"Tmatorów w jedine;j'Nsi. 'K1olrzys.L:.,no:też z inforrna'cji lud7-: mło'dych, ,jeż,eIi:znaiLi oni miejslc·ową g:wa;n~. Z,g'o'dnlie z .wc,ześ:oieljiszym:i'Ucsitalleniami, atJkK; :sllanowlizbiór usyst'e;natyz'IYN'llnyich maiteriałów, igłówn1i,e t'erenow)'lcih, kltóre tni01gąsta,nlo,wić IPods'tawę cUa' ,;,prcl'cu'wywany,ch syntezetrJ1lolg:ra,ficzn)'lclh li diaiIeklt,o'llo'gi'c!z!~1yicih. Tlen wa:r.c~rżródłowy atlasu ,:ndnos'i rangę wyd" wn.id)wa , kitóre nile pretendu;jre do ·daleiki.cih uogó!nileń. OrnÓW[ime we wstępie prz,ez reda,kitoll'ów założen:ia a:t,la'su, sik'C1r:f,rontiowa!l1e z reaili'zowanylmi mapa· mi" Illasuwa'ią pe.wne ireUeks,}e, Is:tolmie, mapy !zawa,nte w tomie pier"Ms:zYilTIatlasu s,ta'f]J(J1wiądobrą :1~UliJt.ra'Ciję renlliiza'ojli pnzyję'te:j konoepcj,l w,spó~pracy e:t,nogra:rórw idJ~allek1Jc!logów. WYlnilkJipn"elCJisltaw,icmew po:sta'c'i opraiCOWai!lYl~hm~;JWI,jkdzują nd wm,j.emne uLJu,pełnian,ile ,SlięIi ,wyj.a,śni:arniieka'l1tolg,rafowanYloh e!,mnentów język.owyc:h i kiL\1]:tur,owyC:h.Bmó,wnywanienaLJwy z ij'ej desyigll1latem ,po~wala Dd ,ś],ed7-eni,ei wyjalślnim1l1e LJmianykiuIllm,ro,w'ej. Z 'etrrogra.filc:zmElgopunkltu Wlidz,enia C'el.owynll zabiegiem było umies:z.'cLJeniew legendach marp i rysu'nikiów ,obraz'Uj<jJcy,chel Elmel:lty z zakresu kU1ltulry malterlialrnej fjz podaniem skallii), Natomias.t syst.em UŻY'tyc:hna mapaC'h z:naików kar,t.c@ra!fk~zmyohjest dość 'T'OZbud~)!waIllY,00 inieki1edy :spI'aw1ia ,pewne 't,lluldr"G!ś6w odczytywaniu wyniików (pOL: malPy 34 - 35), Ta,kii 'stan rzeczy jest niewąJtpl1 wi.e kOIll,s'elkweneją wynikłą z c,granic:zle~Iiioużywa:l1lira klorj,orÓiwsprowadza:jącyah się jedynie do dwóch Wydalje się Jednaik, re I1i1ekitóneza:sltosowane LJnak'i :są j:ednak :zb~dine i siLal1iO'wiąniepdtł'zebny bala:s't uinudn!ialją'cy {JldC'zy,tanie wY!lli',~u mapy. Dy:slmllSyjlne wydaje siię ta,kJże wyznaczanie zalsięgu zwartego w)"sltępowalll!ia jakh~gt()ś wyLwol1u ,CIZY ,nazwy, zwłasz,cza jeŻJe,liwy:s,t'ępuje on 'ly,Ikio w jedn)'lm i)ub dwóch ,pLm~ta'C'h bada'llyC'h (p~,c. mapy 47 il iill.). Za,dhowanli,e pewnej dow,o'lDc'ści przez autl)rÓiW posziClzegól:nY0h map sprawia. j,o c.zaisami ten sa:rn zmak glra:fi'Oznyoznaeza zUlpeŁnie odimi'enme 'z,ja,w'iskn (por. ,mapy 47 i 50). Ujednollilceni,e przyjęlt,eglO systemu znaków napoWIno uła1tw'iloby odbIór wyników map, a raz opa'.ll>owa'ny klulcz zn:a.kóiw ."tOls{,wanych uspu'dwnlilrby p"sł']giwanie s~ę mapa'mi. Oso:h.ną .sprawę sianclwią pewilue ustledkJi wydawnilc:ze, np. '!ll'lpJ 711 TlIie pos'ialda n,tdru'kiu z informa:eją doty'Czą'cą te rnallu, aut,ora i :numerd'cji, pojl1\viają Silę takiże podwójne eglzemplarze, zkJtórych jeden jes't w dC'lda,t~u wadliwy (por.: mdpa 1'1. S:zJkioda, ż:o teczka s'tano'wią'ca OipmWf; dIa lJbioru jes't wykonana z tak !małl) trwuŁego imatel1iału, k,tÓlry 'nie 'Chr,oni w nall'elyty ~pOis'Ób~aw,l,rtc)ścii pinzed u";7~kJ()dz.('aiery, POwyżsize, dirobne uwa,gii nie wożą na 'oceni'e całoścI przedsięwzlęcla, które' sianowi poidstawę dla poznallli1a oałokJsi'c,aŁtu ję:zy!ka i kultury ludowejW;ielkopols,ki, regtiiOiJ1JU będącego kolelb:ką pańsitwo'Wo:~c,i ,pols,bej. Atlas jęZyk'l i kultury ludowe] Wielkopolski slt'ano'Mi w doda.tku pierwszą próhę rea,l'iz~cji wPo's'Ce reg,i,l']Hkleg) aNasrLl językowo-etiJ1ograd1ilcizneg.o, który je::>t wair'tcś'Ciil()(w)'mżr'ódłorn dkl d"lis'ZY:Clh ,stu tilÓW ,poróWlruawczy:ch. Jac.:k Sch'nldt �Recenzje, przeglądy wydawnictw Sozialkultur der Familie, red. Andreas manD. "Hes:sis'ClheBla'tter Hir VQlkis- und -Verlag., GiElssen 1982, ss. 290. 1 czasopism 321 C. Himmel' und IngElbO'rg Weber-K,eHerKultUI1fo.l'i~ahU'ng", Band 1,3, W. SchmJi'tz- Ten interesujący tom oku,uurz,e s,połecznej r'oidZJunypow.~tał z ,inicjatywyolśf'~)d·ka etnog;raf,i~IZJnego uniwersytetu w Mar1buTgu, kii,e,rowauego przez znaną z iduzej aktywno'ści nauikowo-baoclawczej priolf. Weber-K'eHermann, autorkę m. in. kSliążkl etnolgraIiczmo-bi,slboryeznej Die deutsche Familie (1974) .• J\Jby uzyskać europejs~ie wynliki badań ro,dzimy, Iz,wrócono s.ię pOiP'rzez Ni-emilCickie 'D(;,waJrzystwo Etnolgraf:i!c7Jne {DGV) z Izapro5'zeni'€Im do nadsyłanJi'a OIpTaiCowań. W'iękS'Z,OiŚĆ z zawar'tyoh w tomie artykułów jest właśnie po.kłlo'SłiElmtelgo apelu. Nic zaltElm dziwnego, że kS'iążk,a nie ma zwarte,j strukltury, a jest zestawem - ZJr'esztą !~nteresują.cYlln - artykułów r6żl'lego pokfTO!ju,choć o Clhcl['!akt'erze etnOlglmfilc:z:nym. NajbaTdZJiej ogólny charaktm ma wstępny al1tykuł współredalktora tomu, A. C. Bimmera z Marbunga. Inf,of'muje on o eUlro'P'ejlsiklic'hba!dani,a,oh rOldzilny w la'la-c'h 1971 - H:J18,1. Szuka tych badań w iplragramac:h ba<daiwczyoh na ,un i,wer syt et a:ch, w odbywanych (sześciu) kCJng;r'e"alch eunOlgraflilczn~"cih oraz w 1I1Iiektóryah czasopismac,h. StwiefTcLza, że iba,da'niar;o,dz.iny nie były dotąd popularne., a 'IlJa,jwięce'j w .tym zakresie dały ·oś,r,odki w Marburgu .i Zuryc.hu. Ohamkteryos,ty<czine jednak, że tyoh hadań nad t'codzliną pOl3zukujoe autolr ,ra'Czej tylliko na ·oibslzarze jęz)"ka niemieckiego li 'ben za,sIięg ,jest dla I1Iie,goEuropą! Stąld bra,k jakli,clhlkollw:iek danych o baldaniac'h rodZJiJny w klrajoacihsłO'wiańiskiclh, nie ma też ,żadnej wZJmianki oPolslC'e,gdz'ie pl1z.eóeż jsltlllieje spo.ra na ten temat lit'eratura. M. Se~a,len z Paryża iniformujoe o rozwoju wi,ejskich obrzędów weseLnYClh ,we Franc:j:i. AUltorka wS'Y'nawia .slię wpi,ef'w na!d tym., ICzy obrzędy te są tylko relliktal!TIIL, czy też sy;s'temem. Noas,tęp:ule.skupia uwagę na sy:;lt'€Imie zakazów i nakazów związanyc.h z zawierani,em małżeństwa, w 'tym ,także lila r,oli daru 'wesevnego, 'w myśl zres'ztą teorii van Genlllepa o lobl1zędaclh .prz:ejśc,ia. Hi'Drąc ogól:J1Iie,obrzędy wes,eIne - wychwytywane z.resZJtą z różnyoh regionó'w F'ralrIaj,i - .są nadal dość boga'te i (co ciekawe) niewiel,c 11'ó!żm!iąoe s'ię o'd zmanych z tel1enU Potski czy na,wet SŁowiańszclzyz'ny. Artykuł zo.stał zaopa<!rlzolny w kilka interesujących fo1JGgra.fii. O. Lofren z Lundu skupia uwagę na a:naJizie rodz.iny mi:esz.czańslkiej w Szwec,ji w XIX wieku. Wyk'olrzys'tująJc oidPowiJedn:i'e źródŁa ,(w tym także pamiętniki), dość pwcyzyjr.lie ana:llizuj.e Iróżne alslpekty żyda tej rodziny, ze5bawiając Ie azęSlto z typową rodziną wiejs.ką l 'StwierdzaljąJc Tóżni:ee m,iędzy niJJTI'i.UstaJla ta1kźe ISlpecyflkę 1'0dZliny .miesiZ,czańls:ki,ej w jej społe'C'Zmo-ekcJnomiClz'n)'lClhwY,ZJnaeZJnik.wh (m. in. aseetycZJny chalralkter wyehowywainia 'dzf'ed, naJUlczalIllue 'eltykiiety w zaldhowaniu pl1zy stole; fTodz'ina mieszezańska j<ako jednos'~ka kornsumpcyjna, za:nik wspólnoty pra,cy., znacZJenie miło,śd itd.). Sz,waj,ca'r1ka, Maja FEJhlmallln-vcm der Miihll, r.ozwa.ża .zUlga:dnrElni'e'stosullIków pokfTewieńsltwa jakla kanału pnzelmzu S:tyl.u ży'Cia. Brzedmiotem s'taŁa .się konkretna rodzlina żyj<jJca wysolko w góraclh we wsi B., 'PG:sliaidaj<jJc'a ,dZJiet'i, które po uzyslkaniu zawodu prnenioS'ły się do w,ięks:zyoeh ,00ś1'odkówmiEljski]Ch. One wła'śnie, pOp,'nez stały kon,takit z TO'dzkami, sltaljąsię p.rzekaźnikamli t.ec,hnicznydh ,innowa'cjli, ao z lllQI,ei prolwad:z'i do :zmianysltyllu żyda stalrslzego pok~l,enia. Brotf. IZ IjUlndu, NL1ls-Al'vid Bmi.llIgeus, rledalk1tor "E'tJhn'O!logia Scandi:nacvica", znany z Wielu pralc opaf'tyc1h na źródłalcih pilsCllny10hi :iJkonogra:1iicznylcih, i tylm raZ'Elffi da,je próbkę "swoJej" metody Ibadawcze,j. Zajął się z,jawiskiem mDdIenia s'ię :roid:z,innego przy s:t'olle. 'Brz)'lta,cZJa,jącszel1okie źródła eur'oiPejsilde ora:zkiLk'a typowy,clh i,llUstracjli, analliZJulje to .zja'wii.sko na SZIBI,Slzy:m til,e porównawczy,m, z gł6wny;m .na'ciskiem 21 Lud, t. LXCVIl �322 Recenzje, przegląd.y wyaa,wni-ctw i czusop,ism :n3 sy1tuację w Szweoj.i, ZjawriJs'ko to, jego ,fiormy, fUJnk~dę ,j ,zmial\1y, Wląze z.e środowiskami ~U'l.turO'WY'mi oraz z ogMną sytuolc.ją danego społeczeńlo,twa w okireś!QnY1m .cz,asie. Główny, jak się wydaj,e, Q,rganiza'to1r wy'daw1ll1idtwa, pl·'Olr. 1. Weber-Kel,I.el1mal1ln zajmuje się ,pQfówmawc.zą anaJ!'izą dwóc'h l1o>dZ'iJnnY;Cih pr:z'ekazów .~kl)nOl.glrafic"lZllY;Clh· ,oibraZlu acrtysty J. B. J. !Basti.ne z 1\ 1&412pnedsta-winjąceg,() "szczęśliwą rodz.in,:;, INElUSiS"w o,kI'Els'iJeslr,ebrnelg'o wese,la rociz;i.c:6w. Naobmzl~e uwiJdoczmiono 1'4 Le'h dzieci; .i f1otogralflię 'teli samej Ifociz'ilny z T.. 111&67, z oika'Zlj,i,złc;tego wesela, 'n3 kitórej wi .. dnieją te same ,os,olby na tyc1h samy'ch miieOsC'ach. Dzieje taj T'Oid'z;iny·umówiono na iPodsta'wi.e źródeł p'isanYClh, w tym i pami'ę.tm.ików. - OalocŚć, ,to .in'ter·eslli,jący przY'C:ZylI:liekdo dzJie,jów roozliJny mi'8SZJCzańis~iłej. . Od str,ony anahzy ,zasoibó'w ikonlol.gm.f'j.cznYI~,hi ,plasty;<;zmych pat,rzą na rodzinę -dw.aj n3stępn'i a'Ult,orzy. OhniiSila PieJS;kie'Z LUlbek'i ,zary:s,oWlUje ()Ib,raz fGodz'iny w świe'tJ.:: Qzdólb ścieJnl\1yoh z XIX w. (,głównLe 'o'bnJ:Zów 'OI!ej'nyclh) z k~lkou kTa'jów za'cho:dnioeUlfOpeljskiioh. NaJtamioa& lnli?!e!boIig,B.I,Qltih z RannowNoll ilntereSlUijącll omawia wzór 1',0d~iny w 'ma.]ars'twie JLarcidroJWIego soojGITiZJmu. E. B~[lJS,on-vcn der Ohez MOll1'ac.h'iollm draje pile:rwszy W etn(;lgr.afi'i zaclhr~dnionlientiecikiej tYIlTI-CiZasClWy szk<ic inJiIQrma'cyjny 'o TIowYlch ki,erunkac;h ba·dań rodziny w n:a'u~'e almeryl!mńJsJcieOw okresie 1I9i7{) - Ji980, jaiko wkład do :między;naT.(]dowej dysk;usji AuJtorma s>tlWier:d'ZaogrOffil\1Y rozwój tych badali. :i 'iU:s:ilJujeten mzm3,oh wytł\u:malczyć zaróWJ!1o aid .s'ltwny rorz'wo~u poS'zc.zegÓilnY1chnauk (zwł'aszcza S>OiClj.oJog:ii i. etnlo,lIOJgi'i),jak i zna,czen'ia ,żYI0i'o-w€goteg.o problemu. W.s'zystko powyrż.sze ma charalk:ter raczej badań hi.sitOirycwo-,otnog:raHClZlnych. . W ksiąŹlc'e znaJazło slię 'talkiże miejsce na ,wym!ikJini'eik'tóry,c'h wS'P'ól'C'zescrlyohba.dań empirY'C!ZJnyClh.Takireh opmlCowań j:eJS'ttrzy. Tak więc Oall1la Bet'hige z BeI'llina (NRD> ~J,form:uje ,o plLeDW1szY1dh ,W)1ndkaeh boldań ,pi'lotaiJowyiclh prz·epcr.Q'wadzonYlC'hza pomo·cą kwesllovoll1alI'iJu5'Za nad prwmi'u.na'mi obrzędowoki wesell:nej w 'okręgu :~dehu'!'ga i w Ber>1in,i,e..Olm:zlu.je Siię, że ~baidaJnio tylko 21 rodnn (m-ałżens'tw) za w:utych ·w trze:oh róŻilyclh 'oikJresa,c'h ·czasu. Opra'Co;wanj1e kładzie narc1S1kna rw;pły;w ustrodu socja:lii,SltY1c7lIlego na sitosun:k1i rodzunne. Następnie znaj'clujemy dwa opraco'Wa1nia semlinarY'j1nre snudentek etnograilbi ,z Mariburga ja·kID wynik ba·dań tereno'Wj'ic'h. Pie:rwIs-ze z niJCih (.B. Manu'S) d:::,tyc-zy zmian w radzinnyK!h U1f1o-czy&tośda'ch'jurbiJleUł5.zowf'C'h, takJże w -a~'pelkic:iehistoryczmy;m. Drugi.e ujmuje wyni'k,i ba,dań kwestionaJr!ilu:szowY'Ch Jruld obrzędem kOl'1firmaaj.i z 'UIW~lędn:iendemza,chodzą..:::rch tu i:nJnowacji. TrLed1e 'o'Pra-oQwanlie s'tude,nrckiię ma .jrużdhara~t,er historyczny i dQtyezy sll-osunków mi'ędzy panią domu a sbwżącą w XJX w. Chodzi o .rodziny Imies·ZJczańJSlki-e. Wszystkie te trzy upracowania zaWlierają I~OI'O rÓŻJnregoi'odzaiju HłUstracji. . Następną .pa'rtią umaIWiatnej kis,iąż,1cisą illlifo();I1111>3!Cje .? różnYCJh wy,S'taIWaoh muzeahnYdh dQtyc.zących rodziny, taki-c'h, jak: żyóe dz;ieai w dawn€lj WSli węgierSlk,i.ej. dz.i.eń .k1obielt i rudh kQbi1eJcy we FralnJkfurc:ie 18190~ 119180, żyoie i ś,wi'a1t mi.ejskich słuŻCllCYlc'h. M·aroy wres'Z!"~\ieiIliformacjeo o\:)r.<lJcia'ohNtiemi.eciktieg·o l\rJowa.DzysilwaEIJnogra:fi1cw€!go :QDGV) 'W 11191811 r. nard zna<::Z€lD!iemmaier'iałów CllUJto.1>iagra.f.icznyc-h w 1:k'llda· niaoh e1mograiflic:znycih. Tom za:my!ka ponad 50-SJlronii,cQlwy dziJał r'ecen2'Jji Jest cm bamlizo bOglaty, ,obejmuj,e bdWiem4U pO<ZYJCdii z lat W717 - 1001, przy ,czym wszy;stki'e dotYlCZą SIZJeI'oiJ{IQ IPOjęteglo życia tr{]ldziI1ll1iego w pr:zesozł()Ś(,'Iii obrecnJie, głównie z 'dbsmru języ.ka niemi.eckieg,o, a l1ElC,enzen'C'i ij)Ojclhodzą z 14 mial':! (w .tym ty,l'ko dwqje SJpoz'a RFIN). Sotialkultu,r der Famitie j-eSitp1el'WiSzą z.b'i-oI'ową pozyoją welln'Qg:mfii zaooocliruiJoniemieokieti clOltYCZącą badań rodZ!iny. Jest to [pozycja 1ntereSlująca, rzut:ająca na w,iele a'SIPektów żY'a1a lf'Ordz1ilny (raczej rui.emieokieJ, ,i to mi·eszc:zańJs!lciej) w p rZJeszł'ośłC i �Recenzje, przeglądy wydawnictw 323 i czasopism i ws.pókze~nie. Zestaw lre..~oj.O'Wy jes't }ednak - jalk wildil-:eliśmy - da.Ść przypadko· wy, mim~ jxwJ.neg,o s'teu-owa,nia z.amówłenialITJi. Braik jest jakiejś jednej wyraźniejSZQj hln'iJip.;zew:,d I!iej, nie ma próby zary.sowaiI1lia Ica~o'ŚC'lzagadnienia badań rodzj· ny, c'hoćby tylk') z punktu widownia jed~ej na'uki - Lu etnografii - nie mówiąc już ,o podej,kiu in'te'rdys'cypl'iinarnYlm, tak np. tYIPowYlm dla badań rodZJiny w środo·· wislku poznańJ'i'kim,. Okazuje się, że ba,aalnwa rodziny .są w Pols'ce ro'zwinięte znakum'ide, a'le doitąJd dla ł~.auki za'c'hodlnioniemi'ociki'ej zUlPeln.ie nieznane. Józef Toivo Vuorela, Kansanperinteen ryC". 600. sanakirja, Burszta Porv,coo-Helsi,n,kli-Juva ,1979, ss. 543. W ostatnich lala'Oh IU1ka,z,ały się godne uwa@i wydawnictwa słownikowe dotyczące kultury ludów u,grofiń.skiej ~ru,py języ,kowej. Wydawany jest aktualnie na Węgrzec:h obszerny .Magyar neprajzi Lexicon. Mniej'szy .zaś r-ozmiaram.i j.ednoto;nowy słow.ni,k kulbu.ryLudowej FiJ!1Jland!iJi (Kansanperin-teen san'lkirja) wydaU1Y został iP['Z'ez Towarzy£two W,emera SOde~trOma. Ma on znae-zenie nie tYllk,o dla etn,o,grafów, ale rrów·· nti,eż :dla przeds:La w;~deli ,pokrewnj'1c'hdys'cypłin ll':liUkoTWytah - taJkk:h jaje filologia fińs:ka, językoznawstwo, f'o:lk:loryslyka .. Dz'ieb to ma charakt,er :słowrrika f,i,10:1og.ic:zmo-' -etnograi'Dc,ZJ!leg:o,wwiera ,okoł,o 10 ,tys. uporządkowanych a,]falbeiycz.n!ie has,eł. Zakres rz.e:z'owy słowlr~hka obejmuje wyrażenia gwaJrowe z tere::tu całego kraju, zarówno te,które fuciklojonują je:sZC'z,eo'~ecl;:ie jaJk :i te, kiLóre wy"zły z l1Żytkill w ciągu '()~ta.tl!1'il1h d1Jiesi'ęt"iol'eci wS!<U1t·ekzaruik,ania slorwn!ctwa tra1dy:cyjnego, jaik rów.n.ież wyrażenia spotykall:€ tyliko w ludowej poezji. Hasła zarnieszcZJcm:e w słownliku są nalzwami wytwmów kulrtlUr,Ow)'lch,cech ty,ch Iwytwolrów :or:a:z nazwami 'czynności i zachowań. \ W Clbja'śnienj'ach na czoł'owe miejsce wysunięto i:nfotr:rnacje mówiące na jak~m tere:Ji·e dane sl,owo jest lub było UŻ)"Waine.W tY'!tl c,elu przeds:tawiono we wstępnej częś<:i pracy podviał kimj.u na regi:~ny tra.dycyj·nejkJubtu,ry ,ludowej (Ka't1JSaU1ikultuullin perinnel-ueelt). Gra'!1'~ae ty,ch regj'onów koreliUją z zailięgiem dawayoh krain Ihistorycznych, jak również z glra,nicami jeclinoslekobrecnrel1!o podziału acliministralcyjnego, są .rezu,ltatem geQgraficzn.eg,o, hi'.4orycznego oraz ję.zykowe,go ZTOOJ!1:i'cowaDli'a kraju. Regionami tymi .są: l) AJhvenamaa Wyspy AJła!n.dz:kie, 2) V;lrsinol'is Suomi właś-t"iwa FinilmJidi>a(.ok'olice TIWJ'lku),3) Hame, 4) UiUtSMnaoCl - N'owa Ziemia '~Dk{)lke dzisiejszej stolicy kJraju - Hel:SiiU1ek),5) Satta;kJu."l:ta,6) Etelii Sav,o, 7) Etełii Pohjamad, 8) Ke~Mi Suomi, 9) PO!hj'Oi6Savo, 10) P.oihljQ!isKarj:a:la, 1'1) POlhjois P'ohjamaa, 12) Kaiuuu, 113) Peralpo,hj,O'l'a, 14) LalPpi. W ob.joal9!l1ieniac.h do haseł zamieS'z~ZJOJlo,opr<x::z określenia z<:ilsięgu wy.Sltępow-ania wyrazJU, szereg '~I1l1yc-himd"oaJma'Cj'i, wśród !dórycih nawaimiejsze to: podanJ1e różnych desy:gna'tów ,tej samej n3lzwy, lwyrarŻIeń po\(;hodnYoC1h li sY'n-Oinimów, etymologii sbwa, joaikrówn'ież in:formacdi 11J3'temat powszeclhJn'Otsoij.eg,o .używania (n,p.: czy jest to wyraŻieni'e używane powsuechrnLe na daJnym QibSila,rze,,czy tYllk:o przez glrupę ludzi" :Dip.:,ryibaików, f'ZJemieś'lll'll~ków).Cenmym uZlU,pełnie;'licm infonmd'cj'i jeslt podanie li<'''ZJnydha,uaIJoQgi'izinnYlc'h języków u~roHń:skJ1ch, np.: wepskie~o, es'l'aibskJie:go, ingrY'jl;ikieg'o, węg;iers!kiegQ. W pr,zypa,clJk'll wl'eLu ,wy.a,żeń uka'zane z'O.stałoiah zastosowanie w m.owie 00dZliel1loojIwo w folklorze :przez zamlies'z'czenie odpowiedniego przysłowia lUJb zC1'gadki, 21' �324 Recenzje, prze.glo,dy wydawn~ct.w i czasopism lub p.rzez -odesłanie ido wybranego fra~merJJ1.'lI,fińskiego eposu ludowl)go - Kalevala, aLbo do z;bilOJ!lU pj'e6'n,i Kanteletar. W,śró,d wyr,alŻeń gwaJ1owyc,h zaJnlJbesz.c:z,0;nj'lC.h w sIowlni!lw lilczną gl'UiPę :;tcl'nl()wi'l z<lipOlŻycozeniaz i'ęzy;ków ~nJdoeu,ropejSik'i(lh, np.: ni.emLeckiego, cliuński'ei,gO,,l pnede w$zy;stkim z języków sąsiadów Szwedów i RGI~j-an.Jstrui'errie tych Z'apoożyC'zeń 5Jprawia" że ,omawiany;m języku można spo'tkać hasła roz;p(}czY'naj~lce się od głosek olbcych fiń,sk1emu systemo'wi fonollogLc:zilllemu(cJIJ.: b, c, d, f). Istotne znaczenie mają, zamies:ocwne na kiońclu dZ!ida, i'nJdeksy w'pożycźeń z języlka ::zwedzk:be.go (r,uotsim saillaha.kemiiJs'tol i rosyjls.ki-e,go (venaj-an sanahalk,emi5ftu) Indeks za:pożyc'ZJeńz języka szw€ldzkJiego o;b-eÓ.muje'oikoło lHIO wyrazów używanY'c'h głównie na Wys'p:wh Alandik:ich oOraJzna 1.enerrie S3.toaikun'tyi V.ax.s'in,vi·sSumni, tj. naobsZ!ara.c:h za;mhcs'zkały.oh przez znaczną hCzJbę ·!;udl1Jośc:iszwedzJkioego poch"dzeni,a . .zapożyczenia w;;yjs.l<'ie (w li1cz!bieok'oło 600) wysitęiP'UÓągłówrri'e we wiS'dhC'AdIIliej częśC'i k,roaju (r'egiuny Karjala .i Kalinlwu) i dotY't':Zą wi'eJlu dZliedzin :ŻY'c:iawj,ejlsiki,ego, s:Zlczególnie: !"(}l,nidiw:l, wyposażeni'a w:nębrza dOImu, na;r;zędzi pracy. Ot1o kJHka przy,kbdów z zakresu rolnict.wa: .:;ir:pp1i- ser!p, nappu - snop, sappi - ·C'ep, lukka - pług, rieppa - riepa. Dla języikoznaWiców jak ,i etnografów zagadni'enie zapoży.cZJeń w .s!owniiC-twi,eludowym FiJnJlam:di,i,sbnuwić ffi.oż,e ci,ekoawy temat do ,rGlzważa,ń, w jaklilIn stop.niu zapożyczenia język,cwe sąocl!biiciem zUJpo'ży,(lzeńkutw t'Owych. Konzy.s-larniJez omawianego "łownmka ułatwia.ją rysunkJi shmowiącc cenne 'UlUp.eltrl'iernie wYJja,ś.nJieńteks:towYC'll, główni'e w odn~e;>i,en:ilUdo wy.fJwOI'ÓWku,lbwry materialnej: ś,r'CJdków tranS1portiU, odzi,eży, na,rzędZli, budownidwa. NiekJtóre z zamieszczonyclh rysunków pozwailają zOlcj,entować s'ię w odmiaJn<Jch danog'u w}"tWiJru. DDtyezy t·o .m. ii:n. następujących hasel: łOJdii·e dłuiba'll!kL,,,,aliie, oepy, radła, brolny, pl~l. ha'C'ZyikńryfbackJie, w,ięcierze, o,Ś!cii.PrÓlby uka'za'ltia Gldm'hlfl wY'br'any.ch wytworów wynikają z k'()iIl;i·C"Czno.ścJi udokumer1towa!l1lia róż.n:k w nazeWU'lictwie, P()W,s'klły·cihjakJO odbid-e ruioezJoo'czny;C'h nieraz ró'Żlllic w 'zaik:l'es:ue,f'Uin'kcj,ij i.ormy, iI1.bemaj~l .natomiast na ceiliu sy.lSwmatyki wytworów kJua1.uwwY'ch. Sipraw:di:wdąc ,przy1daltuość do s't.u1diów na,d wyb,r,anynn zag,adnienlicm z zakresu etnolgra,f,ii zesitC1!wiŁemz'awarty w nim malterial jęZ)1k!O'Wycioty'czący młocki z wyrażeniami gwarO'wy;m'i na ten sam temait, p~(jhocl!zącYllli z monQgrafii HiLkka V.i,lp;mh, Das Dresehen in F~nnland. Około 6rNo materiału językowego zawartego w wymtieni10lnej jpnacy z,06tało luwzgIlę-drui'ornerówrueż w słowniku. Świadczy to, i'ż sł'ownlic1wo gwal'OJWe FiJnlam,diiizOJSltał,ow sposób ,dość wycz·erpuj'1'cy uokazu'ne w Kansa7uperinteen .~anak.irja (np.: przy ha&\<e "var.sit'a" 'c·ep. [podano 12 'nazw Cepów dWlU1dii.eLnych l 6 l1Jarnwdla arohaij'C'zneg.o typu cepów jedI1oc·zęściowy'c.h). Sądzę, że korzysitanile z omówtionego,s!ownika, aczkolwiek m()c'IlO utrudnione z powodu bariery językJoWlej, jeslt jednalk mOliJJJwe, nalt(lrTl1iJas'tw.skaz<lll:e dla tych, którzy i'nieresudą słę kulturą !.udlQ(wąEUir01PY w Mieczysław Vosen'skija i taloC1lyja pesni. SkłladalllnJiJkiAc. S. Li.s i S. T. Astasevic. óa:stka W. [. J'alla'tau. ,.,NawlUka i Techn1i'ka", MinI;';Ik19fH, s~. 680. Trojan MtuLycnada W sygnahzowanej już na tyclh łamaldh sea-iii "HiclaJruskada Nl3:rodna'ja Twol'!CZasć" (.,L'ud" t. 6:5, s. 0322 - 3126) ukalZał :su'ę vom ·grupuJący ihiałoruiS:kie 'pi,esni lu:dowe cykllU joesoleruneg{)oraz pi'eśni śpiewane podc~as tzw. tłolki (taiaka), cZY'łipri;lcy w.spórrnei, �Recenzje, przeglą.dy wydawnictw czasopism 325 wykonywanej na wsa,diziDesamoplomc'cysąsiedzk,iej. Szkice ws'tępne clhara:k!tleryzujące oba te rodzaj'e pieśni 'napi!sał ZJnalJ1YfOolIDlorys,tab!iałorusk1i Arsień (Ars,etnilUsi) LiDs.Naikll'eśl,i,łw nilc:h stalranny Izarys baldań ,nard tj'lmi p1i'eśniiam:ii IZWliąZJanymiz nimi obrzędami, :zwróclił uwa,gę na śroJdk'i po!etyclkLe, si1;,osqwane w telksta'ch tejgO typu. Melordykę pieśni jesienny,c,h i tloc.myclhSloh<J:raikt'eryzował W. I. Ja,latali. Teksty częśai pierWlsz,ej' ro':z<poczyna dział zaitytułowany Pieśni jare, jesień, W wielu wa~ialnta'clh mowa jest o ryc'zący;m nliJeidźwiedziu, kt6ry s'uraszy diicWlCIZęta, lecz te boją się nie tyle jego, i~,e J1'adcho,dzących długich nocy i'e,~ilennych, które będą spędzały ni,e w 'f{)idz,inJiewła\Snej" l,e~lz w olboej radZ!i.n1e przysz,ł'eg,o mężu. Motyw ten związany jest z faktem, iż na Białolrus'i ZJWyk11ena je:siieniodbywały się śluby. '9po,tykamy tu jaikte ,częs'le w biaj,oru:sk1i'ah pieśn.iaoh ,Judowych na,rz,elka:nie na złą świekrę. Nilec'hętny stosunek do zamąŻipój,ścia wskazuje, że p1eśni te były układane ongi'ś ,pr'zez młode mężatki, zawiedZ!ione żyC'i'em wśród obcej j.flodziny i tęs.kniące do wolniego życ,ia dziewczęcego. Próc'z ryczą'cego ni,edźwiedzia w pi,eśni.a'ch tego typu występują w za,ś,pwwach także c'ietrzewie, oldlatujące żu'r'awie. Są też mGtywy miłosne, zwy<c:z:ai'owoprrzyporządk,owane do cyklu pieśnli jel3liennyah. SpoitYlkamy w§ród nidh teksty pokrewnE' poilskim p'ieśni'om ludowYlm, I'l:p. pliosenkę a zagUibionych prZJez dziewczynę woła,cih (nr30). N.i'ektóTe pochcidzą jeszcc'Z€ z czasów I Rzerczy1poS'polit,ej, na co Wlska2lują ,np. ta'kiie slO'wa: DZlie ty, Jalsilu, bYLI,dzi·e ty, Jasiu, byu, czamu ni Ź)alniusia? - Ja u wojsku byu, ja li wQjisiku bYL!, a c:1ap1ier wiarnulislhl (nr 116). Wszystko wskazuje na to, i'ż pieś!'! ta powsl1;lała wś,roaowisiku sZllachty bia!{)ruskiaj, aie później była już śpiewana ,przez wi'eśniaków, o cZj"m świadcizy jej mutaeja gdzieś z k'ońea XIX w" w której czytamy: Ja u wojsk,u byu, ja ca'ru służyu - żanlilcca spaźnlius'ia. Ca,ru adsłuźus,ia, da domu wiarniUsia - tady ażaniusia (inr HIS). Wariant ten mógł 'Powstać dopierl() .po 1,874 r., ,g)dy sŁuż.ba w <Jnmii caT,s'k1iajtrwab 6 lat i była .już moź,[,iwość żenie:Jlia się po powrocie z woj:s:k.a Cprzedtem służ'l:l'2. trwała odpqwierdni,025 - 20 -15 lalt), ISą iteż 11llJn.e.pieśni pochoidz,enia s,zlacheokiego, na co wskazuje l1JP, zwrot: "Nie slwairysia, pand matka" (nr 130), czy "panowi'e-sienatar'Owie" (nr 154). Obok tekstów lUŹJn:ozwiąza,nych z jesienią jako P'()fą roku, są też Vakie, 'w którylclh mowa jest o naldchodząc,ej zimie, opadaniu liści, odlocie p:taków, nie są to jedna,k motywy sam'Oldz1elne; przY'ta'czane są jako parale'le dD smutneg,o ()bTazu czekającego dziewC'zj'!nę źycia w obcej rodzinie po jej zamążpójśC'iu tej jesieni. Czasem wl."pomniana jes,t pańszczyzna (nr 286). Dość często przewija się motyw skargi na męża-pija:ka, Smętny nastrój ro,dy. wpro'wa,dzane wieLu pieśni tego cyklu potęgują apostrofy do jesiennej przydla porównań do smutnego stanu mło,dych mężatek, np..: Och ty, wolcha ZJielona' Czahoż ty nie 'takaja. Jak u Piatrou dz;ień była? Frosieńka małada, czamu ty nie ta,kaja, Ja,k u wdnaj mamki była? (nr 406). Wśród skarg na męża nierzadko mowa jest o na;hajce. którą ten bije swą mło,dą żonę. Czasem nieszczęśliwa męża~'ka zazdToś0i zakonnk'om (",cza.rnusza'czkam"), gdy~ te żyją bez trolsk i chodzą zawsze s'c:hludnie ubrane (np. ,nr 424). Kon:teks!t wlsk'azuje, iż pieśrui te powstały wśród pr'aJwosławnej (a może unickiej) części społeazeńs'twa białorus.kJieg-o li raczej w śr,(Jd:Jwi,s;kuszlacheckim Cpewni'e jeszcze w XV - XVII wieku). W)'daje się ponadto, że te pj,eśni, w któ<ryah mowa joot o pis,arniu llisJtów ~np_ nr 446), też poC".hodzą z warstwy s2llarchec:kiej,g)dY'ż brak j;es't w n:~ch rea,liów ohł<op- �326 Recenzje, ._ki,ch. Przejmujący dui:ą) też grupę pieśni ś,piewaln.e P,kls,eniki wynika, Zibi,enmia jalgód, przyrnawia'nie pcld że "pan" .organiz1owano Niekitór.e z ~a'isziou mał'~,dziec n'iJch są 'U 'Cl)użuj'u .i obróbką .~rzylbów pQWlnylm dow::ldzi,że OS(1oną l.nuor,l'l WJĘ!Jlędem cia wo.żenia Są pi€l9111i diożylr.!k,Clwe: 1:ł,(jkę organiz'olWal,i Czas·enn <a.le ,nif'- kO:l()pi. i ()rz.e~hó\V. w)'lstępuje iZ ul3:ług p'-lmIia1n JTlY'cLa .is'trzyżenia powroltudo domu mąki, pl'a.cy, ('zasop·ism si'ę o PiYC'Zęso1.urek za wyk'ona.ną zmieslieniupańszczyzny). tłoki i U t''lkJ:iJe r.ekruckiuh. z,e Twa'ni'e:n pr:awo,sł'<:\v.1ni korzystal.i przesiewania it.d. Podczas ·rodmjl1. w-dow.iuh, p1<zy'pUlffiiina;ją z Inich wydawn.kLw zwliąZ!ane dominuje po i księża pieśni podcza.s 'Wniektó.ryeh (szczególnie tem cykl pi,eśn:i tbooZiIle w ni'Dh ~a.kże minany jest stulnQwią przeglądy pracę. takŻ€ W,spo- dZl,edzice "pclI,e pc,pow:skie", na zasa·dzie naWOIZU, tłuc:z,enia tłuki. a za- Z tekstów i mieIenlia 7,iarna, owiec, żęcia lJhCJIża, odhJWU jak też :poczęst,unkówśpiewano ryb w pie9ni ,;taw<lch różnegq pOCJhodzenrai'osyjs.kJi'ego, jak np. Cn.r 39); Il)fiad,oującysię star.onku" pi'oslmka "Zajsżou. w ni'ej ,m.rJ'tyw trzech dpz·ew owocCJlwY'c.h u;podaib~1,iającyC'h członków l'oeizl,ny chłopca wy::;tęp(~wuł wsie· demnastowi,ec'Z'nych .pie~IlILaeh rosyjskic.h (opI)r Narodnyje 'istoriceskije pesni. M,o.s:kw" 1:9.6:2,s. 221). 'Podobnj.e do ba,dań .i:ll/ne zamies,zczClIlIe kClmIParatysltycz:nych, ukraińskimi, poLskimi li rosyijskimi. :'odZl1nnYC1h i mił-as·nyeh. Pokaźną część 'bomu w o·mav.1ia'nym wobCic Są z.ajm'u,ją wj.d,J.myc,h tu też zapu,y E. i K. K. Moszyński, bra'k tek!ltów. natomi.ast Tom Tysz.kie.wicze, opatrzUl:1o indekSIU R. t<:'Il'1ie pli,eśni :naprasz.ają illCh wa'niamrty z brull'oLd or,H j,esiennyL'h Zygmunt cji Zakład .. W kumentarzCI,eh powiu,tów, uDC~P'itÓWpieśr:1i, co ut:rrudni Łukawski. Historia Narodowy i:miell/ia SyberiI, pieśni tłOC7JIlych. z .których pl:,da·no p'l[<hodzą rne- beks'ly. i'oh !'ad.a'rllje. Franciszek Łódź, się pieśniami są też autorzypoL5icy P" By.kow.'\. Hmyn{)WLCZ, A. KJi!ij{1o:r.E. Klj.ch. Zieńki-ewicz indeksem powiąz'dl maoyich nu:tcj(w·e pieilli W 'wykazie podstawowej ,l'iber.atury pl'zecin1i'otu -kli, J. Oz ecZ)()t, M. FCldero'W.s'kli, B. Ga'Wro;"~\r.a, t.ryczkJi w Sieli.<:ki W ('ocklw-'WaJ'Szawa~Kraków~Gdań,k- Os!slo~ińskiklh - WyduwniCl1lwo 11981, ss. :l9l'l. ilustra- 86, maip 5. Wydawana przez "Oss()l'illleum" ,;.ię o n{)wą książkę, k'tóra, Historia Syberii Zygmunta <lUtora innych wartośC'iQWyc,h chociażby książki pt. Ludność 1978 w )lauk. serii cza ja!ką jest zapowiadanej po-dczas skich Bibliotekli DobrZiC więc seri.a h:i:$toriu .posZJczegó1nyc'h kt'ajów p()większył,l jak są,dzę. zn!iJk'11li'e';!z}'Ibk,o z pólek księgarskich Jest ni'l Lukaw,skJ1eglo, historylka z Uniwersytetu Jagiel),m,kieg". pu'b'hkaQj~ dvrt:yczącyoh spraw polskieh w R,.lsi'i, j'a·k 186.3 - 1914, .która ukazała ,;.ię \V wiru poLska w Rosji P.OlloCll1'ilj'nejKrnniltetu s'ię s,ta100, że po 'tylu Ba.da,n!ia lataC'h W,aha!l Polonii Polsj{1j.ej za.służcJlna ,oficyna Akademi'; wydawni- "Ossoilin.eum" zdecydowała s'ię Wl'€szc,iJe na wydaJIlie tej ksią~ki. długo przez wydawcę. Pamię1;·a;m bowiem, ile o k;:ią:żce tej mówiłoD slię ju'i: dy:skusj,i wdz~edzinie na sesji etnografii, na'ukowej poświęconej obradUl.iącej we hli:>tOi'i,1 kentaktów W:'ocław,~u w roku 197;) polsk·o-rosyjt, zapowiada- I Historia kontaktów polsko-rosyjskich W dz.edzinie etnografli. (Materiały ! konferencji ;:lad red .. J. Babieza i A. Kuezyr,skiego), "Monografie! Dziejów i Techniki", t. CIU, Wrocław 1976. �Recenzj'e, przeg~qdy wydawniCltw 327 ,czasopism ją,c s}lowami pl'zedstawide!a "OS'so~111eum",biorące:g,o udz:i.ał w tej k1onfel'encH, rychłe .ukaza,nie się h:istonh sYCeni'i, :talk prZeCi1e.żŚC'i:Śllez,wiąronej z ,ooiejami Poilski. Historia Sy~erii wsitała naIP:,sana w la!tach 1,971- 'HJi7t4 i - j.aJk !pisze Władysław A SefC'zy,k na łama.oh "Nowyoh ,Ksiąi.e'k" k1s'iążilmta do księgarń ,tralfila dopier') teraz "I:}owtiem do slkładaJllIia Slkli'~aJnlo ją na pir'z'eklmi:e U~oa i siIElI',pr.liIa l'CłkiuuJbiegłe:g'o ('bj. ,119,80 - 'Po;dkrcillenite A.K.). Wi:na z:a 't'o oPÓ~f1ii~ie .f(iZikłaidaSlię dość równomier.nie na w:YIdawcę - "Ossolineum" 'i jednetgo ,z recenz.eontów, ikitĆiry.sądził lZapewne, i'ż SW()ją o.pieszałośc:ią zasłoni się przed eW'Elntua,lną odpow,i,edziarrno'śCliąza ukazair.lie się t:łk .,illliebłagorodnO'j" pozycji. ZdrClidz:am część wydarreńl'o~gry,wa;jącyC'h s'ię Z'l kul'sami r,ecenz':lwane;j edY2ji, by unaocznić czyte!lJni!k!owia:bslU.l'da,]rrlOoŚć teg,o ty;pu f' .-;tc;xfWalITi;a", nak.tó.rym !'1<lijogCtr,zIQj wY1S1ze:dł Z. Łuikatwlslk!i,,;b'cfW'ie.m,g1dylby wszystko szlo W'lrmalnie, je,go Historia Syberii wyszłaby jlednocneśn:ie z Sybe-riq Ludwika Bazy11owa, uzn. w 1,976 ro~u (sześć Ialt te!mu~) - Wówclz'as jego uwaga; "P\racOi nin:e>z.a Jest IJier,wsq w pols,~iej liter.aJturZ!e hh,to.ry,cznej próbą prlJedsta· wienia d1Jiejcw Sy<ber.ti" \)I'zm.i'~ł:lJ!:>y ZlUpełniJeilna::zej" niż ma b m:iejsoe dbecr.JiJe"t KOil1st3.ta~·j:lpowyi:.;za nalka1Juje jecmaik od ra1'U P()czy1Jlićuwagę, że jakko.lwiek Syberia kojarzy się Pothak-om .<;łówr..ie ztml,rtyrClICtgią narodową w 'ctk:res'i'ezaibmów ,j chociaż głÓwllJi,eten pr'oibhem zaiważył c.hyba na lwlelmniu wyd,m:ia tej książki, 1'0 akura10 tych sprowach - kltó.re talk bardz,cl tkwią IW świtaJdomośC1ina5!zego spał.eczeńsiwa - 'Il,q'sal ~U"Lorbar·dzo ()gllędnie. Wprawdzie czyni cm s'to';loWlną uwag'Q iż "ZI':>ytczęste eks.poaow<lnie ~~,aw pG<Lsk;,r:hSlpowoQduje n'lI'usz.eai,e propoI1cjj w ul<loadzie mater'iału, z)'W11my jednak n.adZ!ieję, że mank'l.ffiCm!. te:l znajdzie us!p;rawiecUiwienie u czytelnika pOllskiego, dD k<tórego praca je.S't adresoowana", Wydaje się jednak, że nie jest to manlka.ment aile za:leta, bo\,,-iem ;hi,,,t'ori.apolskich związków z \Syberyjsk~mi mzłogami jest tak c-,osz<Cl1na, że pomijając Slprawy marlyxC'hJgili narodowej, gdyby nawet podano w kSiiąke więcej wia·drmośC1i o ,sprawach po!ls:k.ioh, z całą pewl1oś,c.ią nie zaszkodziły;by one jej treści. Są to bowj'em SiPralwy bliskie na!'zemu społeczeństwu, zwlaszczoa, że żyjąca j.eszczeoibearne spora jego część posiada żywe obrazy sy;beryjskiego życia za Uralem, jakie pr.zy.szło wieść wielu P.olal{lGlffi w wynik,u wybuchu drugiej wodlly świ'atowej. AI,e llIie chodzi tutaj tylko a te doświ·adczertia wła<Slnezrodzone uikładem st1;.o,;mnkówmiędzyna rodowyoh w :19~9 nJiklu, l,ecz także o h;.storyczne obrazy z XIX stullec,ia, które za przY'czyną Ii'teratury, a czę·· sto ,i ka,dycH rl:idzinnaj, tkwią w świa!domO'ś'ci narc'au pols:kieg'O, Spraw tych l1!1e roztrząsa jedm'ak Z. Łukaws,kli szczegół,owo w swej książc'e, po przeczytaniu \{ltórej. "dojdziemy niechybnie do wniosku - j.ak pisze ws\pomniany już Władysław A. Serczyk - :1~emogła ona bez najmni,ej:szych kłqpotów ukazać sit; zarówno za GomułkIi" Gierka, Kani, czy obecnie - Jal'UZJelJski,ego"3. Nie wiem WięC, jakie były merytvlyczne (~pory wyda'wmtictwa "OssIOtlii:neum",które 'tak dług'() zwlekał'o z drukiem tej ze wszech miar plYtrzebnej książki. Pis.ząc o Syberii nie sposób przeoież pominąć SJ)ww poL')kich, bowi,em już od zarania rosyjs'kieg'O panowania na tym rozI"egłym teryt,orioum zawsze i wszędzie spa·· tykamy Polaków. Jes1 to fa\{it i o tym nie mOŻlI1an!ie pisać w ks.iążce, któ,a po .• święcona jes,t hi:st'ol'ii tych ziem. Tak więc z 'całą pewnością ;S;pl'"d<W poLskich mogłoby być znacznie więcej w lej k:S'iążc.ei nie ocl&tręczały.by o.ne czyteLników; zwłas.zcza i.e są to problemy, o k.tórY'ch naprawdę ws;pókzes'ny Polak wie Z'Mlcz;n.iemniej od tego co pr)winien. ALe skoro autor za.decY1dował o takiąj IpWpc'l'cji materiału dr}tyczącego spraw polskit'h na SytbeI'L1,wy<pa:da więc pl'zyjąć żyozHwie i tak tę książkę, kitóra przez tyle lat czekała na wydani,e. A jest to książka z w:s.zech mtar cie: Władysław A. Serezy,k, , Tenże, loc, cit, O Syberii inaczej, "Nowe k:siqźk:,", nor 22; 1981, S. 68. �328 Recenzje, przeglądy wydawnictw ,i czasopism kawa, oparta na wnikliwie zgromadZ!onym i wyselek,ojonowa'nym ma'teria.le, będąca wzorowym przykł-adem po,stępawania badawc'ZIeg,o dą,żącego do na,jwiękiszelj precyzU'i, z mothwnśdą wyzy:s'karruia wszleilkJiclhźródeł i ,Slklf:lJ:pulatnejich analizy, Powiodło się więc Z, LU:kaws,kJiemiU,napisał bowiem dobrą i t'ak pot1rzeJi:Yną na naszym rynku IksiąŻJkę. iJ?!rzy:b[iiżaolna bolwiem Polak,0m histDrię tej ZJiemi, kltóra tak bardzoZJwiąza.na jes:t z ich doświaldcZJenia:mi sięgająCYlmi w głąb naszych dziejów. Bo oto s,ięgnięc'ie do źródeł .r·o;;ytjs~kichpo'zwa.!a ujawnić wiel'e nieznallly,ch f'aMów związany.ch z dz'iałall'nolśc:iąP.o,laków na Sylberi,i już w .polCZątka,chXVII stJulecia, a także przyibliiżyć Iboga'tą h'ilSitorię tych rOZJI'Elgłyahobszarów, które n',jclZęśCliej przemawiały do wyobraźni prz.eciętneg'o mies.zkańoa nalsz,ego kralj:u nutą ma1fltyroJ.o'gi,i.To fakt, że przez dł.ug!ie lata była Sytberia ziemią zesbni'a dla P.oil'aków, alf" była nią -tal/de dla Rosjan, Uikra.iń1ców, BiaI'Ol'uS'inów i przedstawicieh wieilu inlnyc·h narodowości. O sprawach ty,cjh jasno pisze autor, ale przy:billi,żanam rÓ\VIll'ieżpebne kJJ.imatyc1Jnyoh różnic obszary sy:beryjskie, 'charakberYZJuj~ ich Horę i faunę, w,reszci,e kreśli Zlwiązki plemienne i pierwsze pańSItwa Syberii Mamy więc tutaj j:ndaną zwięźle cha,rak!t,erY'~tykę związku pańsItwowego legendal'flych Hunów, pllemi<cmturańsk1ich w poŁudniowej S)'lberiJi, państwo Kir;gizów jL"Ilis,~jiSkic,h,patlstwo Bo,had !j ZŁote ImpeJ:'ium na Da,lekim Wsoho:dzJie, a talk1ż,eprolblemy władz'twa m:Jrl1,gollskiegr> nad Zabaj:kalem. Bogact,wo obs,erwo'wanych tu pr'ooes6w 'k1ul tuI'owyohl history·cznych fas,cY:lmje w p.odobny sposób jak 'hisltoria Inków z Amery,k1i PiołiudlI1!i1oweli czy tajemn.ircze dzi'elje Atlantydy ·Iulb ludów Oceanii i megaJliltycznych posągów na Wyspie Wiellk.anocnej. Je.~t więc w h~sitorhi SJb~riti wiele ciekawyoh wątków i zdarzeń mimo że na tereinec'h tY0h człowielk poja.wił się stoslulnkowo niedawno, bo g)dzi,eś okoŁo 25 tysięcy lat temu. Taik więc Jeżą'ca na peryferiach na:s,zej w,iEldzy prehistoria S)'lberili 'j'awi ~ię nam }ako n:iJeusta,jące pasmo fascynujących faJltitów. Do takJic'h należy np. pismo runkzme za'chowane na kaimk~n;a'ch nalgt'obnych oraz skałLlJchchair.akterys1yczne dla lrnilitury państwa brgiskiego. Zdumiewają również inne dZleje pl!emio.a syberyjskich, ich wza;jemne konltalkJty po,dczas pokoju ,i wawki, pr.ze!lii,kanie się kultur, legendy i tryb życia Taka .sY'bc1I'ianie była dotychcz,% znCllna rpo,lskiemu czytelnikJowi, egz'otycznai pC:l3'ia,dająca swoją bOlgatą pre<historię·. Są to wszystk'o r1Jeczy ciek,awe. a ,momentami tak zajmują, żr' cZY'ta się je z zapc)rtym kihem, zapom'inając te jest to ZJwięzła histor1ia rozleglej ,k.rainy, a ni'e pubhcystyka hist'Ory1czna. In1eresująco pD:zed~ta:wił również autor Syberię w przededniu pod;porz;ądkowania Ijej Rosji, 00 na!stąpilo pod k!oniec XVI wieku Zla parnolwania Iwana IV Groźneg'o. Mamy więc tutalj podaną c'hara.k'teryslykę S1t~sunków ludnośeiowych. I tak odnosi .się ona do ludów paleiQazdatY'Cl~i'Clh, dallej ludów ma.ndżml"skioh, tj. plemii'on >DuClzer6wi Daurów z terenów na:darmurs,kiDh oraz traktuje D rnoza'ice etni;czaej Syberii Za1e;ho.aniej i Ohanaltu Syiberyj.Slkieg'o. Wszystko to prz.epleciryne j,e,,: z\\o"ięz,ląoharaklterys'tyką kJultury tyc.h ludów, która wykazywała róźne stopnie ,rozwodu. Półnoone rejony zamieszkiwane przez Pall.eoazjatów charakteryzowały s'ię nadniższym rozwojem kulturowym i nierzadko slpaty'kamy tam elementy wła.śC'iwe ku.ltU'rze paleolitu. Im da,]ej w ki1erunku zachodnim, kultura ta była b olgats za i oa,rdziej zróżnicolwana, a jej dokładna charakteryEtyka pozwala na pewien podział tworzący swois"te:go rodzaju zaslięgi. Odibi!clieteg'Q znnacza się do dzisiaj w kultuJ'z,e tych ludów, o czym sZlczegół,owo traktuje np. Istorzko-etnograficzeskij atlas Sibirii 4. Zróżnicowanym kulturowo nbsza,rem była więc Syberia gdy pierwsze w:i'eści (j jej mieszkańcach zaczęły dO'C'ierać do Europy począws,zy od XIII stulecia, nie bio1 • Istoriko-etnogTaficzeskij -Leningrad 1961. aUas Sibiri, pod red. M. C. Lewina i L. p. Potapowa, Moskwa- �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 329 ,i czasopism TąC oczywi,ście po,d uwagę pierwszycih kC<DJtakitówRosdan, które zazna{:zają S'lę np. tzw. Ławrentiewslvim Latopisem z 1096 roku, a 'także późniejszymi CJ'żywlOnyllu. związkam'i ,państ'wa moskiewskiego z zi'emiami zalUfIa,tskimi. Oczywiiście, ~nf'opmaicje te były bardzo skromne i wlaścilwie - C0 słusznie podkreśla autor - rrnZlpo,cz,ynają się one relacjami członków posel~twa p3lpies.k'ie:g)odo Mongolii z ,roku 'l,?J46,w sk.ładz!ie kt{m~g:) zmaddował,o się dwÓiclh zalk!OIIlll1lilkór'" - W'lolCihBialn:o Ca'f!pli1nlii AoI1alk Benedy,k.t z WroJCławia. Późnieijsze j:n.fo,rmacje przekazał podróżnik eurOlPejs:ki, WeItl.fcljanin M'arco Polo oraz Ba,warc,zyk .Jolhaln:nScbiltiber:ger, jeniec chana ZłoItej Or,dy. W POllsce l.-a.Ś ZJnaczącą poz)"cją a zaulallsk.ich obszarach "M'oskoW'ii" był w p'>czątkach XVI stulec'ia Traktat o dwóch Sarmacjach Macieja z Miec:howa, prm1es1orJ Uniwersy!le!tu .Jagi eIJoń skiego. Znaezne o,żywienie w zakresie kształtowania się wiedzy o Sylber ii prz)"pa,da jednak na koniec Meku XVI, kiedy to Toz;po'częłasię planowana ·ek.spanoja Ro:sjam ZCl Ural zwiąZJana z działa:l1nością kupiecki,ej rodZJilny Sbrogall1owów pOls1iadadącej carskw pełnomo~nietwa do tejdz,iała1lnoLŚc"i. ,Riolz;poc.zynas,ię to zmaną powszecihni'e w hiisltorio,grafi,i S)'Iberid wyprawą Jermaka ~1'5'a!l), w składzie kJtóraj byli rowni,eż Pol!3Jcy. jei1cy z o'k,resu wojen mo!~kJicwskich Ste[,ma Batoreg,o . .Później za,ś rok za roikiem podejrno:wala Moskwa nowe przeldi~ięlw;z;ęcia kollo[1izacyj'ne, tak że pod koniec XVII wieku panowunie jej rozcią\~nęłl() .się nad dOfZ;ecZoemJeniseju, a dalej od Leny ,do Morza Ochockiego, aż po Kamczatkę. W między'cz.as.ie poda'ME się Rosjanile nad Amurem, nalwiąza,Joj pi'erwsZoe konltaldy dypJoomatyczne z Ohinami ,i opfmowaN rozległe obszary południo,wej S)"berii oraz Da,l,ekiego WiScho'du. R!osYlis.kiewładztwo rp Syberii stało się falktem w począ1t'kaeh XVIII wieku, a na Wli,elu kierun1kalClh tej ekis:pansj,i za Ural występowali jeńcy Poilscy wchodzą'cy w skład w)"praw k'.>zaddc,h. o czym Jlli,edoc,ta't('cZJniejednak wspomina autor książki. Ta,k nadszedł eza,s na zagospodarQwywJanie Syberii. Podjębo więc szereg ,pr.z,ed,ięwzięć (mga.11izacyjny,ch mający1c'h śCliślej powiązać rozlegŁe c,bs'ZJary az.ja'tyc:kie z europejską częścią impef'ium, Zaczęły powstawać pien'wsz-e mi,:tsta syberyjskie Tomsk. Omsk, Irkuck, .Jak,uck J inne. R'clzwinię'to siec s,taclji trans.pO'rtolw)"ch tzw jamów, oibsfug,iwanyoh przez woźniców (jamsz,czyków)., przE:lwolżąeyc:h towary między sta1cjami PrzystąpliolDlQ do u,pr'awy roli sppowa:dzając os,a:dn.i'ków o,ra'Z na.kłaniając miej-s'C'o'wąludno'ść do tego zajęclia. To wszystko jednak za'częło przysparzać r'ozliczne klopoty. Z jednej s.trony adm'inlliSii!racóarosyjska nie była w owym czasie na tyle s'praW1nel. aiby te przedsięwzięcia ko!lolDli'zacyjne WlprowaidZJićhez kłqpYtów organbacyjnych. z drugiej natomialst ludno!ś,ć aUIi!Q1chitoni'Czna, poddawana rożnorak,im \S'Zylkal!1':;m 'z;e srtJwny cam!kiCih clzYDlol'wln'iików, Z<:lCIZ'ę1a siię l::mrtzyć. Talk Wlięc u pI1og:u carskie~o właidz:t'wa na Syhe:nii' p')lja,Wli'ająSlię ju.ż P101W1sitaIDlia liUldnlOśoCIi auto2,h:tICJlllliIClzlnej, które w ,]a;ta·eihpóźmi'eosz)"c'h CZęiS1kJ jesz,cze będą dawały oSIQi'o'ie ZJnac. Często bowi,em gwałty i ,nadUiż)'lCia rosyjskiej admilTIlistm1cj'ipańsitwoW1ej dawały się tęgo we znakii ludom syheryÓsiklim, które podE:lj'mując n'ierówną wa,Lkę z uciskiem, n:i,era7. jeszcze bardz,i,ej po,gan,z-ała swój loIS. S:paocyfi,k'Owa:neosady prz,ez lab nie mogły pOlcin'i,eśćslię z ru1iny, a lii'Ciznesltraltw hJ)dino.śiCli WlpJ:ytwIa~y na depQPu1lalciję,'kJtóra bylł1a talk z;naczma, że dOipriCJIWa:d'zMa w \\cielu prlzy;p,1IC:!JkJalch do z-nalcizln~gozachi'W,laln:ras't:ol~unkólw IlUdn'o'ściio wY1clhWlś1ród aiU~llJll'hlt:::mów, a s,zeI'e:g riodÓ!w 1JuibyJ,c zyl.'·h wYlg1~nęł:o ZJUipdni.e, 1 i Bardzo '7JO:l,Onebyły więc dZJiej,e Syb,erii pod palTlIQwanilemR'OIsj,icarskiej Obraz ten jaw:is'ię nam w Imia'rę wy;ra,źnie z ].e:ktulry kis,ią,żki Z. ŁukaWlski'ego, w 'któr'ej da s'ię wYTóżnić pewne z-asadn:kz.e wątki problemowe. Pierwszy z .11iCih, to pr'ehilSit'o'f'i<1 S)'Iberili i początki jej opanoiwywania przez HOIS1ję,drugi natomiast dOItyczy.zI'07JOIIlych opob1lemów k'OllonizacY'jU1)'1ch na Sy1berii, z któr)"mi łączyła się ta'kże pra,ktyka ze- �330 Recenzje, przegLqdy wJjdawnict·w i czasopism skIń. WilJaśnie z,esłaócy wnieśli w ży6e tej ,krai'ny szereg nmvyc'h eJemo!Jltów k'U'H'U!'o.wy::i~ i g'o.SIJ)Od31'CZydh 'oraz przyczY1ntli s'ię do jej na'uikow.e:go pozn~ni(J,. SpraIWY te są w :kisliąliJDe .odipowiedn'io wyak'centowane, z potdkrElŚlenii-em z:lJsług j-a.ltJiew 'tym przypadku posi:aJdadą zesłańcy polSlcy. Oni t-:> s;>I'~w<ldziJ];jbuitaj odpowiedni ga,buln.ek psz'enicy, rOz/pows<zechn:ili upraw'ę zi·emn:i,a.ków i W!'dJf'7,Yw,hodowlę PSz.czo!, dcll'i dobry przykłaid z używaniem kosy do zJbi,ollu l!OOŻ uraz pługa d~1 -orania z·I,gemów. P.';ll1alClivo zapws,u,llis·fę w histClrii tej kra,iny ioa'ko badacze na poLu etnag.nH:fj·b,g·elk,~iJ. geo'g'ra&ii, w dzi,a!'a,lno'ścli or,galni,za,cYljnQjna polIU f13.u;ki i kuLtury. Tak więc nacja p,::\sok3 ode;rah w d71i-eja'2'hkUilt'urcwyCih Sytbcpii ni€lpoś'le'dnią rolę, a nazwiska takic.h badaczy, jak: ,Benedykt DyIbowS!ki, Jan Cwns'ki, A.lel~sander Czekanmvski, Edwa.rd Piekar~k'i, Wadaw SJj,eros'ze'wski i in'nych związmlle są tId s'lale z hi'S~orią zwią'z.ków pOi'Sik'o-f1osY1j.s,I~ich w dziedzil1!>e badań syberyjskich, POInadto pisze Z, ł.JU1k-aiws·kJi - "PiolIracy powa'żni,e przY'czyn::ili s·ię do :-OZ\\'oju różnyoh ['zemi"bl i zawcidów ,przedtem tu w ogól'e ni,e znanyoh. Oni z<lJczęli wYipi£':~<lćohleib na spnedaż" załOiŹYilJicmk!łerrJli:e, węd·liniarnie, res·taum.cje i kawiar.rl'ie". Zna.czący by! więc ten W:klod Pola'ków w hli's!tmię Sytber~,i, gdzie j-eszcze w 1,926 .r'Clku na jej tereni,e zal11IiJes.Zlldw-aI-o p'Cllna-d70 tysięcy lu-d:1ośc:i :pcJ,sk!·ej. I-oh poh,mkowie l11'ies'zkają tam i dZJi,si'a,jc1hoci'a,żw Z!laicZJniem,n'i€lj>srej 1!ośCli,a w eza'sa'oh drugiej ,weljny świa'towej wielu IZ,ni/elhz,rKłllazlo siię w Armii P'olski'e1i, Są tu j.e:dinak Isprawy, ki )r·e Z, Łukawski il'OUl1ija,u.·Y'w:aOąc k!westię ,pQ1ską [la Sy1ber':li'~dZJileśna igl'am.icy ,czas'owej :pr.zypacb~ql'-~etjna pi,enWlszą wlOli,nęŚiW1i:al1JQiwą, 11alk QZy .iJnaiClZ:ej jetslt t'a ZIl1.aIC'Zill<l wymwa w plI'Qhtlemaltyce poh;:kiej na Sytberii powstała I'aIC:z:ejnile z zaJmysłu aubo.["a, lecz z wymogów wydawcy. AILenawet i bez .pr:z:edstawi,erJia tych spraw z.aa!lroentowa'l1lie pols.ki,eh wątków humanizowan.ia SytberiJi j€is>tze W1S'ZJeC'h mli.ar odhik'Dem ~oi-ek!tywr.ej prmv.dy, talk bowiem prz'oc'ież był'O w ist'OClile,J.es't bo jedJnaik temat na oddzielną książkę, bow:.em wikŁa·d ten był ZJnaczący, a wieLkc,ść po.L~lkk.hspraw bardz·o złożona, Nie () w.szytSi'k!ilchprzecież sprawa'c:h Z, buka'WIski napiJs'al, wiele Z ni,c.h pominą!, a ni·ekJtórY>Clhmś tyUko wSipCll11ni-ałmimocJh!cJdem. Była więc Syber,ia dla wicIu Po·laków .,zlliem:ią ze'sła.rl'ia i kJa·ry", aile była też dl'a innY'oh "ziemią z wyboru", gdzie można byŁo rotwiieij -;dordbiić się mająt~u, jak ,nIP. udało:;.ię to .Ą,1tem¢;ov.ni Koziełł-PoklewsKUelmu., pr'ZJedis'ięb'iorcy poiliskiego p,xlhodzenia. właśolJCl'eh)wi ko'palń zło,ta, parotStat· kórw i ill1'nyJ0hdóbr. P>Cid'Oibnydh bogaczy by}.o niewielu na SY'1Jeu'ii,ale zn,lc.ząocy ',vk1ad w jej TOl2JWÓj g'ospOidaIJ'oC'zy i k;ullturowy wJ1lieśll i·IlJ!~ifula.<:y', J)r)mni·ejsi przetclsiębi-orey, rremieślniJcy, pnawnicy, leka:rze, iJn.źYirJlierowieczy nawet prooc.i rabo'tni.cy. ,~-ród innych pr,oil>lemów warty,C'h zwróc'EIDia UlWagi czytelnika Historii Syberil jest sprawa polslko-r,otSY1jslk:iclh z:wiązJków rewolucyjnych za Umiem. T'ema,t to w iSJtocli·e mało zmany w naisizej h'is't'Olr-ioglmfi:i,który dzięk,1 t·ej pulbl-iikacji U'zysikdł nieco srerszą pa'l1or-a-mę odnru,zącą Slię za,równo do XIX .sbuleC'ia, jak toz; okr-es.u po Rewo· lucji Pa<ŹJdziernik-owej, kie'dy to Sybeni.a stala się t€<aJtrern WOjllY dome,wej i inter· wenoc:j,jzJbrojnej za -dyktatury K.akza-ka, P-l.ltZositaŁe ;pal1tliIeksiążki, doty>Czą pl'1oblematykj gos:podarcz€lj Sybe['i'i, j-ej mZiwojlll k'lJJltura,Lnego., ruchów spo!ecznydh i rewo·luryj,n)"oh, ro·zw(JIjlU przennys,liu, budowy Kioilei l1ral1lSs)"berYljsibej, ośWliaty oraz ba·dań naukowyoh na jej t-erytc;,rium, Wszystko to podane w zwięzłe'j fqrmie czyni całr,ść niezwykle zajmują.cą, waJ'tą po;lece.n:ia szer·OIkJer.TI1U g.ronu 0zy.Łe>1rJirków, bo prze'c.ież historia tej .kra'i,ny tt) w pe'WInym stopniu rÓWln.ież hilst'Or-ia SPf1aW pol'skkih w okresi,e rJlewoLL Pnzez tę bowieorn n-i1eWoolę,!"ozp<>C'zętąpi,erwszym rozbiorem P>ol.slki,losy j.€Ij mieszkańców llW1iąza!y s,ję dość ściśle z ziemiami za:ura,l.sikimi. Oczywiś'C'ie, fakty z te.go z<l'kres'u poddane wstały prz'2~ Z. LuJkaws:kJiego pewnym pr-ooe'S'OimwylbióllCz}'m, j·est tl) jedna,k ksiąi:ka za.s'Dlbna w iiJd'-ol'ma~je wY'nik,a1jące z najnowS'ly'C'h źródeł, '>dc.iążająca jakoby przedw0jenny �Recenzje, przeg'!qdy 'wydawnictw 331 i czas,opism nurt pisan~a () SY'henii z )'czy,c:}i tnci'I1tyl'ologii. A pDnadto jawi&i~ nam w ted ksią,żce Syberb j,akJOkrai!lca zróżn'nJlwana ku1tmrow<J i gn'lpoidarcZlo. o cieklawlej histDiI1ii. z której miQdzy innyrni wyni!ka}ednoZlooc'Zln:ie kolcn;<alny charaikiter poil'itY:ki ROlsj.l carsklilej w,oibec tych Z,'mD. Tak w najolgóllr.'iejszY.!,h za,rysach prz,edslt,awia ~ię tneść ks,iąż.ki Z. Łu,k:aws'kie:gl() .Jest Gina pierWIszą w nalszej lilte:raltuirz,e syntezą histunii Syberii, w której na p()dkreś;,eniezasługu}e bCl:;,::wtwo wy:komystanlej 1,itemtury, ,patolozys'tolść te:krSltuoraz his,toryczna wYObt-aŻ:11:1autera umieją,cetgio do'Skonal,e cddzliel~!ć ziarno od plewy. w rezultalCi:e CZEl11iu lL'ws,ał fas1cy1Dujący opis dZlilejów tej kTa,iny. WSIumie na,lelŻY stwli-endzić, że Historia Syberii jest pra:cą orygi'naillI1ą, stdnowiącą wzm,owy przykład umi,eję't,r:JO'ś'c'iwyk(Jrz.'~,<Jnia istn1eją!c:ego jlUż doroibku badawczego. Stanu~'i ona istatny wkła,d nie tY'lik:J do hi,ston1i, 3'1,e także do innych ,nauk zajmującYClh sic; sprawą .po!:s'ką na Sybc··ii. I na k,on;e:c. Pr<llca ta - (''J n,1\leży podkr,eślić w spos6b sz'cwgólny - slpeJni.l nie tylko 1unklcję na,u'~clwą, <lll'e\VIa:imą~uni~()ję ~deol'OIgkzmą Ukazuje z~ożony ohmz dz'.ejów Syberii!, któ:'e:j na'zwa wywołuje j,ednOiznaczne skojarzenia w świa:dolmo'śc'i naslzlClg,onarodu, a plonadt,o jest - ntimo D!iek'OImp1:ertno:śn fa.ktÓiw - wa,r1';ściOWylmocllblióem spraw ,pal:sklioh j:akle rozg'ry.wały się ZIa Uralem W ka,ŻJdym razie pczy:()ja t:l zasługuje na poilec,enie jej czy!t€llnikom, Antoni Zbigniew Suchar, Na spotlwnie z Jenisejem, Kuczyński Warslzaw<l ['!l80. 5, 24.'), i,lustrae}i Z'l Wiei'olleltni korespondent PAcP, Zbi,gn'Lew Suchar, duż,o podróż Qlwał po Z,wiązk,u Radz'eckim l, rz'ec mo,żna, zJj-eździł t:en kraj ws'zer,z i wzcLłJuż. Alon tych podrÓiŻy qpUlblilkuwał po r,lZ pierwszy w zJbi'orz,e.reporta,rzy zatytułolWlanym Słoflce w zaprzęgu reniferów ijlr977), w którj'lm jawi si'ę nam Syiberia w czaslie i .pl'zestrzeni, l peW' nymi akoenilolrni pol..,lóego wkładu w jej Z-dg1oSlpolclaruwchn'ie. K!c;]ejna Ikóliążka tęg') aulom po'śWlięoona j,est .nieMÓirym regionom F2'deralcj-i ROIsY1jski:ej,Zakałkaiziu i Ka7Jachstanowi' lod Wlołg~ J,en:iisej. Sz,lalk to ogromny, za1t,em ty11ko nlielkJtónedziejące s,ię na nim spra'wy stanowią prz,edJm:ic!t reportalży zamiesmzOlIlyeh W zJbiOlrZJept Na spotkanie z Je1lJisejem. Czytamy więc w nkh o dzi'ej:a;clh oclIkryć ogpolmny!c.h złóż węgla l helaza, zlagosip'odaT'owywan:iu nietkniętych ręką ludzką ziem, czaslii~ wojny i eza,,,i'e powojennym, sprawacJh 'CZ,ęSl1JO j.es'wz,e malo znanydh przYlbli:żająlcy,cln nam Kralj Raid. j.e:g,oIUldZJii ppclblemy . .J'es't llo swoislt-eg,o rcdz3Iju Silva rerum, POIZpoczyna,ją1cy s,ię fedr:unkiem w ta;j'cIizeukazaJny1m prz,ez pryZJmM Ludzkieh doświald· czeń. A dOlś,wiadczenia te są twal'de, ni'e skąp'i iclh boWllJem Sy1be:piazaz.,drośnŁe clhroniąe:a SWy'L'łlolkaroóW w wi'eczn:oj Zlma,rź,lini,e.I aż dZJiw bier"'e. że ciągną talm ludzie dcibpowolnie. s'klUszeni ba,ndzi,ej przyrodą i żądzą przygody, anil:i;el-izalrdbk!iem. P()ldkreślić tu baWl1em pdlrZicba, he na Sj'lberili za'rabia się wiel'oIk1rotnie więcej aniżeb w inn)'c:h rej.o'na'ch Zwią'zlkiu Riadzieokilego. .JesrI to uzasadniona polityka phaoowa, gdyż og'nr;lm spraw dziejący1Gih się tutaj, w s'upowydh war,Ulnlkaeh kJhma!tycllnY'ch, kosz"tuj,e wioile i to zarówno zdr'Qlwia jak też i inny,oh wyrzeclJeń, sltąd tei: i cena prac-y musi być tutaj w)'ższa. Podejmując z,ada:D!ieprzecist-a,wienia prolh],emów talk roz,j.ogł!e11io tery:tOll'ium, Zldecydawal s,ię autor na dość suoicik'tyv/:NY wybór. S:-:ut'kiern tego stanu rzeczy go'ścimy wraz z nim w gorącej ArmenH pozn:a,ją!c jej historię, po �332 R.ecenzje, przeglqdy -wydawnictw ,i czasopism dzień dziSJiej.s,zyi PC€J'SpeikitY\ĄTY przyszłości. To s.amo dotyczy równtież Gru~j,l ukazanej w OIłYiektyw:ieIruiiSllro:r'b .i wSlpókzes-n,ośe:i. POLne.'jemy więc złożone dzieje AIbohazóWi, A:dygejców i Urby'c!hów, wa['OO2IDyclhplemion .górskich, których osiedla, p;i.• eyrl'illloWlanebyły pnez wo/j:sika cal1S'kie.Pirzytacza też autor wLeile'legend dOltye:ząc)'ICh ;lyJClioda1jln'eU KJalohJtdy. wywołuje historylCzJne fakty i zdarzenia, 'kpeś!i kiU,ltUTęi 'obyczaje Gfluz.inów, tak ba,rdzo przyw;iązalJ1yclh do swej ziemi. Z dużą sugestyv,rnośc1ą opowi'ada o dniu dZJisi~j:s.zymG!ruzdi i jej kOIl1'taIMa'c,h gOlslpo,aaI'czych z innY1mi rej'onami ZwiązJku Radz'ieciklego. Podobnie p~sze też SlUclhar o Azerlbejdżanie i przyz;:ar trzeba, że ty~k;o te fma,gJmenJtyrepo'rlt'eI's.k,iej opowieści 5ąi'nteres'l1jące, które tra1<;tlllją o nus1Jo,rti:i. Są to bOIwiem oibs'za'ry" gdzie rill k<l,żdym ni·eomal kwku wspÓkzesifiQSĆ ociera s'ię o trady:c..'>ję. gdz'i'e hiJst()l):iapr'ZJ€lmawiaru,inami górskkh warown'i, drążonych w slmła{cih siedl'iJb. si<l'fyah cmel1!tarzy i świąJtyń. Szkuda, że sprawom tym 'nie po.ś'więcił aiUtor w'ięce'j miejsca, ohoćlby .na,wet kosztem stere[)tYivowych wyll,iC'.zanek ń prezentowaniem :współiC'zesnyc1h o'5 ią,gn.ięćwyrażaóą<cych się os·iąg<lmi w wydobywaniu flOPy, z~ooonYTm:jlecłrnolOlgiami czy wręcz zubawnymi - .nic ni'e dają.cymi czytelniikowi - ro.z:mO'wami z jednym bądź I. dnug,im dyne'ktorem jakiegoś zdkła,du. Ik:!lmbinatu czy koWhdzu, Fa,scynai('Jja autona tym ]oozmaClhem w gOSlpociar'owaniu n'\ ;na,li bądź prz.emyś'le l)iudzJić mo'że uwsa:dni'one (JIbi,eke'jec,o do pr,awdziw.owi opisy· wall1Y1c.hf'aktów i mi,eś,ci się, najogó.l.ni,ej mówiąCo, w formule s,uk,c'esu, A wiemy przecj'eż, że wsz'ędz:ie ,tam, gidzie są sprawy wiehkie. dzieją się również rzeczy małe. tYllko pozornlie błaihe. a są nlim; codzienne kłoj)01ty i tros,ki ludzi uw:ikłanych w ró.żne os,01:JiiJSlle duLŚwiardcZ!enia..O ty;m nic nie wSlPom,ina auto[ w swoich reportaj;,a'C;h.A s:zkOlCia.Będąc przeClież pl1Z'ez wiel,e lat ko.resporlJden"tem BAP w ZSRR wiiCJz,ialzape;WIJ1€w:ie<]e.,,co z całą pewnością wpra,wialo go w I.dumienie, jaJk ti' nowoc:ze5lne t'oohin,ofio:glie.wieJ'kie piece, r'1l1'()CIią'@i i złOlŻa. O tym Suchar milczy, prezentUJją'c w pełen sztampy spo.<;oo to, DO sputkał na reporterskim szlaku, dokoIJ1IUjącwcreśniieljs'zej seLekJcji pod tzw. kątem sUlkeesu. Jest to więc zapis p()dróży :nieco chY'bii'OlJ1y, ibowiem brak w nim 'Oźywi,ającyah go k'O:ntra-siŁów.Takie jest prze("ie'l:ży.c,ie, że nie skł'UJoos:ię ono z samych różowych barw, Coodzi'ennej si,elank'i i zadowoleruia. A wa,rto byłolby poznać bililżej prOlblemy ludzi spotkanych podczas tych wę:diról'.'v"elk, probLemy ,nliie na muarę: ozy Iko'rnbinat WyKOll10 plan. ale te rlO'rma,]n,,~ ludzki,e c'odzienne sprawy. Czy wolbec teg,o owo spotk1a:nie z Jenis,ejem uznać należy i':u'peJ!n!ieza beizwa:n!.o;Sciow,e?Niie. J,est w tej ks.iążoe wiele ciek'awyc.h spraw przybil,iżaUą,cyiOhC'zy:velil1ilkOf\Vi piękno ro'syjsik'iej krai'ny, ,kaukas'ki!Clh i śl'odk'Owoaz.jatyckich mia&t. Są di~a:we d:>:ra,zy histo.rii i 'te,raź'ni,ejsz.oś'C'i . .Dla poltskieg~ od~i()Tcy tej kstiążki ciekawe są taikże te flra;~menty, które wiążą się z dzi<ihdnością Polaków w tej częśc,i Ros'ji, ~dzie mties'ZlkaliiQ;'l'iza c~ua, a także i później. I Antoni Kuczyitski Zygmunt Łukawski, Ludność polska tV no~ji 1863 - 1~14, BiiblLoteka Polon'ijna 3. pod red. H. Kulblialka, Wrocław-War5zawa-Kraków-Gdańsk 197!l. ss. 229. Mało mamy w POdlS'k~€'j lit.eraturze opracowań d~tyczący('h problematyki polonijnej na t,e>rooie Roisji. A lemat to prz.roież ogromny, warty sz,ers.zego zajęcia s.ię nim. Z tym większym W1ięc zainteresowaniem przY'jąć należy ksiąź;kę Z Łu:kaw- �R.ecenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 333 "kieg'o stanowiącą syntetyc7!J1re ujęcie dz:!ejów ludności polski·ej, ·k!tóra z rÓŻTIych powodów OiS!aidła na S)'lbeI1i,i, KalUkiazie, w Azj!! SnudkO'wle\j ,na Ukm~ruie Lewobrzeżnej i w Roslji właściwej. Termin "ludność pOIIS/Iro"używalny w pracy ·zamTennie z CJl~peśleruLem"Polonia rosyjska", odnoSi "ię na ugół do osób mówi<:vcyldh po polsku ! wyZinalją,c)'lchw wiQksz09Ci k'a1o)i,cyzm, maz do asob, ktÓTC w częśai :zaiSymi.lowane (tj. takie, które przeszły na pl1Uwos,tawie !luib C'a~kJowicioelub cZę·ŚÓ0W10utraciły z:najOlrTl,ośćjęzyka po'skiego) za,chowały poczuc·i'e związku z .po!slką społ<ecznośc:ią i uc.zes1tniczyły wróżnyclh farana,ah j.ej żyda na terenie Rosji. KSl!ązka do.'tyazy Oikresu laot [1863 - HJll'4, s.ą to bowi,em łata, w który,oh ~i'cztfuność [udJnośc'i poU.sJ~iej znacznie wzt'06ł'a na tereniie R'O'slji,.gdyż oprócz zesła.ńJców w .•kładzie rÓŻJnyt:::,h kolonii polski·l:.h rozs1i.<rn)'ll'hpo o,lbrzymi'c,h oib:S7.a'rac.hi'mperium 'carsk,i,ego zn.:ljj,owa,lJi się em'i:graonci za-robk(JIWi. W i,ch sikłaidzie ''1Poltkać by-lo mażna prZleds'ta,wkli:e!i inteli,g,enojii - leka.rzy, i,nżyrui'erów, prawn.i,ków, ·dla kt6ryeh moź.liwo.ści podejmowania zatruodni·eni'a w tzw. Prj'lwiśJańs;k!um K,raju były z·(!o.·cz,nieo~a.llIiczoll1ie. Wędrowuli więc ci ludzie w różine slr'o'!1yc:ar-slkiej Ro.sj'i i tam po'dej,mowa.1i za'tru,dnienie, częs10 bo:ga,cącSlię i o:sliąg.ająlc najwyŻJsze uZDanie miej:s'oowego środoWlis:ka za praWOIŚĆc,ha,ra,kteru, przywiązanie do polskoś'cii s,allidnClść w pralcy. Ail,e oprócz im,elLg-encji cią'gle płynęły do Rm;j'i hczne rzesze rc!bo1Jnikówi rzemi,eślniików i to z~ .. rów.no w f.onni-e Z1org,m:iz'owanej., ja'k 'też na tzw. wŁas.ne ry.Zylko. ROZlbudO'WiUjący s.ię intensywnie przemysł ,rosyj-slk.i s'tw.a,rz>ał dUŻJe zapotrz'eoowalniie na sliłę roboczą, stą'd też w wielu zaikJ,adu-C'h pr-z,emy,s1owyc,h na terenie R,O's:j'iza'trudni'ona była zna-czna liczba pTol'Citariatu pOllski·e,g-oz K'ró],es:[\va. Przy tej ,okazj-i z.aś wspOiffiI1ieć należy, ż'e w pr.zemyśle zaalJk,dia'Żiow,mabyła nJi.ewielka wpraW1dzj'e częŚĆ ka~H:tałów pol·ski,ch. Zatem spotykamy równ.'ież .j taikie sy1lua-ej'e, gdzie w pOlb3lkJichfoabryk.aoh na terenie Rlr"S;j'ipra:o;)wali wyłąC'ZJni.e pOlls,cy l'oIbotniicy, a tz,w. kolonie f.a1bJ·yc.zne 1ętniły polS/ki/m życiem. MoŻ'naby mnożyć tuta'j przykłaidy dotynące różnych fo-nm pol.ski.ego żyoC'ia na teren'ie Ros'ji i wkŁadu porraków II\' jej rl}Z.wój gos-podaI'czy Omawia,na ks'iążka zawiera bowiem mnóstwo inf'orma1cj'i na t,en tema1t, otwier'ł prz,ed czyteln:ikiem szerulką panO'rlamę dziejów POilsikieg,o wychodźstwa w RC:ls.ji. sięgającą swy;mi początkami ko,ńca XVI stulecia, Al,e o ty'ch spriaw,a'ch pisze Z. Lu'kawski ba.I1dzo ip:Jlb>ieżnie,podda'ją-c je anaoliz.ie tytko o tyje, o iI'e tby.ło to .kionleczne dla zrozumienia pCldłaŻia h'istorycz1De'go późn['ej.szych prooesów. Mamy w.ięc 'tulaj inf'orrna,c'ję, ii dzi,ej-e PO]laków w Ro-sj,i i Rosjan w Polsc'e :>ięgajągłęboko wstecz hiSlvori-i oou krajów, co wynukał,o z faMlu nwtura.lnego sąSli'ed:z'!wa. A że stosunki te nie zaws>ZiCukJaldały się -na;jllC1Piej,więc w w)'lni:ku p.rowaod2'JOil1ychwajen faJe jeńców wędrowały w dwu kierunkach. Polaocy pr·:l)eI1Jrzy:myw.al'ijeńców ro-sy;jskJ1Cih, w ROSljinatomi<lS't po ka;ŻJdej,ze zbrojn)"Cih pCltytczek przybyw,a!a l·i'c7JbajeńJców polskkh. W.pra:wdZJie w 'toku rOZiejmów i mi:sji dy;p]'OImatycznyoh podejmowano USltalerliia na rzecz uwa']:niunoia jellJcÓW, IlIi,e wszyslt:klim jedina'k wdało s.ię powrócić do kralju. W S't,osU'n:kacihpolsk.o-mos'kiewSlkieh, po'cząw;s,zy od w(~jen Stefana Balto.rego z Moskwą, a później aż do XX wieku, wielu Bol'aJków 2'Jesh~nydh zOlsll:ał:oza Urali. Część z rniidh włącz'ona w pierwS'zydh .lataJdh OIpanowywania Sy:berii prz,ez Roojan - do (~didzi.alów kozaCik,ilcihkolonizowała conaz t-o 11000.eobsz,a,ry i uczestniczyła w wieilU ros)'ijs!kiClh p'()chodacih na wslcihód. W omawia'll'ej kSiiąŻJce mamy nieco tnLorm.a.cji z tego zalkir,esu, zwJasz,cza w f1ozJdz;ia'!et..ra'k:tującytrrl a jeńcaoh polskc.h i zesłańcach w Ros'j:i ona'z w rOZJdzio&ile IPDlświęconym pier:wszytrrl kOllo:ru'am pOIJ:skiunw mia;sitalc:h r-olsyjskiiClh.W ,d.als'Z.ejczęśC'i praca podzielona jest na rOlzdziały omawiająoe:' emli,gra'aję za,roblkową Ludności poLsikiej dlo Rosjli, udział Bo!laików w rozwoju .przemysłu ms j'lj'skii€\go, Ii:c·z,elbnaść i strukitiU'l"ę z'U'W1odowąoraz stp'Ołec1Jną Ludności pol-sklLej w Rosji, c1haralk'tery,glt)"kę poslzczególlrl)"ah gu-up ,polu'!1.ijny,oh, ~u- " �334 Recenzje, p:rzeglqdy wydawnictw d czasopism dentów polsk.icih na uczelniaoh oesansrt'wa r'osyjskieg<o, dz.ialalnOlść kalt·OIlildkkhtowarzystw d~hI1o,c.zynnych oraz ku1'turaJno-o:świa'tową Pol0':-.Iii rosyj,sik:iej, p'Ollski'ch uczonych, podróżmiików .i Oldkrywców w Rosjli, udział BOIlaków w wsyjs'kim ruchu rewołucyjny:m i Ililbemlny1m. Tematyczny za:kres pra.cy jest więc ba'~'dzo szeroki. P'iJ:C.zynając od mzważań pierws.zy·ch pOIJ!slkic,h lmiUtaikitów z d1::>s'za,ramiR01SIj'i,przez opi,s emigralcj:i zarobkowej, jej stnulkibu'rę zawodową i s:;:uł:eczną, w~·es.zc:ie dZ.iał'alnolść pOllalnijną, a talkże udzliał POIlaków w naUlce rosyjski'ej oraz w ruchu r,ewo,lucyjn)~m. KaŻldy z tyclh Le~natów mógłby sta1niDwić odirę::mą zu'pełnie pOZ)'lcję wydawniczą są h b':wiem s,J,rawy niezmi'ernie i.slto~mew h'st'olr.ii nas:zego s'::)Qłeczeńlstwa, a talk ,mało dotychczas znane. Jes1t w,ięc ImiąŻlka Z. Lukaws:kiego pozyoją stwClrzlClną 7 liczn)'lch d:my'c.h źródłowy'ch, w kitórej wy'diarz~ia o sze,rszylm oha,r:a:kterze rClje:strują nieraz historię losów ludz.kJich, wyławiają'c z nich to, co ma najistotGli,ejszy związ'ek z t'El:nat.em iksiążki. Faktów takic,h j,el3t Ina łama'ch książki sporo i odn·:szą s'ię IDlnedo różnych tematów pOlIskiego żyda w Ros'j'i, PO'ZJnajemy więc poI~k,ich lekJ,rzy, :inżynierów, p:rlOfes'o:rów, badaczy i iPoldrÓiźmi:ków,pirzemysł,owców i bankierów. Każda z tyclh pr;iSltaci "dum:e·' wla na s:w6j slP'O's6bi poprzez swoje dz,iałanlie jest nieraz związa1na ze slferą zjawis'k naltury olgó:lq,i,ejszej, jak. np. przemysł czy nauka. Ni,e zamierzając sltNls'ZJczaćwywodów auitolm d:oltycząlcycih o,kreślolHycih kwe:s't:i:i po's'1.awionyc:h w kS'iąż'ce ,na.Jeży pOtdikneśLi:ć,że WlialdiOl:nlololc'i w IlIielj zlJ.iWCllrte to rlie ty:llko PiIlobl'ematylka stricte h':'ltc>T)'!c,zna. W'i'el'e :bowiem jeslt w niej pr~i)lemów o ohalralk1.e'I"ZJe s'ocjo1clgikz:ny:n, zwłaszczla tycih, ~tó:re odnolszą ,s,ię do z.~ó0nilclQlwanyc:hdziałat różnych środawisk polondj'rl)'lcih. Dot)'lczy to DIP. kośóoła kaltolli,ck1i'egiow R'osji i licznych p:.llslkklh parafii, ktÓlre prow,ald;zliły hOlgaltą działa.lnolść slPoł,elciznąikulturalllDą, w efekde której asymlllalcja ludności polsl]{]Lej przebii'egała zna'cznie wo,lnii'ej. Wspl1ma,gal,i s,ię też P,ollacy wza1j'elmn'ie poprz,ez szerok,o rozwiniętą dział:alność tc.warzy:sitw do:bnoczynnych maz unne inlstyltlUlcjesporec'zine t)'lPU "Dolm Pol.sk1i" w Odessie, "Dom B:::ls,ki" w Mcyskwie, czy organiiza:eje pOil,o:rrijne w ,rodzaJju peters!bur,s,kiego "Ogniska", ,.Promlieni<l" czy "Sokoła BOllskile:go",Poin:a.dto w wielu mialsltcKlhros)"jskicih iSluniały bib UC'teki p:;l!s'kie czy pOI!:slki:eksięg·Q17jbiory pr)'lwatne. zwta,s,zlcza pows,zeohne W· do,ma'ch polskiej i,ntel:vgencj,i, KażdaWliększa kolonia pc,l~k:a s,tarała się też zorgall'izow<lć nauczanlie dJla sWY'clh dzi'eci. ZWylkle zaik~ada:nQ elementalrne szkół.k i parafialne, w których wprawdz:i,e językliem w)lkłaidowym był język rOIS)'lj's'ki,ale wElgii nauczano po polskm. S:talralno s,ię więc urządzać dla mł:o<dz.i,eżykumyni,edziel1n:e i wiccwrow,," języka po,lskiego i hiisitor.i:i()jc'zy~t,ej, w różn)'lm 7Jreslztą zakresie sprawa ta wyg:1ądella wM,oskwie,Beten~bu:ngu, Ode~sie czy w mi,ejsicowośd'aeh oidda.Jolll)'lch o,d wię'k.szY'eth c.en,trów ~UllbUlral~nych,którymi były Wli'ększe mia:sia. W tych mialstach bowiem fu:nkcjloiI1owały wyższ,e :uczelnie, na któr)"ch studi,o·wało nieco młodz'ieży pOII'sikielj. M~odz!ież t:a CZęSlt'O do:ra:b:iała sioihi:e korepet:l',cjalmi w zdmoiŻni'easz)"cih dOImaich, uczą'c jęzY;ka poilski'ego i hisborii Polski. Pw:bl,em młodzieży po;Iskie'j Sltudii:ują:c:ej na wy;ż.szy,(lh UlczelDJia'ClhrosY'jlS.kich r07Jpalbrywany je'st oddzielnie prz'ez Z. Łu'kaw'slklie:g:o i przyznać trzeba, że zawa,r<te w książ'ce wliadomości z tego zakresu są świ,etlnie udoikiumell1Jtowane, two'rzą spójny othraz za:tytulo1wany Studenci polscy na uC'zelniach :rosyjskich. A SkoOII'O już mowa o st,uden'1Hch, ,to wspolmrrieć też w)'!pada a pe:wnyc1h cholcia'Żlby IJJa,zwisk<l'Clh po:lsk,i'clh pno:fesOirów na uc,zelnia:e.h rosY'jskic:h, a 'tak Się składa, że nilektórzy z n'jlclh to dawni s'tudenoi tych uc'żelui. I talk np. w I<n:slty!tucdeTe:chnollo:g'ici7Jn)'!mw P,eter&burgu pracOiwail'i prolfesorowi'e·. Jain Jasirzęl1:Jlslki,Ma,rian Klros:ncJWislki,Kaz'j:mierz Smol:eń:;jkJii inJni. Na Uni:wersyltecie P'etensib:ursk'im wylkła!dowcam!i by:lli: Wincenity Andukowicz, Józef Sękowski, Anbni MUlchil1inski, Ignacy P,ieitrasze\VIski oraz 71na'CZI1€gmno inlny,cih post3;ci, które na �Recenzje, ,przegtqdywyda,wnictw 335 ,i czasopism tnvałe zwiąnne ,ą z dz1ejalffili po']skiej i rosyjskiej n:uJlki. r:8oldoibni,ebyło w il1lily,ch uczelniaich w IvlO:ilk-.v:e, Odes:s,je, Kazaniu ma'z w Aikademiri Nau,k. Z clhwiilą ()dzysk:mia niepodległu'ś~ri prz,ez Po,Iskę wielu pracuwr;iJk6w narUk,QlwycrhrosyjskiCih uc,zeln:i. P':]llak6w z po,cho!dZJenia, ,prz.eniJoislo się do kraju i już w W1o,l:nejOjczyźnie idosłużyk> slię zaf';lZ1clzy;1mj1Clh tY'włÓ\w nau/k,OIwyJdh.Jeslt bo jednak Oid:d2JielnyjlUż temat" ictóry z całą pelW'!1\uśc'iąZali\LrteI'ej~uljekth'ldylŚ hJj'sltlorylka narulkli talk jak WlS(póŁclzleś'ni,," " dora:z Clzęśdie<jZJa'C1zym<l slię u nals pilsIać o plolllSlklilclh balda'lJli,a)(:hIlJaluJknwYlclhna 1Je:r'eni,e Rosjli. A były tro baid<llni,a olbejmująJae ~ym Z)ISlię&;liJem wi'E'I'e diZJiJedzlilll. PlilSizeO>tYIlTI ,rów111lieżZ. LukaiwlSiki, wylffili,enia'jąc SIPo,no na'llwiJslk, z etnolglrafó!w zaś pnzyltaiClz~ ,(jiS'iqgt:l'ęci'aEidlwanda Plieikalnslkiilelglo, BrKJi:lJ:u1.:llwa P;j~IS'udslk!ilelg!o., F1ellliJkJsa Kpna i Wadawa Si,eno!S',zewsik!i'ego. W S',ulmJLe jlest tJ j:ednalk s\1'JkliJc bal~diz'Ok!rÓ!bkitlWlolrlzą:cySIW(JIi'slt.et~o l'C1d:zajiup:'eamlbiułę do hilsit!(yr'ili Plo~~~llch badań nalu!kJlw)'1c,hna tereni·e ROISljli,c,z,ekającej ciągle na :~WElg)o arut':)TIa. Tak w,ięc z grubsza na'kreś]lolllo truta.j zawartość Z. ŁukGws:kie<g,o oraz za,aik'cen· to,wano }ej w;HtośĆ, ZJwła:sz,cza że jej temart, niejako za przyczyną "urzędo·weg.o zapis,u",~tanowlił .przez wicIle la't zjawilsko ni,eolbeclne w naszej biJsitoriol~rafiJL.W 't-Qku 1'ektury budzi s,ię niekiedy ŻJctl,że au!t'or Imu'siał w tak slkJrÓ'k)wej fOll1mileport,raktO'wat' :n1e1które tema1y. Głębsize wnilkn:ięoie w nie pr'zez pislząc,ego tę ksią,zk'ę dalolby bez wątpienia czylel,nikom moż!i:wllść ujrzenia ty'Clh zagadnień w sz,erszym ko:nteikścl1e pOlliityki icarsbcih zat':Jolr,cówwohec sp:ra'w po,I~ki>ch. Z !drUlgi'ej jedn:aik s'trony t.IJUano zalrzu-c.ić Cllutorcwi, że dokonał taJk1ch a ni'e innych skrótów,. Sij;~d też w,iEl!~ z po,ruszolIlyJClhW kJsiąlżce problemów zasługuje ZJreszJtą w pr.zyszło:kl na daJisze ro'zwa;żania. Mam tu na myśLi między innymi wkład Polalków w pJ'znanie kualtiury ludów Sy:beriii, bowj'cm poza tym, CIO do 'lej pOiry u nas nalpisano, wie,le je!st. ~eszcze do z:ro1bielDrLa W tY'm ,temaClie. Ale nie jest to jedymy t,emart nadadąlcy slię da dallszyeh r'o,z'wa,ż~lń.Nal],eży tu 'niP. kwesba szkorln.ictwa po,lslkliego w ROls'ji, zaga,dDlienie po'skiidh sltUJdentów na uczełni<l(:,h w!syjskri'clh, sprawa rewol11UlcyjnY'cihzw;iązków polsk0-1"0sYljslkiiCihI wie'!e innych. W calośc,i, reCicnZJwana ks'iąż!ka jeslt wa:rlościilOwą po,zycją naukową, zarówno ze wZg]lęidu na ,problem który ponusza, jaik też z uwagi ina falkt wyakc.e:ntow.ania wieilu prabilemów wyma,g,ającyoh dalls,zych ,studiów. Antoni daw Thomas Lindsay Baker, Historia 119'811, ss. 285, it najstarszych potskich Kuczyński osad w Ameryce, W,w- W !ata'ch 1864 - 118'516 z Gónnego Ślą'ska, z ·Q.kolic Qlesna, wyJemig;rlOwalo do Tek!s'asu ok. 1000 ludz:L. O'si:edliiih..s'ię oni w miejscach, 'które naz'WIa)EPaiTIin3.Ma.r:i.a. Cz~."t'ocihoW1a, K1o(Ś:c'iUls·iko.Była to pi'erw:s'za zwarit.a gnupa Pola!ków-emigra:ntÓ'W ooiaodłY'c'hna roUi w 9tanaah ZJj,ednO'C!wnych. Z,alożYllri oni p'i,erws,ze ,paraifiie w tY'm kraiju, wybudowal.i pierwsze s.zkoły i kO!Ś'CliJoły. Za:ill1t:eresiowianie uimli· naulk1i i puiblicys,tyki pOllskliej daje się zauważyć niemal od dhwiM ich wY1rusz:enia ze Śląsk.a po dzień .dZlis!łej'szy.W,śró!d szeregu publiktalC'i'i wy,róimiają się pr,aloe A. BWIż,ka (Śtqzacy' w Teksasie. Retacja o najsta.rszych osadach potskich w Ameryce, 119712). Obecn:i,e otrzyma,j,i,śrny tlu:ma:czenie l1<l i'ęZylk polski nieZImieMie int,erlesu,jącelgo s,v\lidilUm T. L. Baikera, <1ll11e.rylmńskiego bistoryjka iLafas:cY'oowanego <Wiejami o.sad pO!I's,k1ic.n, w Teksasie. �336 Recenzje, przeglqdy ,wyd,Cliwnictwi czasopism T, L. Baker, .kreśląc his'borię .po,]ski,ego chłqps'kiego ()sa.dnic'twa w tek:sas~i,c.h pawiM,ach Karnes i Ba,ndera, oparł się na nieZJmieTnie ,oibf,iJtyoh l różnoLJdnych źródla,ch. Wy!korzystał arohiwa amerykań'skl]e, n'i'emliecklie i polskie, IOlkamą prasę, a także posłużył s'ię tradyoją ustną, przeprowla.Qza.jąc szereg wYW1iadów 1. potomkami ,pt]Brws'z,y<oholsadnl~kÓw. Rezulta:tem jest rzeteLne, drobiazg,owe oplra'cowanie, u:jaiwnila!jące W1ielle nilBznanych s)jczegółów, prolSltujące wiele błędnych tJ'l'n.iemań i miitólW. 'Przyczy:ny m']@ra,cj'i Sląza1kóiw naś'wiJet:!'one ZJolS:t,ały w pracy bardzo precy,zYJn~e, a i'ch anailiza jesz'cze 1',1'1. ,dowodzi, że doszuk1iwani'e się pędu mi.gr,;),cyrjnBg;JwyłącZin:ie w sf,er,ze elkon'OImli'cznejj.es1tIPOiwa.-ŻJnyrm U:pIl·os'ZJczenieim. Sy'tua,cja ekOlll)Hni'czna l'odzin emLgl1ujących byIa s'uolsunkorwo km'z,ytslt,na,stać je byłl() na opłacenie podróży i zaklUp z'iemi w Telksa:S'ie. To ,raezej najib'ieciniej,s,i pozostali na miejs'cu; w uboiżejąoe1j w wyrnLku niekorzy.s'bnych dla chłopównefonm a,g,rarnych wsi górnoś,ląs'kiej na dOib!i!t,ekna,wiBdzanej przez kolejne klila klęskami el'emenicHlnymi. S,redniczamożn' opuś'clHi ,poczęś'Ci wieś Hc,ząlcna lepszą dolę na (~bczyźnie. T, L. Bakier wśród ,prz)"czyn wywołująicy.:h m'igr.a'c-j.ez Górnego Slą'slka wymi,enia: dys:krymiinaej.ę społeczną 'l :narodową ClhłoipÓiwpolskic:h p,rz.ez slP'rawujących władzę Niemców (Imni'ejlszość n1emi,cdką), abawę przed wciel,eniem di) wojska, zachęcająoe l,i;srtyz Ameryki, działalnoś'ć ag)(mltó(wemigracyjn)"ch, pOlparoie ZJestr:my właśc1idieh ZJiemskJrdh omz rOZlprze.sltriz,enianie slię przesadz;ony1ch wiadomoś'cl [) warunikaclh żyrda w Tleksasile. Wiellką rolę odegrał w interesującY'm nas przypadku m1gra'cji k'Sliądz Leopold Moczygemba" kra,jan em1grantów, ich duchio'wy opiekJun w pie"Gws,zym, naj'trudni'ejs'zym oikiresie o!sa'dr~ilctwa. On zresztą pr:zyczynił SIę InajwY'raźmliej do wyboru miejs,cao,s1edJ1enia" zaikl~pił w imien1u osa.dnilków dz'iałki itd. lPIi'eI"'wszy okres pobytIU Ślązaków w Teksasie nlile był s,ielanką. P.iomerskie, surowe wall1u:nkiipr'acy J żY'cia, 'nli'epr,zyc'h)"lna przyroda i wro,gc.ść e~toczenla, ni,e zmiecihęciły jednalk osadników, choć - bez wą't:pilerYia- zupełnie ina'cZ)ej wyobnżaJI s,oibie oni nowe życie. Prac'(Jwi:tość i 'UiPór ~p(Jwod[)wały powollny, lecz wynźny wzr:osil zamolŻ!nolści imdgm1ntów. I Wtedy naistąpił trudny, a nawet dramatyczny okres wOlj'ny domo'w,ej. Teksais opowiedzJiał slię pl~zecliw unii; nie int,er,esującyc'h się sprawam,i pohtyoZinymi osadn~ków pr!zymusowo wcilelano do wojsk,a klonf.ederackiego, z które@o naj:częśd'ej po prastu dezerter,owalli, plizecholdząc na stronę unio::}istów Sytualoja ekonomi'czna 'Deksasu, a tyrm samym ols.aidników z Pc:lsiki, po:ga,rszdla si'ę z rOiku ina roik. Konilec wojny domowej nie był j.es:ZJczekońc,em eier,pień. Ni.epolkój weW1nętirz:ny w Teksas1i,e trwał jeszoze k~!'ka l,a't; szy<kanowani,e Ślązaków przez zwyc1iężonycih sym:patY:ków konfederacj'i u:truclinHo na wiele lat porozumienie między ,olsa:dinik'amia ludnoś.c.ią amerykańl~ką. W zasadz:iJe do pierwsz'ej wojny światowej mieszkańcy ,Panny Ma't1i:i i l'llnyoClh os,ad po,l:slkilchżylli włalsnymlisp'rawami, w pewlnej izoila'cj,i wobec otocz'enia. Sprzyjało to zachowaniu gwar)", obrzędów i ZJWy1crzajó1w w)"n:ies1i'olllY'c'h z km'ju. T. L. Baker w ogranuezolH)1m s'topniu, pOls~uogU!ją.c s,ię wylIll~klalffii ba,dań nad klllllltulrąGórnego Siląiska, próbował okreś:Lić s'to:pień za'chowawlclzloś!Clikiuiliury t,eks:m~ki:chSlązaków. Już oo:we't z je~o lakaniC'z:nyc1h Uiwa,g wyIniJka, że jeslt to s:t'0lpień ba,I"'dz·owysoki. Za.gadnienie to WY1ma,ga zI"'esztą jeszcze badań, opartych na I"'osnąc,ej znajoiITI'o'ś,ci !pocliboiZa,z którego wyrosła k'llJlturr"a oma'Widinej zlbiorowo1śoi polo!]~j:rJiej. .leslt to jednak z:ada1niie, joalk sądzę, dla etnQgrafia, rue dla historyka, który;m jest przedeż a u1eolfpUibili:Jm:oj i om.a,wia:nej. IWyraźne IpX''Z,emianyw żyCliJuspołecznym poit'umków o("sa'dnikówśląSlkklh w Teksas:ie na:9t~piły, joak dowodzi auiOlI', IdQIJiie~ow !W]e!k!uXX. Dokonał 'siię wyraźny pOSltęp li1nt,egIlac:jitej ibiorowolś1c'i z,e 'spoIeoZiei.s:twem amerylkańJs,kim,AJutor nazywa �Recenzje, przeglqd'y wyd.awrbictwi 337 czasopism ten proces amerykc'l,niza<:ją, choć j.eooocześni.e stw.i<er,dza,że towarzyszył mu wyraźny 1'0zwQj działal,ności polskich organiza,cjli napodowych. Wydajes,ię, że ,mamy tu do czynie'l1lira z typow)'lm, nie tyl'ko cUa środowisk pO'lorl'i'j'nYClhw USA, procesem integracji :sirukturaLneji kul'tur.aJLnej .prz'edc w.s:zy's.tkim w pe>łączeniJu z proc€'Setrll eitnicyz:aoj i.. W tym :kontekście słu.sznhe brzmi kOlI1kil'u.zja•.rut,ora: "W ;mor.zu kultury a;merylkańslkiej jedyną .na.dziejądl.a był)"C'h ·emigJ.·'a!ntów .(ralc.zej dIu potoon1ków em-igraintów - Pl:ZYP. R. K.) iŚląsk:iocih'00 ZJac.howantie .dziedzJ,idwaklU.ltury naf'OdCiwej jest U'czeSlbniotwo w pol.skim żYlliu rehiJg,iljny.m i w Oir~'ltiza.c.jach świeClk,~c·h". Książka T. L. Bakera joest 'nieZJmiler:nie intereSJwjącym s'tuidium !h.islt'OfY'C,zny;m zwartej zhior,oiWoścj polonijJ'ej, nie ,p.o.z:barwiooy:mpożytecZJnych wy1CioecZJek w slt,!"OIlle soc.joI'ogii j zwłaszcza et:"l'ografj,i. J,est to !pra'0a tym ibaniToiej ,intel"es<Ująca, że wys~a spod pióra Amerykanina, prezentująoego ni,eoc> iłnmy .pumkt wi,drZJeni,a niekitór)'lc!l zja;wdk i pr,oc'esów ,niż ten,ello 'k:tóflego iprzyzwy,cLaJlili I1aI_ pClls,cyba da'cże, Ryszard Kultura Bibliotekę skupisk Narodowq polonijnych. oraz 22 i 2J3IV 1980 r., W'arszawa Instytut Materiały Histori'i z sympozj'um Polskiej Akademii Kanto'r zorganizowanego Nauk. przez. R'adzl,ejcowice, 119IH., llS. 2lJ7' Jalk sbwi·er.cl!zJił:WiiJto1dSltan:ki.etW1tCZ we wSJj,ęp.ie-do omaIWiia;neg;o,tomu mateJiiał6:w z sy,l'l'1jpoz.j1uim radZi'ej1owickiiego: "llIiezaleimie od IPo~lą:dów ·na ,defVnj.cję Poo'onii, okireślenia j.ej. liczebności, ,ocen doty-ezącyQh f'o~i Fol.oruiJi w ,dz.iejaoch iJ1Inydh namdów. wyda joe się pewne, że· 'najwa,żn:iej,sz,e pr·oIoelsy i 'na;jlbandz'iej zn::r,mielllne, 'któr.e w Bolonii zaahodZ!ily do'tyo.hc,zas i nad:a:l 'zac.hodzą, wią:żą się re .s,ferą szeroko poj,mowanoej -kultu.ry". Nie dziwi zatem fakt poświęcen.ia ,temu tema.t'OWli kia.merencji" a takiŻe duże n:adZJiej,e,jakie z nią wiązano. Rezulta'ty, jalk mo'żna są:dz.ićz preve.n,tolWanejpuhl'ikalCji, miec·o roz{:'zar'l>wały zarówno organi.z.a:io,rów jak i lU'czes1mi:k6w,c.ZJeg,0,dow'ody Zfiaileźć można w .reliestracji skąd 'i'nąd dość ożywfonej .dy>skusj'i. C'zy;telni!k mOŹJe'c.zuć 'Slię '!'1~ecoroz.czar,owany 'l'ozbleżnością ,ty'tułu 'ksią~żk!i 'i jejzawanbośc~i. W istocie Ibowi,em, 'Pc)Za wy'jąt'ka:mi CRo!S1j'a, ZSRR, WeneZJUlel.a,tu i óWldziJewZJmi-anlki'o Bra.zy:lti), owa ty1iulowa kultura skiupilsk polr.OIIJ!ilj~nyclh ograniJcz'a Isię do 1k!U1~1iUTY (w węższym ,roZlt\,mi'eniutego terminu, tj, dZlia!aJ!ność instytucji ku]ltu'r{~twórczycih w rodzaju szk:olni.c'trwa, parani, k:lu:bów ar!tyostyczny'ch itp.) sikupisk poloniJj,nydh w Sta:naohZj,e'dno1cZOlnych. Ni'e ozna,cza bo jednak, i'ż zalIni'eS'zczo'DIe[Ief'eraty p(}lZJbaw1i.one :sąświ.eżylc:h myśli i i,ntterpreta'CJj1i.WZJa!Saidz'ie wszystJki'e one slboją Ola wysdkiill11 poziomie i 'Wnoszą sporo do naszej wiedzy ,o za galdni:ell1liaidh,lkitó[ylm są pClświęaone. Trzy a,r'tylkuły wy:bijaJją ~ię wśród r,es~ty" oda'iąc nie ;tyltkioi'nionma'Clje, ale także -czy 'PT.zede ws'zy.s1JkiilIn- .s'1:anowiąc -ory;g,inalline,co :n'1e zna'czy, że hezJdys,k;u,syj.ne, pro;x)Zycje teoreity,()zl1lo~et()ldOil'Otgrczne. IJcih waT'tc>ść zwiększ:a fakt, :iż - ja:k dotąd - JbadaJnie kiulitUJrziblior,OW0i9di pol'oni'j:nydh nie dOIl:ll'1oiWa;dził,o do si.ormuJ.'Jwan.ia ogólnie :prz)'ljęty'c.h założeń; W1pr,oiSlt prZJeaiwni~e - 'w dOlść 'OIbfi1tymma'terialloe €'m'P~rY'cZJ:rlym r'zuca się w oczy odoWJQ~noś(:deJJiin!i'()Iwania tak iPodrs.ta·".-owych <k'a!tegof1i,. poznawczydh, jaJk 'kJulituTa, grupa ·etai'czna, ,asymDlaJcja. .A,Ir'tykuły, J~1ill'1etu wspomnę., nie rc>zwią~u:ją 't:l'1udnośc'i def:iJnJicyj:nyClh,ZJWraca'ją .r,alcwj uwagę ona doniosłość refl.elkislji l 22 Lud, t. LXVII �338 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism metod0i10gi~zn€'j i stan«)'Wią pewll1eg'0 mdzaju pr·o;:wz.ycj€ uki'eru:I1kow'l·nia takiiej reiilek,s'ji. N~(:'aLTIiiejs.7Je 'WYlda:ją mi ,s·ię uwa~i G. fubiń's.kiego ~MetodologU:211e problemy bada'ń kult.urowych zbiolTowości' etnicznych w spolecze1'Lstwach plural1oStllcznychj. A:rlty.k1uł składa się z .tlfw::-h części!. Pierwsza .za:w.iJcraPe<f1lek'sję nad ruairu:rą odrQbności k!uliurto'Wy,oh zbioro'W,o$ci etni,cZinycJh i kon»ekwenojam:i 'metodo'logiezny1mi tyClh odrębTIiOiśc.i.Druga jesit kirylty'c:zną allnJ:i'zą tYplowycth przykhl,dów badań k,ultlUry :nb'iopowoście:tniczny'ch; trzleaia za:ś zawiera propozyc'je założeń i dyrektyw badania odrębinoś'Ci k\.llli1Jul'O'Wy.oh. BClgaJotwo anaLiz ,i pr.CJipU'zy.c'}i.z-awaJr'tydh w alf,tykJule Slt-n,wia g·o w r,zędzi,e Ipcds'lJawolWyClh l€lktux dla tycih, :którzy pr<l'~ą z por.i:yitkiem badać odręb:ności kUlltulf1owe. cihoć ,tu i ÓW'diLe pasja kJryfty/ki autora 1Jmu;.c'Z3.do ilxJ,lemik Na przyllda.d b.ra:k mi glęb'szej krytykti podej-$C1a badawc.z'ego, 'które a'U1tor z pr·:neką'Sem nazywa "f'o1klory;styc,znJo-.eitJruograficiZJnyrrn"_Z;g.adz·a,m ISiię. że j€lSi 'ono 'Cid€'lfW1alneli błędne, ale 1S •0(). rob 'poiSltaIWJierLi"'l lS{prawy lSiugerUlje, że .jeOlt Ito poode.jl$die 'ChalraJk!teryst)'1C'ZJnedlae"tJnografów i fol:lcl-orys1ów, kiedy - deślti. ~m mclŻJna C'oś l1Iaptra,wdę zar,Z'ucić, jeśli c.hodZJi o badan'ia etni-cnne - :to po pmsltu strOlIlli'en'ie od niich. Rówtn'Le interesują.cy jest d,r'tykiuł A. K. PalluClha (Problematyka odrębności kulturowych grup etnicznych w spoleczeństwach pluralistycznych). Jeslt Din w m:liej .. sZyJm stolp'l1ilU prqpazycją b a:darwtczą', zawiera InaltOllnias1 ciekaiwą anatllizę pojęcia ,ikulitUll'a" z punkibu wi-dwnia Ibaidan'ia z'bio'!'owości etTłic:ZJnych - w s0cjologi'i i antrQpololtii k,uLrorowej, Z myśli ~QdnY1Cthuwagi <."hciałbyrn zacytować na's1ępUijąCą: "NaJ'zuCIa się S1Ugesitial, że u podstaw s:wo<'istoOŚCÓ.oidTębności'ktul1iUfOwyoh SlpołecJ;eń· s<twa p!lllral,i'styczneg,o leży faktt kOO11JUIIli.lmcj,i kUJlltuwwej .pr,zez granice systemów kiUirt-ury poszc7J€lgólnYlc1h g'f<U1peitlniC1Jnycih. Przełamanie, chOćby !1;yJ,ko w riiewieJlkim zakr€lSiie, barier ()IhClO'~ci'kul'turaw,ej nie ozna'c-za nic ii'n'n€g-o., jak nawiąza.nLe kOllUlUni.k"~iju, czy;1,i podJjęc'ila wy:m1i.any prze'lmzów ikJUiHUif'owych. \Vymia,na ta w(;a Ie niC! oznac,z:a pr.rejmcJlWania OIOcy,ClhelementÓIW kulltil1ry., na eo kładzie si·ę nac,ils,k w talk ooI'dza popularnych w an!tr'OIpooogi'i i s'ocj,Olo;g'i:ikOlnc,ep,cj,a'c<hakiullturm:ji, ctho'l'iaż :nie wY1k,l.ucz1ai tego rodzaju pro,cesów". POIgllądy ta,kii,e ,fjujmowalTIlie ,zaga.dni,etnJi,a w ka. tegO'l'iaclh t.eor'i:i kOiJniUlT]i1kacj'i)mogą skłaniać do sprzeciwu, lecz stanowiąc do'ść Z'w,a[')!;ą[ g'odiną Uiwalgli :PWpoiz.y.oję haJdaiWICzą bez Iwą.tp.ienua iPOISU!wa,ją'napr,zód !J1Ii,ElC'O u nas - i -nie :ty.1kto u nas - zaiPóŹi..'1i,~ l)(Jidall1'ia'kulburo-weg,o Zlfóż'l1Ii:cowa'n.i:agl11Uip etirniczi:1y!c,h,Z!wlas,zcw w sferZJe raliLek'sjri meJtJodoii·O@iczn·ej. Z kOJei P .. Ta.ms w praley Problem kształtowania się kultury polonijnej w Sta- SIporo uwagi Ipośwtięca :ndeJ:1i.ni'owa.nIDpojęcia 'kUi1rtlura, dążąc - do n1egowaIDej w seT]",ie iS'tnien:ia pI1:nez ni'e'kt6ry-cłh badaczy - k<lltegQrrili pojędi'QWej .,;kul'tUlJ"a !pnlonilj:na". "Je9Li - .piSiZJe,001 - .i.s1lll'i€i,j.e 'Sjpołooz.n;OŚĆ POll'OIni'jna, srt.a'nO'Wlią'c:aprod jalkiumś względem wyodrębniony, własny sy,s,tem d:nialaniila s[połec'ZlI1Ielgo,zasrp~adadący j.aJkieś potrzeby" to tym samym ist'nieje (k!>zt.alIiUde się) j.aka,ś polonijina kiuilit'UiI'a". nach Zjednoczonych Ameryki Pólnocnej Zb:iOiI'OWO$c:iIpOlonijne na świecie posiadają bez wątpienia SiW;)je kut1iury w senlSie zarówna węIŻSzym (<im wła,ś,ni,e pOiŚwięeone były iPO!zoslt8:łe referaty), jak i szerszyrn, tak r,:'wa'nYlm gIOlool1:nym"czy też w aIIltrOlpd1Qg1i'ClZnymsensie. B,.dania klllUury gI'UlPY e'tni1c.zmej, w jecllnym .i d11Uig'iJmI'o1Jul:n'ien;illl, niosą wieLe problemów zarówn") teweiy'cZJnych, ja:k i pra kttyocmych, o czyrrn dOIW,()/dnliep.rzak'onać s'ię możemy !>uudi·ując zamiies,zóOII1Je w ;recerl'z'QWanym tornie pra<.'e. Jesteśmy na początku drogi, k:tmą wa:rlo PÓjlŚĆ. Badania TIiad prz.emiallllami Zlb.iOTiOWOlŚ'ci polonujny'oh na świoo1e. prooesami kh asyultul'aC'jli w 'ositarteC"znym rozra'Cihunlku okatżą S'i:ę głów.rue badamiiami nad istotą �• Recenzje, przeglądy wydawnictw 339 i czasopism " trwab~c;ą ich kultur, Fakt ten uświadamiali s:Jlbie W pełni uczestnicy k,onfe· renej; w R.HiLi.ejow Lca'C1h: socj ol1ogo,wi c, historycy, j'ęzykoznawcy, ibUb.1iOilodzy, Sz.kod~ że wś;ód :'j,~'h zabrakło etno.gra-fów, którzy jak sądzę - mogl1oiiby ,wn~eść c·oś ·ary.g> naln€lg'O do dyskusJi, np. na temat do dz,iiŚbudzący spm'Y: tzw. kultura r,<)dzLma. jej treść i zna.cwnie w ksz.tałtcwan~u s'ię kUII,tur ZJbiJorowośc:i,pol'onijny'ch. Czas, aby do ba.dań umowJItie n:azywa'l1y(.1hetnJicznymi (czy polonijnymi) włączyli się przeds:tawil'iele naszeO dyscn)ll,iny. Nlieki.edy to czynią, ale pod ohcym\ .lJnak,ami (anko'Po1'og'ti kJulbur'owej, s':K~joO'JQg'ii). W kOlniSe-kwencji etnQgrafia by.w:i pomijalliJ w programadh .baida,ń po:lOlIlij'nycih,badań w znacznym stopn:iu kOIfl<cer.brującY'C'h s·ję n.l prolbtlem.atyce z.ró,żrui·;::olWani.a kUlwro'wego (jeg.o trwałości i z.'ue:1:n:>~(M gl1UipetDI~=y;dh, a wi'ęc na' t€lmalc!~eOld daMlll1alIiPro.'WIilaInym pnZiez et-!;·-.:,ai:c; w sposób zaikamuf].owall1Ylub jawny, C'hoć mało efekitywny. Ryszard Jan Piekoszewski. Problemy Polonii Warszaw.a 19'8:1,ss. 2130, ilus-trucj i 48. aVterykańskiej, Instytut Kantor Wydawniczy PAX. Piśmi,enn'ictwo nas.z.e dotyczące P01lonii amerykańskiej wzbogaca książka Jan:.! P.iekas zewskJie.g,o. Na~eży ona do t1egio ty:pu pu'bhk.acd:i, które z regiuły zysk.uj e] popularność, nawet w kręglu nieprof.esj::.naJisww. Wyn~~a to z faktu, żek:s.iążka po:iej.mude 1!1teresują{:ą pJ!":Jiolematyiką polonijną, ,a pac'1adto na:p~:>ana }es'l ba,rdz.o sta.ralnlnyrm język:oiem i trakituj'e o Polonii amerykańskiej w z,goła inny spolsób, aniŻJeH wsz.elkieg;o rodzaju synltezy i monografie n'a,ukO'We. Ja.kikolwiek pra,ca nie n:}Slicha'rakteru ro~prawy nalUlkowej sensu stricto, wiele w niej j.ednak ci'ekawych, niesz.a,blOtnowy1ch i war.to,ściowyoh iJnfoI1macji 'O P,~IOIIl!iiamerykańskiej, infvnna-cji nieje.dnoklfo.tnie za.ska'kująrcyo,h cZj'ltelni,k·a. Ksliążka, w której wy,k'Orzys'taoo lic~ną I:iteraturę, jest ·też .rezultatem wieloletn.iej ooserwa-cj-i uezestniozącej, wyniik.ają'cej z życia w tjlm środo.wisrkJu, gdyż jej aullor od pon:1d trzydziestu lat mi'€l3i:lJkaw Stanaich Zjednoczonych. Jest kSliędzem. który po prz.ejściu obozów k.oncentra-cyjlnydh w S.a'e'hs'enrha'us'en i Dachau nie powróci! do PO;lski. D{~ktoryzow:lł się w roku 19147na wY'dzi,a,J,eprawa kancxnicznegr: KaŁnJi.ckiego Ins'i.ytu'tu w Paryżu, natomiast w 196'7 r.oku Q1Zys.kał,ponownie stqp.i'eIi doktora na wydz.ia,le ·teol'()g!i,c~!1y!m Kalto\.idkiiego Unlhversy.tetu w Montrealu. Ksiąd_~ J'1.n Pieko.szelw'ilki poświęC!ił się pracy -du.s'~pa'SltelTs.kiJej i pedagogicznej 'W Orc,hard La:ke, Detroit i BUlffa!l,o,a mi-eJs'z:kają-ci pracując od lal na zj'emi amerykańsk'iej, p'Jzna:ł Ip.mblemy PO!'OIIli·i ameryikańs:k'il€lj o.d weWlIląt.rz. Stąd leż jego k's.iążk<1pozwaUa czy'lel:niikow:i .na zorientowa:ni·e się w różnych pru'h].ema·c!h emu~rac'ji polsldej w StalpaClh Zjedno·czonych oraz jej wli gors:POidarcwj, ekon.omicznej" S1poŁeczmej,k:ulburaUnerj i poliiJtycZJllJej w _życ~u tego kraju. -Punktem wYljocia do ty-c:h ~'=waJż.ań jreiStrys h'iSltorycz:ny A.ffiffi'yk'anów pruskiego podhodz.enia wywodzących się w siwej głQw.nej ma.s!ie z elm,ig.ra'c:jizar'OIb'kowej najbiredn:i,ejs?Jejilluidnośoi, oo'jlpierw z P'01Znańs:~il€l~ol, a pOltem z Mak:>polsk,i. W uljęciru auto,ra P.ol;()in~aamerylk:ańs:ka nie j'elsi "kawałkiiem P.oilsk;i", Joecz skl'a!da s.ię z Amerykanów p{)ll.:s!ki'ego pochOidZienia, :§~!d()mYC'h wprawdzie sWyc'h od1egłyoh związków z krajem rpm!dZiiad6.w,a,Joejednocześnie a'ldywnyc:h i lQjalny.ch obYlW<l'ooliAmeryki, 1')· �340 Recenzje, przeglądy wudawmctw i czas.opism która dała im ohle;b, O1kJr;eśloną.pozycję S(poŁec.zmą,a dId niektóryoh wręc.z bOigactwo. Gwoli śoisł'oś'Ci trz,eba z.azmaczyć, że w tym ;;kondensowanym l"ysi'e hi.s,tory'cmylffi dotyczącym związków Polaków z A!merylką zawarł autor boigactwo matel,iał·u faktogra.£i'C7Jnego, powołu;jąc s;ię przy tym na bGga:tą Hleraturę. Stresz.czając w:rwody autora oparte na ma·terialle żródŁdwYlm. poLski:e zw'iązki Z kontyne11ltem amerykańskim - nie biorąc pOld uwalgę domniemanej podróży Jana z K'ol'f1a. rzek,omeg·{) uczestni'ctwa w wyprawi,e Kolumoa Polaka, Franciszk.a W'a.radanowic.za, czy tez opinM, wedbug kltór.ej g'Dupa polskiiCJh 'osml!D1ików sprowd.dilona ws'tała do A.meryl<i w 1518'5ro:k!u - DOZJpoc'zy;na'jąsię w ro'kiU li60~, kiedy to .do .JameJs'town w W'i'rginii przYlbyiN pi'erws'i Polalcy. K,ol.ejnym e'lapem e.migm'cji iJol.skiej do Nowego Świata były ·lata OSitatnl'ego ćwierćwLecza xvur wLeku, gdy J'(}zwój wy;padków w PDIs·cp. pchnął na emigraQję W1ie!'u ludz;L Późni:ej Za:3 pr·zy;by;li do Ameryki ;:J0wst3oll pl"zy iy,ciu żołn'ierze Leigio;nu Piolskiego, wy;s'IDmi'przez N,~pOlle(>na.na wys'pę San Domingo oraz żolni'erze i patrioci, po Ulpa'dku P,ows't:ani,a Li'stopadow€lgo i Powstan.ia Styczni?wego. Naj.Ji.czniejsza jeldnlak emig;m'cja Pc;1a'ków ::lo Stanów Zj.ednoc:zonYGh wzpoczęła się dQpiero po roku uno, IDiedy bo całe m<lJ$yahłOlpstwa ruszyły lawionnw') na druigą półkllJlę w PQsZJU:kiwallliu ahl'eraa. Ta wieloletn.ia w~drówka, trw,a:jąca nieprzlerwaniedo roku 1930, przys,porzy!a Stanem Zjednocz'onym wielu obywa.teli pDl,skiego pocholdzenia ·i on'i właśnie !ltai!lJowic1,zasadniczy tr.ZOll m i·eszkają'cej tam tizis,la;j Polonii. Wires,zde wOkresi·e dr1\~~I'ej wojny ŚWiCltoWEljoraz po jej zakańcz'Elniu część ludnOiśc:i polski·ej 'Wyemigr.avJał.a również do SiOlOOWZjednoczonych powięiksZJa'jąc w ten :SIPos'obIkzJbę Amery.kaJnów p~lh,kiilegopc·chodzenia, której wi'elk·ość trUidina jest ·do j,ed.noz;na'C'zneg.ous·ua:Jen'i,a. Pamiętając e ty,ch 1.rudnoś('ia·ch wynikający.ah z bl"a'kIU ścns.łej dOlkumenta1ajii, Wi.e1kiość puls'klej grupy e'tni.c.znJej w Sianaah Zjeicmoczo!l1Y<:lh"iJTIOIżonaoikirelŚlić na: l) .20147244 ooSoby na .podst''olw,ie danyoh ile s,pisu powsZJechnego w raku 1'9'70, obejmująl"elgo piellwlszą i dmgą generaocgę; 2) 491411000·osób na :podsItawie dalnYl1h z 11969;roku opal'tYlih iI1a dekilaracja·(~h samoj·dentyJ1'ika cyjny,ch jednos't·ek, ezy wr'es.zlcie 3) 10 - '1'5 mi1ionów (}sób, wed~ug szaoUinków działalczy polon'i1jln)"clh.Talk czy tlnaczed, gllllipa polska stanowi Zibi()rolWość hczącą Siię w s.połeczeńJsotwie amery;kańs:k,im" -- piJSz.eA. K.apiszewskii' 1. DI"olga ZJaocean spowodowana pragni,enilern IpaLepsz.en.ia własnego hytu s.i<1l1owiłCl głóWIną rmo:tywaaję emugtra'nJtów .z Lit 11870- H~30_ BYlii nimi pr.z·ewa,żnie chłqpi bez z::,e;mizwabileni mLra:że:n g·oidziwej za;pla,ty za wta~'ną prac'ę. ALe w różnych okresOlClh histtOtI'ycmyc'h przybyło do Stanów Zje/dno<:wnyClh wielu ludZJi ipos·i~dającYClh specjaJoisty.czrnrewyksZJtałoEMie., w porÓiwna:niu od wa'r~wy chŁopsk,iej l'epiOlj luio gorzej UrZ'l!dZkł1h s'ję w "swoim zawodzie", 'padiczals g·dy pmści ohlopi powiększali masy pro·· J€ltairiaJtu ameTyllmńs,k'i~g'O. W każ1dyim b~dź r.aJiie istnienie zbiorowos.ci pulsk.iej w A,m·eryce spowodowało wytksz'tałeeni<e się swoistego rodzaju potnzeb wewnętrznyclh tej Ludności do samoorg·anri.zowarnia .9ię. Łaitlwie:j bowiem był·o w ,grupie ła®Oidzić stresy wY'nik'aljąoe z żyda na obczyźirrie. P,owstawały w.ięc .różnego rodzalj.u kluby ,pol'Olliid/ne,szkółki pamfi,allne" O1I'1ganli.z.aloje i s'towa:rzYlsz.enia, Cllk:lywi.zolWałosię ,rOlla kOlśoiolla już nie Ityiliko jak,o i:ns1;y'JJuClji db1aJją'cejo sprawy wiary, l,ecz również iPośrodl1iilczą'C~jw OIr:ga'lllizacj'iżyda s:polel-cZJnegoludności polskiL'i,j. Znajdowal'i wię'.' .amerykańscy POllacy 'OIparcie w tyc'h inSity'tuCljach, pośredn'iozący6h niej.edJnokrotni0 pomiędzy n~mJi a miejsclolWą władzą pańJstw'alWą. Bylo to OOlŚ~ wdzaJj.u sw"istego ŁagOidrenia napięć jakie towarzyszyły ŻY'CliJu na emilgmcji, z odl1ugiej natOimiast strony .s:uw.au·,załodOOlkonał·e wa'run,k:i doi'zd1acjli wewn ę1'rzJllej.. Ten 'SlW;)j'Styde'termini'zm środow'i:silwwy da-je iI11o:żJ~waśćwyjaśnienia ~ecy;f.Lk!i rÓŻJnych socj.o'i·ogi.cz:nYCJh procesów za.Cihotd:ząCYCih w Łonlie polOlnijnego S(pOłecrell'Sitwa, których opi,sy za warte są 1 I A. Ka.piszeIWSi<i, Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, Wrocław W18, s. 61. �Recenzje, przeglądy wydawn,ic-tw i czasopism 341 w ks·iążce. Polacy w Ame'ryce "trzymali sli'ę 'l'a'l:em", stanowHi slpoJiną ,w więkswści masę l~.ICino,śc1 ohcącą kultywować swą kUlliburę, zwyczalje i abYCz.aij,e,język :i ,reil'igię, Isiku:tec,znie broniącą się .p,l~z€ldasyun,i)lacją. Stąd też byli mniej o,tJwarci na pen-e·iracje ic;h śr·odowiska przez ludność innych naI'odowośd, która ,zamieszkiwała Stany Zjednocwne. Była to rzec m'oina ,,samorwystarc.za.Ina ~upa na I'odowo,kiowa", w ,miJa,rę spójlna i iz.Otlując\ł się o:d ze'w,ną:irz.. otóż w tym wła;śn'ie przY'pa,dku ta s;,pój.ność .stała srię w ed"ekcie czynnikiem sprawczym zna,oznego za;późmi'enia ,poLaKów w siqganiu po udZiia! w życ,iu społecznym, k,ulturallnY'm i gos>podarozym kraju będące:g'1 ich drugą ojoezYZiną.Są to interesująoe probl'Elmy natury so.ajoilolgicz'l1Q-,pISY'Choil'Ogicz· ne:j, które, ja'k mało kito do tej pory, uohwyci! w swej pracy ks. J. P,iekoszewski. Jego kS'iąŻJka obJ:i:ta jes,t w przemyślenia tej na'tury i towarzyszą one rozJ1;,rząSlaIlyrn w niej prob1lemDm1wkładu Poloni·i w wzwój gospo!danJzy Stal!1ów Zje!dnoICzony'C!1. jej udziału w żY<"'iu poli~yczno-a,cknti.n,i:st.racy;jnY'm,,dorOibk'll l.!1Jtel'eIk:tI\.Iaanl€lgo, patriotyzmu i ooa,lizmu rtanod'Owego. T€lmatY'ka to z10żcma i sz·eroka, któ1f€Jj 19u:abna synJ1.eza00 lama<:h receITZOiW<l1'1.ej k&iążki p.oszerza w zna1cznym s't·Qjpniun.a:s:ząw.i'edzę <O Polonii amerykańskiej. Oiekawe są również prezentowa.ne w książce tzw,. fakJty Jedno.s:tk,owe z żY'cDa p:';!OiI1Jijnegoukazywane IW kontekśóe szerszeg.o tła siPolecrznego olraz określ'onyoh rezultatów, Ze snery tej wY'mienić np. na'le;żyos:iągni'ęClCl naukowe uczolJ1y,ch po!ski'ego pochodzenia. Z .grona m'edyków 'są to pnolies'o.rowie: oku.lu~,la J, Szymański z Ruslh Medical College w Ch ica,go, J. K.llUber.esz, pr.(J!fesO'r hi,gie<ny na u'l1'iwersyo\.e·c::i.e WaYll1ew DetTo.it, Z. Piotrowski, proi'esoor psychopaitologi.\ na uniwersytecie Columbia w NOI\\--ymJ<orku, H. Koprowski prwes{);r bi.oJogii na Uniwersytecie Pensylwania. Są też wśród tYCih uczonych matematycy, al"chiJtelmi,. hzy<:y, s.ocjologowie i prawnicy, Nazwiska polskie spotyka się też dzisiaj często w amerykań'skim przemyśle i handilu, w spolfcie i mlUzyc'e, życiJu spolecznym i po'l';tycG!-nym. Książka jest bOrgatą panou-amą tych spraw, z któryrcih wyn~ka jednolJnacznie. że prz,ed"tawici:ele PolGnii amerykańskiej nie z<ł1pomniel!i.jes,zq.e o sWY':n poch(}dzeniu, że w ludziach ty,ch kołacze gdzieś wewnątrz świadomość po!s!kieg) po::hedzerłia, że cieka wi są swojej .s~a.r€lj Ojczyzny. Te oraz inne przej<ł1wy patriotyzmu AmerykaIlów pol·skiego pOClł1odzenia są, zdamem J. Piekosozewskiego. ostatnią raczej ,reakcją przed ich zam,iera.niem i chociaż można usłyszeć "od CzaiSCl ,do CZ:1SU opinie. że P.o\'OUiiaamerykańska ni'~ jest bynajmniej stracona, że ciąg,ip. jest jeszcze żywym kapitałem, z które,g.o można wydobyć olbrzymie korzyści db kJraju. S,) to p(){'i'e:;zenia tak stare. jalk :;,tara jest emigracja, niestety. dziś już nie· uzasadniune. Przeżywszy latapo'Dzątkowyoh zmagań oraz okresy rozkwitu, P.olonia w Stanch Zj:edn.oc;wnyoh rOl!pływa snę w ame.rykańskim morzu powoE, lecz stale. na skutek u.p!ywu c.zaeu, asymilacji czy integr.a.cji. Można dyskutować, ile lat wymaga pełna asymiJa,cja lub inlegracja, moma kwestionować ich tt-wa!ość i siłę, on sDcj,ohg:o.W'ieni·e są z.g'o,dniIW Siwou.chdo<:iekaniach, je&Li idzi.e ,o cza.s :i SkUtC0Zil1JOŚĆ asynlilacji lub in tegmcji w ogóle" 2, Tak przedstawia się w ogólnych zarysach problcmptyka re·ccnzowanej ks,iążki. z;e W:,:ize.chmiar pożytecznej i ~nteres'Ują·cej. Jest to książka stanowiąca. ciekaw,! próbę ogó,lniej'ilzego spoj.rzenia n.a złożoność procesów .spoleczno-kJulturowyd1 Polomi amerykański,ej. Na podkresienie zasru,g:uje także oogadwo wykOlrzys'taJ1ej literatury oraz soc-(jolog,iczna wyobraźnia au'Lora. która s.pmwia, że z danyoh o różnor·odnej prow'ienie!l1C.ji naukowej powstał :i.nte:rooują::::r obraz określan~o ty,pu śr'QdQW~sl!ru polonij:nego. I wreswie czas nu konk:liuzję o~tateczną wynikającą z treśc'i książki, Otóż napisano w niej z dużym przekonaniem, że wreszcie na,de,sz!a pora na to, by w sposób autentyczny, nie patrząc na j,o c'Odos,talniorny od tej Polonii, pomóc jej t .P. Pie'koszewski, Problemy Polonii umeTykailskiej, \Varszawa 1981, S. 184. �342 Recenzje, przeglądy wydaw.nictw 1, czasop.ism ,.W kryty·c.znej fazie, by magIa ona u'tJ1zyrnać jesz.cze dłu,go polskość w Ameryce P.olskoŚć ta .prZie&Uiw,asię od pokolenia 2lr.ClcizoO'eg·o w Pol's{:,e, do pok.r?ll.eńurodzo:lyt:!h oraz wyc:how:anYClh w Amery·ce. Tym wł""ślD:i,epok ,ler,ilOm t!'z€!ba ułatwi!: dźwi,ganLe siię w ioh amerykań'skiJn żydu bez zatraty więzi oraz dUJmy płynąuoj 'l id1 poohodz,enia i przez te pok;o.l.eruiatrzeba Pl"'(]l!XI(gov.tać b~:igac-tw~)kultury polski.ej wśród Amerykanów ilrunych narodC!Wości" 3 .f·est \'0 więc swc'istego rodzaju memento, które oby nie przeSizło bez ec.ha. lViyśl'ę też, Żl' i P,ol..•kie TCl!war·ąstwo Ludoznawc.z.e mOlgłaby Siię sku·lec2Jn1ej., ani.Żieh było to do tej pory. włą1ayć się ,:icl działa,Lnośei kul tu:raJno-.oświatr,wej na rZ·eiCZP,)l(miti zagrd1ni c7Jl1!ej. r l Antoni Knczy·riskl. Józef Samuiski, Pamiętnik emigranta palsJciego w Kanadzie, t. 1. Wrocł<1w [,97'8. t. 2. Wr·ocław 1'!~&2, s,s. 388 it. Opr.aleu'w<1II1iet.eimtu i W5ltęp f,ulo!'o:gil:zny Oal'ba'ra Szyclł.ows'ka-Ce:glowa. Ws'tęp soqjologiczny .'\on,ckzejKwiileck:i. ;;;$. 377, W l:!~7,g roku uka,zał się pierwszy toOm Pamiętnika emigranta poL.>kiego ',l! Kaa'utor,;;;lwa Józefa Samulski€lgo. Ob.~j:lH)w8:ł on 1'6 la,t jego rli.ezwykle barwne· go życia, od momentu opusZiczenia riodzunnej wsi· RD.zdrr;.żyn koło Krotoszyna d,) chwili uruchomienia kopalni złota Sisooe (1~IO - 1'!~26). Obeal1ie wydano tom drugI zawierają,cy wspomnien!ia z lat 1'927 - !l0Ci'6. Pod wz:ględem OIb:jęlo'śc:ijoeSJtto c:hyba :lajwię'kszy pamiętl1Ji'k r€lpTezen:t:anila warstwy nieeh'ta.fl~j, jaki kiedyk'Qllwie1k wyda!l1Jow PoISlOe. Nie ty!'ko u€'sztą JWylfórimli,a ·s.ię on .ahj·ęt,u,śc'ią,,inne wnl'r:>ry.r6wm.ieL przemawiają za uwaŻinym potraktowaniem jeg.o tlreśc:i. JUiŻ pierwszy tom siał się ser..sacją W)'ldawnic.zą. DZIeJe syna bog·ateg·o c.:hłop.~ wielkQPCl!lskiego, klM'ego żądiz:a przygód rBuciła do Ameryki, przyjęte zostały życzliwi'e prz.ez kry;tyków, a i rzeslzom czytellIliików .dos.'tarczyły intereslUjącY'Clh chwi: lektUry. Na tle dość bogatego wyibonu pa.mięt.n:i.ków, ja1kl ukazał siG w ostatnkh l'ata0h w P.oIlsC'e,w;spomnieni.a Sa,mulsk,1~o wj'lróżniiają ~ię oryginalnym, s.welstym . jasnym języ!belm, a przede Wsz)'l5ltkiJmniem<JJJseru;'a·cyjną treścią. Ma bowiem o czym SamuIski pisać. Kirkaidz:i.es'iąt lat WłÓ1C.Zęgi i pr.zygÓJ "I>' ka1l<~dyjS1kiCih laSi(ł{::hto ma:t:eriał na niejedną. powieść. J es·t w tym tek~oi'e ,poza tym wiele uroku, czytając go ·mamy wrażen1e oocowan.iJa z kimś szczerYu-TI.j prcstym, choć pod pewnymi względa.mi ni.e~y!kłY'm. Odwaga i upór, fa rJta2Jja. 'I kiedy t.rzeba to zimna kalkulacja charakt·eryzu.ją czlowLeka, który przemawi.a do na.; z kart pamięlnika. Samu Iski, traper i poszJUildwacz złola, oka.zał Siię llle tylko "d ważnym człowiekiem, ale ,także n'i'ez;m1erni'e ut~len't·()Iwallym gawędzi.arzelll .. Walory pamiętnia Józefa SamuIskiego m~ og;I'"ani'czają się jedYl1ie do ba rW11Io,;{: l stylu i a.ut.enty·c,zllości reI.a·c,j'L.StalIwW:ią także, co podkTeś.la autm $·ocj·o.1'>glczneg" wstępu Andrzej Kwilecki, i'n.teresujący ma;ter·iał do poznani,a socjografi.i gó.rnictw;\ l.łota w Am€ryce. Samuls·ki b.Olwbem,m.ilmo że probował wi,elu z.awodów, był przede '.\"szystkim poszukiwaczem złota, dOIdajmy poszukiwa'C?£ITl sz·czGśliwym, c.hoc nlgdy wielkiego majątu nie OIs.iągnął. Nail.ei;ał rac7Jej do romantyków tej pwfesj:; urzekał.] gel bardziej sarna przygoda, ryzY'ko i zmienr~(~ść loc'iów, jaka była udziałem PC)SZU:-dwaczy. niż możl,iwość zdobycia majątku. Ów mityczny milion. do które.gI) prz€' nadzie 1 .\ Op cit. s. 1~7. �Re.cenzj,e, przeglądy wydawnictw I, czasopism 343 ° ;;zere.g Ial1. :omierzał -ezym zresztą od 07.<llS1U do cz,asu w ,pr.\miętniku z pewną melalnchalią wspomina - um.i1nął,go co pr~da, all,e .nile 'wydaje s,ję tyJm. ZJbyt zalfra£()wany!. Zycie, jak.ie wiódł, warte było chy'ba więoej niż llli1ej.edenmiUan. Z I'lieZlrÓW1IW.ną IprecYZJją optsał Sauu'UlJ.s!kiw swoim ,pamiętnikJu śmdow.i.s.kio po. szukiw<lczy z.ł<rta slkła,dającle się zarówno z IUITlipenprdet.aria!tu elul'apej.:kiJel!io, jak i j.ednoSJtek zdekla,so'wanYClh już w sIPołecz,eństwi'e a,;uery.kJańsk:im.. Bal'\~ny ~wiJat przeds,ię!:Jliorx:ó w, awanturników, fa;chowców~górników i ,lfiiebieSlki,dh ptaików" jawi :'i'tęw jeg,o opis'al(;,hrÓlWlnieplasltycZlll·ie, ja'k w pl'ozie Lon:doTI<.l. Z punktu widzenia etno.grrafa mOfŻJla po~ra!k1;o!wać pa,miętn~k SamuJ.s.k~e.go jako zródło do po,z,no,n'a etosu margineso1wej ~,'upy, jalką byli owi pCMzU:kiwacZlezłota z,e S'WO;1ffisyste:nc:n war'lnśc.i i SltyJ.em ży.~1a. Rzadko mamy oka.zję oglądaJuia .,()d wewnątrz" pc>d"'">ną spoleocz.noŚć, z PO,ZODUarnonflicz:ną, w r7JeC'zyw.i:stośc.ijedooik - jak k'if:d,l gl'll;)a ludzka - iS1tniejącą w Qpa,roiu o uchwytny zespól cZYflll1luków integrujący,c:l, W Oikr,eśLnym ukła,dzj'e spo~eczl1i()o~hh.~,t,(Jry.ozJl1ym. Eyl JÓLcf Sa;mul~~i p:'zedJ3'~a:wLc:elliem tPi<eI·WiS.~oj .fali pos,Zluk~wa·czy'z}o:ta" ,;,kJtada· jq'c:ej siG głów Le z ryzy.ka1lJtów i bwców przy,gó:1. Gdy r;ast'łpił C'ws ka;piltalLstów, p~J'ra f:inanSli'stów, c7.:1's wi:elikbh spółek gTU;pUjąCYClhkopalnie w iswoilCh rę.k;ac;h, Samulski musiał odejść. Odszedł bez żalu. Jak.ż.e im!l,e były lasy Stani,sława Szy;szJki, począ:ŁkawfJ przyj<ic.ie.Ia, a z czasem i antagonisty Sa,muL&kio2lgo,człowi,eka 1,!1J1,ego POMOj,U,zn;c<Lne,goorganizartMa c:zującego SIl<; j.ak 1')10a w wG,dzi,e w nowYich, mało roma'!1-1ycz'nych w:lrunkach. Osiągnął on to, cuego nLe udah .s:ę osiągnąć Saml1.lJl, "ki.emu. Został właściClielem k::';Jal.ni zł,ota i pierw's,z)":n Pola,kiem w Kandidz~e .I nil.iotrlt>J·em. Pamiętniki JÓLefa Samulslkii.eg,o uJm,7Jują uosy Wielk'.'lpol.anina w Kanadzj'e, s.a. motnika urzeczonego pięknem przyrody kana,dyjslkirej; C'złowieka wrażl,uweg'J oba .. gatym życiu wewnętrznym, bystre.g,o oos,erwatora i aktywI~e.gO uczeslntlka dzieją'cyeth s:ię wokół nJiego zdarzeń. War,tośc,i stylu ,i języka stawi,ają recenzowany pamiętnik w nzędzi'e ,naj\VyJbillniej.szych o'siągniąć tego gatunku prozy; walory dokumentacyjne czynią relacJt; Józefa Samulskieg,o ważnym żl'ódłoem do dziejów Kanady. a także Pob:1Jri [ro. nadyjskiej. Ryszard KantoT Wyprosi TUl etnograjijata i folkloristikata, Sl}fia 1980, ss 198 Bulgal's.ka Akadeunira N'aJulk wydała omawiany z.l>.iórprac etnograficznych i fol· klorY'stycznych, pOświęclmy 80-'ej rocznicy u.rodzin z;rnarłego nioda wno. zna.nego etnografa Christo Wa.karelsk.iego. K6iąż.ka s·kłada się :I. 5 ..•ciu ro.zdz·i.ałów: l. Kultura ~QC'jalno-n{lrmatywn.a, 2 Kul·· tura materialna, 3. Kultura duohowa, 4. Folkl'or i 5. Te.r;minologia ludowa. Nll~ wia,domo, dlaiczegu fo1klor !lIie został włączony do kJuHury du,ohcwej,. Ki;prijanCj Krysta.nO'wa omawia kol,ektywne wy;korzy,;tanie przez chłopów ziemi ze· wS'i Znepole nkręgu TryruSikiieogo,tj. la.sy, 'Pa'stwiska , tereny łowiecki,e oraz Cliek; ; jez·i'ora. Takie kolektywne wykO,'zy5tanie ziemi zalicza ona do kullluiry prasłowiańskii'ej. Fonma.mi pra,cy l1Iajemnej w Malcedonii Pifliń's:kiJej z.aj.muje się Detelina iVLo.>k(Jwa. Po,pu;-;:z,aana emigra<lję zarobkową ma~oro\nytah chłopów z terenów górs:kikh. �344 R~cenzje. przeglądy wydawnictw i czasopism Op.róc,z em,i>g.ra,cjliza.o!b.kowej w sąsie:dnic,h krajach lub za oceanem. b.Jcdni c,hłopi z Ma,cedoni'i Pir<ińskie(j ~l1'igr'owa,liialkJże do miast Bułgar,i,i w pO'szukiwani1u pracy. PIZled!'Tl'iotem rozważań Iwana Kojewa je,"t zanUrojący już zawód folowaln.ioćl sukna na wsi Rajni:no o,krę~ Ra,z,gre.ct. Autor omawia przelbi'eg 'tej ciężkiLej pracy. k'tórej tlowa,rzYlSlząbanwJle ~br:zędY'. melody,jnc pi,eśni i :bańc,e ludDwe twierdząc . .iż trady'cj'e te pI'ZJenieśli do iiem Dobmdiży przesi'edleń'cy z Tr<K'jii. 'PrY'miiY'W1ną chatę Tetewena opis'Ulje Bag:ra Geo.rgitjewa, Chata ta składa się z dwuizbow)'1ch pOlmh~s'z'Ciz,eń t,zw. "s,o!ba". gdzie mieszka rr~dzilla i ..kysz.ia". w któ,rym to pOlrnies'ZJcz'ellliu ,ZlrrajodJuje sdę komilnek, Ocalały j.edynie dwie tak'ie górske cha ty krYte g'oniem. Budowni!Ci,WlU i jeg,o ciharakterystY'CZJllyrrn ceehom okręgu Gabmwo poświęcrl 'ówój a.rtyimł We},j,c,zkoWY'lozew. Domy są tu piętrowe. F1ulldamenty i parter buduje s,jG z kam'ieniia, nartomia,9t piętro pleC'ionymi p.rę1ami obIe.phmym i ~iną L pl'ewam,i, Chaty malowane są wapnem, wypalanym w wielu WIsiach tego regionu, Dawniej domy w regionie Gafbrowa kry'te były płyta,rni karniennymi, które w nowszyclh cza<'><llcih zastąpiły dac.hówlkit. Osltai1mi,ozaś domy zaczęto bud()lwać z cegły. Na parterze tr:zyman:e są zwlienęt a domowe maiZ przechowywane jarzyny. Na piętrze jest wera'l1d<ł. gdz:ie znajduje się s,pic.nJ.er,z,Tu ,rodziln<l spędza I<lltoi jesj'eń. Ponadto piętro ,posiada CZJtery izby, z kióryc,h jedna prz,€,7illa cZJO'na j,est dla slar's,zycl1 osób, w dnIJgim pokoju Ś1pią diie<:'i j ,ich rodzice. Tu ZJnajduj'e się kominek, kJuchnia, a jednocześnie sluży to pomlieszClZenie ja~o jadailnia. Trzecie pornies:zczenie. tzw "w'ba", jest\; najJ€lpiej UJI1ządz,Qll1e i służy j<lkn polkój ,g,O'ścinlny,"odaj'a" l.a:ś przeznaczona jest do przechowywania prod:uktów Spożywczy,ch i napojów a,lkoholowych - wina i .r'akLi. Wy;korzyst\;lując bo~tą hlte.mtJu:rę, Gina Kry,sitewa~Noż,a~'owa pisze o hiJSlori,j tkac1!WabułgalflS~i,ego, kJtÓ!rew VillI - Xl w. było wwo'dem samodzLelnyrn. Wyszywaniem "paiSa" ,i ..{)jpa,sizki" (ogona) we WSii Dybene okn;gu Karłowa Jes1 przedmiotem TO'zwa,żań Lj'uJbena Maslin:kowa. Koaż,da z d'l..i.ewcząt przygot0WYW"dła w pOlS<łigu Dod40 do 90 pasów oraz pOlIlad 30 :par "og.onów" (ten CJosta,tniwyszywany był na wY's;o!ko~ci ;pleców). Pasy były wyszywane na taśrna,Qh ul:kanyc>h z jednoliltych nitek we~ny lub ba.we~ny d~ugoŚoci90 - '115 cm i sz,erokości 3 - 3,5 cm. P,rzed r'CYlIpoc'zęci'em wyszywania m,śmy te farbowano zazwyczaj na żółto. c.!.erWOirw. czarno. ,Wyszyw!ano je rÓ<ŻJnokolorowymi cienkimi nićmi jedwabnymli, Białe pasy n'Ols;ząmłQde niewiasty, a s'ta'rsze kdbi,ety u:Ż)'lwają ciemniejszych k,o!orów, l Ga,n:ka Miochakł'owa pi's'Ze ludowym. PQd'c,za'S ob~hodów ŚW. Lazar:za, dziewczęta noszą ezerwonego. W okręgu 80th podcz'als zaślubin. o Oibirzędowe(j fwn:k'Oji fartucha w bułgars:kim Clobiorze ni,ekitó.ry'Ch .kal'enda.rw'Wycr świąt obrzędo'wych, np. białe fartuohy. a w innych regionach faJ't.uohy ko\o,ru i Samokowa białe farhwhy nosi t'l.kżc panna młoda O bałkańsko-kaukaskich pa'ralelach wyżywieni:a pi ;ze Lilija Radewd, Widzi un<l wiele wspólnego w przygoif!owaniu chleba, pier'Qgów i kas? u Bułgarów. Ormi~łI1, A że.rbejdżanów, Gruzinów OI)"C1Z mieszkańców zi'ern ka,raczajewskk:h i c'.wwa-szkich. Dużo podobieństw s,pastTzega talkże w p'rzygo.tow<lniu soku z winogrnn, w spo;;Qloiesus;zenia owO'ców tub Ikon~epwacj,i :mięsa ,i S'p.olrząd;:a'!1!iukw,aśnego mleka. tzw, = oajp<ł.n". Ciekawy jest artykuł Lllli'l P,enewej-Wi.nc'e o sta,rej miarze wina, Przez produ('(~l1'tów wina używane są w Butgarii spcc1jalne drewniane lub metalowe wiadra o różnej pojemności. Na po'łudn'io,wo-'zacho'cinich natsmiast terenach kr<lju używam::> jest naczynie 'tzw. "stomna" o pOljerrinoś'ci 1'5 l:ttrów. Tą miarą okr,eśloćl ludnos:: pojemność beczek, Tlij), 50 stomien czyli 750 li'trów, 100 9tomien - 1500 litrów itd �,Recenzje, ;PTzeglądy wydawnictw czasopism 345 Także przy kiU:pnlie-,&przeda,ży mÓ'W,i&ię: "kupił'em dwiest.omny wina" (tj. 30 UMów), lub "sprzedałem 20 st,omie~ w.~na", tj. 300 litrów. Auto:rka podaje, że termin te:1 spo'ty,ka się takiŻ;e w ty:m samym z'l1Ja'czeniu i w pi:e.'ffii,aoh J.udowyah olra,z w :pi'ś' mienn:1ctw'e. Wyraz "l>tomna" jesf\., jak wia.domo pochodzenia star'Oigrecici,ego. Z kuUu.y duchowej warto wS'pomnieć o wi'erzen'ia'Ch BuŁgarów, z:wią.zanYlC:h z zaw~eruchą. P!it;'Ze o nic,h N\ilk,lYł.3Jj KoileIW. Ziazwycz31j powsrec>hnie p'aJllUje prz;ek;onalTlie, ii. zaw,j'eI'uc,hu jest dzi'elem nacliprzypo;dZlonYICh, niełaskawych s:ił luib zm,:u', łych osób i przyln,05'illudzi.om .róxne nieslZic:zęści<:l - choroby 'i Ś/mi,erć.J,edynie w OkTęku Starej ZagO'ry istll1i'eje odmienne przek,om",nie, i.e jdl,i ohory człowiek Zln;addzJi~ się w obrębie zawierUlchy, to WY7JdT,(lwi~je, Jwaniczka Goo,ngijewa ,p'ils'ZJe a p,o(!hodz;eniu kiultu św, Modesta, C)piekJuna zwie:-ząt hodowlanycih i uważa, że ten chrześcijański święty oddziedZliczył pewne 'fiunkcje jakiegO'ś bós'Lwa po,ga.ńsikdego..Do potwie!rdzenia tej tezy podaJje ona al1ia'logilcZJn,~ IWierzenirdzwi,ą;za,ne ,z 'ffii,tycrLlnym/bD,g)i:em iSI1.aroiŻ)'Itn:ej Hid-'ady - Her<mesem. O pięknej tradycji obchodu dnia ,,Ib<łl'bek poł:ożnYCih"w dniu 2lmycznia w OIkn;gu Webngrad pi'sze AJ.e,kisan,der Ar.nalwdow. Na z:j'emilac:htych noworodki odi:Jieradą spe21j;a.lniop:rzYlg·o<1;owane starsze kxJi'Ji,ety,czę."to zaś i babcia noworodka. W dniu święta "babek" na dwone, iPI~)dowocolWy!m .drzewem lub kJrza:ki{~mrÓŻy;, matka noworodka podlewa wGldę ..aklllisz€,:,c:I€", kltó,m z tej wody rzuca do góry trzy garści życząc, by dz:i€'~'iChOW:lły s'ię :lJdl'OWOi dnc'z;ek.aly się sędziwego()' wieku jak "Stara Plallliloo". Gdzie i1ndiz:iej,ib.albę pOir071l1ą"kąlPli.ą w rrec,e. Śiwliętlo bo po 9 IX 119414r, w okręgu W€llliill,g:r<ld obohodz:or.e o'est pod pa,t:r()n.atem władz miej,sklk'h, Dekz,o Todo,row POl1USWdeka'We zjawisko w kUJlburze duchowej Bul'gaJ·ów. a mi':l:11<rwi.cie probIom tt'a,dycyj:nych i wspókzesil1j'1ch obycza;jów, zw.ią.za~ych z we, selem, na,rodzinami i po:grzebem OIr<l'Z z obchodami ni'cktórj'1(jh świą.t. Jalk zauwa,ża, s\l,czególnie w miasb~"h (}'os€'l'wuje ~ię giW,ałtowną likwida'Cję d'lwnyc.h bog[Ltyc'h i ory,g'~nalnY'ch(jbrzędów. zwyczajów i o:bycza;jów. Lju.bomJ~r Mikow pod!kiresla zaslugi Christo Warl:auel·~kiego d!lra rCJzwOiju bul, gars,kiiej sz,tuki ludowej. Z j,rrilCj.aitywywłaśl!Ae Wakar,el.skiego O:Lwau·tow BuhgaJ'ii kilka szkół zawodowych mUlzY'c:znYClh, pJ.a:s;tycznY'oh, tk,a'c:kich iid, NatOimiast o zasług,\CIh Wa1karellskiego ja:ko bada.c,za folkloru pisze Stefan Popwastlew. WakalI'ehsJki,ja,k w,iadomlo, w 1'9:3,2 roklU pcz;€iprowaclz,jł badania tenenowe w połucllI1aowej Bulg'lrlii.. Napis-al też w okresie mię.dzywojteJlil1ym krótki zarys folklorystyk! bułgamkioj, O os:ł.a1mlimi.y'C:zeni1uumieraJjącego ha;jduka w bułgars'kioh pi'eśniach haj-dUJcki1ch , pisze LUjana B(~glda'nuwa.Mo1yw len Zlre.s,zrtąje&t po'w;;z.echni:e mainy w poezji ludowej Macedończylków, Vikrailków, Greków j AI'b.ańczykó'N. Jordan Zaimow omawia motywy!:>ailllad występujących w poozj:i bułgar;;J~j.eg!) poet.y Chrisbl Botowa om,z w pi.śm:iennidwic starosłc~wiańskim. Wpływ Zywotow Pa,wla i JulijaI'a oraz Wa's,illelgoj KalPido.na z X w. Zalimow widzi w bal.l.adzi,e Botewa Hadżi Dymi/yT. Jednaik poeta, ja:k wiadomo, hojnIe kOlrzys'tał z poezji liude>wej, co potwie.rdza l>tY'I,d~zyik i poelŁyJm jego utworów . . RadoSit lW<U!lDW'l,pt"ząc o obnzędowY<'1h pieśniaoh weselny,ch zaznacza, że p'J JI wojnie światowej utwory te p:>wo!ti z,anik.ają. Pisał o tym znany muzy:k<>Jog bułgarski, NLkoła'j K.aU'fma;n (N. Kauf:-na'l1, By!ga.Ts-kata swatbena pesen, Sof'ia 19{]16), któ,ry badał te pieśni w lat;wh 11953 - li!l74. Zauważył on, ile jeśli da~y wątek jeszcze żyje, to bywa on s'kir.acany, znieksz'lałca.ny, poniew:a:ż pLeśniarka llud(}w,) OpUSZ'~Zil wszyst.ko, co jest związane z magią, z wi,erzE'niami ludowYTni i w ten sposób zoiS'taje pOW'd7Jnien.arusizony 'sY'ste~n oibrzędu wes:eJ.nego. T;enże Kail1Lman porusza W omawianej książ'oe ciE'kaw,e zjawi~lko !przy opłakiwaniu niebo.szczyka w rue- �346 Recenzje, przeglqdy 'wyrda"»lCdctw czasopism .których regiOilliłrcihBulgalr:i!i, kriedy to 5,- 6 ko:biet śpi'ew,a jecinocz,eśnie !lad ZJma,rłym, :uik!~dld':-1rjąiC ka!~da z nioh wtarsną piileśń jYo~J1~eblc:lW!ą. W oiktręg)UKjlUistrerndi:1 naitrornirals,t zalstać mama 50 - 60 k,OIbii,2lt śpriewający,dh na g'rabacih zmarłYDh człcmków rodzirny pieśni POlgrz,eibowe. W.a,rto ffie>że 'tu wspomI1lieć, że w Cz.aI~nogÓI1LJe zmarłych opłakuj,e razem k:illka kOlbli:et,a po tra,giczinym trzęsr',enilu ziemi w S.kqpj-e w lipcu 1[)6:~ roiku na cm€lPJtar.zJU"Bute!" Olpł1d,kriwa10 oflia,ry tego kataklizmu jerdnD(;ze:śie kilkilSet 1mbrielt. Helena Stoin omawi!a :barwne obchody anta św Ł'azarza we ws,i KrCJz,[!c,l'ino '11~ręglU Brur,gas. .Jak zaznacza, cori)'cz.nri·e w (mchoda'ch tego świ'ęta obrzędowego bimą udział WS'zysrtkie wie}slkie dzi'ewczyny. P'crdzJi:ekill2na grupy 20 - 30 hub 50 - 60 U':iCibOiWie odwiedzają cne kioilrejnrowi'ej!i'lkie dhiaty NKl czele ka,idej grupy S:~oi prowa,dlzą,ca. s.ą wścód nkih także i narzeczone. Gdy grupa ,odwiodz;i dum r::arzrllr:zoneg,) tarkircih dziewcząt, to wówcws przyrsz1a teśrC':e>wCldaje prezen.1y sw~;}oj P;'zyszłej synowej. Po o-dw:i,edzeniu rOs:tauni'ej eh alty "łazarrki" udają 'lię nad rzekę. Tu zg,ro:madzeni :ią m:,ersz~kańcy mlrej wsi.. Ka'idy z niCrłl rZU'L1ado rzeki gał'lzkę wierz.by. Lud wiemy, że jCŻJeli gałązkrt ta rpqpłyni'e. to ten, który ją rzucił, będzie dłUg)Ożył, na:t,olmia,s:~je:§li gał'lzk:a się zGrtl'zyma, jej wb,ścilclDel l.Lmrze. Helena Sta1n podaj-,~ kii@m pic:senelk z nutaJmi. iKisiąiŻJkaj'E'st boga'to ilustrO'WIana, a na końrou lJnaJld~łu sa; ki l,ka ;lI1.y~uló.w poświęc-Qnyc'h t,enminalOigii Ludowej niekitóryeh wyrazów. Zwra.'c'llją tu uw:a'gę pmce Ch~isit,o OholljOilczewa a nazwac:h studni i nire:ktor)'1c,h jrej elementów, nazwy koła i jeEJo częśoi w gwarach bułgaif'Sikic'h Donki WaImlrel::ikieJ. Ma'.ksim Mładenow pisz'e () naz,wra'clhmaśhcy (mątieW!kli), a Ohr',sitd l1qpałrO'wa-Sime;nowa o nazwach 'tęczy w dJi:a:lekJtachbułgar:skirch. ZawaI1te w omawianej ksią,żce prarc1e są cirekawe, j:J.lkkGllwi,ekp:~llUSZalne:ią zagadni,eruia z,wiąlZane z wą,slki;m olb.<;zarelffi.S~~mj,a, że uch autorzy nie pokusi,li się () ilcoZs'Z.erzenies,woicrh z'<1JinterreslO'w:ań na caly obsz<1Jrkraju. :lie mówiąc już () szer· :izej kialTlipm'artystyce bałkańsikliej CiZY(~gól['Jcsbwia.ńsikiE1j. Kole Obredi l obreden Jol klar, By,l!~arska Akadernija Simiczi]ew na "I"dluklte. IrIs-tit-ut za f(}lklor, S::Jj;, '1<9,31, S:i. 3418. ,Buligaria zaj.murj'e jedno z czołowych miejsc w sWlecIe jeśli chodzi o wydania etn01grra:fi]CZlnei f,o!:ki!-orysty,cz,ne.Omawiana książka pod red. Tad'Jra Iw. ŻiwkoWJ je.it wlaiśuile j,ed!ną z 'tyclh wa'r~(jśCio,wY(Jh i ci.ekrdWych poz)"cjri. Zawal"t'e t:u z:biororwe 'praCie z teoniui i eistettyiki! floi~klliQl'!U bu~~all1slklietg1o :ią PQważmY1mw:kklidellIl w WlzbiQ~acenie wiedzy o obrzędach .i f,a!ikl-orze obrzęd(ywym ludu, z;arnie:irZJkudąeego teif'eny o bQgatydh trad)"cjaldh kulitury duchowej, sku,piają'cej uwagę wielu badaczy krajowych i zaig,raniczn)'C'h. T'odor Iw. Żi~kow w rOlz!jJIrarwiept. Oc)rzędowość ( . .;.:tuka obrzędowa usiłuje dać od[:>owiodż na pytani'e, co to j'es1t obrzędowość, albowiem nakłra-dają :iię aa ten termin pqjęoila - 'tr'adycja, obyczaj i święt,o We:ie!e np. wedŁug Ż:iwkowa jest jednoc'Ześnie 'Qbyczajem, obrzędem, a także i świętem Autor r-ozpa'truje s~omplikolwar!le :iprawy związ,ane z kulturą ludową, któ!'a jestspecyficmą realizacją so· chlJną człowLeka. Formy tradycji Z:.lŚ mog'l być różne 'v ·'.ależności od tego. jaki �Hecem:je. l p;rzeglqdy rwyda.wnictw ,i czas,opism 347 je~t system ~ultu.r(}wy. T'i"adYl:ja L':)Wlem re:lliz,olw'.<lDaj'e&t różnymi środ~almi w sfcrl.e kUJlb,'y ma't,eriaJ.n.ej i duc:\1o:wej. W)'lnUka z t Qg)(), wed~ug aUJtora, że w ka'żdeJ kultrurz.e 7Jdw:arte są rÓź.f·e tl'ad)'lcje, a to nte j'e'S't s!p"'z~>~znez f.~ktem, i;e w ok,TeM.onye.h oGUies'dch tub \V p::3zl:z.egóLn.yc.h SfPoł'eczeó!~t;waeh Ipnzewa'ża j.edoo luh i.nn>l forma tn, ..iycj i. Zwy,czaje li obyczajoe nabmi.as:t wy!a:r.;i,ają si'ę jako podstawowy kompona::I'. ",tOSiUnków sOl:jailny,oh w tyClh s,p0oŁeczeu1'shva,ch,w k>tóryclh d;am1ol~luj.e rola mOlfa.::lboś'cij',lko re:;.ubt::or stosUon'ków soc;j,al;nYJOh.Wy;n~kJaz tego, że zwyczaj : obyczajj są re~u1.:t .'H:m samej traJdyaji. Wled~U'g Żiv."kqw,a,l<baodaI1!i'e da:1ego sy,;~emu kll.LLtumwego ni,e1,ltwo może dOpTG,Wardzićdo opis'u całOl~s;Zltąłtu s)'itua'c'jorobyl:ZajoowYl1hw odróżni,eniu od ol:Jlrzędowo&cl, PQsli'adającej już :kor,~l'etn,e f.OII'my,k'Lórc ~()żna d()lkłl~dnie o;:>;Sj~. K<tżdy obrzęd, Weidh.lJgZi'w:kowa, j'es,t w pewnym ~ensi.e unika'lnym akJtem twórczym r·eaUi'z,uj<jJc}'mokr,es1ony cel,. W .l~a:Żdym akc'ie Qibrl.ędawy.m realtzowame są' k~·n~r€'tne potrz.eby prze.z .kClI1kret<nejednostki i ~poł€'C'ZJność. Radost r wanow ~ roZipatnuj,e joedJnnść w Qb.rzędowoś'c'i rodz'i,rmej (s. '29 - ó'1}. Jak,o klasyczny pczy;kłoad p::wiązan!<1 librzędowo.śc:i rcdzJinnej pI'Z)"t,l'cza OIna pogr.zeb m!.:)dych l,udzi. Ch.o:w:a się ic!h n<l wzór obrzędów weseLnych. P,noae"ja pQg1rZleibowa,przypomina or;sz,ak weseLny. Wyslt~pują bu druŻlba, szwa.gierki i i.nn~ os'<fuy. B~alrąiC),'m udział w p(>gllz~')ie md~l.::J zma,rł1ej dzlhewczYlny 'C.zy H1:łcdz.ieńca r,ozdalj-e prezenty j.ak na \V,e!'leiu.ZWYl:zaj "'en z.n"wy ja'>t także u iinnych uudów oaoJikań,sikich,AutlOr:ka pO'daje, że pie~:··i we5el!lm' o rc.zsltmli:u panny młodej z dOIne<mrod!z;i.C'Ów,przy wykonaniu których pła1c.zą - dzi,ewczyna" .jej radZiiJce or.a:z rrJdizeń&two - swoją tnElŚ' cią i me.lodią są bandZlo zblwJone do pieśni pQglr.ZJell:xJl\vyah. P,i'eśn:i te w £olkJlarze rosyjskim są również ta:k 'Łra.J<itow<une. Jedność występl.lljąca w obl1zędow,o~i rodzin'l<Jejliw~ncfwa l10zpalbnuje w powiązalIll;u ze sitlG'ilUinllmmli SiPioł€lC'.z.n,yltni. SytSItem OIbmędów ,rodzcinnych ujllnlU'j.e ona pod dWilma aspekt'3'mi: 1'l jako os synti3igmatyc.zną, k'tór,ej pos;fJ(.wególlneolbrz'ędy są pC'wiąza,ne tTIolędzy",elbą i uwpeŁn'iają{:c się elldiTLenty. n.ad3jące jedonGII.itysens i 2) jako oś para:dyma'tY'l:·z.ną. którąj k,ażdy obrzęd joest pO!doib.nydoDp(~ZQsbłYClh,przy C'zym można dkiI'eśLić i,n.w;J..rian't,do krtór€lg>o'wszystkii! obr·zę·dyodw.oszą się między sobą jako WUT!ta.nty. Z ke.loe'iubiór w obrzędiowQści bułgarskiej omawia Ga;llika MiJcihrujkJwa. Zwraca 0:1'<1uwagę na uhiór weselny o.raz noslzcny w cz.asi'e świąt obiI'zędowYK:'h. Ceohą charakt'ery,styczną ty'eh ubiorów jost bukiet, k:tóry jest częśc,ią ,składową elementów &truktura'l.nych i służy j.a,ko znalk obrzędlJwo;ści. Buk,tet weselny zirobiony jest w ;zasadzie z bl.uszc·z'u atbo bU~sz:pa,nlu, związany białoczerwrmą s;kręcoQlllą nJitką tzw. martenicą i zloci:stą n.i:tką. BI~ak t"glo buki,eciikJu nir2 pazwallu 'l"rakitowaćubiroru za WooelllY i abnzędOlWY, a go<~ci.e weseu!1Ji nie pCJSiadający ta.k'i·eg·o bukietu nie mogą być u w'-lżani za os.oby ol:xrz'ędOlW€.Takie bUKli,eciki lloOlS:zą więc wsrzy.scy g,ościre weselni, co oz.nacza, że są Qlle obowią.zil~()wącedhą a!lrzędo.W1ości. W nie'których regi'dn.a·c,h 8uŁgarii do bu%iecikru wesell'nego dodatją jesz,cze koca,IlJki (Helicltrysum arenarium), bazY'!e,k (Osymum basi.licum) IUib goraniU1m. Wianek p.<JJunymłodej joes,t z wi,nlokttOiJ.·oślilub z pędu róży, Z2wiązany c·zerwCiną nlitką oraz ozdJabi,ony W:us<zcz,em : buk:s'zpa;l~em. Wialoek teo nosi ona pod weh'nem. W nilelkitóryuh nei~iOtnalC'hdo tegfl w:anika dodają kwiaJty ogrodQw'e, monety, bazyLek, koonicz)'Inę, paw,ire pió.rika itd. Suknia par.ny mł.ode:j je",t 'I. czerwC1neg,o m.a"er.iJału. NCls.iQ,na cIbO'w.iąz~oWlofartuoh, O'd któ.ry;:n wisi bi<lły ręl:zntk Obrzędowy., ozdobi'omy czerwonymi niórI1!i. Pan młody. ;>ow bUikiecnki€1l11 ,przypiętym do kołpak<l, ma biały ręczn~k, który zw,isa j.ak far·tuch od pa.'ioCld') kolan. Gdzieniegdzie ma ()In na szyi zwiąZJ<~nąCZerWJiIlą c<huSitkę. Wypr,awką o~rzędu'Wą noworo,dka są: kl(}szulka s'zyl.a cz,erwoną n~tką I biały koci;k pe1~na l wehy. które ofiaruj.e matka ehrzes:n. SZ.'I1pf)czl,a jest oz:dOlbi;ona czeu-wollyllni kwiatami z maleriału i zlcltą monetą_ �348 Recenzje, przeglqdy wydawnictw ,i czasopism Nieboszezy:ka chowa s·ię w śhJ,bu1yun ubrani,u Wr:1Z z bukietem 'i Wks.z;pan1.l bazylU .. Ko~ędnicy, :po<du,)nie ja·k i pan mł·o.dy O!faz inn.i g'l,ś>CieweseLn.i, noszą na kołpaku bukiet z bwksztaiPlJ1'Ulub kocanki" na szyi m<łlją kora.l,e z prażon<'j lmkurydzy. SuszolJ1ych śliw węgJLenelki czer:wo!l1)"Chpapryk. DZiew{)zęta bi'orącc udzil.lł w obchoda·ch ś.w. Łazarza, tzw .. "ł.aza,riki", uihra,n.e są jak panny młode, m",ją białe fart.uchy OIraz noslzą 00 ,głowie duże buiki1ertyz kwiartó<w: W podohny spOiSób ubra.ne są dziewczęta biorące udział w ohchodach oblrzę,Qowegoś'więta Jel ze!?io ("GjUllgjewden"). Dc/minującym elementem w tY'ch wial!1lu:szkac1hjest roś.lina zieloa'u, a ~orzeni," jej semaa'1tyki baZJudą na aH:.hai'CIzny:m symbolu •. Zło'l'o natomia,st symbouu'2JUje moJallną czy.s'tQ;ŚĆ,koLory czerwoll1Y i \):j'ały zaś są symbolem UlJ'uodzajJlJ()'śc·j ziemi. O typaoh sys,te:nu .dźwję.~ow€go w pier,wotnyc,h war,twaC'h o!brzęd,;wo-muzyczneg,:) folk.lunu bubgalr5ki'~ jpIis.z.e,Stwetla ZaC'!lJani'jeWJa.ZWlna<C:a 011',1'Uwagę na ZWląrek między sl-owelm a melro.dią ludową. Wciąż żYW!e w wieJu regiol1.'ł't.h Biułgarji ubrzędy W1i'usenne są p:'zedmLOttem badai1 Wasyllki Kuzman{);wej, któ,ra oma.wia ich charakter sy;s1Jemowy. Obrzędy te, jak sluslZll1i,e CIIut'OIJ'lka ZJauwaJża., 5'ię,gatią zamierzchłych jesl.·eze czasów, kiedy w życi'u chlopa bu~ga,r!s.ld;ego dc,;nrinO'w.ały tra,dYlOje sysltemu pclltri,an·,halne,go. Rozpatnuje ona te ob:rzędy na podstawie bOlgatYClh danY'c'h etnog.raJicznyclh, wyk,oJZy!SltUjąC mat'eriały i ŹJródła f1oll!Qlorysty,cnne bada'czy bulgar,skich. Obrzędy cyklu wa,oseIl1Jl1iego, nacechowalllJe iode,O'wo-emoC"jonaJ'Dą cha,ralktery;styką, ScI ściśle powiązane 7. mOtl'<1!l.nymi i wartoś·::io·wymi no:rma<ty;wny!mi śWliadomośc.i,ami kole!kJly.wu, juk 'le:~ j ze S1PBcY'fLcz.nyrrni nas1JrO'jami jakie rodzi wi·O'sna, Kuz.maa'1owa obszernie omawi:l obc:hody zapustów, zalb<l~vy d.z:iewCJzęcew dniu św. C?.terdz·i·e.'itu męc;~erUlikow. św. baZJa.r.z.a,św. Je:I"Z'B~Oj świąt Wij,B~k<l!l1rOI::mYClh. Ważne mi.ejsce w obTzęd;Jch wi·usennych wYlpełnia taniec. Obrzędy po ZJCl'pu.stt.acoh nabierają charakteru zabaw we'e·]·' Jlych, a .główną rolę w niClh od:gu'ywają dziewczyny. Geu;r;g Krajew z kolei zaj.nuli.ie się obrzędową trawestacją świ'lt cykl.u zimo· wego na zi·emiac',h buł:garskiclh. Ohrzędy Le roz,paltrui'e on z punktu widzenia mit'..i d nie mag'i:i, a s)'1ste:n cykJlu ś:wiąt k'd,le:~l.darz()wych kultury f.ol.klr)ry"tycznej poprze! typ tlra'westa1cyjny "m ężczyzlna-:kohieta ". l Slldadaniem oil'.iaTy b<u'a'TIa, przedistawi10nym w hełmie zllJal.ezi.onym w Kocofaneszty w Rumunii, po<.'holdzącym z IV w. p.n,e. zaj.muj.e się Iwan Maraz()w. Auto,' przyt;a'cza wiele danyc.h·· zac-z;eTpnię<ty'chz bułgarskiego jak też i z f()J~I()lru innych Slowoian. Znany muzykoll'og bułgacr"ski., Tad:J1f Dżidżew, pisze () f.unkcj.cn.a.].n()·-inlonal:yjuY'C!h ty!p<lc,h w bulJga'fSikich piesn;n;e:h .kO'lędniczych. Pieśni te, ja.k twiel··dZJi aulo;'. mają iPrYJm1i1tywną':nello'dię, !która, IZJwiązan<ll pi.erw'O'tnym obr.zęd:;'w.»m l:L'Jm'a.x.Ler'Cil: ,kolęd()lwaJl1!iJa ,mające;~o magi'czne i praJktycZJIlie znaczenie, od.SJtą.pib swoje l1liej$c~ mlUzyc'ZIl1o-<poe<tY'ck'iej , emocjnl1:lilnej sugestii, w której domLnuje uczucie rZ{~żkoś,ci. WytfWJaŁoś.ci i wzni:osł()cś-ci. Zmiana la, według Dżid.żewa, je3t wyni,kiem \v,zrost:! :fiul1lkJcharly'slyc'znej tych pieś'lll w tradycyjnej praktyce obyczajów kolędnic.zych. nabieraoą'cych coraz 1,0 więcej cech symboliczno-obrzędowych, by w naszych czasach nabrać jedynie roli za'baWlOwo-,rouywko'wej podcz.as obtho,dów tego ŚWiętcl na wsi. O obrzędach z;wjązanych z obchodami L:w. Genmana pisze Milen,l Bcnc>ws,k'l. Z;wyc·za.j tet:1;, któreg,o celem jest pl1o.ślba o aeszt:z, rozpatruje ona z c,·lelyczneg'.l PUll1kit'Uwidzen'i'a, GHman.a f~gru·]jka ma·g.iJez,na"German" (Ka!ojan) symho.]j-2!uje Ulro<kajność, obfitość, a pogf'zeb.anie jej ZW,iąz3:1.ejest z mag,ją. Kompozycjelobrzędu �Recenzje, przeglądy wydawnictw 349 i czasop'ism roZ!patrywana jest jako część jeg,o ,morf.oIQgh, a z tego wY'pływ.a wniosek, że 00mi'nują w ni.ej elementy symbod,i7:acji. QpłakiwaJnie nie~oszczyka w Buł'gau',ii j,esrt pr,wc1m;,O'tem rozważań DymitrYIl1Y KC\iufman, :P,() ~'rótlk!im pnzegtlc~dZlies-tall'1Ubadań, gdzie nli,a",łu~Zll1Jie do ef'o1kloru biulgar-ski,ego wstała włączona i twórczość luidowa południowo-zadhadnrdh ter'enów Jugoslawi'i, Kaufman prz,ecihodzi dCl a,n'l'lizy pog;l~z,elbowych pie.~l1Ji olbrzędowych Z badań iPrz:eiPwwadz;onyclh na zi,emia'oh BuŁgalrui wyniik!Cl.że średnie i s,tJarsze po,kate-aie Qpłakruje s:wcd'e zmarłe osoby· jak dawniej, na'tomia'st młodsza ,generaqja przy u'tra<Ci.ebhS'kiC'j osoby ty11ko płacz,e, anre ukła:oa pieśni ,pQgrZlebawY'~h, Ciekawa jest iJnfor,ma,oja. że "zawoda,wych Ślpiewa,(jzek lu:do:WY'chpieś.ai pogTz,ebow)"c-h w Bułgarii s,i'ę nile SiPotyka" (IS, 2&7- 21(8), Jak w3rÓ'd p:AZ'IOstały;chSŁowian IYołud:niowY'Cih, tak i w Bu:łga:ri,i ophlkiwani,e zma:rłyah }es.t tra:kfl,mvall'Je j.~o obowiązE:k Ukła,dają w.ięc pi,C'śni p(}~rz,ebow,e zarówno utahmtow3Jl1Je pi'eŚ!niarki ludowe, jak też 'i ni,ewialsty, które nig,dy przedtem publi,c'znie n;'e Ś!pi,ewały" Do rza,dkoŚ!ci nat'Jmia'st należy, by pi'Elśni j)Qg,rzeb(}we układa.} mężez)'zllia, W niektóryc,h regicma'ch, ja:k Z3macza .autonka, gdy umrze C'zlonek rodziny, k'OIbiety wychodzą na podwórikoi gbośno śpiewa,ją pieśin:i pOlgnwbowe za:wiaidamiają'c w ten ,slPosób mi,eszkańc6w wsi. Opłakiwani'e z;ma,rłYlC!h nocą jeslt w l3iuł,garLisur'owo zcu~azane, Stanka J<JJnewa pisz,e o f.orimach, kaTl1;pozj'loj.aoh ielernen<ta.c,h wi:gi,lijnego pi'eczywa obr:zędioweg;o (s, 283 - 309), Dz,ieJ.i j.e ana na dwi'e gnU!py - 'Pre('zywo przeznacZJolnedl,a s:tJołu wigjili.j.rLElgo Ol'Cl'Zdla kolęd:n.bków, Omawi~l:ną ksiąi.kę zamylka !1oZlplaw.a Djrubomira Minkawa o pisanka'C'h w Bułga.r'ii. RaZpaitllUje cm 'm,c/tywy, QI1namen;ty oraz zasa,dy kc.rnJpozY'cji pisanek ad :po':' ozątku nasIZ~o wieku po nas,ze dni,. Ja!l<1oź,ródł,o baidań pasłużybo mu 550 s,zki:CÓ!W j wzorów piJsarnek. MatJeni'a~y Q'mawianej ks,iąŻJki przynoszą duŻJo nowego o fo1k!lorze :bułlg<lTskiiJm, który - jak wynik,a z zawalrtyc,h tu rnz;prarw - na:wet we w1a'snym kra,ju nie jest jeszcze w pełni znany, a dla mił,aśnikówsiłowiański'ej twórczości lu:dolwej je6 t to lekJtura pożyteczna, pl(Jlz,wa.la;jącanawiązać clo podJobnyIQh zagadn~eń tearetyc,znyoh i estetyczinych kultury matel'i.ailnej idudho;wej powstałYIch ludów słowiańsk,i,ah, 1 Kole Simiczijew Etnolo.~ka 'li istrazivanja, ,Za,~r,eIb l!tln, ss, 252, Wydawca' Etn:o~a:lisk!j mu:z.ej Za,grebu, Po 39 I.etniej przerwie Miuz,eum Etnog.!~a,fi'czne Vi ZagrZJebiu przystąpiło dn ,w,zI!1Jow:ie1DliJa iSlw~jej ~luibililk-c(C,ji ~'o.d n;olWym !tytiUłiem"Etnolo'.sJ~a lus!braZ1ivanja" (Et.nologiiClcl1el!Jaidam:ia)zamilCllsit,d<ł!Wl1be!jiSlzyc'h "E\1JlliograLslkikh1Js11JraZlivarn:ja ,i gpaldje" oralI: "VjeSll1Ii1kaEtJl]ogr.a,f,sl~ogImuZleja u Zagre!bu". ASU!lll{ptdo pr,z.eiks,~tałcenia wS(pomni:anYich ,pism dał ,juibiJJ,eusz 60-<J,eaiazałożenw muzeum" przy lctÓ'r'eg'o oka;zj!i odbywała s'ię dwudmo,wa kJo.n:£erenCljanauko-#a, poświęcona prezenta,oH wY'ni'ków oista'Lni,o pw,wadZJon)'loh badań etnQgiraJi',icznye;h ara:>: pl'Opozycj,i .utw:onenia pa,rkiu e'1JnograiicZin-e,g,ow o.kiohcy ZagTZlehia. poś.więc()Ileig') tradycyjnej JwlturZle ludowej Ohcwwaoji. Te dwa kiel1unkri za:ilnteres,owań s,taly się też wy1zma,C'z:nti:kiem dla sam-eg.o wYtdawil'łictwa, .któreg.o pierwS'zy 1Jc>ffijest żywą dokumen:tacją odbYtY'Clh u:r,oczyst'aśC'i li naukowed sesji. We WiS'tępnej części zaw1era on �350 Recenzje, pTzeg~qdy wyd:nvnictw i czasopism bQwiem wy,pOlwi€ldz.i lub i'ch fmg!meJlty wygksizJ<ne jako p.ozdrowienia i życzenia Ud::-.]rumen.tow<lą·wtut;lJj rów,rui·eż mCl''TIoot W1ręcz,enia różnym o.s·~b()m o;kwicznościlolwe.j pl.a'kJ~atk!i·.Otrzymali ją kolejni żyjący jesz,c.z,e dyrl'kbrzy ml1zeum. tj. prof. dr Mi;\,o'valIl G3'vJ:z,zi (1939 -,1191411), P:':J!f. Ma~.ijana Gus.ić (I!ł'!J6-19,641 i dr .Je1kJ Rada,us-Riihalrić (Hl66 -19'715) - znail'l!ir6wn;i€lż jako znamien.ilCi hadaez,e i autolIZy Ikzny,ch i ceclU1y·c'hpra,c nJ tema:t tradY'cyjnej kiuTtu,ry ludowej; pOInadto plakietkę otr.zymah je:s,zcze inni zaduże.cj pracoIWni1cy muzeum OIIaz muzeów wS'Półpra'cującY'c,h z nim od długi>c!hlat, a między 'nimi takŻic przedsb\viciel węg:erskieg'1 ,muzeum w MiOhacZJu i po,1s.kie@o Mu,z,eum GÓnns,ślą.skiógo w 13yt".c11iu,P']za tym ,tak.że za,~rz;ebskie instybl1'c,je nalUkc,we i kul'tiura,lne, o,az 'teLe:wizj,~. Wstę;J t'en zamyka ok.Q1kznoŚia~owa wypowiedź' .o/becnego dyrelkltora, dl Maria Petri<:ia, związana z sz.eśćdziesiątą f)CJlC'Z!I1i:cą istnienia Etoo@"a!fskog Muzeja w Za'grzefoiu. j u:bileus.zowe. Z ws,pomnia:nej wypowiedzi wY'Dli'ka,re iru'c.jatylw,a g:rGlma:ciz'e.niazaibytków świad .. czącyeh () ludowej kulturze Charwatów wyro.sł.t z dążeń d:J pO'bud=ia narodowy·ch uCZJUći pabrio'tyz·mu w debie Austro-Węgierskiegc państwa oro'z ro.zw,jj.an~e się na początk:u XIX w. tzw. ruchu il.iJr.ski<0,go, rOZlszerzającego iJdee joed,:'(Js'cisłowi.ańskiej w rejona'cih po~udnk:'Wej Europy. Rezult:1Jtem tag'C) było m~ędzy \nnym; założenie w 1183'61\ muzeum narodolW,ego, O'Jejmująceg,o zbiClrY sztu.ki, af'cheo,lclgd i przyrody, a częś>Ciow1:)ta:klże et,!lJog:raJ.ii. Jedna~kiŻie zabytki et'nJO'gra;ficznc wraz z dokiUlmen:tami histo'l'Y'cZJ:Jy;mibyly w owym czas,ie ga.szenia wszelkich nacj.ol:1:1111sty'cz:nYClh poc.zyna.ń najmJl'iej poiŻąd:1:ne. Dla:t€lgo też powiększały się tylk'l dzięki in:i'cjatywie i zaku:pqm <J'kJtywnych dzhła.czy, kitór7.y rozum~eli wa,rtość wytworów t'kiwiącYClh bezpo:średni.o w s,amy:m na,wdZJi,e. Nabyte prz,ez si·etoie okazy nie ty1k0 z C.horwac'jli, ale ta:kiże ~nny,ch rejio'nów, naoWet po,z;aewrCI;Jej,s,ki,C'h, depJlnow:lli lury ofda'I'owywa.1'i muzeum i tym sPQlS'o\)em je~o ctnSJg.raJkzne ZdS('óY pow:'ększały się Zina'=~e w miarę u'pływu cz:~,s;u.Największy w tym był zbiór I'Z "Y'sięcy tkanin, .po·:ihciClJzą'cycih z Chorwacji, z,groJn.adwU1Y przez Salam:'lu Bergera, który stał s"ę :przyc.Zy1ną wy{)diręb,n:ie'ni'3 się mureum etnolgra,fic.ZJnegoQ.Tym sp':;,s;)I';:)'e:n, PC) upadku mona.r:c'hH alUsUr'o-węgiersk,iej, .już w nowopGw.slałj1m pań:s.twi'e, rea,l'z,uje S'lę życzenia chorwa'c'kioh palniotów i milolśników j l'a,dycyjnej kultury i 2.2 października 1·9119 r. powobano do żyda etnolgtra!fjcZJ!1Je muzeum jako uddzial ChO;'w,lckiego Narodoweg.o Muzeum. '\V jego skład weisz1y ,ZJo'iory ekwgra;fuczDe z ZJ~.~rze'J'skie'go his'torYiC,z;~·o-a·ncheologi'Crlnegooddz,iatu Muzeum NaTOdo\l\lego. z,o,i~.;u·ye'.nogr;,iium.e muzeum sztu.ki i rzemi.:.so1a przy ,S.ZJk'CiI'e zawod0wej tyoh profe.;j.i, zb~O'ry S. Bergera, etnog)ra!Lcz,ne z·';:}iory muz·eum szkoły pedd:gCJlg~c"zln'ej i Eltnc'grafj'cz:ne zoi{)1ry z i'zoy rzem:ieśLn;·czJ-'haindlCJlWej.Równooz,eśc'l'i'c ,zasbużo,ny Zi1Y.j'era·cz S. 13el'i~er, jako pierwszy dyrektor, z uwagi na skrcmne Śfl::JIc{kińinalIlSoOweówczes;neg,D muz.eUll1, utworzył IJJa'wdowy f,u,"d.USIZdł'a z,aknpu wbyt!kó'w w te ren'ie. Dzięki ternu, wd.zicsięć Ia.~ pot'em, IZlb:iQI'ywZJ:'04SIy ·do 30000. Op;rÓCizrlbU(JrÓjwwzq'a~tają taih.-ie :Jnluz'ca!:nearchiwa rękiovisów, folOiglrafii li ró±nyc,h in:1yc.h dokumenta,cyj:ny;ch ma;ter.iałów, powstają wyisltalwy iza,czylna si'ę uikazyiwać ,.Z!biiJika jiu'g)ols.Jav-MskirchorU1amenata" Olrall ,,~ol·os,ka bilbl'Vot'elka", a taiklże pI1zewodniik Setnja kroz Etno'g.rafski muzej u Zagrebu Od W,315 'r. za'c'zęły wycihOlcJiZ'ić "Btnog:raflolka ist:raziv3jn'j:a i g.ratdja", kitó,ryclh osvavnU n'Ulll1'el'uka7-a1ł Si'ę w 19142 'r., maIZ "V'jei3!rJ1i!k EtIIlotgr<llf1sikog murz;eja u Za~elbu". Rdk 1M2 z.amknął Qlkires, k~eldy ukaz:a'la się aSitatl1'i'a dI'u'kowóma po'zy,Qja muzeum. ,Bo dnu'giej 'WOIjni-eŚwilaitdW~.Ld~i,er:o w HMI6 .r. mu;zeUlm zac'zyna l'O'LlW'idać SiWIO(ją dz-ialaiLnJość,pr,z·ede wszysJtkim wystawienniczą i badawczą omz p€lneLr<l.cY'jnąw te.renie dla wz.,bogia·c·enia:Zlbiou·ów. Stałą eks:pozycję OiLwa.rto w 1955 r.; wZJra..;t.\Ć zaczęła także l'icziba 'n'Clukowycil pm'CoVv'ników i dzięki ter.nu mdŻna bylo znac:znif' rCJl.zszen:yć kontakty muzeum, obejmujące nie tylko całą republikę c:horwacką, al~ �Recf'nzje. prze.glqdy wydawnictw i czasopism 351 !ol!kże CJłą Jugosławię ulraz 'tereny poza je'j gI1ar.icami. ;t"aa'darptowalnn wówczas dili1 '.elów eksp[)zyeyjiny(~h i ji<llkoob'i.ekit iln situ I10dzinny dom prezy,denta 'Dibo w ,K,umww()u. Ohe:::,nie muzeu,;n składa s<ię z 9 działów na,u1oowo...;ba'dalwczyah, idzilału dydaktY'('Zl10-<;X{)pa;gandJlw€;~o('Czyl'i na'u'kawo-ośw:iart,c'wetg,o), działu dOikiumentacgi, b;hl iOJteki m.lu:k<\Jwejoraz c,.fllJżby'k101n:Sell."'W:atoJrSlkQ-:pr.ep.arators:k:iej. MUileum Ojprócz rozmaitych prac i thowiąz.ków !1earl<i!ZJUj-e ta;k!że ,prallctylki s'tud€lIlcki,e ocr'az slu:ży fachawymi \{'()In.sullita.cdamietnCllgra1f,om kiragorwyim i ZJaI!~rnmtiJc.z.ny;m.. Tutalj też (l)rodlził sic zamysł ul1:wolrz'Ciniawok.Oili'cy ZaiglrZelhia iPar!ku e'tmJOIgrafk:znego dla ziemi chorwac'kilej, któ,ry miałlby kap';:ta.ln.c LZJIlICiIC'Zeni'e W' żYIC:iukulturalnym Rerpub.l'i.kli i c.ałego kraju. Pi'ell'w:ciząaz<;,ść P'U~ltj:k:rl:elji "EtnlOlo&ka i.sItraZivanja", za'ty'tułowaną: reZJuHaty n:aj!lowszyoh e:trJJOIlogi:::znydl badań ortwi<er.l ref.erat, który przYlgotowała Dund8 Ri!htma>n~A'UgTUstin,Pit. "Ba,dam:i>aetnolloglkzne i wlslpólazes.na ku1ftUJra". A!Ut:o:r'kasl1:aJ"a sli'ę dać oąoo'W'iedź r.a py'tanie, lCoO110izumie prz,ez owe tytula;we olkreślenia. Wychodzi od pojęe,ud etJn.'Ollogijja:k;o Il!?u'ki z,aJjmującej się kul'tmą ró.:imyoh ;gJrIUCJ ludInO,ści.,t'j. SIPO~CJlbem życl10l i myrŚ1eni.a oraz us,tnego k'CJmuni.k:ow:arniasi'ę. Dal.s,ze rozważania sprowadzają się do 'S'tJwieI'dzenia, ż,e trady;cyjne w'ZJulmienie pojęc.ia "ku ltur.a" odno$Ho s.ię do te~o cw.su., w k'tÓTy[,'11dom,jlIllo:wał\Vi~Is;ldmoldel żyda, a więc do e;zas.u za,nim n~l's'tą'P"ły Slpoole:::'lJnei ekclIło'llUJczme przemiany,. ROIZJWi.jają'cas~ę nauka slzwkala }ednalk odipowiredzi IlU pytanie, 00 ta jesrl. ,;kiul1Jt1rn ludowa", "trady'eja" i co w ni0h u{.1ho,dziza "nasne", a co !uwa'Ża s'ię, że do nich prz,eni.knęł{) ja'kio abc,e. Skona etm<Oilotg'iJa bada kiulrtJurę gI1UP ludnO\Ści., s.tara się również wyjaśnić, czym s·ię te ~nulPY miiędzy s,olbą różnią. Tym samym zaha-cza zalrównO o k:udtlUrę luc!inalści wiojski'ej, juk i innyrCh grurp żYljąleyclh poza j~j OIbrębem. S.ZJUikia si~ róiWnocześni,e rela{;lji ,pomiędzy przeszł'o'ścrią a teraźn:iejswś'Clą. Drugrm rClf.era'tJcm był·a moja wY\Powueldź.na temwt "TmdYC'ia i wSipókzes.nośt w śląskiej lill'd'Jwc;j JmJtJunze", ChodziŁo mi o wY;kia.zaltie h'iis'tory,c.znych i eik'onomi·aznyc.h uwar,un.kowań, pno("esów .zmiarn, jakie dOikJonały 'Slię w kultuyz;e lu:dowej r>.aŚląsikJu :na jpmzesil.'I'zem:i 'WieikóiW.GłÓiWtllyiplI'2y tym allocent połOlŻY1am'00 Iwyika.zal:1Jie oiągł,CliŚCitradyąh omz te formy li wa.r'tOtŚlc'ikultwI1owe, które tutaj przeit!rwały do clinia dziis'iej,szego. K,CJllej'nyreferalt S]a!bcdan'a Zecev~~ia do'tY'czył na,ukowo-badawlczyah pra~ e,tno· graficzJIle.g,o muzeum w Belgn~diie, Pr'OJgcr"am.naUlk;O'wo~ba:da,wezywYlmi'enion"gQ muzeum obejmuj,e: Qpra.cc}wywa.nie ZJbiorów, tematYC!ZJnY'chi regiona.l.nych monografii. oraz SlPeeY'f.ie.znych e.tnO'logiaznY'C1hZJj-awisk. P,OiW tym prowadz.i s'ię linidYlwiduaJne' i ,gI1UpO'webadall1iia terenIawe opaz baJd'm:ia ]niterdys>cY'plinwrIJIe, zwł'ais.z.c'Zaw za· kl1esie materialnej kui1tury Sielioow. Muzeum współdziała równi,etż w pr<licaClhAt1asu EtnolQgicznego Jugosławii i\Jlaksa,nidra S~~nja Laz,v'ević pr.zecJ:stJw'la pl'zye,zyne.k Saila:mona Bergera do azjatyroj.{'j.('h ibiolfÓ<w muZ!eum €!tnCJgrafimmego w Za,grZJebiiu. Doty<azy' on ko.le.k{;ji· tkani!n, kitóra łączlI1!ie jako egzotyczne tek.s'tyl\;iia l.'iczy 1,65 okazów. PoSlia1da.ją o.n~ n:ie:z;wYJk!ąwa:rtość mu ze<l!Jlną, gdy;ż w w:ięksilQŚci z.~rO'mardz.;onezO'sibły w koń'Cll uhieg'!'eg,o wieku. Aumnc'e clhotdzi blLt<1Jjgłó:wltie o tlmniny indYljskie, których jeM w :zibi<Olracih .p!2., ,a k,tóJ'e wecllUlg kla.sy;iiikacj,i J<JIhna II'Wina (Tekstu i nakit Indije, New Yonk 19>516) zanazyć można do 3 grupy, OIbeijmującej ha~y :i tka.ctw,o l'Udo'wf' (włąewjąt: w to 1,5.ka,sz.mitrowych sZdlhl. ,są 10 tkaniny 1) oteclhIll]ce plalngil (archaiJazna tee,hnlilkla fairibowaniu tJkalIlilD,w efekaie czego() kh powierzchnlia jesit ty;1ko częś" ciowo po:fau-bowalna, l'Ub koll,Otry ukła,dają się w pasy, czy ni€lregulaTne plamy),' 2) z jedwabnym half-tern tkaniny jedwabne, 3) ~karniny bawełiniane z jedwabnym, haftem i 4) kas.z.m~r.ow·es.zale. �352 Recenzje, prze.glqdy wydawnictw ! czasopism N.iezwy'k<Je ciekawym refemtem ,oka'zał gcię temat podjęty przez .Jelkę Radau5-RiIbarić o OZldo!J,ny,c'heleomen:tadh we~nianY'ch nakryć fl(Jjon;u pa.noński>ego i antycznyah mozaik. Au't'orka próbuje poifóiwnać zd.dbniicihV1lJs·amodziałowych tkanin wełnianY'cih, wys:tępują'CY{.1h w ludowej tradY'cji jaklo na;kJrycila w Sla-woni.i, Bar.anti J częśd Sri;jemu oraz Wojwodiny i Bena:bu z oMan,eniami st.alrc,ży'tn)'eh greckihc,h moza:ik. Zwraca pr.zy tym uwaigę lnie tylk,o na s.a,me motywy, ale na i'lJh k,ompozyc:ję i k!ol,o,rystykę. W'edług najstarsZJeg,o znanego cLclkumenltu, pOl<h<~dzą'Oegoz V w. wY'n;i,ka,że starożytni Grecy i RZyJmim'JJi1e używa:li podobnych nak:ryć, a ic:h zdoioniotwo przYlPomin.aŁo moro'iiki, k'tó:re z bli'egi-em ew,SIU ccraz to() balrdziiej Slię wz;bogaca..Jy pod W1zgjlędem delk'OIl'l<lcj:L Autod~a s.1Jw:i'erazCl,żc kiliimy, używane jako przykrycia podlug w wi'ej,skilch dGimaclh wspClmni1al'lyJc'ł1Verenów, pnejęły wi,cle ze stal'ożytnyJch 'mozalik, IPo<:zYlna:ją'cod geOlffie:try'cz,nyah ;ncytywów, jak koncent.ry·c:zJnc rOlmlby',;plecioon.kri,C1Z1tepolisi1mia 'rOlleta, kwadraty 1 ,iilesy, .pr..pI'z:ez l1Oś,hnme,.ZJW'~erzęoe, a na wet człekOlks.z;bał'bne. Wy:raz beg·o daj'e talk.że na z.ałącwny.Clh k(~l(~I'()wyJC'hilu· ;;t:raoja'ch, zes,talwi'ając porównawC'z'o moza'i<k.ii kJi'l,imy. Następnie Zdenka Leohner om.aw'i'a dlugi'e ~o;sZlule, tzw. Tu/Jine katolkkich kobiet z G,oriana w Sla!wO>nii,które I1JOSZiono mniej więc.ej do poŁowy XX w. jaka pods.tawowe odziernj,e. Składają się one z dwu c:zęśd: stanirka - 7.waJHeglooplećaf.; i dm'zy.t'ej S(pódl1Ji,cypołącz;ony'oh ozdolbnym harfltem, czyE Citrnicom, ormo z długich snenoiki1c'h rękawów. A.utmika zas'talTIa,w:ia.się nad g,en.ezą bej fo~my, .stwier:dza przy tym, że z biegi'em ,cza;sIU:mniietniły się w n~Cih: rodzaj tkaniny, motywy zdobnicze haftóiW, ich ){1o],ory,nLe uległ natomi<a'st Zmiikl.ie krój iwszuli, jej biały kol,m i sposób rozmlesZiczarnia zdab~n. KaJŻda ,g'eneracja na slwój sposób modyfi,kowała nie· któ'Pe detale, prz'ez 'Co na r,oZJległym dhszamze wschodniej Oh<wwa,cjli pow talr;) szereg odmil<lir1tY'cih częŚoc,iodzieży. We wsi Gorj"\Jl1)iu:żyv.'1alrJesą dwi,e j.ej farmy: jedoo ZJdecydoWla'nile biaŁa, dŁuga, bog'3lto haftowana OiI1azdr.u'ga - uszyta z lŻJej,s.zejLk<łJniny, ubierana na spec;j,alln'eoka.7Jje, podcw,s ,gdy pi·eJ.'WSiZąnos'i się Oldświę'ta. 'Wy,n:iiki ostatnioh badań nad 17..em.i,Q;sIeIlTI piClIln!ilkaJ's,kiimj wosk'owym w rej,~n.i~ Varazdina są prnedmiJo!tem I'ef'era:tu Libuse Ka~palr. Na.jstalrsze WlialdClmo5cina ten temat znajdują się w zClipisach cechu malsar:sik,iego z 159.2 r., gaz,ie w;spomina się o wYJrlobie świec z wO'sk,u, na ołta,!'z i świiecZJelilkiiw paract'ia,j,llym koŚociale. Natomia.s:t z wLlJgiej p~ło\Vy XVII W. poclhodzq dall1e o wara:żdińskim cel ,hu l>iNnikarzy. Móry był filiąee::hu stYlrYJi'skiego o bard:w sł.<1irYClh ka,dYl~ja'c;h, 10 c.zym WSipomiil1a wmowa kupna-s.prZiedaiży z g~9'4 r, Wd:,ugiej połow.ie XVII 'W. s'tyryjSlki c-ech piernikarzy zr.zes,zał 60 maJj.strów l1oz1akO'wia.nych w 4,;3 miej,sc·awO'sC:i::I'ch, a ,między n:i'mi w:S'pcfmniany j.est także V.aDaz.di;n. W XV'lll w. naj,eż·eli do tego ceClhu rron1Ji,eśLniey z Za,g,rze1:Yia,Kopnivnicy, uuioLj<lJny ! Ku·anja. Zgodni'e z c.esarskim ;pa:ten.t,em z 20 .sty,czuia 1'l~59 T. ws:zySltlde cechy zostały ,zl:iikwidowaJne. W p:>łOlWi<? XIX w, bybo tuLaIj LI pii'ennika:rzy, pooCZJas gdy w Zagrz-ebtu pozosltal0 ich 4, a w Os!ijeku jes7Jc7!e 316.Pirydkoniec X1;X W. ,i na .poclZątku XX w. isbn/iala w VaTazdilI1iie już tyTko jedna wytlWólln!i:a świ,ee. Red'elrat jlelsit bogato iausltro'wallly, dokumentlując sceny z pracawI1Ii wOIsi]wwej i pi,e:r,I1Iiikanski.ej,jak ,rówl1!!,eźsame wyróby, ich z,d:ob:rukltwoora,l, wier.szowalne tek;s,ty wypiJsy'WalI1ena pier'l1!iJkaich. ,PIrabilem ba'danlia i prez'enta'cJi,i lu;dcrwego p()ŻylWi'enia w mUZi€'um p'l'z·eds.tarwił z k{)~'ei 13iori'sK,u:haa".UwaiŹJa 0111,ŻJetemu za~druieniu poświęca ,się zbyt ma~o ulwagi w praJCa.clh .muz-ea1ny,dh, a j'est ono 7!WIiąZianez szer:dI«> podętym byt.ow,alI1iem czlowiiek:ł i s,pI~ętaimi, znalj drują'CY'mi się w ~o'SipOidains,'twie.Pożywieni·e mo:ilna prezentawnć na wy's'talW'a'clh,wYkłada,ch., w .speC:ja.linY'Clh reS'tla1.1ra aj.a1cłh i kJuchnia.Clhu;względni;aiją'C zróżmlioowanlie 'W c'Zi3l9ile, pI'zestrwni i Iza1eiJIJIieod środowiska. W jego świ,etle daje Sdę lepiej poznać sp'osób żyda o.ruz eIDcmomi1C'ZiIly i ~uliU'mliny palliom okre·ślonej 1 �Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism 353 gyUpy ludności. AutOl' odwołuje się do slary'ch dokumentów, manuskryptów, pa·miętrrików, receptur, ksiqż€k Irooha'rskich i do w;S'zySit'kkh tych utensyliów, któr~ .świadczą o rodzaju i cha:rakiterze pożywi·ania. Na koń0U omawł1a wystawę pt. "Z łyżką po świecie", ja.ką zamierza zOl'gan'iz·o'wać muzeum einogra!f.iJCz;new Lubljanie. Ostatni ref€Tat w lej części pubBkaaji pf'z'e<istawił Vii-omi,r .Bel,aj na temat występowan.ia SipecyJ'i.cznej formy "bożo.naI'odzendowej ps z:eni!cy" w północ,no-zachodnLej Ohoawacj:i, którą w p()lsta·ci z:ieliOlnokiełkujących Ipędów stawia się w naczyniu n.a stole lub poid drzewkiem. Z;daniem au'\.ora., ma ()Im mvIiąZilk z wierz'e'1iaimi i klUl,tem świata roślin jako nieprzerwa1nego łailoucha wegetacJi, która n'l okres ZJimy tyllko usypia. Chodm a sltałe jej p()lbu;dzanlie do 'życia, dlatego już a tej porze pozomie wysi€wa S:ię z>ia,f'JlJo, aby wz,eszło. Czyni się to zw!Jas,zcza z nasionami z,ooż (1p8lZenii cy,il"'w,diziejjęczJmlie<n'i,a) jalko najlWaJŻin;iejl';lZymi TooJILmm'j w życiu człowLeka - dającymi chl,elb, a za'siewanymi t)'llk'o ra,z do r,oku. Ta zielona roś:I,~na spełnia wai.ną rolę w ZlimiOWylch i noworoczmyC!h zW)'lcza,jach, poczem ,po ich upływie. podaje się ją bydlętom, któr'e zarpI1zęga .się do plulga lluib wynQsi na niwę. W ni'ektó:,ych ,rejonaC'h Ju.gosławii i Eurlopy, co a,utor ,p:reZJen'tuje na trzeah map~ka,ch, owo wysiewanie w nae,zy'aiu nasli,on sIPelnia, obQk kultowej, nie magkz:ną, le.cz w:,ói.ebna funkcję - przepo'w:ia'da u,rodzaj pLl;ctóW. W tym przypadku zwyczaj telll z,wiązany jes,t racz'ej z za:pustam~, a ni€ Bożym N~H·odzell1'ieim.Niektórzy w na'czyniach wy~iewalją tnzy l'odzade ziail'en o .różnY'Cih,porach ~np. przez tr,zy dni, ,lub rano w południe i wi'e'C:ZOIrem)i z tego w,różą, gdy zia!ma wzeJdą, kiedy nad.1Cipiej będzi", ,,·iać na wiosnę. Autor z kolei pOrÓWlJllujoC i omawia podobne zW)"Cz.aJjezm.ane z in,· Ilyc h środkowo-€lu,ropejSiki,ch rejoOll1ów. 1 Tr,z€lclia i ostatnia -część piUJhlilka.cji poś'w.ięe-ona jest mo.żl~woś'c!~om reaJizacji ~tnogI'aJfilCZlnegJopalrku (etnopal'!ku) w okolky Zagr,zebia. Tu.taj zoojciu1ją się następujące refenaty: 1) Wstępne i'nf<JlI'm.acje o powstaJnuu etnqpar.k6w w Ell'ropi'e, Aleksand'ry S. Laz<1lnlwić; 2) jeden, czy więc-ej e1mqparkó.w w o,kolky za~rzehia, Dusana Drl'j'acy; ,3) oC'hrona tr,a;dycyjnego 1JudloWegoblldowni'Otwa - idee i prób:! stwur,zenia etnoparku w r~'Orrie północno-za.ohadi11:iej OhOI1WHQji,K!seniji Ma,rković; 4) pl~z'estrzenno-ul'ballliisty,cz;ny a:Sipekt realhzaaji e1Jnopanku w rejl(.mie Zagr·zebia. Slavka Dakić; 5) zamiar budowy muzeUlm na otwar'tym pOiwielfr'w w kontynen'laJJtn:ejczęści r€ipub1ilki ch(u;wa:ak!i'Cli,Zodcy ŚimuD'oV'ić Petr'ić; 6) mOiŻ:Iiilw:ość budClWY muzeum na oLwa'l1tylmpow;ieiI'ZJu w ,okoHcy Za,gr,:oo'bi;a,Zdra'v:ka Zivković'a; 7) muzeum na Q1t,waI'tympowietr,z,u i sbui.by CichI'OII1Y dobr .kUltury, N<lidy Duić; 8) polSlkie panki etnQglrad1iK.'ZJne - pro]jl'em ich m'lga'!1Iiza'cj:i,JÓZJefa K01waleWlSIklLeg,o z Bytomia w Pols,oe; 9) pr,ze~lą!d etl1!og.raf'i0z,nyoh z,biloirow w IVUJnovom Se1u koło G.I'ubrisnog Palja, Nady Gjetvaj; 10) n1eznane ludolwe budown!i,d1iwlopołudn~owej Serlb'ii - z planami, f:olto~rafiami i mapą, Naidezdy Pesić-M.aksjj:nović; liI) etnog)ralfic~na pamiątka w et:nQpar~u., JO'ilipa Millióev1i:oi!a;12) Zlałoi.enia, naukowe przyg)01to',wanie i ekspo-· zycja Za:V!ica,jn:egomuz,C!um IW Do~:nd{)jKruiPaun!i-- z ,f,OI1;'ograJuami li 1P11all1em, Malrijall1Y Gusić; 13) prOblem wy,~ąidu lalek wekspozyoj>i etl1iOlPa,rkuna przykładzie Zavicajnego muzeum w DolnJoj ,Kiupci,rti- z fat-ClIgiraifiami,Pauli GaJ1Jrić. Na tY1ffi zamYKa się zawa'r.t()lŚĆksią':Ż;kli.,ikitórą ostaiec.zrrie ~oń,czy s:pis treści w chOll'wa:C~o-ISerbskim i a~i,eills;rohm języrou. W QgÓlnej ooenie podroreŚilić na!leży prwde wszysltibm fakt, że Eilnografski mu.zej w Ziagrzehiu z,ddbył się na wzm.owiJenie stałtej pu:bilikacjL Wlia:domo mi.aJoowide, że w 1Ylffi w;Zlględzie posliJa;da ono tChlU!bne tra,d)"C'j,e. PrZiCidwojenn€ bowiem jego wydalwnictwa, o któ.rych mowa we ws,tępie (s.. 5), a tak;Ż€ w w)'lpawi'edz,i MalI'i,a Petrić'a '(5. 19) zaj:mrudą poważne i li,czące się miiejsDe \V li'teratu'rze et'nagraillkznej. CieS'Zyć się zaitem trzeba z zapowie- �354 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopi."m dzianej kClID:tymuacj'ii życzyć należy Komitetowi Redakcyjnemu, aby ta \}beCllJ. ,pujjli!ka,c;ja zdobyła sobie również ogólne uZJna.nie. Wprawdzie długo trzel),a byłD i;zekać .na jej wz<now.ieni.e, ale żywić można nadzieję, że unikając już błędów dl'Uka,rskklh, ukazywać się będzie w mliarę regularnie, realizując może nie ,tylklo dw" proponowane tema,ty·ezne po'stulaty, lecz także inne jeszcze problemy. Ważną dzie-· ;kLną wydają .się tutaj pra'ce i oSliąglnięcia muz·eUlm, dort)"czące cieka.wszych wystaw ·Jtno.grafi'czn)"ch oraz .sy,mpozjów i kOimerencji naukowych, czy innych wydarzeń, godn)'lc,h odnotowania, nadto rec'Eln7)je lub omówienlie aktualnych etnografic.znych· publ'ilka:cji. SzJkolda" że z ra·c'ii jubileus.zu .ni'e uczy;nj·ano tego ,ad razu. Wiadomo mi bowiem, że w lataoh po drug\i'ej wojnie z·ongan'izow'dlno w muzeum, a także i poza jego ohręhem w kra,ju i za granicą, Wliele interelSują'cyeh i zasługujących na uwag~ wystaw. Wydnukowano takJże, oprócz oibszelrnej pu!bilikacjl pL Tumac izlozene gradje, Malr.ijlany Gusić niej,eden katallog, o 'czym warto było wspomnieć przy sposobności drukawa'n.ia obecneg:o t,omu. Za!powiada:jąlc wznowienJie w)"dawn:iCltwa, nie podano jednak bliżej, ja'kJi będzie jego profil w pr.zyszł.ości li jak częsTo będzie si~ !Ukazy.wać. Tym .ni,emIliiej pienws\zy ważny kr·oIk ucz)'lt1,iono, t,oteż dla wZboga·cenia ir,eś'eii dokulmentaejli rróżny.dh fa:któw sądzę, że winno slię tutaj zn,a;]eźć miejsce jes.zcze na t2!w. kronikę i r,e()e'nzjle. Wy.daje się również, że wy:j,a,śni,el1liawymaga molŻe nie tyie zmiana tyltułiu w)'ld~wnlilcltiWa.z "Bt1nolgra,Jisikilchi.sbrazivanja i gradje'" if1:a,.,E1mo'l:os:kia is:trazivall1lja", co pos!ugiiwani,e się s'amą 1erminologią - etnogirafskL etnolośki - równJveż w świe'tle na;7)wy muzeum. Barbara Bazielich Źenska oglavlja. Nawdni Muz,ej Za1dar - EtnogTaf5ki Od}'?!1 7 -28 X 11982 Ka1ta,]'O,gwys!tawy o t)'lm samym tytule, przyg·otowany przez komisarza wystawy JasienJke LUlić, SIS.bez nUlmeraej:i i '13 iluIstracji. Zeńi~kue nak:ry,clie głQwy to t,emait podejiHl'owany bardzo rzadko nic 'tylko w I,i-· te,ratur:zJe etnQg:mifiJc.zne;j,ale taik!że w wysta.w,a'eih mUZJea],nyoh.Pozwol1ić sobie na to· mogą muzea o bolgaty;oh z!biJoraidhi tyTko t)"cn oibszalrów, ,gdzie jstniej.e żywa jeszcze tradycja wśród oIk'Clllicznej,1ud'nolś'ci;W:ZJbio-ga1clć je mogą przy tym slpeajallnie na 'Le·n temalt pOldjęrte b:aldania. Nalogół jądnak pf'CJibl~mnalkryć głowy traktowany jes: łącznie z eałdlkis'ztałtem odziJeży kobieoej i męslkiej ,i nie wy1ania się, zwła,S\7.czaw poask!iJej IIteraltiUlrZ'El, jako odrębne zagaid!n.ienie. Podabulie rzecz ma się z Ucz,Elsaniem' glowy, kJtócrez koleli je'slt lilstlo'tnepnzy uWZJględnianiJu nakryc,ia głowy. ,Jedną z a!Utorek, która ten temalt podejmlllje w etnqgim'f,icznej literaturze jugosłowiańskiej jest MaT:Ljana Grs.ić i J:elka Radaus~Riba:Tić 1,. Osta·tIlIio na,tomiast 'muzeum e:tnografk.zne w 'Zadane .zo.rgall1!i'zo-wałowys'tawę o koib~ec)"ch na'k:ryclaah głowy i wydalo nie·· wi,ell]{ji,lecz iinlt'elf.eslU,j~cy ka:tai].oIg.UW2)gllędnia on ma tCTiały, które boga,to prezen'towały siię w tradycji półnlolcnej Dalma,c;j'i, tj. Ilia pcbrZJcżu adplalyckim, zwła.s.ZJcza ,na wyslpalcih ·od Ra!bu do M'uritera oraz w pals~e dynarskim, czyli na pogórzu VelebiHsik'i:m,na Ra'V1nih Ko'tarah i B'lIkov.icy. W rejona'oh tych widać wyraźnie, jak 2)mie.niaj~cy się stan ka7Jdej kobiety znajlduj.e odbi,c·ie w j-ej luczesaniu i nakr)"c.iu 1 M. Gusić, Neki primjeri zenskog og!avlija u Hrvatskoj narodnoj noiinji, [w:] "Zb0rni-k za narodni ;;ivot iootcaje Ju;;nih Slavena", Za,greb 1975, knjiga 46, s. 369- 4~6; M. Gusic i G. Turkovic. Starinsko znesko og!av!je u hrvatskoj narodnoj noiiniji, Zagreb 1974. J. Radaus-Ribarić, S!avonska djevojacka p!etenica, [w:] V Medjunarodna smotra fo!k!ora, Zagreb 1970,. s. bez nr; tejże, k'alendarz z komentarzem i ilustracjami na 1977 r. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 355 .glo-wy. Są one czytelnym zna'kiem ok'reśla,jącym wiek dziewczyny, czy jej matry:nonialne zamiary, męża-t-kę, bądź starą kobietę oraz okoliczmości lub sytuację, w jakiej s,ię znajdują· W rejonie dynars,kim dziewczynki splatały dwa war,kecze, do których dołączały dwa inne, spleci<o,ne za uchem i w t)"le wiązały je ba'wełnia'ną czerwoną 'tasiemką izer. 2 - 3 cm. W miarę, gdy włosy podrastały, ~platały w tyl·e jeden war·kocz tzw. perCin, do któregu też Wlplaitały czerwoną ta.si€lmkę, kurdele. Ale aby w.arko(;z był g[\uby, wzma'(."niały go z.ieloną, błęk'Ltną lub żółtą ta!s.iemką. Sta:rsze dzJi'ewc'zęta wplalały szers:z,e ta'Siemki - poste, któl"e luzem opaidały w tyle, a do których doczepiały oZldo;byna talSiiemce [Iuibsikó-flc~,jaik metalowe WlVS'~OIlWi" bąldź wIS1tąwCzlki.Na gławę wkładały crvenkapu, czyli czerwoną, piwwot,nie st'oż:k,owatą, później równych roz:niarów cza,peczkę z cze.rwon'ego sukna, kupowaną w Zadarze lub w Szibenilw. ByłnOlna haf,t.QIwamafoN aałośc,i, aLbo na ()b:rz.e'Żuc=!ITl:l'lJ!lijedwabmy.mi li baJwelinianymi nićmi, o wijących się motywach. Kandydatki do zamęś'cia przyszywały nad czołem 3 wełnliane rO'Zletyoraz perełki, palWlie ,piór'o i pieniążki rozmieszczone na całej powierzchini czapecz!ki. IClh ioJo:śćzależała od stanu majątkowego dziewczyny. Ozdoby te oddalały od dziewczyny .złe moce" a także świadc·zyły o jej wierności, gdy wyjdz'ie za mąż. Ksz'lałt crvenkapy pochodZJi }esZJcze z czasów ilir.S:kioh, o czym świ",·dczy Slta;ry€gz,emplanz zna'ny z Liki o'raz pÓŹI1iejszy, Xv.rII-wi<€'c:z.nyzaJpis. Była una o'Zlnaiką panieństwa i nosiły ją wszyst!kie dziewczęta. D.ziewczyn:ie, która źle się prowadzHa, proibo'S,z,czmiał pr,awo zrzU'cićcz3ipeczkę z głowy i ()bc~ąć warkocz. Te same OIbyczaj,e poświadcza!ją XIX-Wl~eczne materiały znane takż,e z i,nnych miej scowośc.i. W rejOI1~e dynarskim .f.ol'lma crvenkapy i SlPOS{fuzaczesywania włosów w warkocze ni·e są jedookClwe. Na.j!dł!uŻ€ij.,bo do II wojny św.iatawej jeden wa,rkocz 'i czerwOIną czapecZkę noszono w Bu:kovicy, która ,najśCiiślej powiąmna jest z pozostałymi d~m:\lnSlkimirejonami. Na pogórzu Velebi't!Slkim i w RaV1ll!i'hKota,ra czes'aTIlie w je'den wa-r'!<Joezzas'tąpiło zapla!tanie włosów iW dwa warkocze i okręcanie ich wokoło głowy<, jak to był.o w zwycza1jIUtaikie w rejll)O'i'ea.driaiyockfm; nia głowę zaTIlucały dziewczęta chustkę, tz,w. facol, wiązaną z przodu lub z tyłu. Mło.de męża,tki także zaplatały warkocz,e pUJszc:z·onewolno, a glClwę nakrywały kwad!ratową ohtis'tką, któr:a na ,pogórzu Veil€lbitt~ktimzWlie się jasmak, jak i na Ravn.ih Kotarah; w RaV1ll!i\hKoitarah i BukClwicy Serbki nazywają ją povezaca, a Chorwatki okru,ga. Nosi się ją złc,żoną w t1rójikąt ta.k, by ezęśćOlpa'd:ają'ca na plecy była dob.rze widoDZna, gdyż .naroŹI1ik jeslt haftlowany. Chius'tkę tę wykonywano z gmJ\beg,o lun cienkiego !płótna bawe1JnianegQ, aile są 'l'eż weł'!1iane, baweł:niane lub jedwabne, a także z bawełnianego i-aihrYCiZ1neg,o płótna, o nazW'i'e biały jasmak. Ha~t na nic,h był piDZ€JWain:ie z moity.wamirQiś,!in-nych gałąrelk, o s,z,er.oldej skallii ba,pw, wytkfJ'nany krzy;Ż:ykami, śdegiem płaslbm, kcmturQlwym i innymi. HaH bywał. taikiże biały, zwłaszcza na białych ba wełnia'Oy<.'h c'huistk,ach paooodze:nia fabry,cZ!nego, do kitórY'CIh przyszywu,n,o także białą baweł'!1iianą '1VOiwnikę. NajdaWlniiej!sza int10rmacja o jasmaku poahOldzi 'z ;po!łqwy XIX "II'. Był oin .b<i<:ły:z C!z,er[wolny;m Mójik.ąitellTI iZ :p1ótna n.<1S1Zy!tY;J1l na nairożlliilku, który zwano mavez i kar:Olniką przyszy.tą na obirz.eżaJch. P'r.zykrytwał głOlwę'na tyle, że był.o widać pr,z~dZlj,ałwłOiSÓW:na śr,odku głowy i lekk,o przysłaniał policzki, a jegJo końlce spinano pod brodą i puszczano luzem z pr,zodu. Ten spclsób noszenia ciharakterysrtyczny jest dla całeg,o dy.olalI"skiegiO.abs-zaIlU północ'!1Iej Da,]:na1cj,ii po1Jwiel'dz.ony jesz'clze w !Jatach między I a I.I wQijną śWlia,tawą. Były i ,iQ1iDJe ';posOlby ,noGz,emiac.hu'S1y, co znaj'Gow,ało ta:kże ol(jlbicie w odpow,iednich na,zw.ach. Chus:ty młOidy:oh ku,biet -odzna-cizały się dużą s.trojIUOiśoią,często w pos-t:aci zwisa!jących kolorowych wstążek, tasiemek, frędzli w kiolo,rze żółtym, zielonym, błękitnym, 23· �356 Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism czerwonym, a na!wet w pO:Sltaciłańcuszków l metallowyc'h ozdób, pc,dwies,zonyeh od 'Ucha do ucha, 00 okr,eślalno jako primetaca. W Bulwvicy młocia mężatka takle na'kryde g10wy noslim od 3 miesięcy do r'Oku, a w RaVinuha Kotarah zakładała tylkJ nas,woj:e wes,ele. W RalV!ni:hKotarah i w rejonie bliJżej Adniatyku z: tej 'OkazJI nOlsiło się też "kononę",. Była to obręcz opleciona ISiztuc,zn),mi kwiatami z przymo· 'eo,waną chustką, oz,dobrioną zielonymi, cz,erwon)'m i, niebieskoimi wstążoczkaml i pIe cionkoanlli. ;Przed ślubem dz'ień lub. dwa chodziła dziew.c;zyna w rcj,ente pogórza Velebitskie· go z roz'P1l:ecionymi włosami, a gdy szła do ślubu, zaplatab jei okręcała wOikok Igłowy. Inną fOI'mą okresu przecliśluibnego był,o wplata,nie w wankocz,c wszelkich ozdób, k!tóre nosiilo się na cz,erwonej c,zarpelczce.Ozdoby te przysZ)'lwalno do w:s'tążek i noszono do pierwslzelg'O po'ro!du. J,e~li do ,3 lal po śhlrbie nie b)'ło dz:i'edka" zdejmo· warw z głowy te ozdoby. Dla sprowokowa'nLł pł,odności, kobidy w okoIj,cy K,rus,eva i Virani wplatały w warkcze mulslzle śHmaików Ol'az tailairy przysizy,te do tm;iemek Ich zna,czenie zalpewne bylo niegdyś o wiele szersze, ale z upłYlwem czasu przesz!: w zapomni'6nie. IPia uriOldZJeniupierrwiilzeg,o dziecka k'ob:ieta nosiła chustkę o3do,biOD<j ,zna'Clzlnieskl1omnli'ej. Serbki miały hality w ciemni,ejszych k'olorach, a Chorwatki w kalo~ach jlaśni:ejszy,crh. Chustki zaikładaiIle na ,święto były też !Spinane bardziej dekolracyjną s,pi'nką i m~ały ladnilejs,?je i sta,rannliej wykonane ha,f!ty j inne ozdoby: był t'eż nieco inny iSlPo,sób:ich ;;:a:kłaidania. Na eo dzień lewy opadający z głowy koniiec onuLstiki,przerzmcallllo na praiwą sitr.o:nę,przyslanj.ając policzek. Na żał10bę z:aipla;tano w war~kocze ciemną \\Cstązkę, a na ·chustce zamiast czerwonego mavezu był czarny, azas,em też zielona talsiemka. Z:ało,ść po z,maTłym nosik się od roiku do br:?jech l<a;t,a naljdłiU!żejpo mężu. Na znak głębokiego smutku w Ravnih K,ot,a'nah To.zlpuls:zclZlano W10iSYna 8 .ruruii pr!Zle!zroik .ll!QSZiono 'CZa.lny lubniclYies.kJi jaśmak. R'oZIPuls.zc:z,Qne włosy nosilo się leż pflZy innY'ch okaZ!jaich, dla iPodlkir'2IŚ1,enj~1 taj:emnJi1czQśd" był to także obolwiiązek potępiony,oh społeCJznie kc)]:)iet i ladaclznic, Po clmugi'ej'Wlo:jnileśw,iat!owej dZJiewczętastOlPnidwo za,rzUicają tradycyjne chuSJty a stalre kabi'ety naszą jesz1c.ze po staremu białe jaśmaki w mniiejszyoh rOZJmialrach l o ogI1all1Jie?jcmycih oz;daiba'oh, dbszyte kUiPną koronką. IW rej:anie ad:ri:aitydk!i'm male dzi,ewc;zynki czesała ma1Jka, ]1ozdizi~laijąc ,włosy przez ,śr,odek i w pqprziek głowy, alby lepilej r,os,ły. Z pl'Ziodu zalplatJła z kaiżdeJ sitrony po j,ednym walrlkoozm i wpla:tała ,go w dwa tyllne, podobD'ie jak bo czyni,on~i w n~jonie dynal~sk,im, nazywarjąc tę flry:z,UiręIla rogljice. Natomia,S't dziewczęta i kobiety ?jriarcząpnZlediz~ałna środku glo'wy i splaitalją war:ko'cze w tyLe, a potem ()kTę'cają w,o!koło g'ł,oiwy. Do włlO'Sówwplatają ezel'wonle, ?jiel,ane, żóne, niabie'ski'e ,wstążk'. 'Sizero.kie na 2 -3 cm na święta, na ,eo dzień n<łtom!ialst -- białe płó,cie'nme hdki Na talką fryzurę wiązały długą clhus'tę - sza'l Gdł. od 8P -170, 190 elm, szeL 30 - 4() lub 70 -190 cm) z 1nianego luib bawełnianeg.o płó,1Jna, albo ;;: tkaniny poethodzeni'i fabrycznego, ozdohioną na koncach haftem, bądź kOlfonką. Okręcano nią glow!; li pra,wy koniec pUis::wzano ,o,d tyŁu kill przodowi luzem tak, by zwis".! na piea's',. Fod chustką w,iidać bylo walr'koCize. Stosowalno również inne ~posClby jej wiąza.rria, jak nIP. na Wy:slPiiePa:g, GO IPoitlwierdza rzeźba z XVI w. na ,por.tallu taJInt€js,z,eg" koścj,oła. Bardziej s!komp]ilk!QWa!lliy !był oli;pski sposób wiązarnia, który poJegał ne; ,0kiręcalDlrug1owy, pI1zy'kry:tej jledinym końcIem chU!st)", skręGanym w walek dru,gim koń!ceim, Ta p'ojdłlużlnad~Uls~a o na:zJwie pokrivaca ma baIidzo wiele pOiclabinYloh nazw. używany1c'h w poslzc:zególny'c'h miej's'cowoiściarClhiteglo rej.o,DIui na wys(pac,h (pokrivaoo. pokrivaca, pokrovaca, pokrivacica, povezaca i i,nne). Nazwy jaśmak, jacmak s.tosuje się do 'clhuls:tklw.adra,tolwych, jaikibh UŻy1walnow T'ej.(miedynar'slk'~m.RoZIPr7!eI~trzenieni,e się ty'elh na,ZlW ~wi'adczy o dyn:arski'Ch wpływach na te tereny, które spo- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 357 i czasopism wodQWaly Imigracje za czasów turecki.ej nawa.łnicy. Naj,s'ia:rs'za pokrivaca ze złotym J:w.,ftem,j.xka s'ię zachCJlWał:ao, lPQ!C,ltOdZli z XVI w. z gr,dbu .św, S'~me w jednym z kościołćw w Ząda!rz.e 2. O;prócz niej iZinane są j:es;zcze diwa pl",zyJda'dy z XVI i XVII w. - haJitowiłJne je~waibnymi ,nićmi. Również w XV1H w. !lJooiła ją wdowa pr.z,edstawi<ma na ()braz~e w kapilicy !IXliI'afiail!nejw N'inie. G tęg,o typu nakryJC'llu głowy W.5'Po:mun.ająlLcme .prace (M. G.us.ić, V. Cv,i'baJllav'ića, B Sirol1i, a przede wszys,tkam zapiski opala Abber'ta Forlii·s:a z XVI,N WI.). Dz,iewczyna WlPilatała w wa:rkoC':z.es::z.erokie, najczęściej czer,v!'OOlew.stążki, a na głowę wkładała koronę z obręczy opleci'onej mil1'tem, C7;~cmą 'tka.niną, plecionką iZ ko].orowyoh wełni<łlf1yrc!h.aioi (tzw. venae na fjoke)" albo kora·lIIk3Jffili połączO!l1ymi ? różnymi W'sfl:ążeczkaJmi. Środek wieńca wY1pełniały zieJ,one ,i ClrenWone wstążkoi, które też z,w:isały po bokach. Koronę pr:ZYlPiJnano do włosów .srebirnym i SlzpiUmmi. o1'ierzadko o filigranowych główkaclh. KJolo,[ w!st~eik zielony i czer,wony był wyTazem mł:odośc'i, wZJrastania, p0fWIOdz:eol1:ia, z,dro'w,ia. W końcu XIX w. właslnej r,oboty K'oTonę zastąpiono kUipnym w,i,eńe'em ze sztucznych kwiatów, W :tym też c;zasie niecnoitoliiwe dZliewc;zęta nos'iły chustkę dłuis.z.ą niż s,zerSizą o nai~wie mahrama. Na czas żał~by zakładano czarną pokrivacę lub pokr'ivacę z czarnym obrzeżem. Pod kon:i'ec XIX w.ll1iej'sce po!dł:użnej cihu,s,ty z,"jmuje facol nas,zo!na przez dziewczęta i kobiety, tj. kwa,drat'owa chustka nlie w,ięks.za 'n'iożo boku 8,0 cm. Na:~yrwano ją rozmaicie (faco, fa col, vaco, vacol, haco, hacol, śudar). Były bo chustki ::: 'tkaniny produkcji faibryc,zned, najoc.zęśC'iej w intenlSYJwno oze;rwonym kolorz'e w moty<wy kwiatów. Wiązano je pOoczątkOlW,opad brodą, .a przy pracy w tyl'e J.ub ~ya demien-iu; dziewczęta wiązały je w tyile li nosiły w jaśniejSiZY'C!hkiOilo.rad1 .ni·ż ~oo'i,ety, zdobiąc także p·awim piór'em, QlchraJniają'cyrm od złych oc:z.u oj mibez:p~eczającym wi'erność małżeńską. Facol :zap!l"Zes;tanonosić po II wojn.ie ŚiwLa,t'Oweji tylko ~nO'żna ją było Sopotikać u nieLic:z.nych starych kobiet w nioeWliełe lat poi'em. Omawiany katalog do wyst.aJWYpo,święcOlllej kobi,ecym Okryciom głowy .uw.zględnia Ws.zys,tkie wym.ienione fO'l"my, tj. dziewczę{;ą cza,peczkę, kwadra,towe dziewczęce .~hu'S.tki zł·ożOol1ew trójkąt, ,o.zdoby dziewczęcy,ch warkoc.zy, rói.nego rodzaju jaśmaki nie ty'lko ha.Howane, aie także z naszylym czerwonym trójkątem płótna zwalnym "1UJ,vez nos!Zolne prrz·ez Clhotwaitikii i Ser.ljk;j, dalej tZlW. povezace j okruge" ozdoby gławy zamężnych kobiet - wszystko ,z rejon.u dynarskiego oraz z rejO'Ilu a,dr,iatyckiego: okryc.ia glOlwy !starszyc"h ,dziewcząt i mężatek, pokrivace z wyspy Pag i wyspy Glib, ozdoby warkoczy, okrycie głowy pain:ny młodej, nowoczesne kwadratowe ·l:hu.s:t.ki- marame, o.raz przykła'dy nakryc'ia glowy zdradzające dynarskie wpływy. i\fateriały te boga'to j.I'ustrowano fotografiami i rysunkami, przez co w sumie za,;ługują na uwagę bada-ozy. Barbara Bazielich Stani diHnick(i l'TCIha. Zivot akultum prazskych cJelniku 1848 - 1939. Pod red. A. R o b k a, M. M o r a v c o v e, J. s t' as t n e. CeskCislovenska Akademie Ved. Cstav pro Etnografii a Folklm·istiku. Praha 19'81. Wydanie I, ss. 316+4 nlb. (241 il.+ -'.J map). Po,13ka rcfleksja naukowa na.d kultw'ą robotniczą, czy też lepiej ku1turą srndmvisk robotniczyc'h nie może, jak do'tąd, poszczY0ić się pełną syntezą, a nawet jedną bodaj pozycją książkową, która - jak na przykład R. Hoggarta Spojrzenie : M. Gusnk, ".·enske Akademije Profani teks~i! lL "aki Znanosti i Umjetnosi sv. SimlLna u ZadrlL, [w:l Radovi Instituta Jugoslau Zadru, Zadar 1965; sv XI - XII, S. 229 - 268. �]58 Recenzje, prze.gLądy wydawnictw czas·opism na kuLtu.rę robotniczą w Ang~ii I(Warszawa 1976) davlilałaiby 'w m.iaJf'ępc1ny opis całości lub chocia,ż wyb.raInego aspektu ku\ltJtLry połskiC'hśwdowisk r.dbotnkzych. Roz.,proszone w cZa!s·opisiffi<lloh iozęsto - pr,zyzmać należy - oe:nne i iluteresującl." aritykuły omz liczne,zwłas'ic,za po 11980 ro1ru, glosy podejmujące temat kultury politycznej, kul'bury pracy i bytu oraz a'lctywności kUlbtu1'al'nej r-obCltnikÓiwi ich luc!zes'1midlwaw kuHurze (np. Czesława Herna,sa, Bn::mislawa G,ołęhi'Clws:kie-go,Roch" ,sUiJ.1my,A:dama Krz,emińskieg!O, Tadeu's,za Swata i in.) stanowią przyslowi.ową kroplE; w morzu polskiej wiedzy .o kulturze wS[Jólozesnej. W tej sytua,cji godną poleoeni,a polskim ba,da'czom, jako przykła,d dobrze opra'cowanej, obf'it'ując'ej w maiterial faktog,raii,czlny mOI!1<graf1iwybran0go ,ś·rodQwisk., ;r·obomi·czego (tu: p.ras.kiego pI1OI,etarLa'tu- r,oibomików i ich rodzin, biedoty miejskiej, lurnpen;pwleta'r,iatu i żyjącyc'h na przedm'i.eś'oiach robotników sezrmowyc,h), zdaje s.ię być wydana ostatni.o prz'ez Instytut Etnogra.£ii i Folklorystyki CzeCihoslowaiC~ej Aka,demii Nauk praca Stara de~nickĆl Praha. 2ivot a kultura prazskiich de~niku. Stanowi ona udaną próbę uchwycenia wielqpłas:zczyznowych za,leżnoścj i wpływÓi.Ww'ielkoprzemysłO!weg·o m·ia.sta mLejslca koncen'tracj,ifunkcj-i politycZJnych. gos'Poda1rczyoh i kUólturowych - na s'tyl życia i ku.Jturę zam'i,eszkujących jle gr'up społecznych. Uwzględniając .hi i.ouyc.zn,Q-geQigr'aJfic zm:e,poLityczne, ekorlomi'ClZlnei s.poł€'c.zne wa.runki na-rodZJim prask!i,e;j klaJSY ro!botnic.zej, autorzy książki preze.nJtuj" jej dojrzewanie i LntegrOlWalD'i.e się w wailoe o wspóLne Ii-nter,esy. Dow.ocizą, ż·e "Zpus,ob zivota de'ln~ctva v P.raze a na predmestich se ,f,of'mDva,1a meni.l v pnibeht:. boju za vlastini hospodarS:ka, socia~tl.i a poliiilcka prava. Od [prve p~l,oviny 19. sto· 1eii do roku }.(~14pr.oseJ. etyrmi V y,v-'Oj.()lvymi etapami, v 'D'iohz se pos1Jupne v)'tv'ori' v.]als!tnri.prOJ1etar.skY zivQtini slyl a prOJ1etaiisk:i ku,J.tllIra" (s. 6). ROZJpad spoleazności trady,cyjnej, na :ba-Zliektór<e.j f.oTlffiowawsię śro:dClwisk,opm'ski,eg,o proleta·nia.tu. nOW2 warunki pracy i :mi'ElsZJkalnia,miały zas·adniClz.y w:pływ na przemiany świadomości i obyczaju. Wraz Z I'ozwojem masowych .ruchów rewoJucy;jnyah cal,ej Europy .pTal5k" klas.a raboitnicza uświadamiała sobie slwoją oldrębność, stając si'G z klasy "w sobie" kllasą "dla s'iebie". Zachodzący na przest'rzEJni ki,lkudz.iesrię'oiu lat pro'c€'~ polity,czmej i kulturowe.: emaln'cYlpacj.i proletariatuodZ!wief'ciedlają głębokie przemialny robotniczego SYrstem'~ wartści, stylu życia .i szerroko pojętej kODS'urnpclji,a;le także te efekty działań. które okre&Ja się mianem kultury sy:m:b,olli~cmed.Ten 'Obszar kul1ury robotnkzej orrnaw'iają c,zescy baida'cze wnikliwie i dokla,dnie charakteryzując śpiewy praskieg prole'tadatu (rewOJ1·ucyjne pieśni buntu, piosenki satyryczne 'i kabaretowe ora:: folklor praskiej ulicy), milczeniem pomij-ając nliestety wszeI:kii,e inne j~j przejawy Stanowi to is,totny mankament tej pracy o życ:iu i kulturze pralskich roibounikÓ!w .szczegółowo natomiast .omawia ona ku.lturę bylu praskie.go pr-oJ.etariatu, przemiany standardu kulturowego, sposob mieSlZJka'niai warunki .mieszkarn.qwe wibotniczYc,h rodzin Ow.lonie robotnicze, mieszka'ruia nędzarzy, kamienice C.zy.1szowe i "pavla60vy domy"). Osobny 'jej wzdział s:tanetwi Toh()l1.mi.cza rodzi'na, małżeństw.-' i malżeńskie współżyoie, dZJieei, kr'ewni i wszelki'e oby(."zaj'e powszechnie p.rzyjęt2 w pra'skiej rodzi'nie proleta:rhllizy. P,cidobnie - pożywieni·e - 'jego l:akup i sprzeda;' oraz tQwarzyszące temu insty:Vu'oj,e:targi i hale targowe, ulkzni i domokrążni s;przedawcy, restaura'cje, 'garkuchni'e, j-adlddajlnie stowa'rzyszeń fiJanlf.Qpi,jnych, itd. Na szczególną uwagę zasl;ll'gują rozdziały poświęcone symbolice i fun:kcji odzie· ży praskiej klasy ,I'oootn:iczej i tzw. po;dk'Ul:turzedziecięcej. Wychowanie w cr'odzini.~ i szkole, zaj-ęciJa czasu wolneg·o, giry i zabawy dZJiecięce oraz folklor grup rówie~n~- �Recenzje, przeglądy wyd2wnictw 359 i czas.opism 'czych - .to zagadnienia p.rezenlt.owdi~e w opaI'etu o ooga1ą literature; <przedmiolL:. 2. dużą znaj.(lmością rze::.zy. Zas'obna w ilusb'acj,e, obf.ibu:jąc. w daine 'statystyczne, ma:py i fra;pu;jący ma· teri~ł, jak na przy:kła:d zestawienia menu uhcznych garkuc'hini Gpor. s. 211-1 - 214). Starci diHnickil praha .slanojWli -polzycje; go!dną .z.allln'1Jer03Gwa!nia 'n!i.e tyl:k,o cuno.graLc i folklorysty, ale także socjGlcrga i aonotl'OIpol'oga k'1.l'~tury. DobroslawQ Franciszek sqsiadów. Próba Kotula, Miasteczko, biografii. na Towarz.ystwG przykładzie Naukowe W ężowirz-ZióUwwska Głogowa Malopolskiego w Rzeszuwie, Rzeszów i jego (ma'2). ss. 2313, 8'5 ilustracji. MonQgrni'ie małych miast są w nauc,e pOiLs:kliejstosunkowo nLehczne. Do Gzasów woj'ny ślwiatQwej liczba taki'ch mong;rafVida się PQliczyć na paka'ch obu rąk Frarnci.s.zek Bujak, swoją WZQfcową, his:tOJ'ycz;no~Slpołecz.no"igO''<;iPodar<Jzą ,monografi;;,' Li:nanowej (UlO2), pragnął otwo.rzyć s€lI'ię takiah monografii, przJlDlaJjmniPj db b. Galicji, jego i·nic:jatywa nic mallazla jednak !<JO'ntynuaiorów. Rozwinęły się natomiast jak wiadomu monografie społeczności wi'ejl'i!kiioh. Podobnie byL, w okresie międzywojennym, aż prawie do naszy.c,h cza·sów. To dopier·o OŚ[oQ'de\~ B'l.dań NauikoJWych im. W. KęJtInzyńsikliegow OlJsztJlnie - ja\~by w ślad za PO!ZIWlijaJlymi w kiLku ośrodkach ba,daniami s.oc,j'o<I'Og.~cznymi, podejn1ującymi fa'Czej wybifal!lą proib:lema,tyikt; maly,cih milasJt, a nie ty:pu rn'o[lolgJrafiiJipelin-ej - padjął p;rze.d 'kiJlk-oma laty szerzej zakr-ojone badani.a !nad s;poł€oCm'Ościami małych mia's-ti ich ,ku.Jturą na t'CrenJie Warm1!i i MaiZUJr,taikŻie poróiWlilllM'K:ZO w inl!lJ1ChregJi.Oin;aIClh. Na 'efekty tych badań trzeba jeszcze ni'eco poczekać. Na tym, du'ść pustJlm połu bad3:\wc.zym, swoistym wydarzeni·em w y.dawr,ic zYl!r! jeci.t książka nie3lt'u.dwrn~go rzeszowskieg·o badacza-regionalisty, FraJnciJSzlm Kotu1:, Miasteczko. KotuJa znany jest szeroko ze swej da-ść oryginalnej a niezmiernie bogatej pr-o;du~kcjinaukowo-badawczej dotyczącej wyłącznie regiunu rZe'szowskieg,o, w postaci kLlkun"lstu kSliążek (,ebno:graofic.zmych,his'toryczno-kul~ur·owych, folkloifYstycznych) oraz (lnJiewSZYS'cyo tym wiedzą) '7 oka-ło 700 rozpraw, studiów, szkicóW, .arty~ulów publi'cystyczmy.oh ze w,slPomnianych dziedzin oraz na najpr-zeróż:-JJiejsz;, tematy. (O twó:rclzOiŚcibadawcw-nauk,o:wej Kotuli, zob. "Lud" t. 57: 1973 oraz poświęconą jemu książkę Prace i materiały z badań etnograficznych, Rzeszów 1979. wydaną przez lamt. Muzeum Okręg·owe). Smiało i bez przesadymoŻIla pow i·eid1Ji'eć , że Miasteczko Kotuli jest monografią uliezwykłą. Na jej orygi:nai!nolść sik'łada slię ni,e ·tyl\ko to, że a.utornie naśladOJWat ia.dne.g.o z praktykoowany.ah modeli monograf.ioi społeczności lokal1nej o sztywne.: sekwencji przedmiotowej, a za:S!tO's'ował!Zupełnie włas:ny układ tre.śc;[owy i jeg" na poły literackie tytuły ;przed!.'1lIiotlOwe.Wysta:rczy nadmiellllić, że cała pra'c.a składa się z trzech części zatytułowanych nalSitępująC{): "P.rz.edW!CIzoraj i wczoraj", ,,Dzi~ jak przedwczo.raj" oraz "HiBtmua płomieniami pisam:a". Na atrakcyjność książki Kotu.li skła,da się ta'lcie SIty.]i i£posób narrareji oraz walmy źródlC1we, które łąc:z;n!i·e - w sposób wręcz doskonały - relkoln's'tru:ują żYCiie·i koulturę tego mias'tec'likloweg.) środowiska. Bo tak: �360 Recenzje, przeglqdy wydCl.wnictw Kotula znany j,es.t ze swego wła'Slnego typu nal;racji, który sam określa jaku ga'Wędzi<IJrs~i. S'Pmwia on, że fakty poc'hodzą'ce z ,różnych źródeł zostają włączone iW wairtki ciąg qpiiSJu,kJtóry nie ty1J,!{JO odb'j'era się jak najlle.PSlzy tok pcrw.ieśCliowy (oiPowieŚcli<Olwy), aU'e ·także wytwarza w c.zytel'rii.k!uwizualrne obrazy P()szczególnych sytuacj,j życiOWYClh.Sty,l ten 'POzwala także a,utoroWl J~ swobndnc włączanie w tok 'narracjii własnYicih ws.pomnień, doświadczeń i pos't·3I\V. Wchodz1my tu już w Wlkres żródł()'Wy monIQg;raJi.i. Otóż taką mOln,r)gmi,iGmógł napisać tyTko l~toś tak'i, jak wła,śnie F,ralncis.zek Kotula, k'tóry: uWldził się w tyn~ środQw~siku, spędiił w nim larta mboldzi'eńcze .i jakiś okres czasu jako miejscowy naJUc,zyciel; roz;porządza zmaik'Omitą i wierną pa·mięc,ią, pozw.ala-jącą na <J'dtwar.za'nie doświa'dcZień i prZleŻYć; ni,gdy nre sl1:Tac'iiJrontaiktu bez.pośreidnie~o ze "swGim'" miasteczkiem, pOZlnał g·o tei 'd;Qkła,ci;nioe "od podszQW:ld"; od dZJiesiątkÓ'Wlat systema'tyc.znie gr-omaJdził do teg,o mia'steez!k.a (jak ZreS!Zitą do całag,o RzesZowski,eg'')i wsz,elk,ie.g,o roidza,j!Uźródła pislane - wycJinki praso,we, broszury, druki ulOltne, wypisy z a;rohiwów państwQWYcih i prywatnych, lis'ty, pamiętniki, rysunk'i, i<luis'tracje it,d; zap.i.sYJWałl'egrularinie własne -obs-erwacje i prwżycia, przypadkowe rozmowy z ,ludźmi ora,z dane z eelOiWoo,pI'Z€!pr.qwadz.anYClhwywi'<-i'dów, często na,grywa.nych 'Ila ta.Śimyma@le'tof'onow:e. A interelsiQwało g'o dosłownie wszystko, nawet taki., ~zcz'agóły, na które zwyk}.o s'ię nie iw,racać w ogóle uwa!?Ji. DQP1e'f'0 na 'taJ<'iej ato podstaiwie źródłowej możliwe było stworzenie dzieła, które3iu!tOlr !n,arzyrw;a 1:Ira;f,nń·e ,ipróibą btil(JigrafiV'mia's'1:ec.z,ka.Bo ist'GLllJieJest ,to hio,gra.f.b ?~j oaŁOiŚcti, jaJką była li Ijes,t isipoł:OOZ,lliOCŚĆ miiej·skażyjąca JW lk'OIn:kr.etny.chwa,wnkach hiisi;QrylC:Zinych i e'k01].o~~cziJ1y-c,h. Celem "utara było odtworzeni,e żyda tej s:połecz:nościi tak, jak 'to tylLkiomożliwe na podSlt<llwj'ewspomniany·ch tak wszcclhstronnylch dalllY'ch. Koi1:,ul,azauważył, że mieszkańcy Głogowa o .swoj oj przesz}.,)ści "ni, wiedzą nic a nic", co więcej, są wobec tej przeszłości zupełnie (}boj<;tni. Ogarnął g.o żal, bo to byIo ja'klby "zakopy'waln.ie luuZli żywcem". Z kj Dangaiowai1€j pCJ-· stajWy "zro,dziła .się myIŚIlnaiPi!.,atnia galWędy <) żyoi1u miasteczka; b i o g·r a f i c z n e j g a w ę,d y" (s. 9). Autar wy=je udeę, ŻJe "twór.cami tego wszy:stki€lg,o, co składało się .na wszechstrorl!Ile pojęC'ie mia:steczka - bezpośrednio i po,średn.Lo - by.1i lu·· uZie, j1e,g,omiesikańcY,mi,eszczanie. I ni,e tylkc ci os'tatni. alc również porprz,~dzająclo, jch liczne p~olen:ia ... " (s. 7). 'Ta SłUs.Zina,humaniSltyc~na postawa autora, połąc.zona z fomlą gawędy z jednej. a z o.gromną zoo'j{)lmQśc>iąrzeczy z drugiej stnony, dała w efek'Cie JYalder i,n.teresują'cą, balr'WJną i "żywą" reJw.nstruk,cję wszelk'ioh stron życia i kultury śr-odowisk~' w jego. h:is,t()ir~z'nejzmiennośioi. Tak więc forma,1nylm, S7.Cze-gół-qwymolpisom urbanjstycznY'm (roz,planowania, zabudowy, zabytków budownictwa munumentalnego pałacu, zamku, kościołów, ra;tusóZICI, fOlr'tylfi,kacjiitd.) towarzyszy żywy ',tosunet mi€lSz:kańców (i samego autara) do pr.z.ed'stawiOlnyc.h obiektów i takie szczegóły z żyda mieszkańców związanego z ty:mi ob.iektami, że c.zyt-clnik -o.dc:z.U'wamaksy m<IJ1nezbliż·enie do abmo&fery óiwc.zesne:go życi,a. Równo'~zeŚlnie są tu Olpi~y ')dpowiaciają,ce oojbardziej rygorystycznym wylmoglom rO!:H;'ji naukowej. Jesz,cze p-ełnie'j.sz:, obraz teg·o życ:ia otrzymuje czytel.n!1k pr.zy opisie ,dawnego świętowania ro.dzinneg'J_ cyklu doroczneg.o, Olbrz~doweg,o - .z przylclczani-ean odpowiednich tekstów pieśn:, kolęd, przemówień itp. - przy QPLs'ie.mLejskieh zaibaw, kierma,;zów, odpustów, i V. na tle krótkich biografii szeregu (57!) "wdów" mi,es.zczańskich. Czytelnik dOZlll.ajc wrażenia, że sam jest uczestn.ikiem tych ws;zys~kich for'm życia zbiorowego: żn obserwuje w karczmie zatarig:i żoł,nlierzy miej,slcolweg,ogarlllizlmu (zwłaszcza Czechów), z miejscową młodzieżą; bierze udział w gawędzi'c ,w Jakimś ,.klubie domowym''i wręcz odczuwa zapachy dominujące w tym domu; przysłuchuj,c się chara'!<.Łery- �Recenzje, przeglqdy wyd!1wnictw 36r .i czasopism s1ycznym kłótniom (,;S'war'z€\l1liJusię") sąsiadek; ma przed sobą mj'ejs.cC'v,:yo.h oryg:nułów: figila'fZY, skąiIYCów, pi'ja'ków, rOZir:ZJUit:niJk6w, żelbT<lików, IliJsban:oSlzy,połi..::}alIltóvv, uI1zę.dniJkQw,,,tra'jib:row" 'fjhand!alfzy ,nJiJeTO'glCloiZJną). !CZy - Izwł1alSiroza- pnzepy!s'zmtie' Qdma\.owalilych miejs'wwych Zydów. To je'st istotnoie biogra'via mias'teICzkia! Co pewien czas autOlr 'podchoid"lli do ,.,biQgiralfiii" muastec.z.ka od innej s·brony .. sporo mi'ej.sca pooWlięca udziałdWJi m'ie.szJro'ńcÓiWw pO\v"'Staliliac:h1"8i31-, 1\8418, 1'863 r., Gwardii NaP<1dowej,orlga'n!iJza'Qj.iSoikołJa, Oc:hqbn/ica.e,iStraży p.o:ŻJa'rn-ej,służbie w wooj_· 6k!U a,u~tTiadkilm, ulc,zesit,ni'cZieniuw n~wQlLucj:i 1905 To, w obydwu woj,na,oh świa to"· wyc:h, w wielkiej emijgraicj:i do Ameryki, w życ'iu C'ocnoiwym i'td. To zmów szero1-;() OipiJs!\1je"hJisltOiIiię'p101m'i!en'i.'em,pisaną", gdzie 'ZJI1IUj,duj,cmy,dakłalooe ;relacje o ,ta'k' gnębi~cych miasta ,POOairdchi o'dbllidOlwiiepo ZiIlli'SlZiC'Z€II1Ii<loh. Towarzyszy .tym wzmianka o .mieojse-owyc'h f,jgur<lch św. F,lior'i,ana, patrona od oiglIlia, a przy tej okazj-i znakomrty wywód o kJu:~aie świętych oraz malgii olbrl(]nlli€lj,st~d passlus o kCliphczkach, dzwonka:ch loret<lfu:;'kich itp. - W,szysitko bo,gato udokJUJmen'towane z€l5lt<:lwem35 ilu· stracji, rysun:kÓiW i f,ot~a[,~i. Takiimi to spos'0IbaimJi u'Siłuje KlO>tu~a,odtw,OfZYĆ "duszę" miastec:z!ka rodzinnego. Aby ten obraz był peł<n'iejs.zy, rlllUituje Igo' 00 Uo porównawC'z.e, a wię.c w zes'ba'wiel1'i~ z podobnymi m'i'as~eClz.k.ami sąs.ield!lJ~mti, szc.z.egoo.nie z S.olkJołowe:m i Kolbu.sz'ową. o których to miejsc.oiWo5c'iach autor niejeoC!lno:\(lf{)tnie już p1sał. MoŻina więc po w iedzJi'eć, że "p'ró!ba bi'o;g,ra;fii~"miastecika Gl-o;gow,a udała s.ię /{,ot'ttli w pebni. Zawiera ona treść zIllacz!l1:ie'bQg:a:tszą, -niliJby to m(}gło być przy sz,tyw:nym mo,delu mCIDlgrafii mi1ejscl)woś'ci, a od s:trony faldograrfvcznej odpowiada wszeLkim wymog'cńn OjpiSlUe1.nogra,fk7mego. Pozwana p,rzy tym na ,dalsze inteTpre~a-ejc i wn~,os;kiiw,s.ze·!'kiego ro:dzaju (JlIP. takie, że w.iele sitron życ:'ia miasteczkowego :ui.e róŻlIlii>k)Slię od t~o na W1S!i).ZiaJCihęDamdo p11Z.eiczyltOO"]ia bej n31delf iJnJtC\f16s.ująoej ksiiążJkli. Na,ślatdo\\~nli,ctw·o jel3tw:sllmlza,ne, .al'e .moż1l1we tyl<J-;:-odla 'ta,kJich,kltóryoh(lsobOlwość :badalwcz.a byłaby zbliżona ,do 'tej, j'aiką FcnU10i!s,z.elk Kotul,l T'€lpreZeJlliuje tałym SJwoim ;i.yci,cm. Józef Richard Jerabek s kolektivem, promeny z Brumovic, >Brno '1'9'8'1, ss. 189. Jihomorf!vske vesnice. Bu.rszta Narodopisll!~ siudie MO'niO~l'afia WIS.iBTU.m'ovi'ce z .r€l~c;nu połudnti,owyeh Moraw, tak zwanego Moraws·kiego Slowacka, jest kaled.ną monogmiią 're:g~on",Lną. Z jednej sir-any jcstana kontYlilu:acją ,dług,ale'tniej tradycji wydawania tego typu prac etmagra.ficzlnych -''1 Czechols,ło'Wacj!i a z drUigiejs'[.rony, w pewnym sen!sie, jalkby je'j zalPl"Z,eclzeniem Spr.zeozIliość tla wynika pr,zede w:szy.st:kiun .z ,c:dirębne,go iPocrej:śc.ia ·do iP1"acy, jak i z nowej - w .pOlrównlcllni,uz baldaniiam'i POIPTzechn!imi- m et'Oidy:ki 'PfOwadzonyc,h stu· diów i opra'cOMIanja materiałów. Sam.a pu;olJ,ilkiac>ja .Ies't 'wy,IlIi1ki'empOInad 20-,I'et'nieg;0 W) s'ił:ku bachalw,07JegoprH'CO'WI.ików ii studentów Kaltedry Etnogr:l'fiii UniJwersy'telu .T. E. PUlr.kyne w firnlie. Jv{'o,r;ogralfia ,,8:rumovice" po,w's,ta/Wała z w'1elorrna ilf!Udin,ośc.iami ioią;żyły nad nią niepo-· wCldzenia studiów ,m.Oit1JOgJraf-iC'liIlych wiS·i POŁUiOOi{)wdm,oraws'kiejz p.i,erws'ZJC'jpolo-, wy [at 50-tych. W miarę upływu 'c.zasu wy.szły na jaw niedOlstaiki przyjętej wtedy koncepcji Ipwwad'zanych ,prac. W!blrew założeniom, ówczesny pozi'om ;natikl i jej, za'sto,s.owani'e w bud'anliach t.c'renowych nie po'Zwailalo etno-gra,fom Izarejestrować pro·· �362 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism cesu zmian zachodzącyoh w ów,czesnej wS.i - co było głównym postulowany,n zad,niem - a j'ed)'!nie opisać iiS1m:iejącestatus quo. Wspomniane niElPowodz.enie znieclhęciło ,na dłuŻiszy 'czas ,środowisko ebnOigraficzne uniwer.sytetu. CzęstoZJada'wano soibi,e pytanie, czy w ogóle prohlema'tyka badal, współczesnej wsi 'należy ido s,f,ery zarntere:s,owań etno@ra.fii, Now:! .rc'zpcczętc stud' 'w roku '19,69:pO(pr:ZJedzało staranne ,przygot'owanie warsztatu b:1idawczego, metod pnleJ jak i dobór Imiejscow,ośc.i,. Na wybór ws:i Brumovioe wpł)'!nął między in:nYll11i fak' iż sto ,lat temu wydrukowalny został szJkic etno,g'raficzny Bnumovi,c, napi:sany prze~ Jana Herbena. Na:stępny:m kryter1ium była Eczba mieszkań,ców Wioli,która umoe.!:wiała użyc:ie w ,o:praoowaniu metod 'ilości'owych, po raz :pi'erwszy W tclk szer,oki,", zak,resie zas'to'sowanych w badania.ch monc:gnaficz:nych iW Czechosłowacji. Prac' przygolowawcze charakteryzowały ,się w,Zlmożo1nym wys:ilkiem mającym na cel: uniknięc'ie 'P~przedDiich błędów. Uz;nano, że ,Ponieważstudium ws:i we współczesno.'" 'ci jest jakoś'Ciowo ,nowym 'zadaniem, wymaig:a ,ta,kże jakościowo nowego postępow<'.,nia ,metodycZJnego. Zadaniem pierWSZ'Elj'częś'oi badań było uchwycenie danych pods'tawowyc.h d',tyczących -dzis,iej-szyeihmieszkańców Brumovic, zwią.zków pokrewieństwa, struktur'; s.połecznejws'L, zat,r:udni'enia mężczyzn ,i koibi.e't we wsi i !pO,Wjej obsza.rem. Zgrl.madzone też zostały materiały o naij-l.epszyoh in£ortma't-orac!h, ,gawędzia'i'Z2.ch, śpiewc' ,kach, producentac'h nalrzędii, naczyń li iill1inychpr10iduktów domowych przeznaczonyc". na handel. Malteriały zachowane zostatnie:j ćwierci W-ego wieku UlHOIż!:iwiłybad,',.cZCift1porównanie ,sytuacji dzi,siej's.ZJejze s-talnemsprz'ed stu la't. Po-równanie takL dak wynika z zlalażeń autarów mOlnog'raii-i, olddajelepiej sy'lua,cję i charakterystyczne: rysy wsi ws;półclzes'nej. Całość monograJJii zło,żona jest z następującyohrozdziałów: 1. '2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Wls'tęp :Studiumetnogmf.i-ezme Wisi współczesnej (Rhjhard Jei'iiJb-ek) Ludność i jej s,tl'Uktura srr>oleczna 1,869- 1930 '.qan KI'list) Ludność ,i jej 'stopaży:CioWla we w,spółcZJesnośc,i (Jarmila Lidmil{)va) Mieszlk:anie (VaCllav Frolec) S,trój i odzież (Alena .J ei'<'lbkova) \ Estetyka lUidowa :i aktywność pla,s'tyezna (Richalrd Jei"aibek) Gawędziarsbwo 'Ludowe (OldNcih Sur,ovatka Marta SramJmva) Repertuar 'śjjiewac,zy~Dusan Hollly) Sama struktura pracy \MskazlUje nam, lż uwagę skoncentr.owano w niej tyl;'; na ,peWln)Cc:hwy!branych z:j:a'Wlislk:aeh żyda li kuLtury wSIPółczes:nej wsi. Nie me; wie.: chara:kitenu 1~omlplek:sowejmonogralf1iii, poruszone problemy 'doty;czązwła,szcza kullury użytkowo-technicznej ,i częśdowo problematyki folkloru słowlneg,o i muzy,czne,go. Bm,kuje, j'edna:k moim ,zd<Lniem, za'LnteH~siOw-aniatakimi niezmiernie ważny;nL. interesują'cy:mi poznawczo oraz :i's-t,atnY'mi dziedZlinami kiuJtury symbolicznej, jak np. sfera lświatopOlgllądo\Ma,'obrzędowość, balrdzi.ej S:ZJc,zegółowe,oprac:owalnie prablema:ty,ki Irodz:iny, IUtp.Tak, jaik ,Wlslpom.inapr:o!. J,ei'<i.lbekw ,~w()\Lmw'ltępny1m r'oILdizJuale, "błędem nie do napraWiel1iLa Z01S!ta'jebez mała 20-letnia przerwa w :badanluu świadomości spał'ecznelj, a uchwyciić procesy, ktÓire lprzechodz:iłaona w o·~re5.ie tolalneg, r,o,zpaldu tr:ad)'cY'jlnyoh :strul~t:ur, można ty1ko wtedy, kiedYZJna s,ię po :prostu 5ta:'sze formy rozwoju" (,s..1'2). Prezentowania publUka.cj.a Oi~azJUjesię więc mO'nograiią szezegółową, ,skonce.l1Itr,owalną na okreś].olnyc:h proiblj'emaclh. lich :dobór zdeteI"mincwany Ij.es,t z]{;alei d()ltych· <:zasowYjl11ioSliągrrięc.iam,i w l,ej dziedzinie, stanem 'wypra,c,owanych :ml."tod hadaw<:zych i moż]i;wolśc.ialmilich stoslowa.nia,czy wręcz moino'ścią pr()lWadZetilDa{)~reś'lone- �Recenzje, przeglądy wyd.awnictw i czasopism 36:::- go ly:pu pos,zukiwati. P,rzedsbwiona praca jest w ,duż,ej anierze odzwie.wi0dlenien~ sytuacji, jaka jui l,d dawna :panuje 'W etnogra,fii. N3da,j wysląpU'je niejedn,olilość i rozmai'lOlŚć 'w s,ferZJe teor'etycznej, a zwłas.zcza ni'e'kons-ekwentneslosowani~ postulowail1)"cihzałożeń w !pra,k'tyce. Za/isuniała sytuacja, od dawna !dobrze Z)na:nas,zer-okiiemu ,gronu etnogr,afi'czoomu, zainstPir,owała prof. J,erabka do wyr,ażenia wiel.u nurtujących, ,rl1ltere:s:ujących iniewąt;pliwie cennych ro.zwa,żań ,oraz :pr,OIPozycji d,: rozwiąz.alnia niektórych proibl'emów, wys'tępujących przy powstawanim tej ,pra,cy (<.\ z pewnością nie tylko pl:Zy niej). ,W r,ozdziale Studium etnograficzne wsi współczesnej, a'utor z góry Z<lZJoo,cza, ,ii wąt,pl'iwości (JIraz kł-~p,O'tyu:jaWlniające sJię przy opraww<łJn.iu koncClpcF 'Pracy i :samej j'ej rea1i-zaoji, sącharak·terys'tyczne nie ty,lk' dla ,h~g,o typu mot1ogra.fii, a.l,e ·dJla C'ałej :nauki et nograd',i'C.zn ej w ogóle. Zwrac;a'n~' uwagę na fakt, i::' a.kc·el"t etnog,raf'i.czmyc;h hadań pr.ze-nasi ,si'ę z rozw.iązywanie;. kwestii ,genety,cznyclh na tłumaczeni,e jaskrawych zmLa'n, do który,oh do'szł,o wżyci\.' mi·eszkań-ców w"i spółJdzi'elclJej, na Huma'c.zen-i.e ,przyczyn, które spowodowały te zmiany w 'życiu i świadDmoś'ci ludzi •.·Wedlug r'eda,ktora 'tom.u,s.pecy;filC'zna rola przypada e'tnoglr-af,ii 'w studiow:1i11:ilu!zmian Izc,rhc,dząt:yc.h iW ,~u1'tU!rz'eIm:1teTi~alm,('j, tiV, w kontekście ,zmian 'W -"polsoibiemyśle'rJIi':1.W siferZJe kultu'ry 'sy;mbOiliczJnetjtak, ja~: już wspomniałam !poprzedini'o, 'Sytuar:ja przedistawia s.ię ,o wiele g,ol1zej; naukowcy zdają sobi'e z t~g() Slplrawę i w dużej mierze us:pJ"awi'edliwia ich isbn:iejąca luke. w bada-ni,u WSipomnianej dziedziny .kultury. JejpoWlstanie nie 'jest przecież ich wyłączną wiJną, a,le c2Y11ln'ików,llJa j-akiie oni s,ami, :nii'estety;, t!lJie malją w;ęks,zeg, wpływu. Ni'e p(~wi'n;no ,t'o ,jednak 'U'siPraw.iedliwiać postawy ,ca~kawi,tej rezyg,mlcj~ i z,waJinti'3.ćod pró'b jelj por,z,ellWyJClię:i..enia. W ·tym wYlp.aldlm c,hoclziloby więc o wysiłki 'l11.<'1jące Ina c,elu ,podjęc1ie tego tYlpu studiów i ,wbrew iPrzeei\vlnośCliom real.iza· cję I.>zeregmtematów ,n:iez;będnych .dla calośc'~f)łwego poznani-a lpr-aktyki i kultury społecznej. Elimina,cja z pola .za-iln'teresowań kuTtury :sy;mbolicznej ,prowa'dzi ,w kan,:ekwenc>j;iInlie tylk'O do ograni.czen.ia i zuhożC<nliaibada,nej rzeczywi'stoś-e.i, ale, prze': po.minięcie jedn.ej z IPows1ają,cych w ś,cisłej relacji sfer cal'ośeikultury, wręcz L 2lniekształca. Niellnoż:J!iwe w ,takich układach staj,e się peIne wyja:śni,enie is,tnieni' dkreGlonyoh form kultu1'y użytkowej, :ich trwa,nia i zmi,en:nośoi. O,graniczmnie Slę d" odnotow;m'ia i'llIwenl!<lIDza oj j,ego 'St~pniiowej 'l.ransfOlfm,acji eWYlp.ierallliaj-ednych elementÓiW przez ,drugie a wła!śc,iw.ie al{;C-€~ptowania pr.zez działająee pOtdmio'.y o.kr,eś.l'Onycih'norm i dyre'ktyw działania, prowadzące do stasowaJllJia przez llJi'eda"v'nych !przedmiotów lub ich części) ,nue pozwala <na ;s;fol1muławanie .praw r,ządzą'cy-e'1 tymi ZJmiJail1ami. P'c}Z;awy:jaśni'eniem .p,oZ:O'Sitaje też cala ,sfera motywaoj'i ,podejmow.anych działań, akcęptowanych wartośc!i śWi-a'i-opog,jądowy,ch,a więc ~felra subiektywnych ,determinant kSlz'tałtujących .1udikiie postawy. P,ows.tałą pr&żnię, jak dalej pisze autoII", m()IŻJnaw)"peŁnić :tY'i'ko sZJuka,niem no· wych ,m'etod ,pra,cy i ,icih 'efektywną :aJpl:ilka,cjąw IPI'aktyc,c. Sdsle powiąza!ni~ 'z naukami hJi:storyc!ZJnymii ich meto'dolO'gJią nie wys'tarcza w baldaniaoh klultury i życi" wsJi wSipółczesnej. !Przy 'pierwszych powa,żnych ,probac'h ha dania k'orYll])1ekis.ow:elgo uw> da,cznia się kOllJiecZJność interdis.cypliinar.nej w'S:pó~racy. Zamia,st koncepcj.i historycznej, proponowana }.est orienta-cja sOCljolo~iezna, która ma zdolność nie ty:liko objęcia znaJcznQj c,zęoci procesów pr,Ziemian w.s-i, ale nawet :dyspon:uj'e takimi rozwiązaJniaJITlii metodycZllytm1i, va -pomocą 'których mogą być te prooe.sy 'i .ich dy.namib uchwytne :i wytŁumaczalne w aspekcie r'ozw,oju s.połecznego. Kunkretne .za's'tos.owani'e s ocjOil,og i i ·Wiidziautor zwłaszcza przy .stud-i·urn IlmJtry .socjai!:nelji stosunków .spO''' łeezny.c.h; s,ocjQLQgia kul'tury ,zaś m.ajdowałaby sw,Qje m!ilejsce w ha,da;ni3lCih .na;d kształtowaniem się luczes:tnictwa w :kulturze ws.póŁczesnej ludno:śc i wj'ej's1kJi'e'i,n<l!d zmianami 'Co l e'ty,cz,nych zapatrywań pOid 'wpływem współczesnycih mass-,mecilów. Hp. �364 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Pod wątpliwość poddalna jest te'ż kw,e'stia, czy w badaniach wsi są dostatecznie dokładnie otkr;eŚ!10ne:celie, któr;e .mają być oSlą@nięte. NalrZluca się pytarnie: w CZY:1) tkWli właś'Cliwy s'ens badJalniia Wls'i we ws!pókzes:ności - odkrywa.ni,e ZJmlian, do któ· ,rych doiszło w olsiaitnk.h clzielsiętii'oileciaclh, zaTE'ljresltrowanJie,wspókzeSlnClgo stalnu, czy Iteż dąiżenie do wy:WJ,erani,a wpłylwJu na formowanie życiia i kluilltlUryna wSli u progu '3-elgo tylsliąlc[~~a. Prof. J,eraibek prQPonuje dwa SiporS,Qby rozWliązania wspomnian~j problematyk:. {a) z j,edll'eij SitI10IllY zalsltioS1olwanJie ikonc1ejpiC'jli 'eksr1JralwerityciZlnej - tizn. głównym przedmitotem za'interreso1warnia j,est OjgÓllne'sIPoj.l'ZJenie'na wileś, a specyfika E:tnogr:.liiczna będz1ie rac!zejZJalnilkać; (b) jatko allit,er!llia~ty:wa, pI1OpO'lliOlWane jest po,dporzą,dlko[Wanie 3z'erro.kieg,0 S'poj,rz,enia kitlku skoordYlI1Jowa.nj'IChdyscyplin ln:a'llkawj'IC:h,celem etno· graf.icZJnego studiuim WIS'i,a zwłasZJcza .zasa'Cini'c.ZJejkwe5ti,i - jej .ZJmianie. Czy typ ha,dań D€!prezentawanyc'h w ·omawianej puiblirkaeji ZJdrewaluoiwał Się i skazany jest, jakby to chclinło wieilu ."prog,rlcsywnych" Ibadaczy, na zaigładę? x;~· sposób się z tym poig,O/dzić .. "Metoda rel~ional:nej alho lokalnej monogra,fii do tej pory 'fiLe,siTa,diła ,s:weg.o'uzla,sadn1enia .i !też we współClzesnym okresie poZr0statje jedną 'L fonm pOlzna,n:ia naukowego ,i liiteI'<wk1elgo wyrarżarnia wyników kompl'eksoweg) dtUO'~rafj,cZJnp.g,oibadania, 'i to 'wb!f'ew Jieznylm trudinościom, które ze sobą przynoEi ... " (s. lr9). Monografia BrUlmO'vic jrest, wbrew rniektórym wyrażonYIm tu uwag'Jll:l krytycznym, .dowc>delm zarcyt'owanej konstai~aoji,a za:raz'em przyczynkiem do głębszego pG-' znaniawspół'cze6~ny,(~h procesów sipołeczl1'o-kultur.owyc;h. Sta nisLa va Bucho1.Vska Aleksander wego Łuczak, Społeczeństwo i państwo w myśLi politycznej Ludowa SpóŁdzielnia Wydaw.nicza, Wa.rszawa II Rzeczypospolitej, ruchu Iudo-· 19'8;2, ss. 2,11 ~godz,ić się po części wypada z autorem prezeui.owanej pracy Aleksandre:" LuczakJiem, że myrśl ludowa w ,dkJre9ie IT Rzeezypospcli'lej cha:rakte,yzowClła s;~ znacznyimi niedoskonałościami .str;uktury, ,fommy przyjętych wzorów itd., tym niemniej jej pojawli'enie się J(ljuż woikJresrie za!borów) i stopnIOwe krzepnięcie śWIadczyly o doj'rzewlan'iJu chłopów ,i leh przywódców. Myśl ruchu ludowego zawsze byL' 'I:!yś1ą bardzietj związaną z .konkrletnyun dzLałaniem, niż teorią; więcej w :llerj był I pralgmatyki niż ode.rwa.nej od :rzeczywis'tości teorii, czy dalekos,iężnej w,izji. Poznci!Lie jej jest niezmi'erni'e wa1ż;n;e,g;dyż bez wiedzy o tym, co mówili i pisali dzialacze lrudowi na temat pods't:awowych 'Problemów społecznych, 'roli chłopów jako klaf y, problematyki ,państwa ,i jego struktur nie będziemy w stanie zJ'{)Lumieć ba,rdz, wielu is'tortnych ,posunięć ohŁopsklich o.rganizacji; nie tylko po.sunięć politycznych. "lei kulturrallnyoh. E'tnog'mfowie, trzeba to przyznać, poza p e\vnylm i wyją'tk:lmi, d" :riedawna ni'e do'oeniarli rolli ruchu ludowego w dok,ornujących sil: przerniana~h W:': w okresie międzY'wojennym. Dziś .stanowis.ko ,Jakie nie możesrię j1u'żutrzyirnać. Wartd ,za!t~m siięg:nąć dio pra.c o drzli,ejarcih TUCihulUldJow.ergo,do prac dhra,ralkilerYlzujących myś' 'teoretyczną tego iI1Uiohu,!by li 'oid t'elj ,,'(Irlonysprojrrz.,~ć:na wie.ś 'otk:resĆlwminionych; Zilk~adadąc oczywi,ślCrLe,że myśl liUldowa odzwierciedlała s'tanowisko tej klasy i mlctL1 wpływ na ks.z'taHowanie s,ię s,połeczno-kulrturalnej rzeczywi'stości wsi 1 wyznaczał:.. �Recenzje, ]J'rzeglqdy wydawnictw czasopism 365 :'l' ejalro w ,pewnym przy,n:ajm,niej stopnuu - ,jej przyszłość. Wydaje mi się, że zdożenia taki,e można w pełni przyjąć. Niestety, uprawianie dzie'jów ruchu Iudoweg'o ,i dz~ejów Wispiemją'cej goO myś'ti :eoretyczmej, jak są'dzę, ,mj,ało ~koniunkibura.lny w)'lmua,r i w rzeczywistości nieWiiele :'z,eczy prawdziwy.dh i -obiekityw.ny'ch o tyc1h ,sprawaoh da s.ięz prac - doś'ć przecież \\. przeszłośC'i dbhoie wyst~pując)'lc,h - wyczytać z pożytkiem dla przedstawiciel; dyscy,pj'in zajmu.jąc)"Ch się najls.zerzej fOZJumianą his'torią wsii polsk!~ej. Praca A. Łuczaka jest tu bez wątpienia ;pewnym postępem na trudnej drodze <eJicrWI'OtU od ni'ebeZJpiecznego sohem:a'tyzmu w 'ry:sowa,niu dz,iejów łudowego .llUic'hu,ohQĆ i ona ni·c stanowi bu je5jzcze ,rew-oluoj-L IiIlteres:ując'o 'prz:eds:tawiając wachlarz s1ano.wis-k P().szcZl~ÓiI'nYIC~h ugrupowań lu;ddwYClhw okresie III Rz,zc.z)'lpos,po1'i:tej,()Id kO!l's'erwa',yvll:'lyc,h do uJltJra'rady.ka-l,ny,ch,'Die poka.zuje autor }e!dmocześTI!tepciLaxYW0jlistanowLsk, ~ecz linów suger.u1je - 'jaJk Wliel'u ,pr.zed nim - :ż,e ruah ludowy \Vieloe ·i Ina potęgę s'ę w latach trz)'Idziestych r,ady:kaIizowai. Sądzę raczej, 'że ,owa ,radykalizacja bez wątpienia wią'żą'oa s'ię z rosnąC)'Im w siłę Stronrnic1wem Ludowym - pci!·egała na k(mf.wntac<ji politycznej w ramach ,pog,lCldów ni'e odbiega,jącyoh od tych z lat np. dwudzies'lyoh, w sytual(!j1imniejszej elastyc,znośoi rządu sa:nalcyjnego, W praktyce ant)'llu dow€lg.o. Radykalne poglądy w 'ilsD:>cr.e ,D1ugdy!ni'e zyskały 'uzna,nia w ma .. ;::ach lu,dowych; były one obce mentalnoś'ci wLejskieji ni·e wi,dziano w Inich drogi do zbudO'w<łlIl,ia.p~wdz:iwie -l!udowed !PoIIs,ki,której to WLZjęlll1Iiellira'Czej działacz,2 umiamkowani .niż L9krajrni(za,równo rozJmieszczeni na lew,iicy, jak i .na prawicy ruchu). DZJiałac:zeJ:u.dow-im'leli skonk;retywwa!ną, wy'rastającą z Ina'jllep.sxyd1 źródeł ruchu luid'oweg,o wizję demdkr<l!cj'i..P.o zama'ohu ma:jdw)'lm pIsał J. iBu't·ek (:skądill1ąd \\. naj.zu,peln'iej ,oJ'ic.jalll1ie'wy·cho·dzącym pi:śmi'e "Wy.zwoknie"): "Chłoopi muszą zdac so.1:;esprawę, ·ż,eJ'Ząidoibec.ny tnie j-e;>tr.ządem lu.dowym, a co ,g·or.sza, że z poczynm'1 '))inisteria-l'ne'i "brac.i ,s7llaohe'Ckiej" wyniilm, ,że nawet nie choe ona być :rządem demo'kra.t)'lc.znyim. Obecny rząd nie je!S't 'W ted ohwHi 'przed ,nikiim odpowiedzia:lny; władz:a kontro!uljąca - obec,ny ,parlament - została przez rządsparaHżawa:na, a au wyboru nowego ,parlaimelntu rządtJeż idapu.ś'oić nie chce. Rządy ,faktyczmie pl'zed nik,im nieoqpowiedzUa:Lne, rządy ,c'himery, fantazji ,i ,ni.eSjpodzi,anek, uważamy za s,zk:adEwe dla pańlstwa i neszy ludowej i .dlatego Iprzeciw takiemu systemowi rządZieDlb państwem ja:Jw st'ron:nictwo walczymy i waJoczyć'ffiusiIIl1Y". Dzi'ałacze 'lu'dowi .z ILnsty;nkitem,prawdziwych polityków widz,ieili zasadniczą ITÓŻ" nicę mi'ędzy pojęC'i'em pańsitwa 'i pojęciem .rządu .. Z W1it"lką mocą pis.ał M. Rataj: " ... słyszehśmy tę tezę, ,która identylfi,lruje ,r.ząd z państwem. ,Zwa.Lczamy tę prz-eslankę z całą mocą i z ,całą śwUad-CIlnością.Z całą mocą i z ,całą świaldomaścią chcemy oderwać 'te -dwa pojęcia dd s.iebue, jako nie '~denty;cz.ne - powiązane, a.le n~e !dentyt:zne. I uwu'żam, że działamy w int'eres'i'e państwa, rdbiąc to. Z Clh:wiJlą,kiedy kraj, kiedy masy zidentyifiiikJuljąrzą,d z państwem, z tą 'ehw.ilą państwo znajdzie się w wi'elkim n'iebezJpiec.zeńs'twi'e, bo rząd to są J.udZiie,a ludzie sącl1ldtl.iwi i ,g,rzes,wi, są źli li /doibrzy, są gŁupi i mą:drzy, al'e państwo jC'st dObre, państw,o 'jes't Wii!CiCZne i państwo j,est mądr.e". C2y2; w świietłe 'pioddbnyc'h wystąipiell z.a.rwcać mOŻJna myśH 'ludowej okIr.csu r.1iędzywojenncgo,że była ogral1'i.cwna i płytk,a,kton~unkltU:ral'na i .pl'a~matyczna ~ Sądzę, że była t>{)my;śl :bagata ii godna uwagi ,ni,e tylko dla okresów, w których .siC; kS1.'t-ałi·()wała. A na.jwylbitniejsi ,prz.edsta'Wi~ciele .ru,ohu .l,udowego wY)powiadaE sit; glę'boko na t.e-maty ba,rdz·o 'róiŻ:ne,choć przede V\lSzys't'kt~m .na te, ,które miały wie1kue z.nac7.enie dla wizji ,ludowej pr.zY:S'ZłOlści .pańJstwa pcilski,ego. "UwatŻiaJmza rze.::z najważniejszą -- ,pisał Wineen'ty W'itos - by armia była tym czym musi być w pań- �366 Recenzje, przeglądy wydawnictw czasopIsm !>iwie. Aru11ia nie 'm-oibesłużyć ani żadnej osobie, ani bdnej koterii, ani żadnej pa'rti:. Musi służyć państwu i n:arodowi", Jdeo,lo'gia l,udowa wywodziła się z ide,obgii Jiboral:nej - choć ,liberalizm zna·:z.ył ,niegdyś, moim zdani,em., co:ś znacZiDie po:nad tzw. "realiZJm politycZJny", kióry :nu s:ięostatni1o 'bezpo,ds,tawnie imputuje. ~godnie z autorem, zręoby owej ideo,l'ogll :11oŻ!naspro,wa:'izić do poniiŻ.S.zycihstwierdzeń: ,,~deo,lo,g,ja ludowa miała wyrażać lJragnienia, dążenia, potrzeby materialne i ,duchowe w~ększ()oścj narociu, a przede wszy,sltkim ,chłopów .. Powinno jej przyświecać dążenie do wY'Yva!'Cze:n.ia woLności , rówlnOiŚ,ciczłOi\VlLeka, walIka z ,przejawami zła i krzywdy w żYC'liU .społcc:zmym; ideo';olgia ludowapowinl!1a dop.rDwadz'ić ,do zdOlbyc.i.a władzy dla "ludu" - chłopów: w przeds:ięwzięc·iach Jou telmu ZJmierzającycih, pr,zekonanie o dz'iałaniu w więi~sz,ośC! ,narodu .miało s,ta'nowić ,uzasadnienie !podjętych kroków; ZDobycie władzy dla ludu n:t,~ jest akcją zm.i'enzają.cą :do pokonanua inn)"Ch, aJ'e wypływa z ogólnych zasad sprawiedliwooci -dziejowej. tRoUtyka ludowa po'leg'a .na wyrównYlwaniu i usuwaniu krzywd społeczmyc,h, a 'ITi'ena ich pawstrzy,mywaniu lub zmt€lllli~m.i'U;st'l'on'Dii,ctwa ludowe - real'izu'jąc idee ludowe - powinny zac,hować w,ierność hasłom i ZiłJsadom polHycz.nym, które wysuwa lud. Ich po:s.tępowE.lnienie 'może doprowadzić do rozhieiŻnOiŚcim'iędzy ,gIosz01l1-ymi 'hasłami a po.d:ejm·owanymi czynamd; ideo].o.glialudowa ni-c· mo·że poprzestawać na dOTy:w.czychdziałania,ch, ileal. .na stałYIm &1edzeni'u i rea,~owaniu :na ZJmiail1Yw życiu społeczmo-;pcll:itycZ<IlYlffi kraju; idee liudow,e mus.zą s'ię opierać na zasaida,ch mo.ra1l!1QŚ:ci oIbywarte1s:k>iej,mus'zą dQpr'owa'dzić do wyzwOil,eoU<:' i odrodzenia -charaiktenu człowieka, by .s'tał się 0'J1 istotnie woLnym człowiekiem". Istnieje przekonanie, że roz;hczne pJThe chIopsk<ie i ugrupowa.nria lludowe w okresie międzywojel1Jllym zajmowały siię głów.nie "walką party.jną", zamii:ast reaJi· i:Ować hasła ideologii lu.dQwe'j. Uważam ten pogląd za .nie 'oldjpowiada'ją<:yprawdzie OW's.zem, wiele !było doktrynerstwa i demagogJi'L, sporo partykularyZlffilu w poc.zynaniae:h niejednego dz'iałacza - lu:dowca. J,ednakrż'e ogólny stosunek i praktykę 1l'Uchu ludowego w tych sprawacih Widzę jako zgodną z progcramem zamies,z'Cz,ony.m w 1936 roku w,,~ielo.ny1lU SzJtanoorz;e". "O He nadmiar partii - c.zyitamy tam -powodujący r,olz\p,voszkowarniesił :>poł'ecz.nych jest zjawiskiem ujemnym, joe'>tzłem, które ,należy ].ec.zyć - to prZJe.ciW'nym biegunem teg:o samego zła j,est ,dy,k,tatlUra jednej partiii. Zlgulbną i s.z'koidJliwąi bezowo<:'ną j,est wailk.a z tymi part'iami tPolitycZiIJ.y.mi,które są wyrazem wielk'kh ideowych i społecZJnyah ;prądów. Zycie narodu 'ni,e da się zamknąć w ramach joednoej"i.deolOigii", ·choćby ona była nie frJZJes'em ~ błyskotką, za:kry:waljącą ideową pus'Łtkę,ale cZYimśprawdZJiwYlffii .isi.oltiniepięknym". 'Rulch l,udiO)wyn!ie ZJaJmienza·ł SIMądOlPIiOlW<lldizJić do pliz:ejęciirawladzypr,z'C'z "lud" "gół członków nalrQidu utrzymujących się z pracy. Spodzi'ewano siG wzrostu z,naczenia ruchu ludowego .j zdoby6a władzy drogą pa,tlamentar.ną. Jak pi,s,ze - czyżby z .przekąsem A. Łuczak "abS'olut~owa:no <drOlgęparlarmentar.ną". Sądwl!1J po'.'I'szec:hni'e, że jest t,o dr·oga jedynile słuszna; że lud zdobędzile władzę. "dzięki swaim wartoociom mo-rall!1ym id.zięki swej .sii!leQ,d:dZ'iaływa:l1Ii,a". Skądinąd partie ahlopskie nieJeden raz prredk-ła!dały i'nter-es nwradowy a nawet państwowy .nad swój interes k1asowy, wc.hodząc w soj-usze polityczne z lewi.cą i z prawką. Cieka wa książka A. Łuczaka ma ki'lka braków. Wydaje mi się ,np., że dJa kogQś, kto nie po.s:iada gruntownej z;!1a'jomośC'idzjiejÓ'Wpuchu ludowego, będzie zagad.ką do momentu pogłębi-enia 'ini'onma'Cji (ale gdzie'?), jakie były rzeczywist.e wpływy poszczególny.ch paTtii ohł'OJPskich w spoJeczeństwie polsk'im, jakie były na.kła,dy pism ludowy,ch, czy gł'oszone programy docierały i w ja1kiim.sl·opn'j,una wieś ,po<ls'ką,z jaki!m oddźwiękiem spotykały się w p::;iszcrególny~h kate.goriach ludno6c.j wsi itd. Informacje na te tematy, choćby najbardziej s.królowe, bardzo ułatwiałyby przyjmo- �Recenzje, przegLądy wyd:lwnictw 367 i czasopism ·.vanie i ocenę taki,ch c.zy innych ~ądow IPrzytac.za,nyoh w pracy. Bo jeśli T. ReK ,):."11 w "M!odej Myś.1i Ludowej", że "dwory są ŹJródł<emwszelkiioh ,prą,dów r,eakcyj;,ych, w,;zys't:kich 1'as,zy2Jmów, dyktatur, ce.zHry.ZJmów",to chciaŁbym WJiedzieć, czy ;Jo;g.lądta'k,i dO~lie'rał do tysią'ca czy do s'ebek ty,slięcy czytelni'ków iezy w ists>C.iewy,-dża! poglądy jakiej,ś partii, ·czy tylko jednego działacza. Mim.o pewnyc.h zasir,zeżell wolbec powy.ższej pra,cy, .zw!as.zc.za brakujoe mi w niej r,a.kre.ś·[enoiaszers'zeg,o tła, na którym prez.et11Jto'WJa~by dopiero 'a,u'bor sądy i wypowi'edzi d.zial'aczy ludowyc.h, zwlasz.cza mni,ej zna'nyc,h, czy,l1!;ąc je Ibardziej zr·ozumiałymi, uważam ją z:l niez.miennie p[jżyteczną i c:eka'wą, g,O'dną polecenia. Rijsz:nd j Wspomnieniu o Jędrzeju Ciernia ku, Wylbóri Leo:ni,lda Wyszomi-rska, Warszawa 119,8e, SiS,309, il. opracowanie Kantor Zof,i01 Mazurowa Jerzy Z3o'wieyski w pr.zeldmowie do wydanego V'/119'5,6roku wybO'r,u prac Jędrzeja Cierniaka pl. Zaborowska nuta napisał: "Oi-efllllia'kbył twórcą teatI'u ludowego., Twórcą ,prawdziwY'fn, to z:na!czy, że odr,zuClH'Wszystko, co w tej dziedzinie zastał i urzec.zywiistnił własną wizję, włalsne ,ma,rz.Emia Ot tym, jaki pow,i,nien być teatr ludowy, noowOC'7!eISiIly, 7Jgodny ,z dążeni:ami w!>półczesillej wsi,., Bo to z jego myśli, z jego buntu prZJOOiwt'a!J]doo}ei z j.e!?iowiZlj'i zrodził s·ięteatr nowy, twor.2Jo:1Y z pieŚoIJii,obrzędów, z całej s'kalI'ibn!cy Jwolw-rallneg-ooby Cza.jIU , ,przeka.zyw-aJI1eg,onR ·.vsi .z polrol,eni-a w po'kolenie. Mnożą się dZli;S1ajw PoLsoe Ludowej zespoły :regiiorJJaJIne:ślą&kie, iPodhala.ńskie i in:ne,k'tóre lświadomie Lub nieświ'adomi'e nawiązywać mus.zą do ,ide.i Cierollii:aka:,I to j,est jego "za gir,olbem ZJwycięstwo", wi,erki,e i piękne,. tym piękniej.s.:ue, ,że niejako a'nonumow'e, bezosooiste, 'bez iblla"lm imienia,kstórego jedna,k zapomnieć nie wolino" . .!lmienia Cienniailm zapomnieć nie wolno. Zapomnieć po pr·ostusię miie da. :Ten chłQPs:ki syn całym swo'imżyóem wyikazal, jaka ;powinna by<':,jak !powinna działato inte.Jo1gencjachł.opskielgo J)oahodz'enia. W czasie, gdy mnożyły się posltawy polegające na "zapominaniu" przez wykształcone p.dkolenie wywodzqce się .ze wsi wiiej-· skich t-rady.cji, gaI1dzell'li-unliomi,om'zu-canuu ich na rzecz bez.kryty,cZlni'e nieraz przyj-o :nO'Warrej "kulltury miejskiej", Oi'eirn!ak I)r<Jg)r,a,mow·(} odw.ołał s'ię w swojtej pracy cJświaltowo-k'u:ltUJra.lnejdo war'loŚlci ludO'Wycih, uczymJił z nioh siłę, jądr-o nowej i'deo-iogii wy'erna:n!cYlpowaneg'o,świ-a,dome'goOswoli~h oelów chlopstwa., Nie sip-osó!b w kn)tkim omówieniu prz.ed~t'alwić zaw.artości tOImU wspomnień ,J tej niezwy,kl-ej posbci. Z kiJikud.ziesli'ęciu sz'kiców, krótszy'ch i dłuższych, anali:ycz•.:1ych, czy .po prastu ws.pom.niellli-QwY<:lh, wyła.nlia się Jędrzej Ciemiak jako pas'Łać ~iezwy;kła, -inodywidua1l11.o·ść co się z.owi·e. .Dz·ś jeswcze, ,po czt€'rdzies'bu lata.ch od śmierci C'ierniaka, we WSlPomnlieniaich o nim, piswnych prz'ez ~udz'i ,r,oz.m.ai-tejpml'esji, zainteresowań i pochodzenia społecz:nego, diwięc.zy ta 1'a.s,cYlllacja,jak,a wią3ała się z jego oS'OIbą.Oierniak imponował ws.zys'tk,jm pracow.itością i zapał'em. energią, raz;l,egłOościąwiedzy i ,fa:nta'2Jją,wr,esz.cie - co dz'uś nie J1,ależy jak się zdaj,e do cech c,hętnie pO,dnoszonych - skir'omnością li.a'udzJką dobr-o:eią. Z widu wypowie.dz:i i w.slPomnień a Jędrzeju Oiernialku zwraca uwagę niezwykle oS'obiJStya jednO'cz-eŚl'1begłęiboko analil\;yczny szkic Kaz'bmiery ZalWJis to wic z- �:368 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism -Adamskiej, ukazujący nie tylkopo.stać działa:cza ,i artysty, ale i jego nieu5lann~zW'iązek z ro'dzinną w.s'ią, ZafbClHyw.em.·Ze związku tego, jak dowodzi K. Zawi.;-to'w icz-AdaJmska, cz'eflPał sHy do sWoO,ejwa:lki. :Był zatem w tej lin1ter;pretacji Oler,niak .Antcuszem, warstwa zaś c;hlOlPslkaprzyszłość swoją ks.zlal'bowala prZJcz siłę przywiązani;} do tradyoji., do waTtości iudow,ej kultury. Zwra,ca uw.a,g'ę napi.salny jes,ZJc'ZJe w 19~9 roku sZlk:ic:Stanisława Pi:gOiniatmktlują'cy o roli teatrallrlej dZliaiła,llnoiśaiJędrzeja Oiernialka OITaztemu samemu tenna:'towi poświ·ęccme Tozwa'żatniaJ'ędrzeda Zawieysikiego. Piszą o Cierniaku zarów!n() teoretycy Id'tera!1Jury:Koma,d Górs,ki i Zofia Szmydbowa, ja,k i jego w,Slpółpracow.niiCY,idziałacze wiejscy i kUJlturaJni. Jedni .star.ają sięokreśJ.ić ,rangę dokonań C.iernia:ka w .kateg,o.ri.aoahjak n.aOS'2leI1szych, inni po ,prostu piszą () S;pobka.nia z nim i o Clma.tl1ującej .z niego siły. Obok rOZJwai:a,ń a Człowieku i Art)'lki.e, mamy l'Ozważani'.1 o nim sam)'lm, o .sikromnym, ż,jllczJLiwy;m c.złow.ieku, który poświęcił życie~dei I joedne. .i drugie skla'dają .s.ię na obraz całości. Naj'bardzi,ej jednak wz.rus.za'ją te ws;pomni,e.nia, któne ukaoZJutiąpostawę Oier.niiaika w osta'tnim okr'esie życia, podJczas okupacji. 'W wię7Jieniu ,h~tllewwiśkim. ;W niah widać, jak w,i,elka o.s.obowoŚć wielolkr0tnieje, :umsta j.eszcz'e w ogniu p.rÓlby. Ki>iążka paw.stała z uni'cja;ty'wy grana przy,j,aciół i wS'pó~praeowników J ędrzej,1 Cierniak,a w ,róimych dZli'edz;iJnachjeg,o długoletniej pra-c.y artystycznej i oświato·wej. J,est hołdem złożonym pamięc'i t'ej wybHmej postact, hołdem, który dowodzi. jak wiJeLk,iei trwałe było j~,o dzieło. Księgi pamią't1rowe, księgi wspomnień są ni,e'ki€ldy rozpaczliwą próbą wc:howa.tl1,iaułam:ków wiiedzy o ludziach, którzy od-esz;li. Oluidziach, 'kitóry(lh dzieła być moil; je.sz<cZletrwają, lecz pami'ęć a ni<ah s-amych zanika. W wypadku JędTz,eja Cierniak •• Sitała się TZec:z zdumiewa.jąca. '&pora lat minęło od jego śmielrci, lecz w Zaborowie ·czas ten zdaJe s,ię nie odgrywać Ż3dnej wli. W tej niewi.elki'ej wsi w były;m powie.cie bnres;J{jim,niedallek,o T,ar.nowa, iJstniejoeaut€ll1.tycZJnY kui't Jędr.zeja Oiewliaka, kuN;. .który zr.oclz,ił s'ię bez żadnych naci"ków. trwa bez .sztucznego POdiSYCMlJia. zadZJiwia każ-deg,o, kito do tej wsi ,na :dŁUlżejczy król:ej za'wi'ta.ł. Uroczy:sbośc'i z okazji czte.rdzi,estej 1"oczni<cyśmiJerci Ci!er.nia'ka były ma,ni£e.stalc:ją nie tyllko pamięc'i o ni!m, ale Itakże dowodem żyw:otnośc:i jeg'0 liJdei.I dhy(ba i:s't-otni'esprawdzą się słowa iŚ;piewanej jesZC<Zleza życia Ciel1nia1ka niby to żartobYiw.ej piJosen:ki: "J ędrzej.owa nuta nigdy lnie .m~inie, ,hej,all1i na wi.ensycku, ani na doli ni,e"" ·WYlso.k:oooenia:jąc tom wspomnień -o Jędr-zeju Cierni.aku, chciałbym upomni,eć .się o pełni~jiSzy wYlbór jeg,o iPu'bEcy:>tYlkJi, lliub choć'by o wz,nowi'e'nie wydanej przed la'ty Zaborowskiej nuty. By wlSlpÓ'łc'Ziesne pokolenie dZiiałaczy wiejskich ni'e musi.ał,l wi:eTZYć:na sł,owo., że Jęd,rzej Cliern;iak desit j-edną z naj,świetni'ejszych postac-i w dziejach ,lruJ;tul'awn€!~oI"uclhu wsi pols'lciej" a jego ws-!caz;ania i rady go:dine najwy.ższej ,uwagi i wp:r,owadZJaJIl·i.a w żY'cie. Ryszard Franciszek Midura, Sierpecki ośrodek ficzny w S'ienpcu, Siervc. 119lU, s·s. 60, ił. rzeźby ludowej; Kantor iMlUz;eum Park Et-nOlgIa- Male muzeUlffi w Sieru>c.u wydało pra'cę, której mogłoby pad wieloma wz'ględ.ami poz:azdroś<:~ć!szereg dUJŻYCih muZJeÓw etnOlgrad\i0znY'ch.Pram F. Mi,dury w sposób .syn;tetycZJnY i <usystematyzowany omawia siJer'pec,kiiQlŚir,adekw~półczesnej rzeźby lu-dowej, będącej fenOlmel1iempodobnym do ośrodka w Paszyni,e. �Recenzje, przeglądy wydawnictw 369 czasopism Autor podzielił pracę na 'Cztery zasa.dnic7£ częśai. W pi'erwszej za;poZiooj;ecZYite\nika .z ·historią miasta i regiom'u oraz z hi:storią daWlli!j twórczośCli ludowej w tym reg.ion.ie, stwierdrojąc, że mo2'.ina mówić .0 pewneg.o rodzaju związk:aah między tą dawną twórczośc.ią, a rz,eżbia·rs.twem wL';·pół0zesnym, mimo że brak między 11JimE beZipośredniej aiągłości. W drugim l'ozdzia,le zatytulowanym Główne etapy rozwoju F. Mi,dura wyrÓŻJl1ia 'trzy okJr:esy. Pierwszy, Obejmujący lata 1~5'7- 11959, ohara·kteryz.uje się powstail1;i,em tego fenomenu. o.k·res ,drugi, to Lata ,1,9'60 - :I<968.. ·W·tedy to twórC'ZOiść.si€lI1Pec:ld.cilrzeźbiarzy zosltał<1w1prezen1oowalna szerszemu widz,dWli na wystawie w iP,Q'W'iatowymDomu Kultury w SlieI1pcu. ,W okresie tym s,ierpec.cy r:z,eŹJbiaa-z,ezddbywają solbi.e c·oraz szersze uznalrJIie. Wystawia'ją swe pra'ce w Płocku i Walr~zawi'e. Vv brredm oikJr,es'ie. obejmującym lalia W69 - :li978, si,el1pecki oŚ'r,odek zaczyna być jlUż znany nie ty,lko na Mazowszu, a,l'e w całym .kraju, a także pow jego granicami. W tym c.zas'ie za'czyna s'ię też ,rozwijać dzi.ała'\;nOlŚćk.U!1turaJna w Sii,erpcu li powstaj:e Muzeum E.tno;grafie'we. W rozdzi;a,le trzecim F. Midura charakterylz;uj,e poszc.Zielgólnych If.zeźbli:a,rzy,omawiając nie tyJk'o ich żY'ciorysy, ale ,t'a:k,że stalra się cha.rakteryz.orwać liahtwórczOiŚć. Czwarty rozdz'ial umawia Zinaczenie ośrodka dla ,polskiej rz,eźiby luidow,ejl Au'tor wymiel1lia ,tu Im. in. zusitos()walll'i'enO'Wyc;hs'chematów i:konog;ra,£ieznych i pdbudzan~;; uzdollnlioonyoeh .osób dO' zajęcia się r.z'eŹJbąludową. oN.Lewąlbp\wwymwa;larem tej .pracy j,est jej syntetyc.zny charoJkter, p.rzySitępnoś<:· na;rra'cji autora oraJZ duża j'101ŚćfotogJr'afii <fZie.ź:b, w :tym wiele bar\winydh. Praaa posiada także s'tTeszczenia w j'ęzyku angielskim, francuis,k'im i ni·emieokJiJm. Mariusz Baumann Tadeusz Chrzanowski, Ksawery Piwo ck i, Drewno w pols1ciej architekturze i rzeźludowej, Wraclaw-W:arszawa~K'rakórw-Gdańsk-Łódź, "Ossoliineum" J~IH, ss. 58, ił. 1il'2. bi.e KoJ.ejna pra,ca .rrn~ty,tutu Sztuki PAN pOswlęcona sztuce ludow,ej w Polsce poru.sza wylwr.zystanie drew,fi<\ jako tworzYwa w archii'te!kiturze i .roZJeŹ!bi'e fiJgu.r.al1nejludu pol.skiego.Jest to fra'gment W1iękJsllejcałości międzYlnar·odowe.gO' .wyoown:iJc:twa po5wil;eonego ku.!tJutr,z;enarrodów słoWliańslkicil, po'WIS,tal'eg,O'z.ifnircj,atywy UNESCO. Praca T. Ohrza.nowskj'ego ,i K. P1iwooki€lgo jest ozęśClią dUiżejmono~rad'i.i pol'Uszającej tę pr.oblematy'kę u Słowian. CPraca nie.niejsza składa g;ięz dwóch części: ,pierwsz.ej, a,Uitors'twa T. Chrzanows.kiego o drewnLe w a.rcruiiteik.'1;'lIJrze i budowni~bw'i'e, araz .dnugiej, pióra K. Pi;wocki,ego, o dr'eWllllieow Ludowej r.z'eŹJbieii,gumbnej. Ma ona ra.czej chara'k'tetr wyda·wmdtwa albumowegO'opatr~o.ne'g,o OIbsz;eroniejszyrrnwtst,~Pe~ wprowadzającym w problematykę . .W ·części napisanej przez T. Chrzanowski'e.g,o ,mażemy zapozinać się pokrótce .z zasadn<hc,zYlmitypami kO'nstt'ukQji w bu.downi'c'twi,e ludowym Qlraz jego :zodobniotwa tak w ,za'kresie ma,\ow,allJia jak ,i T.Zieźlbi'~~-a.Nlie ma 'ten telks't aspiralCjli odikJryW1C.zy.oh .ezy s:t-r-icte,paznawiczY'Cih.Jest to raczej .!rrótka usystematyzowana synteza dotychcza.sowej wiedzy zjedinoczesnym .zasY1WI1ailizow<l'n iel1n stanu ba·dań. ~e.kst ni,eżyjąCE'~O już K. PiwO'c!ki€lgo, marjący formę esejou, ukazuje roz.wói 1 :!!-1 Lud. l. LXVII �370 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism skiej rzeŹJby figura,1'11le,jod wars zta't owej rzeźby oficjalnej do ,tradycyjnej j wspólczesnejrzeźby ludowej. P.orusza teź sprawy związaine 7. ornamenLlcją towCllrzyszącą r'zeŹibie, jej f'liln~cjo'ITalnemu ulokowaniu oraz przeprowadza krótką charakterystykĘ typów forrnalny1Clh. Każda z tych częśai zakol'lczona jest wyborem literatury przedmiotu onz - co ba,Ddzo cenne dla badaczy sztukii ludowej - kalta'logiem l.'lby'lków wymi"nionyct w tek,ście. Osobną część pracy s!cln'owi zespół pcmad 100 ilustracji, których duża część nawiązuje do obydwóch !ek1stów. Część iIlustrcl'Cyjna poprzediz(ma je.st sk>wnikiem biograficznym artystów rzeźbiarzy, cieśli, clf'c1hitektów i malarzy zawierają~ym 3·2 nazwiska. Reasumując, praca stanowi dobry Ima'loriał źródłowy dla \);;daczy OTaz może być z powodzeniem wyk01fzystywana przez studentów ctnog.r'lfii. },[ariusz Baumann Krzysztof Braun, Materiały do bib!iograjii lw!tury regionu łowickiego, Łowic? 1980, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych - Stacja Naukowa w Łowi.cZJu,ss. n. Omawiana praca K. Brauna jest kontynua,cją podohnych wcześniejszych zeslaw,ień hiiblio.g.ra.fi'cz:nyc:h.Szko,da tylko, że autor na wstępie nie WYJaśnił, co rozUll1liclł pod pojęciem "Iregi'onu łowk]Qiego". Dopi'efo z treki czytelnik uświadamia sobie. że chodzi tu o teren dawnego Ks1ięs!wa ŁC'wi'c'.k1ieg0,to jest cz~ści gmin dawnyc'J powiatów łowickiego i .sbennieW1kkiego zamieszka1ny'Oh przez grupę etniczną Księżaków. Swego rodza:ju wtrętem są natomiast p(Jz~cje dotyczące Bolim()wa i akolicy. chociaż milejsco1wość la należała do pow. ław,jc'kiego. Materiały obejmu<ją iW zasadzie druki, choć ,trafiają się niclicz.ne wyhltki w p> :;taei prac rna:g'is!ersk,l,ch pozostających w maszyn()lpis,ie. Aulor uwzględnił ogółem 3313 pozy:cj,e bihliolgrafic.zne, z których '.1'10 (33'%) ukazało się w lataCihl&92 - 1,9;)9 i 2,23 (67U/o) w okresie 19'45- i1:917'9. Nie wycZierpuje to calej produkcji, jak sLlszni·~ sa!m aul!or zalzlIllaiclzył. J~gio zameir:ZJElD'iiem by~o w~kalzać na isliniejące ludk,i w opracowaniaich pos,z,czególnych tematów. Szkoda. tylko, że przyjął w :-wojej pracy układ alfabelyczny według na,zwis'k autorów zarn ias't przedmi,oioweg.o Ten dwgi byłby dogodniejszy dla czytelnika. W Materiałach autm wy,zyskał wczieśniejsze clpracowania tibliografkzne. \Ve wstępie na,j'eży jednak POiprawić po'dane pozycje 65 na 6G, 86 na 89, 1'21 na 125 i 166 na In. Nie można teź pOiwiedzieć, aby autor sy.stema'tycznie grom,ldził materiał bibliogra,f.iczny. Jeżeli uznał za celowe, że nal'eży dać miejsce hleraturzc dotyczącej mi~lsia Ła,wikiza, to dla!czego oglra!!1'iczyłlsię do wydawniclw llajs'l,HS,zych (poz. 97, 295). a pc:mLnął w ini,cihR. Oc,zy:kowskiego Przechadzkę po Łowiczu (Lowi2Z 1 92'1,II wyd.). Na1leżało w ,pierwiS\zym rzędzie wymi,enićdziełahislmyków, a nic amalmów. Mam tu na rnyś,j,i M, Mału:s:zyilskie!go Lowicz w wiekach średnich (LCiWICZ 19,34) i J. W,eg· nera Łowicz w latach "Potopu" (Lo'wiez 119'47). W,śród opracowań dotyczących wsi traktowanych kornpleksow() zabrakło: J. Króla Jackowice. Szkic monograficzny ~W-wa 1~56), St. ł'lisa Króih:i zarys dziejów wsi 1 �Recenzje. wydawnictw 371 i czasopism M. Małuszyń.skiego Z dZiejów WBZ Zielkowice ("Życie Gro26 - 28), a także miej s,c·owo.ści uwzględnionych w Sl,ownil-:n Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiairs!"ich. Z litera:tury pdmiętnikars:kiej nie znajdu}emy takich publikacji, jak: T. Kur{:zaka Jak dal·eko pamięć sięga. Wspomnienia z wybór art.ykułów (W-Wil 1958) oraz T. Kazimierowicza Moja droga życia. Wspomnienia (W-wa 1970). Obaj autorzy pochod.zih ze wsi ks·ię,żac:kieh. W Materia/ach ma.jdujemy pel'ną liter<\tu-rę doty.c,zącqA-n.ieli ChmieliI'lsk~ej, twór'czyni Muzeum Etnogirafi-ezn:ego Pol. T-wa .Krajoznawczego w Łowiczu. Brak natomiast jakicjko'[wiek pozycji biog.rafi:cznej mówią,cej o życi,u i dmo<bku Romualda Oczy;kow:;kil'gO, prekunonl badań e'tno.graficzmych na omawianym tea"'enie. Tymczasem życiorys jego zna.leźć mo'żnd w 'opracowani,u córki w ks-iążcc Przechadzka po Łowiczu (wyd. II), bio.gnumy w Polskim słowniku biograficznym (to';-n XXIII) Bocheń (Olsztyn przeglądy madzkie", t Słowniku 1935. 1964), nr nr pracowników ksiqżki polskiej. Ws'ka.zującna cizi,ela ji.tera'ck'ic jako źródło do pC;Z"l1.ilntia kultury ludowej, ba·rdziej słusz.ne wydaje się powoływać całość, nie wyjątki z nkh. Tak właśnie postąpiono z Chłopami WI. SL Reymonta (poz. 233 i ~34) i to drukowanymi w <:7.-a!So,piśmie. ~a uwzględnienie za.slugiwało raczej ozdobne wydani,e tej powieści z lat trzydziestych z barwnyml ilustra'cjami A. Kędz,lers;kiego, stanowiącymi źródło ikonograficzne. !\. jeżeLt już ,ws;xnTI·r.Ii,ałem'o tematy.ce towl~oki·ej 'w pla",.lyce ·pr.zyci:atinEj etnograf.owi, to t~zeba .za,;maczyć, że cenne, ·i jedyne wł-a.śoiwie. informacje po,dał Zygmunt Pągowski w .airtyku.le Łowicz i Łowickie w sztuce ("P.oLska Na,:'odowa", '1'937 n.r 18) Ole odnotowanYl!11 prZl'Z K. Brauna. Zamykając uwa,gii o moiŻliwoś-c.ia,ch kryjących się dla etn.Qgrafa w dziebc-h literac'ki·Clh trzeba dodać. że szukać ~ch me-żna w powieści J.. Weys>s'enhoJa Gromada, :vIieczysława Fijałkowskiego i K. Ryback-ieg·o - Księżanka Zocha. K. Braun odnotował także ut.wory muzyczne związane z kulturą Księiaków .(poz. 130, 207). Wykaz ic:h maina wZ!}(J!gacić o U'tWOTYM.a:k;Lakiewic7..a,Lahuńskieg·o. Literaturę a dawny-ch muzeach i o obecnym w Łow,i-czu należy uzmpełnić artykułem .J. Wag,nera Muzeum w Łowiczu ("Muzealnictwo", 1961, nr 10). Kryptonimy O.R (po,z. 202) i R.O. (pr.z. 232) kryją R. Oczyko\Vskiego, co ,należało roz:"zy.frować. Po,żądana byłaby większa starannnść w redagowaniu zapisów. Tak np. w poz. 65 b.rak jes't informacji, że nie mamy do czynienia z pra,cą A. C.hmi'elil1s,kiej w jęz. nie:-nieckim, lecz jej przekładem d"konanym przez E. Fi:edlera. Pod poz .. 59 tejże autorki nie wspu';nniano o jej recenzji, choć iiguruje ona w bihliOlgrafi<i w książce :.vI. Chmielil1skiej (poz. 6li). Poprawna pisownia ,pierwszego członu nazwuska pod poz. 17 i 18 n,ie "Blum", ale "Bluhrn-Kwia.ik,owski". Nic ma uz,'.sadnie'llIia w omawianej bibliografi,i zapis o widokach Lowi'cza J. KOl1opackiego (poz. HiD). Ma on waczeni·e tyl.ko dla historyków szVuki. Mim'Q drobnych za,trzeień pracę K. Brauna uzmac trzelba z.a ważną P0i1.ycję ; 'to ni,e tyle .,dla s'p().]eczeństwa lo.wick1i'ego", jak sam ją widzi, ale i dla przyszłych badaczy. Tadeusz 24· Gumiii.ski �