https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78e70d318cd99d660bfebf449e756ab6.pdf caa733c9f3bc4fa84e9a483edb2224f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3180 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2978 Title A name given to the resource Kilka uwag w kwestii tzw. świadomości chłopskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.225-229 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Hanna; Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hanna Burszta, Wojciech J. Burszta KILKA U W A G W KWESTII TZW. Ś W I A D O M O Ś C I CHŁOPSKIEJ Dociekania n a d s t a n a m i i t r e ś c i ą ludzkiej ś w i a d o m o ś c i n a l e ż ą z p e w n o ś c i ą do najbardziej i n t r y g u j ą c y c h t e m a t ó w przedstawicieli n a u k humanistyeznyeh. zajmujących T r u d n o ś c i , jakie stają zakres p r z e k o n a ń f u n k c j o n u j ą c y c h globalnie w skali p o n a d i n - d y w i d u a l n e j badanej g r u p y — w naszym p r z y p a d k u b ę d ą przekonania mieszkańców wsi k o n s t y t u u j ą c e to tzw. świadomość przed tego t y p u b a d a n i a m i , s ą r ó ż n o r a k i e j n a t u r y . Nie m a przede c h ł o p s k ą z a r ó w n o w j e j w y m i a r z e h i s t o r y c z n y m , j a k w dobie w s z y s t k i m zgody co do togo, czy nauka m o ż e w ogóle zasadnie obecnej. I n n y m i s ł o w y p y t a m y : czy m o ż n a m ó w i ć o k u l t u r z e w y p o w i a d a ć się na t e m a t ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , czy jedynie chłopskiej j a k o o specyficznym t y p i e s t r u k t u r y funkcjonalnej ekstrapoluje ona w i e d z ę o ś w i a d o m o ś c i i n d y w i d u a l n e j na większe, rządzącej się indukcyjnie r ó ż n o t y p y d z i a ł a ń p r a k t y c z n y c h obserwowanych w tego t y p u zdaje się konstruowane wyrażać ową zbiory jednostek, globalnie których pojmowaną suma „świadomość formami świadomości, regulującymi wspólnotach. z b i o r o w ą " ( p o u a d j e d n o s t k o w ą ) . Nie w c h o d z ą c z u p e ł n i e w zagad­ nienie, j a k i mianowicie status ontologiczny m o ż n a własnymi Pojęcie „świadomości", którym tak chętnie operuje się przypisać w r ó ż n y c h kontekstach, i m p l i k u j e , że m a m y do czynienia z p e w n ą p o j ę c i u ś w i a d o m o ś c i l u d z k i e j , p r z e j d ź m y do k r ó t k i e g o zasygna­ r z e c z y w i s t o ś c i ą m y ś l o w ą z o r g a n i z o w a n ą w t a k i s p o s ó b , iż m o ż n a lizowania m o ż l i w y c h , epistemologicznych u j ę ć tej k w e s t i i . O t ó ż l i n i a sporu d o t y c z ą c e g o charakteru p r z e s ą d z e ń jej huma­ przypisać postać sądów względnie przekonań dwojakiego rodzaju — n o r m i d y r e k t y w ; „ ś w i a d o m o ś ć " u k r y w a się — j a k n i s t y k i przebiega na k o n t i n u u m , k t ó r e g o dwa bieguny wyzna­ się to powszechnie u j m u j e — za ekstraspekcyjnie obserwo wal­ czają pojęcia indywidualizmu n y m i stanami następująco: gicznego. Zgodnie i a n t y i n d y w i d u a l i z m u metodolo­ z t y m p i e r w s z y m stanowiskiem, w nauce rzeczy. M o ż n a b y ł o b y p o w i e d z i e ć etnolog m a do dyspozycji dwojakiego rodzaju dane: 1. obser­ m ó w i ć m o ż e m y j e d y n i e o t y m , co istnieje realnie — o pojedyn­ wacje —• i / l u b — dokumentacyjne czych ludziach i i c h dyspozycjach k u l t u r o w y c h oraz 2. p o j ę c i o w y , k l a s y f i k a c y j n y , ś w i a d o m o ś c i o w y ludzkie s ą ostatecznym zachowauiowych; j e d n o s t k i składnikiem świata społecznego, im jedynie p r z y p i s a ć m o ż n a status c a ł k o w i c i e realistyczny. Zjawiska oraz całości s p o ł e c z n e w y j a ś n i a l n e s ą zawsze poprzez się do zachowań poszczególnych jednostek. będzie odwołanie Zwolennik skupiać swą tezy indywidualizmu metodologicznego n a jednostkach nawet w ó w c z a s , g d y docelowym przedmiotem uwagę m i o n a , k l a s y ) , w z o r y z a c h o w a ń czy o k r e ś l o n e f o r m y o k t ó r y m wnioskuje się b ą d ź z d a n y m i t y p u pierwszego, b ą d ź rekonstruuje się go b e z p o ś r e d n i o jako intuicyjnie d a n ą sferę i d e a e y j n ą k a ż d e j k u l t u r y . W obu p r z y p a d k a c h p r z y j ę c i e istnienia „ m y ś l o w e j " s t r o n y k u l t u r y jest niezbędne do tego, aby w sposób adekwatny klasyfikować, wyjaśniać, interpretować i przewidywać pojawiające się czyn­ ple­ n o ś c i i o b i e k t y k u l t u r o w e (inaczej: t ł u m a c z y ć zachowania i i c h świado­ e f e k t y ) . T a k w i ę c k o n k r e t n y m i zachowaniami zawsze „ r z ą d z i " jego analiz b ę d a g r u p y s p o ł e c z n e (etniczne, etnograficzne, mości ponadindywidualnej. Jedynie t y m pierwszym aspekt r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j , opisy c z y n n o ś c i i o b i e k t ó w przypisze j a k i ś system r e g u ł , k t ó r y jest wobec n i c h p i e r w o t n y i p r z y j ę c i e on status c a ł k o w i c i e realnych „ b y t ó w " , te drugie t r a k t u j ą c j a k o którego abstrakcje formowania się zjawisk k u l t u r y . Granice p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ czy u o g ó l n i e n i a (pojęcia w rodzaju „społeczeństwa" czy „ e t n o s u " p o s i a d a j ą w t y m k o n t e k ś c i e charakter talistyczny). I n n y m i wyjaśnić instrumen- s ł o w y : k a ż d e zjawisko s p o ł e c z n e ostatecznie p o w o ł u j ą c się na odpowiednie można zjawiska wyjaśnia w ogóle fenomen generatywności n y m i sferami ś w i a d o m o ś c i nie zawsze s ą ostre a zespoły p r z e k o n a ń tworzą zbiory dopełniające procesów odpowiednie s i ę ; najczęściej zdarza się t a k , że to samo przekonanie ( n o r m a t y w n e b ą d ź d y r e k t y w a l n e ) funkcjonuje j e d n o c z e ś n i e w k i l k u r ó ż n y c h indywidualne. sferach k u l t u r y . W e ź m y c h o ć b y e t n o g r a f i c z n ą , t y p o w ą dla tej n a u k i , Drugi nurt refleksji holistyczny — sytuuje — antyindywidualistyczny się na p r z e c i w n y m k r a ń c u względnie skali ujęć relacji m i ę d z y t y m , co jednostkowe, a t y m , co p o n a d i n d y w i d u a l ne. Zgodnie z h o l i s t y c z n y m u j m o w a n i e m r z e c z y w i s t o ś c i badanej, poszczególne grupy społeczne posiadają właściwości nieredukowalne do pojedynczych części (jednostek) swoiste, składających się na te g r u p y . W o b r ę b i e a n t y i n d y w i d u a l i z m u metodologicz­ nego w y r ó ż n i ć m o ż e m y k i l k a stanowisk r ó ż n i ą c y c h się stopniem „ostrości" niezgody na wiska umiarkowanego ujęcie indywidualistyczne: od po s k r a j n y a n t y i n d y w i d u a l i z m metodo­ J e d n ą z wersji stanowiska a n t y i n d y w i d u a l i s t y c z n e g o jest t a k i prawomocne jest mówienie o „ ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j " i „ s p o ł e c z n e j p r a k t y c e " j a k o sferze zjawisk, k t ó r a nie podlega r e d u k c j i do i n d y w i d u a l n y c h warian­ t ó w owej ś w i a d o m o ś c i i p r a k t y k i . Ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a ozna­ c z a ć t u t a j b ę d z i e z b i ó r (zespół) t y c h wszystkich s ą d ó w funkcjo­ n u j ą c y c h we w c h o d z ą c e j w r a c h u b ę grupie, k t ó r e r e g u l u j ą orien­ tacje wartościujące oraz d z i a ł a n i a k u ideom wartościującym tej g r u p y skierowane. S ą d y te s ą — jest to istotne u z u p e ł n i e n i e — powszechnie w tej grupie akceptowane ( ś w i a d o m i e b ą d ź nie) l u b — co n a j m n i e j —• s ą powszechnie respektowane. N i e oznacza t o wcale, że p o s ł u g i w a n i e się t e r m i n e m : „ ś w i a d o m o ś ć k o w a " jest obejmuje nieuprawnione, całkowicie albo świadomość że „ ś w i a d o m o ś ć indywidualną. tywację niom W jednost­ społeczna" propono­ w a n y m u j ę c i u chodzi jedynie o t o , i ż i n t e r e s o w a ć nas i podobieństw świadomościową ludzi: pomiędzy „rytuałem", „obrzę­ przypiszemy magiczno-religijną, obserwowanym czysto religijną, działa­ obyczajową czy jedynie p o t r a k t u j e m y owe d z i a ł a n i a j a k o n a w y k o w e ( i n ­ d y w i d u a l n e ) , m ó w i ć m o ż e m y o odpowiednich sensach t y c h dzia­ ł a ń : r y t u a l n o - m a g i c z n y c h , o b r z ę d o w y c h , obyczajowych i zwy­ czajowych. W a r t o — j a k się wydaje — z a s t a n o w i ć się n a d z w i ą z k i e m łączącym 1 którego różnic d e m " , „ o b y c z a j e m " i „ z w y c z a j e m " . Z a l e ż n i e od tego j a k ą m o ­ stano­ logiczny rodzaju, d a j m y na t o , L . A l t h u s s e r a . jego w a r i a n t , w ramach kwestię będzie pojęcie „stanu świadomości" czy „świadomości" w ogóle, z p o j ę c i e m , k t ó r e c z ę s t o pojawia się w pracach etnologicznych i do k t ó r e g o etnologowie s ą szczególnie „ p r z y w i ą z a n i " . Chodzi o „ w z ó r k u l t u r y " i jego pochodne, n p . „ w z o r y chłopskiej" i t p . O t ó ż , obydwa, te p o j ę c i a n y p o n a d i n d y w i d u a l n y charakter; cechuje jeśli j a k o k u l t u r ę kultury wspomnia­ będziemy t r a k t o w a ć sferę l u d z k i c h p r z e k o n a ń , r ó w n i e ż i p o j ę c i e kulturowego" nabiera w tym kontekście pewnego „wzoru trwałego, a więc u t r z y m u j ą c e g o się przez czas d ł u ż s z y —• u ś w i a d a m i a n e g o b ą d ź nie —• u k ł a d u s ą d ó w d e c y d u j ą c y c h o specyficznym charak­ terze ś w i a d o m o ś c i i n t e r e s u j ą c e g o nas s p o ł e c z e ń s t w a czy g r u p y . N a marginesie d o d a j m y , że z t e r m i n e m „ w z ó r k u l t u r y " kores­ ponduje p o j ę c i e „ k a t e g o r i i k u l t u r a " , k t ó r y m p o s ł u g u j e się A r o n Guriewicz. 2 P r o p o n u j e m y zatem za w z ó r k u l t u r o w y t r a k t o w a ć w z g l ę d n i e t r w a ł e f o r m y o w y c h s ą d ó w ( p r z e k o n a ń ) , k t ó r e : a. t w o r z ą system 225 �o b o w i ą z u j ą c y c h w danej grupie n o r m i d y r e k t y w p o s t ę p o w a n i a nym i ocen p o s t ę p o w a n i a ; b . „ p r z e k r a c z a j ą " ' t r a k t a t y z f i z y k i z a s t ę p u j ą w i a r ę w Boga. ramy poszczególnych f o r m ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j w t y m sensie, iż m i m o funkcjono­ wania w r ó ż n y c h dziedzinach k u l t u r y s t a n o w i ą ponadto wane od swoich k o n t e k s t ó w ) w y z n a c z n i k i globalnej (oder­ samoświa­ „racjonalnym poglądem na świat", w ramach którego O t ó ż w b r e w t e m u , co zdawali się s ą d z i ć e n t u z j a ś c i w rodzaju K u c z y ń s k i e g o , z m i e n i a j ą c e się (a jest to proces ciągły) w a r u n k i spoleczno-ekonomiczne nie w y t w a r z a j ą po prostu od podstaw d o m o ś c i tej g r u p y ; c. s t a n o w i ą rodzaj instancji ś w i a t o p o g l ą d o ­ nowej k u l t u r y ; wej m o t y w u j ą c e j w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , n i e z b ę d n a jest w nich o b e c n o ś ć pier­ d z i a ł a n i a p o s z c z e g ó l n y c h p o d m i o t ó w ; d. po­ aby nowe elementy kultury zintegrowały się siadają funkcję integrująco-różnicującą, tzn. pozwalają odróżniać w i a s t k a t r a d y c j i . J a k to ujmuje Jerzy K m i t a : „ N i e m o ż n a na członków przykład rzeczonej grupy od nie-czlonków, skąd bierze się w szczególności n p . stosunek do obcych. propagować skutecznie moralności, obyczajowości, s z t u k i i t p . o charakterze l a i c k i m , jeżeli społecznie zaakceptowane O d razu jednak n a l e ż a ł o b y z a z n a c z y ć , że w p r z e c i w i e ń s t w i e są i f u n k c j o n u j ą kulturowo wartości religijno-światopoglądowe; do , świa,domości s p o ł e c z n e j " , p o j ę e i e „ w z o r u k u l t u r o w e g o " jest nie o d w o ł u j ą c e się do n i c h , w y m y ś l o n e s p e k u l a t y w n i e : m o r a l n o ś ć , z z a ł o ż e n i a z a l e ż n e od preferencji badacza. Oznacza t o , żc to o b y c z a j o w o ś ć , sztuka — s ą m a r t w e , nie m o g ą z a i s t n i e ć k u l t u r o ­ w ł a ś n i e b a d a j ą c y decyduje, k t ó r e z z e s p o ł ó w s ą d ó w zrekonstruo­ wo, nio f u n k c j o n u j ą wanych jako f o r m y świadomości analizowanej grupy, należy w trybie spoleczno-regulaćyjnym." 5 Ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi polskiej wydaje t r a k t o w a ć j a k o wzorcowe, t y p o w e , c h c i a ł o b y się rzec e t ł i o s o w e . się stale o s c y l o w a ć p o m i ę d z y w a r t o ś c i a m i Wyrażając d o w y m i a r o z s z e r z a j ą c y m się zakresem w a r t o ś c i ś w i e c k o - ś w i a t o - się jeszcze inaczej: przekonań w obowiązujący wzajemnego zestawienia wzór kulturowy dokonuje tych religijno-światopoglą- badacz, p o g l ą d o w y c h . Nie wydaje się, a b y ś m y m o g l i m ó w i ć o d o m i n a c j i k t ó r y pragnie u w y p u k l i ć te cechy m y ś l e n i a , k t ó r e u k s z t a ł t o w a ł y k t ó r e j k o l w i e k z t y c h waloryzacji, c h o c i a ż o c z y w i ś c i e w r ó ż n y c h się w rodzaj s t r u k t u r d ł u g i e g o t r w a n i a . momentach jedna z n i c h wysuwa się na czoło. Sytuacja jest jednak Z a n i m przejdziemy do o m ó w i e n i a pierwszych nasuwających 0 t y l e specyficzna, iż wiele e l e m e n t ó w t r a d y c j i k u l t u r o w e j ulega się w n i o s k ó w z w i ą z a n y c h z analizowaniem ś w i a d o m o ś c i współ­ s t a ł e j destrukcji (przede w s z y s t k i m powszechnie czesnych m i e s z k a ń c ó w wsi p o d k ą t e m możliwości ich s k o d y f i - moralność, k o w a n i a w system p r z e k o n a ń , jeszcze jedna uwaga o stanu k u l t u r y f u n k c j o n u j ą terze w p r o w a d z a j ą c y m . Jak charak­ j u ż wcześniej z a z n a c z y l i ś m y , ba­ tywnych o której za c h w i l ę ) , natomiast respektowana elementy nowego szczątkowo pod w p ł y w e m alterna­ w i z j i ś w i a t a , z k t ó r y c h ż a d n a nie stanowi zwartego zbioro­ b l o k u m o g ą c e g o b y ć ź r ó d ł e m autentycznie p r z e ż y w a n e g o ś w i a t o ­ wości ludzkiej jest zadaniem t y l e ż n ę c ą c y m , co p e ł n y m p u ł a p e k . p o g l ą d u . Stale jeszcze obserwujemy proces k o n f r o n t a c j i t r a d y ­ Zaniedbujo cyjnych danie i opisywanie stanu świadomości się b o w i e m jeden jakiejkolwiek z najistotniejszych elementów s y s t e m ó w p r z e k o n a ń z t r e ś c i a m i w y n i k a j ą c y m i z roz­ p r a w i d ł o w o prowadzonej analizy — w y k a z a n i a d w ó c h r o d z a j ó w szerzania determinant świadomości w i ę c 1. t r a d y c j a k u l t u r o w a w s i (szczególnie t r a d y c y j n y ś w i a t o ­ m i e s z k a ń c ó w wsi. O s p o ł e c z n e j akceptacji e l e m e n t ó w ś w i a d o m o ś c i p o g l ą d ) staje się coraz bardziej s z c z ą t k o w a , niekiedy ś w i a d o m i e współdecydujących np. o stanie s p o ł e c z n e j — w skali o g ó l n o n a r o d o w e j , w e w n ą t r z k l a s o w e j choćby środowiskowej — decyduje (będąc owej czy akceptacji się „świata poznawczego" się z niej rezygnuje, n a d a j ą c współczesnej wsi. Tak jej u j e m n y walor aksjologiczny b ą d ź w r ę c z neguje. J e d n o c z e ś n i e 2. nie ogarnia się w p e ł n i zło­ „życio­ żoności d o b y w s p ó ł c z e s n e j z jej i n f o r m a c y j n y m n a t ł o k i e m , nie w e j " p r a k t y k i s p o ł e c z n o ś c i (w naszym w y p a d k u — wiejskiej). w p e ł n i w niej p a r t y c y p u j e j a k o , m n i e j l u b bardziej, z w a r t y m To jedna sprawa. D r u g ą d e t e r m i n a n t ę ś w i a d o m o ś c i społecznej systemie w s k a z u j ą c y m w a r u n k i e m n i e z b ę d n y m ) ich f u n k c j o n a l n o ś ć względem „ s t y l ż y c i a " wraz z jego , w a r t o ś c i a m i stanowi zastana t r a d y c j a k u l t u r o w a , k u l t u r o w e wzory m y ś l e n i a naczelnymi i p o c h o d n y m i . D e c y d u j ą c e i o g l ą d u ś w i a t a . A zatem o i s t n i e j ą c y c ł i formach świadomości względzie swoista f i l t r a c j a przekazywanych treści przez „ l u d o w y " z a r ó w n o o b i e k t y w n e w a r u n k i spo- o g l ą d ś w i a t a . Ś w i a t o p o g l ą d c h ł o p s k i n i g d y nie b y ł ś w i a t o p o g l ą ­ m i e s z k a ń c ó w wsi d e c y d u j ą leczno-ekonomiezne (zmiany w sposobach gospodarowania r o l i , z a j ę c i a o charakterze r o l n i c z o - p r z e m y s ł o w y m , wanie nowo standardów" itd.), jak pojawiających „wyrówny­ i myślowo-genetyczny się e l e m e n t ó w kultury na związek z istniejącą jej dem explieite, był utajony, znaczenie m a zakładany tyce społeczności c h ł o p s k i e j . 6 R ó w n i e ż i obecnie u p r z e c i ę t n e g o m i e s z k a ń c a , wsi nie posiada postaci s k o d y f i k o w a n e j , a ponadto t r a d y c j ą . W i e l u badaczy negliżuje szczególnie d r u g ą z p o d a n y c h w s p ó l w y z n a e z a j ą go treści niejednorodne jak typowo świeckie. tycznie niejako p o c i ą g a j ą w sferze za świadomościowej, mianem „ r o z p a d u etnologiczne tradycji". nie są sobą takież których równolegle nie wahają Niestety, r ó w n i e ż i wolne od tego typu społeczności czesnej. określać opracowania zwulgaryzowanych s ą d ó w ; s t ą d m . i n . bierze się t a k ostre przeciwstawianie nej zmiany się wiejskiej zmodernizowanej tradycyj­ wsi d o b y współ­ 3 Na styku punktów 1 wybiórczej tradycji „wulgarnego propagowanych przez i drugiego (ów p a n o s z ą c y jako synonim „ d o b r e j " tradycji) — religijne, szczątkowej się powszechnie oraz n o w y c h s t a n ó w nowoczesny t w o r z y się owo niejednorodne światopogląd folklor kultury nowożytny, „ m y ś l o w e zaplecze" w s p ó ł c z e s n e ­ go c h ł o p a . E w o l u c j a ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j — wbrew zamie­ materializmu" połączonego z klasycznym j a k o t a k i e j , procesem całkowicie ż y w i o ł o w y m , k t ó r y światopoglądowa cowanie J ó z e f a K u c z y ń s k i e g o p t . Postawy tłumaczącego światopoglądowe chło­ pów. I n t e r e s u j ą c y nas autor zakłada, po prostu, że takie zdobycze cywilizacyjne, jak możliwość o lotach umożliwiającą słuchania radia, oglądania kosmicznych, s ą w y s t a r c z a j ą c ą wyrugowanie raz na zawsze ze TV, przesłanką świadomości przebiega r ó ż n i e , zależnie od u w a r u n k o w a ń pokoleniowych. D y s h a r m o n i a p r z y k ł a d e m „ w i s h f u l t h i n k i n g " , s i ę g n i j m y po kuriozalne opra­ czytania pierwszego — zarówno rzeniom ideologiczno-polityeznym — jest na wsi, a i w Polsce A b y w s p o s ó b d o b i t n y i jednoznaczny u k a z a ć sedno omawia­ nego żywiołowo, r k t ó r e g o odpowiednie p a r t i e w y k s z t a ł c i ł y się zw yczajowo w p r a k ­ determinant, s ą d z ą c , że z m i a n y spoleczno-ekonomiczne automa­ jedynie w tym charakteryzuje — swoisty jednoznacznie brak jego spójnego sens i oglądu świata, zorganizowanie — przede w s z y s t k i m pokolenie l u d z i , k t ó r y c h w y ­ chowanie odbywa.Io się jeszcze w ramach powszechnie o b o w i ą z u ­ j ą c e g o ś w i a t o p o g l ą d u religijnego. Proces ewolucji świadomości u tego pokolenia, nie d o ś ć , że c a ł k o w i c i e ż y w i o ł o w y ( n i k t t y c h c h ł o p s k i e j „ f a ł s z y w y c h p o j ę ć , supozycji, p r z e ś w i a d c z e ń i p r a k t y k , ł u d z i nie „ u c z y ł " p a r t y c y p a c j i w z m i e n i a j ą c y m się zorganizowa­ sprzecznych n i u m y ś l o w y m ś w i a t a , jeśli nie liczyć p s e u d o z a b i e g ó w wiadomego z naukowymi prawami przyczynowości i logiką, a b ę d ą c y c h jedynie w y t w o r e m naiwnego m y ś l e n i a , p r y m i t y w n e j wyobraźni drugi 4 i uczuciowych s k o j a r z e ń " . człon myślenia przytoczonego zdania Pomijając doskonale już fakt, oddaje iż sposób właśnie K u c z y ń s k i e g o , zawartość merytoryczna tego okresu), p r z y b r a ł p o s t a ć wiedzy fragmentarycznej i niespójnej. Jest to j a k b y b y t o w a n i e p o m i ę d z y t r a d y c j ą k u l t u r o w ą (którą p o t r a f i się jeszcze w szerokim zakresie a k t u a l i z o w a ć — o c z y m wiedzą najlepiej 7 etnografowie) , a respektowaniem sądów, s ą d u jest taka o t o : po wieka-ch pa,no\vania sfera religii na p r z e ł o ­ k t ó r e o b o w i ą z u j ą o ś w i e c o n e g o m i e s z k a ń c a wsi k o ń c a X X w i e k u ; mie l a t 50-tych i 60-tych w s p o s ó b nieuchronny jest j u ż w zde­ oczywiście c y d o w a n y m odwrocie, c h ł o p z a ś opowiada się za j e d y n i e s ł u s z ­ respektowanie owo p r z y b i e r a c z ę s t o f o r m ę z w y k ł e g o w e r b a l i z m u . 226 w optyce przedstawicieli omawianego pokolenia �narzucających i sposoby i c h o s i ą g a n i a . Powoduje t o , że te same w a r t o ś c i mo­ się za p o ś r e d n i c t w e m p o n a d l o k a l n y c h o d d z i a ł y w a ń w s p ó ł c z e s n e j Integrowanie t r e ś c i ś w i e c k o - ś w i a t o p o g l ą d o w y c h , ralne czy n o r m y je w y z n a c z a j ą c e m o g ą b y ć r ó ż n i e pojmowane k u l t u r y , jest n i e p e ł n e i dalekie od p e ł n e j akceptacji czy nawet w z a l e ż n o ś c i od k o n t e k s t u ś w i a t o p o g l ą d o w e g o ; ponadto w ra­ poprawnej sobie mach tego samego systemu ś w i a t o p o g l ą d o w e g o w a r t o ś c i moralne treści ł ą c z y się zc s t a ł y m k o n f r o n t o w a n i e m ich w a r t o ś c i o tyle m o g ą u l e g a ć zmianie, o ile n a s t ą p i zmiana w i n t e r p r e t a c j i tych z interpretacji. Powierzchowność dotąd akceptowanymi (choć często przyswajania utajonymi) normami ś w i a t o p o g l ą d u religijnego w szerokim sensie. Z jednej strony w y z n a c z a j ą c e g o je przekazu. J a k o że w a r t o ś c i moralne s ą w y t w a r z a n e przez przekazy p o d k r e ś l a się stale u t r z y m u j ą c y się dystans wsi w stosunku do ś w i a t o p o g l ą d o w e , k t ó r e , historycznie rzecz b i o r ą c , n a l e ż a ł y do m o ż l i w o ś c i , j a k i e daje m i a s t o ; z drugiej z a ś w ł a ś n i e aglomeracje r ó ż n y c h form świadomości społecznej miejskie u w a ż a s i ę za rozsadnika świecko-światopoglądowej), wszelkiego zła s p o ł e c z n e g o . formy (magii, religii i filozofii tej świadomości są jedno­ A więc z a u w a ż m y : pragnie się modernizacji, w t y m t a k ż e prze­ cześnie m i a n w m e n t a l n o ś c i c h ł o p s k i e j , ale j e d n o c z e ś n i e c h c i a ł o b y się waloryzacji narzucić obyczajowo- łeczności z a l e ż y mechanizm w a l o r y z a c j i „ m o r a l n e j " poszczegól­ n i e g d y ś ( t z n . w czasie, g d y pokolenie, n y c h sfer k u l t u r y . P r z y j ę c i e p o w y ż s z y c h z a ł o ż e ń stawia w i n n y m mieszkańcom -moralne o b o w i ą z u j ą c e miast wartości i normy o k t ó r y m m o w a n a b i e r a ł o d o j r z a ł o ś c i społecznej) na wsi. przemian świadomościowych spowodowa­ n y c h przede w s z y s t k i m r o z s z e r z o n ą p a r t y c y p a c j ą w orbis exterior, pretenduje w y ł ą c z n i e do z n a j o m o ś c i i akceptacji ś w i a t a w u j ę c i u proponowanym przez kulturę masową, przez W z w i ą z k u z t y m f a k t e m , od światopoglądowej dominującej świetle p r o b l e m t z w . klasowego Młodsze pokolenie wsi — wychowane i w y k s z t a ł c o n e w trak­ cie p r z y ś p i e s z o n y c h moralnotwórcze. oddziaływania typu w określonej charakteru spo­ moralności; otóż mechanizm w a l o r y z a c j i m o ż e b y ć i d e n t y c z n y dla r ó ż n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h i rodzaj tej w a l o r y z a c j i determinuje moralne nace­ chowanie d z i a ł a ń r ó ż n e g o typu. W a r t o ś c i moralne s t a n o w i ą m o ż l i w y do o d r ó ż n i e n i a w a r t o ś c i n a d r z ę d n y c h , ostatecznych, f u n k c j o n u j ą c y c h zespół w sposób obliczone na k s z t a ł t o w a n i e ś w i a d o m o ś c i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a analogiczny, j a k dzieje się to w w y p a d k u ś w i a t o p o g l ą d u . J e ś l i w duchu postępującej p r y w a t n o ś c i i moralności — za A n n ą P a l u b i c k ą neomieszczań- 1 0 — p r z y j ą ć , że dla s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e j skiej. Aspiruje się z a t e m do ż y c i a zgodnie z p u n k t e m d r u g i m —• p r z e ł o m u w i e k ó w charakterystyczna z n o r m a m i ś w i a t o p o g l ą d u ś w i e c k i e g o (o d o m i n u j ą c y c h światopoglądu, wysuwająca wartoś­ i dominująca była forma w a l o r y z a c j ę religijną z p o z o s t a ł o ś ­ ciach k o n s u m p c y j n y c h ) , p r z e w a ż a j ą c e g o we wszelkich przekazach ciami magicznymi, analogiczną postać powinny posiadać wartości treści moralne. P r z y j r z y j m y oddziałujących na świadomość (poza Kościołem, rzecz jasna!). W i d a ć t ę s z c z e g ó l n ą d b a ł o ś ć o manifestowanie swojej się bliżej sugerowanemu tu związkowi. W y d a j e się, że j e d n ą z p o d s t a w o w y c h d e t e r m i n a n t ś w i a t o ­ p r z y n a l e ż n o ś c i do k u l t u r y — n a z w i j m y j ą — bez p i ę t n a l o k a l n o ś c i poglądu (nie m a n p . regionalnych w a r i a n t ó w video l u b m u z y k i pop). ziemi. Los c h ł o p a b y l t a k silnie z w i ą z a n y z p r z y r o d ą , od zjawisk A b y o d w o ł a ć się do obrazowego s f o r m u ł o w a n i a — mieszka się n a t u r y zależało jego przetrwanie biologiczne, a więc nic dziwne­ w orbis go, iż przekazy ś w i a t o p o g l ą d o w e interior ( k t ó r y notabene t r a c i cechy swoiste), ale u w a ż a za p e ł n o p r a w n e g o uczestnika orbis wyobrażenia 9 exterior . N a w s t ę p i e niniejszych uwag w s p o m n i e l i ś m y j u ż o k w e s t i i rysujących się t r u d n o ś c i w orzekaniu o stanach s p o ł e c z n e j ; d o b i t n y m tego f a k t u świadomości w y r a z e m m o g ą b y ć etnogra­ ficzne badania nad ś w i a t o p o g l ą d e m c h ł o p s k i m i sferą m o r a l n o ś c i . Główną funkcją przekonań, światopoglądu przekazów jest dostarczanie światopoglądowych zespołów reprezentuj ą c y c h wizję ,,całej r z e c z y w i s t o ś c i " . Systemy ś w i a t o p o g l ą d o w e wyzna­ c z a j ą , z jednej s t r o n y , g r u p ę p o z y t y w n y c h w a r t o ś c i ostatecz­ n y c h , w s k a z u j ą c y c h , n a j o g ó l n i e j , sens ż y c i a , z drugiej negatywnie aksjologicznie t r a k t u j ą o wartościach n e g a t y w n y c ł i . Owa wa­ loryzacja ś w i a t o p o g l ą d o w a celów d z i a ł a ń c z ł o w i e k a i p o ś r e d n i o samych t y c h d z i a ł a ń , przebiega odmiennie w zależności od t y p u s p o ł e c z e ń s t w a i k u l t u r y . H i s t o r y c z n i e dane ś w i a t o p o g l ą d y w y ­ suwają zawsze na społecznej. Idąc p l a n pierwszy j e d n ą tropem Маха z form Webera wyróżnić świadomości można trzy zasadnicze o d m i a n y ś w i a t o p o g l ą d u — magiczny, r e l i g i j n y i no­ w o ż y t n y ; p a m i ę t a ć jednak n a l e ż y , iż rzadko w y s t ę p u j ą one w „ c z y s t e j " formie, najczęściej ł ą c z ą c elementy p o c h o d z ą c e z r ó ż ­ n y c h o k r e s ó w . Zgodnie z k o n c e p c j ą r o z w i j a n ą przez Jana G r a d a (o k t ó r e j z b r a k u miejsca zjawiska moralne nie m o ż e m y szczegółowo dziedzinę funkcjonującego stanowią 9 mówić) łecznie ś w i a t o p o g l ą d u , k t ó r y stanowi w r ę c z m y ś l o w e spo­ zaplecze m o r a l n o ś c i . M o r a l n o ś ć danej g r u p y , w naszym w y p a d k u miesz­ k a ń c ó w wsi, to zespół s p o ł e c z n i e respektowanych akceptowanych) wartości, t j . przekonań ludowego (czy w r ę c z normatywno-dyrek- b y l sposób związane z produkcji oparty na uprawie z a w i e r a ł y przede w s z y s t k i m relacją człowiek-przyroda. Charak­ terystyczne b y ł o więc przekonanie o b r a k u j a k o ś c i o w e j r ó ż n i c y m i ę d z y n a t u r ą a l u d ź m i , k t ó r z y stanowili j e j część i n t e g r a l n ą — podobnie j a k r o ś l i n y , z w i e r z ę t a , zjawiska atmosferyczne itd. 1 1 M o ż n a wobec tego w n i o s k o w a ć , że na tej p ł a s z c z y ź n i e n a d r z ę d n ą w a r t o ś c i ą b y ł o dla l u d u u t r z y m a n i e (podtrzymanie) s o l i d a r n o ś c i ż y c i a w przyrodzie. Z w i ą z e k p o m i ę d z y t ą w a r t o ś c i ą glądową a szeregiem podrzędnych ujawnia się w ramach jej wartości w a l o r y z a c j i religijnej. światopo­ „życiowych" Jako przykład i l u s t r u j ą c y ten s p o s ó b waloryzacji nicłi s ł u ż y z a k ł a d a n e m i l c z ą c o na gruncie k u l t u r y c h ł o p s k i e j przekonanie d y r e k t y w a l n e , k t ó r e można zwerbalizować pod postacią sądu: „aby nie naruszyć o b o w i ą z u j ą c e j s o l i d a r n o ś c i z p r z y r o d ą , n a l e ż y rzetelnie p r a c o w a ć na r o l i " . T y m s a m y m „ r z e t e l n a p r a c a " j a k o w a r t o ś ć p r a k t y c z n i e uchwytna, składająca („gospodarowanie") uzyskuje sankcje się z c z y n n o ś c i i powiązana z światopoglądowe. techniczno-użytkowych praktyką Na tym podstawową, polega główna r ó ż n i c a m i ę d z y p r a c ą p o j ę t ą współcześnie, k t ó r a jest d z i a ł a n i e m s k i e r o w a n y m jedynie na zabezpieczenie potrzeb (wynik waloryzacji n o w o ż y t n e j ) , tradycyjnych. Podmiot kultury „rzetelnej pracy" manifestował lonej p o w y ż e j a pracą chłopskiej w materialnych społecznościach realizując wartość t y m samym akceptację okreś­ wartości nadrzędnej. F a k t ten komunikowany b y l obyczajowo za p o m o c ą o k r e ś l o n y c h o b r z ę d ó w , n p . kropienie w o d ą ś w i ę c o n ą p ł u g a , k o m a i oracza przed r o z p o c z ę c i e m orki czy k r e ś l e n i e z n a k u k r z y ż a . t y w a l n y c h o d n o s z ą c y c h się do s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z k i c h oraz W t y m miejscu w a r t o z a u w a ż y ć , że o b o w i ą z u j ą c e w s p o ł e ­ działań, tych c z e ń s t w i e t r a d y c y j n y m przekazy ś w i a t o p o g l ą d o w e b y ł y n i e s ł y ­ które stosunków, intencjonalnie ale w y w i e r a j ą bezpośrednio na nie w p ł y w nie d o t y c z ą decydujący; chodzi chanie r e s t r y k t y w n i e r e g l a m e n t o w a n e więc t a k ż e o relacje c z ł o w i e k - p r z y r o d a czy c z ł o w i e k - „ s i l y nad­ znaczonych przyrodzone". kary — zwykle o Umiejscowienie sfery moralności w obrębie przez nie wartości charakterze 12 i nierealizowanie w y ­ pociągało za sobą przeróżne pozainstytucjonalno-prawnym; ś w i a t o p o g l ą d u p o c i ą g a za s o b ą konsekwencje, o k t ó r y c h teraz j a k o p o t ę p i e n i e powszechne z p u n k t u widzenia c h c i e l i b y ś m y szerzej p o d y s k u t o w a ć . Przede w s z y s t k i m p o w i ą z a ­ poza p r a w e m ś w i a t o p o g l ą d u . Podobnie rzecz m a się z p r a k t y k ą nie ś w i a t o p o g l ą d u obyczajową które determinują z moralnością systemy implikuje, ż e te światopoglądowe, czynniki, determinują r ó w n i e ż m o r a l n o ś ć . Po drugie, wszelkie n o r m y moralne n a l e ż y Charakteryzując zapomnieć, kazy jednak charakteryzują odpowiednie wartości praktyką komunikującą wypełnienie norm owego ś w i a t o p o g l ą d u . r e l a t y w i z o w a ć do w ł a ś c i w e g o i m ś w i a t o p o g l ą d u , g d y ż to prze­ światopoglądowe jako dominującego ś w i a t o p o g l ą d „ t y p u l u d o w e g o " nie m o ż n a że j e d n y m z g ł ó w n y c h odpowiednio jego k o m p o n e n t ó w przetransformowane oficjalne były przekazy 227 �religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j (przede w s z y s t k i m k a t o l i c y z m u ) . Wszelkie s t r o n y g r u p y . P r z y j m o w a ł y one n a j r ó ż n i e j s z e f o r m y , n p . opro­ elementy s k ł a d o w e p r z y r o d y , w t y m t a k ż e człowiek, wadzania po wsi na „ w s t y d i s r o m " czy z e l ż e n i a p u b l i c z n e g o . klasyfiko­ Sankcje z a ś j a k o takie w c h o d z ą w zakres k o m u n i k o w a n i a oby­ k i e m b o s k i m , u z n a n y m s p o ł e c z n i e za fundament czajowego. w a r t o ś c i po­ zytywnych, i antagonistycznym — diabelskim. J e d n ą z wartości nadrzędnych, zawartą w przekazie o „religijnym" dualizmie Wracając przejawów j e d n a k do w a r t o ś c i poszanowania jej respektowania może ulec ż y c i a —• opis dalszej komplikacji, ś w i a t a , b y ł o oddawanie czci B o g u . N i e t o b y ł o jednak s p e c y f i c z n ą jeśli o d w o ł a m y się do n a s t ę p n e g o przekazu, t j . do m i t u kosmo- wartością gonicznego, światopoglądu ludowego, r a m y oficjalnego ś w i a t o p o g l ą d u to także do wywodzącej wyznaczały ją chrześcijańskiego. zbawienia duszy będącego źródłem dualistycznego pojmowania ś w i a t a , gdzie „ b o s k i e " t o dobre, a „ d i a b e l s k i e " —• z ł e . T e n rodzaj światopoglądowej, k l a s y f i k a c j i stosowano do całej r z e c z y w i s t o ś c i , r ó w n i e ż w odnie­ z d o k t r y n y chrześcijańskiej, sieniu do z w i e r z ą t i r o ś l i n . P o d s t a w o w y m , c h o ć —• p o d k r e ś l m y — się przecież r ó w n i e ż bowiem Odnosi się wartości a zaadaptowanej na gruncie l u d o w y m . Obie w a r t o ś c i ostateczne — nie j e d y n y m k r y t e r i u m o d g r y w a ł y i s t o t n ą r o l ę w ż y c i u c h ł o p ó w . M i m o iż nie b y ł y one p o r z ą d k ó w ś w i a t a b y ł y opozycyjne kategorie: charakterystyczne t y l k o i w y ł ą c z n i e dla tej w a r s t w y , to jednak — „ s z k o d l i w o ś ć " , oceniane z p u n k t u widzenia przede w s z y s t k i m przekonania całej z b i o r o w o ś c i . W t y m momencie nasz zakaz „ n i e z a b i j a j " dyrektywalne wyznaczające s p o s ó b i c h realizacji p r z y n a l e ż n o ś c i do k t ó r e g o ś z tych „pożyteczność" b y ł y związane z typowo „ l u d o w y m " wyobrażeniem świata. To ulega u s z c z e g ó ł o w i e n i u , п р . : „ n i e zabijaj, nie niszcz w ł a ś n i e d e c y d o w a ł o o o d m i e n n o ś c i tej sfery ś w i a t o p o g l ą d u o d p r z y c z y n i a się do p o m y ś l n o ś c i i d o b r o b y t u g r u p y " . Analogicznie wyznaczonego przez K o ś c i ó ł . R ó ż n i c a w i ą z a ł a się przede wszyst­ j a k poprzednio, w a r t o ś ć poszanowania ż y c i a okazuje się t u nie k i m z wartościami praktycznie u c h w y t n y m i ; b e z w z g l ę d n a , lecz r e l a t y w n a . Dopuszczalne b y ł o b o w i e m w k u l ­ regulujące osiągnięcie zbawienia, otóż dyrektywy ż y c i a wiecznego, czy odda­ turze c h ł o p s k i e j — j a k o moralne — zabijanie w a n i a czci B o g u , b y ł y j e d n o c z e ś n i e p r z e k o n a n i a m i w y z n a c z a j ą ­ cymi postępowanie człowieka wobec przyrody (jako świata tego, co „szkodników". P o t y m n i e z b ę d n y m — naszym zdaniem — sięgnięciu „ w s t e c z " do w y b r a n y c h k w e s t i i ś w i a t o p o g l ą d u „ t y p u l u d o w e g o " i ludowej n a l e ż ą c e g o do p o r z ą d k u boskiego). K a ż d e wykroczenie przeciw moralności naturze, charakter czysto sygnalny, nie p r e t e n d u j ą c do o b j ę c i a c a ł o k s z t a ł ­ t j . łamanie więzów solidarności z nią, było jedno­ (chyba nie trzeba p o d k r e ś l a ć , iż u w a g i te miały cześnie wykroczeniem przeciw B o g u , przeciw n o r m o m religij­ tu nym. p o g l ą d o w e j i „ m o r a l n e j " ze w s p ó ł c z e s n ą s y t u a c j ą w s i polskiej. W osiągania ten s p o s ó b wartości wachlarz dyrektyw określających światopoglądowych p r z e k o n a ń niereligijnych, poszerzał drogi się o szereg c z ę s t o k r o ć o zabarwieniu m a g i c z n y m . K o n c e p c j a grzechu z o s t a ł a t y m s a m y m p o d p o r z ą d k o w a n a l u ­ d o w e m u systemowi w a r t o ś c i . 1 3 p r o b l e m u ) , s k o n f r o n t u j m y mechanizm Zauważmy zatem, iż przede m ó w i ć o s p ó j n y m systemie waloryzacji świato­ wszystkim norm moralnych trudno obecnie charakterystycz­ n y c h t y l k o i w y ł ą c z n i e dla ś r o d o w i s k a wiejskiego, b o w i e m , j a k j u ż w y ż e j z a z n a c z y l i ś m y , na w s p ó ł c z e s n y ś w i a t o p o g l ą d „ l u d o w y " Skoro m ó w i m y o ś w i a t o p o g l ą d z i e l u d o w y m , t r a k t u j ą c wszelkie s k ł a d a j ą się przekonania w y w o d z ą c e się z r ó ż n y c h systemów n o r m y moralne za zrelatywizowane do w ł a ś c i w e g o i m ś w i a t o ­ ś w i a t o p o g l ą d o w y c h . Ż a d e n z n i c h nie stanowi na tyle p o g l ą d u , t e d y specyficzna m o r a l n o ś ć l u d o w a i m p l i k o w a n a jest całości, nie posiada przez przekazy magiczne i religijne odpowiedniego ś w i a t o p o g l ą d u . powszechnego G ł ó w n y m w y z n a c z n i k i e m k a t e g o r i i owej m o r a l n o ś c i jest analo­ wyznaczona p r z e z e ń m o r a l n o ś ć m o g ł a b y ć j e d n o r o d n y m z e s p o ł e m giczna do o m ó w i o n e j j u ż w a l o r y z a c j i ś w i a t o p o g l ą d o w e j o charak­ przekonań. terze r e l i g i j n y m dominujący i — waloryzacja „ m o r a l n a " sfery k o m u n i k a c y j n e j omawianej kultury. Po praktycznej drugie, moralność l u d o w a jest m y ś l o w o - g e n e t y c z n y m n a w i ą z a n i e m do m o r a l n o ś c i — s p o ł e c z n i e reglamentowanej obowiązywania Dysharmonia ta światopogląd t r e ś c i laickie, bardzo zwartej — mocy (w sensie respektowania), jest t y m bardziej nowożytny, aby widoczna, iż wysuwa na czoło c z ę s t o nie t y l k o nie k o r e s p o n d u j ą c e ze ś w i a t o p o g l ą d e m r e l i g i j n y m , lecz d e k l a r a t y w n i e j e m u przeciw­ „ m a g i c z n e j " , czego efektem b y ł o ciągłe jeszcze funkcjonowanie stawne. w a r t o ś c i m o r a l n y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla innego k o n t e k s t u jednoczesnym rozpadzie całościowej w i z j i ś w i a t a d o t ą d o b o w i ą ­ T e n specyficzny stan „wymieszania" wartości, przy ś w i a t o p o g l ą d o w e g o . Przejawem tego b y ł y o d s t ę p s t w a o d obo­ z u j ą c e j , p o w o d u j e : 1. funkcjonowanie obok siebie przeciwstaw­ w i ą z u j ą c e j e t y k i k a t o l i c k i e j . W r ó ć m y do relacji nych wartości moralnych dotyczących człowiek-przy- i roda. Pierwszą g r u p ę wspomnianych przekazów światopoglądowych wiązać trzeba z przekonaniem o solidarności w przyrodzie, k t ó r a zawiera — o c z y w i ś c i e nie a r t y k u ł o w a n ą w p r o s t — k o n c e p c j ę ż y c i a i ś m i e r c i ; ź r ó d ł e m j e j b y ł y jeszcze wierzenia p r z e d c h r z e ś c i ­ j a ń s k i e . C e c h ą p r z y r o d y b ę d ą c e j dla c h ł o p ó w z i n t e g r o w a n y m , ż y j ą c y m organizmem, b y ł a r y t m i c z n o ś ć : n a r o d z i n y — ś m i e r ć —. odrodzenie. S t ą d i m p l i k o w a n a przez t e n przekaz w a r t o ś ć mo­ r a l n a poszanowania życia (sformułowana zresztą w Dekalogu j a k o zakaz „ n i e z a b i j a j " ) , t r a k t o w a n a b y ł a przez tradycyjną nanie: społeczność d o s y ć swoiście. O t ó ż z w i ą z a n e z n i ą b y ł o przeko­ „nio zabijaj, jeśli nie zachodzi potrzeba zachowania 2. coraz bardziej zarysowującą tej samej sfery się d o m i n a c j ę życia waloryzacji n o w o ż y t n e j . K o n s e k w e n c j ą p u n k t u drugiego jest t o , że d z i a ł a n i a , które dotychczas uzyskiwały sankcje światopoglądowo nacechowane m o r a l n i e , a u t o n o m i z u j ą nościami czysto (np. będąc czyn­ omawiana wcześniej „ r z e t e l n a praca"). Z a t e m : w y k o n a n i e całego b l o k u czynności, k t ó r e dotychczas praktywcznymi się i s t a j ą waloryzowane b y ł y „ m o r a l n i e " , obecnie k o m u n i k u j e rzeczonych w a r t o ś c i tego nie typu. J e ś l i m ó w i ć jeszcze m o ż e m y o specyfice m o r a l n o ś c i c h ł o p s k i e j , dzieje się t a k t y l k o dlatego, iż nadal ( m i m o u s i l n y c h o d d z i a ł y ­ w a ń t z w . o d g ó r n y c h ) stosunkowo wiele sfer ż y c i a podporząd­ k o w a n y c h jest ś w i a t o p o g l ą d o w i religijnemu, a charakterystyczna c z y j e g o ś ż y c i a " , przekonanie, k t ó r o p o w o ł u j ą c się na s p e c y f i c z n ą d l a ń waloryzacja „ m o r a l n a " — eo ipso — jest s t r u k t u r ą d ł u g i e g o koncepcję t r w a n i a . Dlatego w ł a ś n i e d z i a ł a n i a śmierci, określało j a k o moralne l u b niemoralne skutki odpowiedniego działania w odczuciu s p o ł e c z n y m . I tak człowiek m ó g ł ś c i ą ć drzewo z przeznaczeniem na b u d o w ę d o m u l u b s t o d o ł y , ale c z y n n o ś ć ś c i n a n i a drzewa n a s p r z e d a ż t r a k t o w a n a była 1 j u ż jako niemoralna. * W techniczno-użytkowycli przekazów ten s p o s ó b efektom przypisana światopoglądowych została za działań pośrednictwem (odpowiodnich w i e r z e ń ) pozy­ „światopoglądowe" propa­ gowano przez oficjalne ś r o d k i o d d z i a ł y w a n i a s p o ł e c z n e g o , biorące pod uwagę zastanej tradycji umierają w nie momencie swoich n a r o d z i n . T r a k t o w a n i e t r a d y c j i n a s p o s ó b K u c z y ń s k i e g o p r z y n o s i o b f i t e ż n i w o p u s t k i . Z drugioj s t r o n y nie z a p o m i n a j m y , że o d d z i a ł y w a n i e K o ś c i o ł a w sferze powszechnie moralności cechuje również pogłębiająca się obowiązującej nieskuteczność. t y w n a l u b n e g a t y w n a w a r t o ś ć m o r a l n a ; d z i ę k i o k r e ś l o n e j walo­ Dzieje się t a k dlatego, iż n i e m o ż l i w o staje się perswadowanie ryzacji n o r m ś w i a t o p o g l ą d u religijnego w s y t u a c j i , g d y „moralnej" uzyskały one sankcję światopoglądową. alternatywne P o n a d t o d z i a ł a n i a te p o w i ą z a n e s ą r ó w n i e ż ze s f e r ą symboliczno- (chociaż genetycznie p ó ź n i e j s z e , n a w i ą z u j ą c e d o ń ) f o r m y ś w i a t o ­ -komunikacyjną, bowiem ich wykonanie wyrażało akceptację p o g l ą d u , na dobre z a d o m o w i ł y się w ś w i a d o m o ś c i w s p ó ł c z e s n y c h o k r e ś l o n e j w a r t o ś c i m o r a l n e j , z a ś w momencie jej odrzucenia m i e s z k a ń c ó w wsi i m o r a l n o ś ć , „ k a r m i ą c a s i ę " dotychczasowym pojawiały 228 i 15 wane b y ł y w oparciu o p r z y n a l e ż n o ś ć czy p o w i ą z a n i a z p o r z ą d ­ się c z ę s t o n i e i n s t y t u c j o n a l n e sankcje negatywne ze sposobem w a l o r y z a c j i religijnej ulega d e s t r u k c j i , g d y ż takiej �I d e s t r u k c j i ulega ó w d o m i n u j ą c y ś w i a t o p o g l ą d . B ę d ą c y w fazie rości sobie p r a w o do bycia rodzajem ś w i a t o p o g l ą d u „ z a s t ę p c z e ­ k s z t a ł t o w a n i a i k r y s t a l i z a c j i n o w y „ w e l t a n s c h a u n g " n a d a l nie go". jest o w y m nie uczestniczy się w religii, obyczaju, nie manifestuje „oglądem przynajmniej świata", któremu można by przypisać, w s p o s ó b r a m o w y , cechy specyficzne i o d r ę b n e „ R o b i ą c " folklor, e d u k u j ą c w zachowaniach tego typu, postaw w a r t o ś c i u j ą c y c h , ale jedynie p a r t y c y p u j e w k u l t u r z e artystycznej dla g r u p y l u d n o ś c i z a m i e s z k u j ą c e j wsie. D e s t r u k c j i t a k ż e uległ ( m a m y t u , j a k w i a d o m o , całą s k a l ę —• o d „ n a t u r s z c z y k ó w " do dotychczasowy s p o s ó b u p r a w i a n i a e t n o g r a f i i ; zadaniem cyrkowych jącym się przed „ n o w ą etnografią" (cokolwiek to rysu­ określenie m i a ł o b y z n a c z y ć ) , jest c h o ć b y o d p o w i e d ź na pozornie proste zaiste, i podobających podobająca jest t a k a a nie i n n a ? A jeśli inna, to dlaczego ? Gdzie przebiega festowania respektowanego linia potraktowany demarkacyjna pomiędzy „świadomością lokalną" (vide: popisów folklor jest bezpieczny, bo to jest owa „ d o b r a t r a d y c j a " —>• k o l o r o w a , p y t a n i a : dlaczego ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i chłopską), a narodową? się najbardziej, g i m n a s t y k ó w z „ M a z o w s z a " i jemu podobnych). S t ą d się na z e w n ą t r z , a nie o b c i ą ż o n a p i ę t n e m jako światopoglądu, który „zacofany" czy mani­ mógłby być „tradycyjny" w sensie tradycji w rozumieniu Kuczyńskiego. Jest s w o i s t y m paradoksem r z e c z y w i s t o ś c i polskiej, iż m i m o totalnego n i e u w z g l ę d n i a n i a d z i e j ą c y c h s i ę , f a k t y c z n y c h p r o c e s ó w F o l k l o r i f o l k l o r y z m jest t o j e d n o c z e ś n i e sfera zjawisk po­ k u l t u r o w y c h we w s p ó ł c z e s n y m s p o ł e c z e ń s t w i e , odnosi się jedno­ z w a l a j ą c a m ó w i ć o o d r a d z a j ą c y c h się, resentymentach l o k a l n y c h cześnie sukcesy w t z w . perswazji k u l t u r o w e j o k r e ś l o n y c h , w y ­ —• „ r o b i ą c " folklor, pokazuje się swój orbis interior b r a n y c h i „ w y p r e p a r o w a n y c h " ze ś w i a t o p o g l ą d u t r e ś c i dziedzic­ strony t w a w s i . D o s k o n a ł y m tego p r z y k ł a d e m jest zjawisko znane p o d folklor z przekonaniem, żo oto na i c h oczach dokonuje się (czy dla uczestników orbis exterior, którzy z najlepszej „kupują" ów o k r e ś l e n i e m f o l k l o r y z m u . Jest t o p r z y k ł a d „ t r a f i e n i a " w t r a d y c j ę , t e ż m a j ą o n i w r ę k a c h ) t r a d y c j a w s i , regionu, etnosu wreszcie. skutecznego podsuwania przez p o l i t y k ę k u l t u r a l n ą t r e ś c i , k t ó r e W szybko i n t e g r u j ą się w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i . Dlaczego d e t e r m i n a n t a t r a d y c j i w procesie akceptacji t r e ś c i ś w i a d o m o ś c i tak w ł a ś n i e się dzieje? O t ó ż w r a m a c h d z i a ł a ń „ w omawianym zjawisku widać wyraźnie, jak zaznacza się temacie" -— o d w o ł u j ą c s i ę do j e j e l e m e n t ó w m o ż n a , j a k s i ę okazuje, edu­ f o l k l o r u perswaduje się (żo n a d u ż y j o m y tego słowa) m i e s z k a ń c o m k o w a ć m ł o d y c h m i e s z k a ń c ó w wsi w i c h w ł a s n y m dziedzictwie wsi p e w n ą w a r t o ś ć i c h dziedzictwa •— jest to jednak sfera, j a k kulturowym. się r z e k ł o , c a ł k o w i c i e oderwana o d tradycyjnego ś w i a t o p o g l ą d u , się era p o s t f o l k l o r y z m u , a co za t y m idzie, dalsze ogniskowanie Obserwując t y m zakresie sytuację treści k u l t u r y widzimy, że j e d n a k wydaje się zbliża w k o n t e k ś c i e k t ó r e g o s t a n o w i ł a fragment i n s t r u m e n t a l n i e p o d ­ się na p o r z ą d k o w a n y ogólniejszej w i z j i ś w i a t a , k t ó r a b y ł a respektowana swe m o ż l i w o ś c i , b ą d ź — co t a k ż e c z ę s t e —• p r o w a d z i ć do zjawisk wyczerpywać i s t a n o w i ł a p o d s t a w ę procesu k o m u n i k o w a n i a się. F o l k l o r y z m k a r y k a t u r a l n y c h . A l e to j u ż osobna o p o w i e ś ć . . . P R Z Y P I S Y 1 N a t e n t e m a t zob. c h o ć b y : J . Szmatka, Jednostka i spo­ łeczeństwo. 0 zależności zjawisk indywidualnych od społecznych, Warszawa 1980; patrz t a k ż e s y s t e m a t y z a c j ę zagadnienia w pracach J . K m i t y . Chodzi o jego p r a c ę Kategorie kultury średniowiecznej, W a r s z a w a 1976. W k s ą ż c e Problemy średniowiecznej kultury ludowej A . Guriewicz stara się j u ż raczej „ s k ł a d a ć " kategorie k u l t u r y — przechodzi zatem o d „ a n a t o m i i " do „ f i z j o l o g i i " roz­ ważań. Na t ę wulgaryzację połączoną z jednoczesną mityzacją badanej przez e t n o g r a f i ę r z e c z y w i s t o ś c i w s k a z u j ą c h o ć b y St. W ę g l a r z i Cz. R o b o t y c k i . Proces m i t y z a c j i d o t y c z y w r ó w n y m s t o p n i u t z w . t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , j a k „ k u l t u r y ludowej w dobie p r z e o b r a ż e ń " . * J . K u c z y ń s k i , Postawy światopoglądowe chłopów, War­ szawa 1961, s. 9—10 J . K m i t a , Tradycja kulturowa a proces przemian świadomości społecznej, „ M ł o d z i e ż i W i e ś " , B/1986, s. 73—74 L . N o w a k , U podstaw marksistowskiej aksjologii. Warszawa 1974, s. 117 Należy jednak unikać błędu traktowania aktualizowanych przez i n f o r m a t o r ó w t r e ś c i k u l t u r y , a k t u a l i z o w a n y c h na potrze­ b y badacza, a r z e c z y w i s t ą „ k u l t u r ą o p e r a c y j n ą " p o d m i o t ó w społeczności chłopskiej. Partycypacja w kulturze „ t y p u l u ­ d o w e g o " przejawia się obecnie n a „ g ł ę b s z y m " poziomie, a n i ż e l i deklaracje przepytywanego na t a k ą t o a t a k ą o k o l i c z n o ś ć x - a ! Oba te p o j ę c i a w y s t ę p u j ą t u t a j w nieco z m o d y f i k o w a n y m , „ u m e t a f o r y c z n i o n y m " sensie. J . G r a d , Moralność — dziedzina funkcjonującego społecznie 2 3 5 6 7 8 9 światopoglądu, (w:) O kulturze i jej badaniu. Studia z filozofii kultury, K . Z a m i a r a (red.), Warszawa 1985, s. 265—283 A . P a ł u b i c k a , Przedteoretyczne postaci historyzmu, War­ szawa 1984 Podobne stanowisko zajmuje S. Z a p a ś n i k twierdząc m . i n . , że człowiek ś r e d n i o w i e c z n y p r z y j m o w a ł p r z y r o d ę j a k o i n t e g r a l n ą część samego siebie, t o t e ż p r z y r o d a i s p o ł e c z e ń s t w o p o d l e g a ł y t e m u samemu ł a d o w i m o r a l n e m u . Rozdzielenie t y c h d w ó c h p o r z ą d k ó w n a s t ą p i ł o dopiero w X V I I w . i to w „ k u l ­ turze o ś w i e c o n e j " ; S. Z a p a ś n i k , Uschnięte drzewo (Europejszyk wobec przyrody), „ C z ł o w i e k i Ś w i a t o p o g l ą d " , n r 11/1974, 8.93—100 J . K m i t a , O kulturze symbolicznej, Warszawa 1982, s. 130 W s p o m i n a p t y m ' W . W i t o s p i s z ą c : „ . . . grzechem b y ł o p o ł o ż e n i e bochenka chleba do g ó r y plecami na stole albo ł a w i e , wzięcie do ust jedzenia przed u m y c i e m i pacierzem, patrzenie dzieci do s t u d n i , uderzanie k i j e m w o g i e ń l u b w o d ę , o g l ą d a n i e się w K o ś c i e l e , w y p r y m u ś n e u b i o r y i t d . " ; W . W i t o s , Moje wspomnienia, t . 1, P a r y ż 1964, s. 95 Szereg p o d o b n y c h p r z y k ł a d ó w p o d a j ą W . I . Thomas, F . Z n a n i e c k i , Chłop polski w Europie i Ameryce, t . 1, Warszawa 1976, s. 189—190. Z a c y t u j m y t a k ż e fragment z Konopielki E . R e d l i ń s k i e g o : „ T e g o k l o n a nie masz p r a w a t k n ą ć , zasrancu, c h o ć b y p a l i ć s ł o m o p r z y s z ł o , m ó w i ę , on m ó j b r a t ! (...) A c z y m majo z i m o w piecach p a l i ć ? G o t o w a ć , g r z a ć trzeba, trzeba i ś c i n a ć i to nie grzech. A l e bez p o t r z e b y drzewo ściąć a ł b o po­ k a l e c z y ć , o, grzech straszny!" (s, 7 1 , w y d . z r o k u 1974). Szerzej patrz: M . Wieruszewska-Adamczyk, Sankcje systemu kontroli społecznej wobec rodziny wiejskiej, „Łódzkie Studia E t n o g r a f i c z n e " , t . 13,1971 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 �