https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81ea9a23c082aa8b9ecb366a8d4557ef.pdf 0d868971d49f18c122eac6f667c6fbf3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3178 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2976 Title A name given to the resource Dylematy błazna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.217-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Czaja DYLEMATY BŁAZNA Czy m o ż n a o p i s a ć n a t u r ę oceanu? Poszukiwanie odpowiedzi na to banalne z pozoru p y t a n i e w p r a w i a w r u c h r e f l e k s j ę an­ t r o p o l o g i c z n ą p r z e d s t a w i o n ą przez L u d w i k a S t o m m ę w t e k ś c i e Słoń a sprawa 1 etnologii . Ocean, okazuje się, nie jest n a p r a w d ę zielony, niebieski, z ł o t y , czarny. N i e jest t e ż ocean syntezą dla p r z y k ł a d u , dostrzec w ceremoniach dekoracji orderem nie tylko otoczone jak w Bowiem kultury ocean nie jest o b i e k t e m są natomiast kultury_ jego przedstawienia, i p o w a g i znaczenie ideowe, z a ł o ż e ń wydaje się t e m a t etnologicznego s t u d i u m : Virtuti fari jako i s t o t a oceanu. patosu ale nie t y l k o dopuszczalny, ale logicznie w y n i k a j ą c y z p r z y j ę t y c h b a r w . Jego n a t u r a jest nieopisywalna, nie istnieje nic takiego, Elementem aurą t a k ż e u c h w y c i ć l u d y c z n y w y m i a r zjawiska. W t y m k o n t e k ś c i e breloczek. K o n i e c w i e ń c z y d z i e ł o . T e z y tekście p u e n t u j ą znakomicie d w a z d j ę c i a . Mili- przedstawione Pierwsze przed­ kultu­ stawia g e n t e l m a n ó w , bez w ą t p i e n i a „ m a d e i n E u r o p e " , w k r y ­ rowe c h a r a k t e r y s t y k i jego n a t u r y . Te i t y l k o te d o s t ę p n e s ą zach i szatach z d o b n y c h w ł a ń c u c h y i ordery. N a d r u g i m w i d ­ dla etnologicznego opisu. nieją R o z u m o w a n i e to wpisane jest w szerszy k o n t e k s t metodolo­ Murzynki w strojach regionalnych: nagość giczny. O t o jego z r ę b y : K u l t u r a jest w y n i k i e m poznawania i oswa­ jaką ujawniają j a n i a n a t u r y przez c z ł o w i e k a . Proces t o n polega na n a z y w a n i u d z i k a , d z i k o ś ć j a k b y bardziej swojska. i u s t a n a w i a n i u relacji m i ę d z y n a z w a n y m . Jest to dokonująca czenia. praca się w h i s t o r i i kategoryzacja Nadawanie nad sensu przedstawia porządkowaniem, w istocie t k a n k i permanentna continuum doświad­ przybrana w k ó ł k a , k o l c z y k i , bransolety. W perspektywie antropologicznej fotografie, s w o j s k o ś ć okazuje się j a k b y bardziej Streszczony zawiera tutaj tekst, o d a r t y z l e k k o ś c i i finezji konsekwentną propozycję metodologiczną. stylu, Wszelakot się j a k o nieświadoma poza n i e l i c z n y m i e n d e m i t a m i , k t ó r y c h p o g l ą d y dzielnie o p a r ł y klasyfikowaniem niepodzielnej się p r ó b o m w ą t p i e n i a , dzielimy wszyscy w s p ó l n ą w i a r ę , ż e nie rzeczywistości. K o n s e k w e n c j ą takiego stano­ wiska jest o ż y w i o n a k a n t o w s k i m duchem w y p o w i e d ź : „Świat i s t n i e j ą niewinne m e t o d y , że wszystkie i m p l i k u j ą j a k ą ś sensu, że projekt humanistyki, w którym teorię obowiązywałaby jest b y ć m o ż e t a k i m , j a k i m jest; ale na pewno nie jest takim> zasada „ W e r t f r e i h e i t " jest n i e m o ż l i w y do zrealizowania. W i e m y , j a k i m jest gdziekolwiek i k i e d y k o l w i e k ż e n a u k a p r ó b u j ą c u s p r a w i e d l i w i ć swoje z a ł o ż e n i a czerpie z k o ­ przedstawiony. Dlatego t e ż ś w i a t j a k i m jest, nie jest i b y ć nie m o ż e p r z e d m i o t e m refleksji antropologicznej czy e t n o l o g i c z n o j . " dawczej etnologa jest n a t o m i a s t 2 Przedmiotem pracy świat społecznie ba­ zobiektywi­ rzenia m i t u . W o l n o zatem zaproponować odczytanie powyż­ szego t e k s t u z jednej s t r o n y j a k o d e k l a r a c j i metodologicznej, z drugiej j a k o t e k s t u m i t y c z n e g o , s t o s u j ą c wobec niego ka­ z o w a n y c h , a więc n a z w a n y c h , o p i s u j ą c y c h t o , co n i e o p i s y w a l n e » tegorie wypracowane do opisu r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j . f o r m l u d z k i e j a k t y w n o ś c i . I n t e r e s o w a ć go w i n n a interpretacja to e l e m e n t ó w całości tego, co z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l t u r ą , a co t u p r ó b i e , nie r e z y g n u j ą c z opisu strategii poznawczej, c h c i a ł b y m propozycja uprawiania metaetnologii. jest s k o d y f i k o w a n y m , ze swej n a t u r y d o w o l n y m , j e d n o s t r o n ­ odsłonić nym, są zoficznej, u s i ł o w a n i a t y c h , k t ó r z y p r a g n ą d o t r z e ć do p r a w d z i w e j i s t o t y wartości, rzeczywistości przykładając d o ń jedną tylko skalę. Niemożliwy i w y z n a c z a j ą rodzaj s t a w i a n y c h p y t a ń . względnym mitem rzeczywistości. Złudne i naiwne jest, p r z y k ł a d o w o , opis n a t u r y s ł o n i a , m e t a f o r ę k t ó r e g o p r z y ­ w o ł u j e ż a r t o b l i w i e Mircea Eliade w s w y m Traktacie religii, o historii b y z i l u s t r o w a ć t e z ę o n i e r o z k ł a d a l n o ś c i fenomenu reli­ gijnego i b a d a n i u go w jednej skali, religijnej, g d y ż t y l k o t y m sposobem z d o ł a m y uchwycić jego i s t o t ę . R z e c z y w i s t o ś ć isto- t o w a , sama w sobie, t a k a j a k a jest nie istnieje, t o t e ż nie s p o s ó b uchwycić słonia w skali j e m u właściwej. słonie nazwano, w ł ą c z o n e do k u l t u r y , Istnieją natomiast te t y l k o m o g ą s t a ć się p r z e d m i o t e m etnologicznego opisu. kultury do r a n g i podstawowego szereg konsekwencji. Przede przedrozumienia, która które ożywia charakter zaprezentowaną umożliwiają Nieoczekiwany opisać kontekst zarysowaną dla podejmowanej wiary koncepcję, w rozważań tekście o aksjomatu wszystkim ustają filo*" nazwać postawę naturze słonia i k r y j ą c y c h się za n i m i p r z e ś w i a d c z e ń , z n a j d u j e m y w p e w n y m zapisie z Dzienników G o m b r o w i c z a , gdzie zjadliwość opisu zjawiska d o r ó w n u j e i n t e r p r e t a c y j n e j p r z e n i k l i w o ś c i . T y m razem chodzi o k o n i a . „ D z i ś po ś n i a d a n i u dyskusja (...) wywołana m o j ą t e z ą , że c z ł o w i e k n a k o n i u jest d z i w a c t w e m , ś m i e s z n o ś c i ą i o b r a z ą e s t e t y k i . W t y m k o ń s k i m A k r o p o l u teza r o z l e g ł a się j a k g r o m b l u ź n i e r c z y . T ł u m a c z y ł e m , ż e z w i e r z ę nie r o d z i się po t o a b y d ź w i g a ć na sobie inne z w i e r z ę . Człowiek n a T a k i p u n k t widzenia, p o d n o s z ą c y t e z ę o k o n w e n c j o n a l n y m charakterze sferę W Jest koniu jest r ó w n i e dziwaczny j a k szczur na kogucie, k u r a na w i e l b ł ą d z i e , rodzi m a ł p a n a krowie, pies na bawole. C z ł o w i e k na k o n i u t o skandal, dla z a k ł ó c e n i e naturalnego p o r z ą d k u , g w a ł c ą c a s z t u c z n o ś ć , dysonans, powody, k t ó r y c h nie t a k dawno jeszcze sensownym z a j ę o i e m wydawało brzydota. Powoływali się u k ł a d a n i e k u l t u r n a hierarchicznej drabinie oraz orzekanie w i e k a konnego. J a r o z e ś m i a ł e m się i m w nos. P o s ą g i ! S z t u k a o i c h r a c j o n a l n o ś c i , czy t o ż jej b r a k u . Rezygnacja z w i a r y u p r z y w i l e j o w a n y charakter własnej kultury w prowadzi również do praktycznego w n i o s k u : uznania m y ś l e n i a i zachowania w ł a ś c i ­ wego zawsze h o ł d o w a ł a konwenansowi — prawie j a k m o d a ! O wszyst­ kim decyduje przyzwyczajenie. Oglądamy od wieku konne p o s ą g i , podobnie j a k l u d z i na k o n i u , ale g d y b y ś m y p r z e m y l i antropologicznej sobie oczy i spojrzeli na ś w i e ż o , s k r z y w i l i b y ś m y się z niesma­ Po zainteresowaniu k u l t u r ą „ d z i k i c h " p r z y s z e d ł czas k i e m — b o grzbiet k o ń s k i nie jest miejscem dla c z ł o w i e k a , podobnie kulturze refleksji. się n a dzieła r z e ź b i a r z y , w i e l b i ą c e c z ł o . europejskiej za przedmiot na zajęcie się „ d z i k o ś c i ą " nas samych. W y m a g a to przyjęcia jak grzbiet k r o w i . D y s k u t o w a l i ś m y n a przechadzce porannej szczególnej p o s t a w y . P r z e b y w a j ą c w opisywanej k u l t u r z e trzeba a sześćdziesiąt klaczy pełnej k r w i na pastwisku zwracało b y ć z d o l n y m do zrzucenia j e j gorsetu, niejako do w y j ś c i a poza n a m swoje m i ę k k i e , ciepłe oczy. I z a a t a k o w a ł e m j a z d ę nią, Rozkosz ? Zabawa p r z y j e m n a i p i ę k n a ? H a ! ha, h a ! P o d s k a k i w a ć by z togo stanowiska naszych k u l t u r o w y c h skonstatować konwencjonalność p o c z y n a ń . W i ą ż e się z t y m n i e w y g o d n a bydlęciu, wznosić się i o p a d a ć z nogami rozkraczonymi, jest o b i j a j ą c się t y ł k i e m o ten grzbiet n i e u n i k n i o n y , m i e ć p o d s o b ą powszechnie b y d l ę toporne i g ł u p i e , n a k t ó r e t a k t r u d n o w l e ź ć , z k t ó r e g o dla badacza w s p ó ł c z e s n o ś c i sytuacja, w k t ó r e j zmuszony o d s ł a n i a ć m i t y c z n e p o k ł a d y zjawisk u c h o d z ą c y c h na za niewzruszone, ś w i ę t e . R e z y g n u j ą c z p o d j ę c i a takiego zadania zleźć nie ł a t w o , k t ó r y m p r a w i e nie m o ż n a k i e r o w a ć ? etnolog p r z e s t a ł b y b y ć s o b ą . Cóż w i ę c ? „ S z a r g a ć na n i m z s z y b k o ś c i ą r o w e r u ? A l b o w k ó ł k o p o w t a r z a ć Podejmując ku konną. świętości?" p r o g r a m o k r e ś l o n y t y m h a s ł e m etnolog p o w i n i e n , „Pędzić'' jedne i t e n sam s t u t y s i ę c z n y skok przez p r z e s z k o d ę — na z w i e r z ę c i u , 217 �k t ó r e p r z e c i e ż z u p e ł n i e nie nadaje się do skoku ? W a l c z y ć z t ą rozpaczliwą niezdarnością końską, której nigdy nie można n a p r a w d ę p r z e z w y c i ę ż y ć ? Ależ te rzekome rozkosze to czysty atawizm! Kiedyś k o ń rzeczywiście był pożyteczny, stanowił 0 w y w y ż s z e n i u c z ł o w i e k a , człowiek z k o n i a p a n o w a ł nad i n n y m i , koń b y ł bogactwem, siłą, d u m ą jeźdźca. Z tamtych czasów p r z e d p o t o p o w y c h p o z o s t a ł w a m k u l t jazdy konnej i uwielbienie czworonoga, k t ó r y j u ż .się p r z e ż y ł . A u t o m a t y c z n i e powtarzacie z a c h w y t d z i a d k ó w waszych i obijacie sobie siedzenie k u ucz­ czeniu m i t u ! " 3 W krytycznym spojrzeniu Gombrowicza z n i k a j ą obdarzone powszechnym uczuciem i u ś w i ę c o n e t r a d y c j ą husarskie s k r z y d ł a , s z a r ż e kawaleryjskie, u ł a ń s k i charme. N a ich miejscu zjawia się kostiumu wyekstrahowany bydlęciu. z historycznego Błyskotliwie wychwytuje autor człowiek cechy na wyobrażenia m i t y c z n e g o : a u t o m a t y z m , t o w a r z y s z ą c e m u emocje, bezreflek- s y j n o ś ć , o d p o r n o ś ć na z m i a n ę . F r a g m e n t ó w , szczególnie inte­ r e s u j ą c y ze w z g l ę d u na t r a f n y opis procesu mitologizacji, ilustruje Gombrowiczowską dobrze teorię F o r m y , zawiera t e ż zasad­ nicze r y s y jego a n t r o p o l o g i i . U d e r z a j ą c e s ą z b i e ż n o ś c i tej k o n ­ cepcji z p r z e d s t a w i o n y m uprzednio modelem rozumienia i i n ­ terpretacji tekstów kultury. Warto zatrzymać się n a d tym bliżej. K a t e g o r i a F o r m y m a u Gombrowicza wielorakie znaczenie. N a j c z ę ś c i e j b y w a p o j m o w a n a j a k o s p o s ó b bycia, z e s p ó ł stereo­ typowych zachowań, utrwalony wzór postępowania, styl życia, r 4 rola s p o ł e c z n a , konw enans. Relacja m i ę d z y c z ł o w i e k i e m i F o r m ą jest z z a ł o ż e n i a d i a l e k t y c z n a : człowiek jest producentem F o r m y 1 sam jest przez n i ą stwarzany. F o r m a j e d n a k ż e to nie t y l k o gotowe p r o d u k t y d z i a ł a ń k u l t u r o w y c h . Gombrowicz p r o t e s t o w a ł przeciwko utożsamianiu jej z obyczajem czy konwenansem, nie godził się na w ą s k i e , socjologizujące w y k ł a d n i e tego t e r m i n u . A k c e n t o w a ł d y n a m i c z n y charakter F o r m y , f a k t , że p o j a w i a się ona w najbardziej przypadkowych jednostka zmuszona spotkaniach, w których jest n a d a ć k s z t a ł t , u t r w a l i ć w s z t y w n y m schemacie d o ś w i a d c z e n i a drugiej osoby, sama b ę d ą c narażona ш podobne operacje poznawcze. ,,Mocą tego, że j a jestem zawsze dla innego, obliczony na cudze widzenie, m o g ą c y istnieć w s p o s ó b o k r e ś l o n y t y l k o dla k o g o ś i przez k o g o ś , e g z y s t u j ą c y — j a k o f o r m a — poprzez innego. A więc nie idzie o t o , że mnie środowisko narzuca konwenans, lub mówiąc za M a r k s e m , że c z ł o w i e k jest p r o d u k t e m swojej klasy socjalnej, a o zobrazowanie z e t k n i ę c i a c z ł o w i e k a z c z ł o w i e k i e m w całej jego p r z y p a d k o w o ś c i , b e z p o ś r e d n i o ś c i , d z i k o ś c i , o wykazanie j a k z t y c h p r z y p a d k o w y c h z w i ą z k ó w r o d z i się F o r m a — i c z ę s t o najbardziej nieprzewi­ dziana, absurdalna." 5 O d r ó ż n i e n i e F o r m y - ż y w i o ł u i F o r m y - k o n w e n a s u nie wyczer­ puje t r e ś c i najistotniejszego w a n t r o p o l o g i i Gombrowicza po­ jęcia. P r ó b o w a n o również widzieć F o r m ę w związkach z m y ś l ą filozoficzną i odnajdywać transcendentalnej jej (Descartes, sens na Kant, przedłużeniu Husserl) filozofii podkreślającej a k t y w n ą rolę r o z u m u w procesie d o ś w i a d c z a n i a ś w i a t a , p o r z ą d ­ kowania danych doświadczenia, nadawania W i n n y m jeszcze u j ę c i u , z r ó ż n i c o w a n y kosmos sensu empirii. Gombrowiczów" skich f o r m p r z y r ó w n y w a n o do a p r i o r y c z n y c h „ f o r m symbolicz­ n y c h " Cassirera, d o w o d z ą c ich n i e m a l c a ł k o w i t e j tożsamości. 6 M i m o r ó ż n i c , w y d o b y w a n i a coraz to innego aspektu r o z u m i e n i a Formy, wspólne w tych interpretacjach s ą d w a p r z e k o n a n i a : że F o m a jest u c h w y t n a jedynie j a k o k u l t u r o w a ekspresja i że jest nieusuwalna z naszej percepcji ś w i a t a . W ś r ó d r ó ż n y c h p r ó b p r z y k r o j e n i a k o n c e p c j i F o r m y do ist­ niejących już systemów myślowych, nurtów, tradycji zabrakło analogii, f r a p u j ą c e j z p o r s p e k t y w y antropologicznej, z w ł a s z c z a z koncepcją Rolanda mitu 7 Barthes'a . M i t pojmowany jest p r z e z e ń j a k o w t ó r n y system semiologiczny ż e r u j ą c y na znacze­ niach, k t ó r e dostarcza materia kultury. M i t nie r z e c z y w i s t o ś ć , ile j ą u s p r a w i e d l i w i a , znajduje tyle neguje dla niej uzasad­ nienie u m i e s z c z a j ą c p o s z c z e g ó l n e elementy w y r w a n e z szerszego u k ł a d u k u l t u r o w e g o w b e z d y s k u s y j n y m , t ł u m a c z ą c y m i c h sens 218 i w s p o s ó b absolutny, p o r z ą d k u . Dobrze o d d a j ą te właściwości m i t u s f o r m u ł o w a n i a : skradziony j ę z y k , słowo nadmiernie uza­ sadnione. M i t t r a k t o w a n y jest przez Barthes'a na w z ó r systemu lingwistycznego i n a z y w a n y m e t a j ę z y k i e m . W jogo koncepcji uchw ycona z o s t a ł a ś w i e t n i e s z c z e g ó l n a w ł a s n o ś ć naszego po­ strzegania, świata, p o l e g a j ą c a na, u s t a t y c z n i a n i u tego, co p ł y n n e , s c ł i e m a t y z o w a n i u tego, co d y n a m i c z n e . Z a u w a ż o n e z o s t a ł o zjawisko upraszczania, „ z a o k r ą g l a n i a " r z e c z y w i s t o ś c i . r Po oczyszczeniu z semiologicznego ż a r g o n u m i t w r o z u m i e n i u Barthes'a p r z y p o m i n a G o m b r o w i c z o w s k ą F o r m ę . W o b y d w u p r z y p a d k a c h chodzi o z w r ó c e n i e uwagi na f a k t , że r z e c z y w i s t o ś ć z n a j d u j ą c a się wciąż in statu nascendi krzepnie w d o ś w i a d c z e n i u w t r w a l e , t r u d n o zmienne f o r m y , że w y t w o r y k u l t u r y b ę d ą c e k a ż d o r a z o w o w y n i k i e m k o n k r e t n e j s y t u a c j i k u l t u r o w e j postrze­ gane s ą j a k o naturalne, oczywiste, samo przez się z r o z u m i a ł e . To dlatego, m o c ą „ n a t u r a l n e j " więzi befsztyk i f r y t k i k o j a ­ rzone s ą z „ f r a n c u s k o ś c i ą " . T o dlatego „ o c z y w i s t e " poczucie znosi n i e p r z y s t a w a l n o ś ć c z ł o w i e k a i k o n i a . T o dlatego, d o d a j m y , order w s p o s ó b „ s a m o r z u t n y " , nie b u d z ą c y w ą t p l i w o ś c i oznacza chwałę i prestiż. W s p ó l n y jest nerw w y w o d ó w p r o w a d z ą c y c h do kwestiono­ wania rzekomej o c z y w i s t o ś c i t y c h p o w i ą z a ń , p o k a z y w a n i a , że są one p r o d u k t e m m i t y c z n e j ś w i a d o m o ś c i . W y w o d y te osadzone s ą w szerszym zespole p r z e ś w i a d c z e ń i z a ł o ż e ń o g ó l n i e j s z y c h . Ich wstępnie sporządzony katalog m ó g ł b y wyglądać n a s t ę p u j ą c o : Człowiek nie m a n a t u r y . J e ś l i t e r m i n n a t u r a jest k r y p t o n i m e m czegoś s t a ł e g o i t r w a ł e g o , t o nie da się tej właściwości przy­ p i s a ć l u d z i o m . Przeciwnie: j e s t e ś m y b y t a m i u w i k ł a n y m i w h i s t o r i ę , a to oznacza u s t a w i c z n ą z m i e n n o ś ć . W o p i n i i G o m b r o ­ wicza człowiek to „ w i e c z n y a k t o r " . K o n t y n u u j ą c t ę t e a t r a l n ą m e t a f o r y k ę , m o ż n a b y p o w i e d z i e ć r ó w n i e lapidarnie, że w p r z y ­ w o ł y w a n y c h koncepcjach h i s t o r i a rozumiana jest j a k o wielka r e k w i z y t o r n i a , kolekcja l u d z k i c ł i masok i p r z e b r a ń , m a g a z y n k o s t i u m ó w do sztuk, k t ó r e zeszły z afisza. Jeszcze inaczej: j a k o p r z e s t r z e ń , w k t ó r e j wszelkie absoluty o k a z u j ą się czasowe, w z g l ę d n e . „ D e s z c z b o g ó w sypie się z nieba na pogrzebie jednego boga, k t ó r y się p r z e ż y ł . " P r z y p o m n i e ć m o ż n a w t y m k o n t e k ś c i e w y p o w i e d ź O r t e g i у Gasseta, w h i s t o r y c z n o ś c i u p a t r u j ą c e g o s p e c y f i k ę ludzkiego b y t o w a n i a : „ c z ł o w i e k nie m a n a t u r y , lecz m a h i s t o r i ę ; l u b , co na jedno w y c h o d z i , n a t u r a jest w rzeczach, historia jako res gestae, w c z ł o w i e k u " . Ze swej i s t o t y jest w i ę c człowiek n i e a u t e n t y c z n y ; p o d m i o t o w o ś ć t o efekt naszego z ł u ­ dzenia. Gombrowicz b ę d z i e p o d k r e ś l a ł r o l ę F o r m y r o d z ą c e j się w „ d z i k i c h " interpersonalnych k o n t a k t a c h oraz poddanie jed­ n o s t k i „ k o ś c i o ł o w i m i ę d z y l u d z k i e m u " , r ó ż n e g o rodzaju „ m o c o m zbiorowym": ś w i a t o p o g l ą d o w i , ideologii, r e l i g i i , d o k t r y n i e , nauce, modzie. Badacz k u l t u r y z obozu k o n w e n c j o n a l i s t ó w (vide : Słoń a sprawa etnologii) a k c e n t o w a ł b ę d z i e siłę k u l t u r o w y c h p r z y z w y c z a j e ń , s p o s o b ó w postrzegania r z e c z y w i s t o ś c i , postaw, z a c h o w a ń , k t ó r e przez c z ł o w i e k a w y t w o r z o n e z w r o t n i e w y w i e ­ r a j ą na n i m n i e u ś w i a d o m i o n y p r z y m u s . ,,Ja" jest zatem albo p r o d u k t e m „ m i ę d z y l u d z k o ś e i " , albo zmityzowanej k u l t u r y . Myśl o naszej esencjalnej n i e t o ż s a m o ś c i trafnie oddaje f o r m u ł a R i m b a u d a : „ J a to k t o ś i n n y " . W rezultacie k u l t u r a t o r ó w n i e ż domena n i e a u t e n t y c z n o ś c i , s z t u c z n o ś c i , obszar zideologizow a n y c h w y t w o r ó w . Jest t o sfera ustanawiana przez r o z u m , k t ó r y a r b i t r a l n y m dekretem nadaje o c z y w i s t o ś ć t e m u , co nie jest oczywiste, t e m u co konwencjonalne nadaje status b y t u absolutnego, t o , co k u l t u r o w e p r z e k s z t a ł c a w n a t u r a l n e . W a n t r o p o l o g i i Gombrowicza F o r m a jest t y m , co j e d n o s t k ę de­ graduje, zniewala, nie pozwala na osiągnięcie p e ł n i ekspresji. W interpretacjach antropologicznych k ł a d ą c y c h nacisk na konwencjonalny, m i t y c z n y charakter p o r z ą d k u s p o ł e c z n e g o , k u l t u r a j a w i się j a k o opresywny system nie z e z w a l a j ą c y na o d s t ę p s t w a o d ustalonych r e g u ł p o s t ę p o w a n i a p o d g r o ź b ą eks- k o m u n i k a c j i t o znaczy znalezienia się poza o b o w i ą z u j ą c y m w d a n y m systemie u m o w n y m kodeksem z a c h o w a ń , wyznacza­ j ą c y m r a m y m i ę d z y o s o b o w e g o porozumienia. T r u d n o o p r z e ć się w r a ż e n i u , że k u l t u r a p o j m o w a n a jest t u przede w s z y s t k i m j a k o „ ź r ó d ł o c i e r p i e ń " , uczestnicy z a ś skazani na jej t r a u m a t y c z n e oddziaływanie. 8 9 �W tej s y t u a c j i strategia poznawcza m o ż e b y ć t y l k o jedna. Interpretacja kultury skaoji, d e m i s t y f i k a c j i . przyjmuje postać demityzacji, dema- Celem jest o b n a ż a n i e k u l t u r o w y c h prze­ konkretnej, wydzielonej p ł a s z c z y z n y rzeczywistości. Jest jak ś m i e c h , c a ł o ś c i o w ą p o s t a w ą wobec tego, co istnieje, wobec b y t u . Nosi znamiona metafizyczne. K i e r k e g a a r d . O k r e ś l a on j ą j a k o n i e s k o ń c z o n ą , a b s o l u t n ą nega- Król? Jeśli 1 3 Jest swym kształcie negatywna, bo postaci ironii analizę antropologii orientacji konwencjonalistycznej. w wnikliwą tej o nowożytnej Najbardziej b r a ń . , . K r ó l jest n a g i " — w formule tej zawiera się p r o g r a m pozostawił symetria m a z o s t a ć zachowana i n t e r p r e t a t o r musi b y ć blaznem. tywność. B ł a z e n jest t y m , k t ó r y m ó w i „ n i e " . Żyje z tego, że się prze­ n i e s k o ń c z o n a , p o n i e w a ż negacji podlega k a ż d y m o ż l i w y przed­ w s z y s t k i e m u zaprzecza, jest c i w s t a w i a , p o d d a j ą c w w ą t p l i w o ś ć p r a w d y u c h o d z ą c e za oczy­ m i o t d o ś w i a d c z e n i a , jest absolutna, g d y ż znosi wszelkie p u n k t y wiste. Jest a r y s t o k r a t ą d u c h a : n i e z a l e ż n o ś ć m y ś l i ł ą c z y z prze­ oparcia, nie ustala nic p o z y t y w n e g o . Wedle p i ę k n e g o s f o r m u ł o ­ n i k l i w ą w i e d z ą . Obraca się w d o b r y m t o w a r z y s t w i e , aby t y m wania Kierkegaarda ironia „ j e s t b o s k i m o b ł ę d e m , k t ó r y ł a t w i e j w y g ł a s z a ć impertynencje i n i c o w a ć uznawane n i c z y m T a m e r l a n , nie p o z o s t a w i a j ą c z przeszłości k a m i e n i a na świętości. Z a u w a ż e n i e n i c n a t u r a l n o ś c i tego, co i n n i p o s t r z e g a j ą j a k o turalne w y m a g a specyficznej p o s t a w y : przebywania grupy przy jednoczesnym pozostawaniu poza na­ w środku jej obrębem, p r z y j ę c i a statusu obcego, outsidera. Dopiero z tej pozycji osiąg­ niętej niełatwą zapewne autodemistyfikacyjną pracą, błazen 1 4 k a m i e n i u " . P o d i r o n i c z n y m spojrzeniem r z e c z y w i s t o ś ć w a r t o ś ć , okazuje się n i e d o s k o n a ł ą formą i ograni­ c z a j ą c ą j e d n o s t k ę . W i ę c e j : ś w i a t nie t y l k o przestaje b y ć naj­ lepszym ze ś w i a t ó w , ale pozbaAviony absolutnej sankcji staje się absurdalny, p r z y p a d k o w y , niekonieczny. R a c j ą najgłębszą, k t ó r a przemawia za t a k ą o n t o l o g i ą jest nieusuwalna strować cierpienia, i względność podawanych za absolutne traci krępującą m o ż e ostrzej d o j r z e ć d z i w n o ś ć s k r y t ą za n o r m a l n o ś c i ą , demon­ sztuczność szaleje bólu, śmierci. Błazen podejmuje trud obecność wykazania zasad. „ F i l o z o f i a b ł a z n ó w — c z y t a m y w k l a s y c z n y m j u ż w y ­ j a ł o w o ś c i wszelkich p r ó b usensownienia k ł a d z i e — jest t ą w ł a ś n i e , k t ó r a w k a ż d e j epoce demaskuje j a k o m i n u j e z obszaru intelektualnego n a m y s ł u i u n i e w a ż n i a p r o b l e m z ł a , w rezultacie eli­ w ą t p l i w e t o , co uchodzi za najbardziej niewzruszone, u j a w n i a teodycei. I r o n i a u m o ż l i w i a p r z e n i k l i w y w g l ą d w r z e c z y w i s t o ś ć . s p r z e c z n o ś c i tego, co wydaje się naoczne i bezsporne, w y s t a w i a Sarkazm, a więc p e w n ą jej p o s t a ć czyni Barthes, we w s t ę p i e na p o ś m i e w i s k o o c z y w i s t o ś c i zdrowego r o z s ą d k u i dopatruje się do swych Mitologii, r a c j i w absurdach — s ł o w e m podejmuje c a ł y codzienny zawodu b ł a z n a razem z n i e u c h r o n n y m ryz^'kiem trud śmieszności." 1 0 1 5 warunkiem p r a w d y . Ś m i e c h i ironia s t a n o w i ą c e o sile b ł a z n a wiele t e ż m ó w i ą o jego s ł a b o ś c i a c h . J e ś l i , zgodnie ze s w y m p r o g r a m e m , ś m i e j e się ze wszystkiego, ironizuje na k a ż d y t e m a t , to p r z y n a j m n i e j Warunkiem możliwości odczytywania tekstów kultury w same te c z y n n o ś c i nie s t a j ą się o b i e k t e m a t a k u . T y m s a m y m s p o s ó b w ł a ś c i w y b ł a z n o w i jest szczególne odniesienie do ś w i a t a . z a ł o ż o n a r e l a t y w n o ś ć ujawnia swe nierelatywne korzenie. Z kolei, N a j p e ł n i e j p o s t a w ę t ę o p i s u j ą kategorie ś m i e c h u i i r o n i i . Co istot­ o b y d w i o f o r m y , k t ó r y m i się p o s ł u g u j e , doprowadzone do skraj­ nego w y r a ż a , o c z y m m ó w i ś m i e c h b ł a z n a ? S i ę g n i j m y n o ś c i same siebie z n o s z ą . N a t r a f i a m y w ten s p o s ó b na istotne ment Księgi śmiechu i zapomnienia Milana po frag­ Kundery: „Kiedy a n i o ł po raz pierwszy u s ł y s z a ł ś m i e c h d i a b ł a , o s ł u p i a ł . Odbyło ograniczenia strategii b ł a z n a : z w i ą z a n e z j e j stosowaniem a n t y ­ nomie i niekonsekwencje. S p r ó b u j m y je p o k r ó t c e przedstawić. się to na j a k i e j ś uczcie, w k t ó r e j u c z e s t n i c z y ł o d u ż o l u d z i i wszyscy B ł a z e n jest wcieleniem ducha sceptycznego. o n i , jeden za d r u g i m , p r z y ł ą c z a l i się do diabelskiego ś m i e c h u , t a k bardzo b y ł o n z a r a ź l i w y . A n i o ł doskonale r o z u m i a ł , że t e u ś m i e c h w y m i e r z o n y jest przeciw B o g u i powadze jego d z i e ł a . W i e d z i a ł , że m u s i n a t y c h m i a s t z a r e a g o w a ć , lecz czuł się s ł a b y i bezbronny. P o n i e w a ż sam nie p o t r a f i ł nic w y m y ś l e ć , zaczął n a ś l a d o w a ć swego p r z e c i w n i k a . O t w o r z y ł usta i w y d a ł przery­ w a n y , m o d u l o w a n y d ź w i ę k z g ó r n y c h r e j e s t r ó w swej skali g ł o s u i n a d a ł m u o d w r o t n y sens: podczas g d y ś m i e c h d i a b ł a w s k a z y w a ł mądrze u r z ą d z o n e , wspaniale w y m y ś l o n e , p i ę k n e , dobre i p e ł n e sensu. łączy w sobie w y k l u c z a j ą c e się p r a g n i e n i a : c h c i a ł b y wszystko i wszyst­ k i c h podda,ć w ą t p i e n i u , sam p o z o s t a j ą c poza w s z e l k i m podej­ rzeniem. K t o t w i e r d z i , że b ę d z i e k w e s t i o n o w a ł wszystko, po­ w i n i e n , jeśli chce b y ć z s o b ą zgodny, z a k w e s t i o n o w a ć samo to twierdzenie. Programowe sprzeczne. z a ł o ż e n i e sceptyka, jest Konsekwentny może b y ć sceptyk wewnętrznie tylko wówczas g d y sam siebie zmusi do milczenia. Zarzuca się c z ę s t o postawie sceptycznej n i h i l i z m . Ze w z g l ę d u n a b e z s e n s o w n o ś ć rzeczy, to ś m i e c h a n i o ł a — przeciwnie, w y ­ r a ż a ł r a d o ś ć z tego, że wszystko na, świecie jest t a k Sceptyk na wspomnianą niekonsekwencję zarzut ten można oddalić. P r z e c i e ż jeśli b ł a z e n zwraca się przeciwko wszelkim w a r t o ś c i o m , D i a b e ł i anioł s t a l i więc na w p r o s t siebie, otwierali usta i w y d a ­ to w k a ż d y m razie jedno nie podlega d y s k u s j i : że w a r t o ś ć w i d z i w a l i m n i e j więcej t a k i sam d ź w i ę k , lecz k a ż d y z nich w s a m y m akcie ieh odrzucenia. B ł a z e ń s t w o jest ze swej i s t o t y wyrażał n i m c o ś innego. D i a b e ł p a t r z ą c na ś m i e j ą c e g o się a n i o ł a śmia,l stanem się coraz bardziej, głośniej i p r a w d z i w i e j , c z e m u ś dokonuje się w imię j a k i e j ś w a r t o ś c i . Ś m i e c h i ironiczne był nieskończenie śmieszniejszy." bo ś m i e j ą c y się a n i o ł usposobienie 11 że Nietrudno zauważyć, permanentnego że b ł a z e ń s k a czapka skrywa przed błazen żadnycli buntu. Jednakże to nie t y l k o w swej rozwiązań pracy narzędzia każdy bunt przeciw destrukcji. P r a w d ą d e m i s t y f i k a t o r s k i e j nie p o z y t y w n y c h ; pozostaje czystą jest, proponuje negatyw - naszym w z r o k i e m diabelskie r o g i . Ś m i e c h d i a b ł a b o w i e m i ś m i e c h nością. o tym błazna odznaczają nie wie, zawiera j a k o s w ó j warunek j a k ą ś a f i r m a c j ę . J a k więc się t ą s a m ą c e c h ą : w swych najgłębszych intencjach jest to śmiech m e t a f i z y c z n y . Ó w ś m i e c h jest szczególną postacią k r y t y k i świata. Przedmiotem negatywna, nawet jeśli widać, nihilizm błazna — choćby skłonny był weń uwierzyć — jest czysto d e k l a r a t y w n y . Powstaje p y t o n i e : czy n i h i l i z m jest j a k o b y ś w i a t u lad i sens, k t ó r e zagwarantowane są j u ż to s a n k c j ą w ogóle m o ż l i w y , czy nie daje się p o m y ś l e ć , skoro nie j e s t e ś m y r o z u m u , j u ż to p r z e d u s t a n o w i o n y m b o s k i m dekretem. w stanie w y j ś ć poza k u l t u r ę , ta nieredukowalna sytuacja zawsze kruchą wyjątkowo d o b i t n i e , że p o r z ą d e k konstrukcją ufundowaną ona działalność nieodłączne odsłania czyni Wszelako świata Śmiech jest chimerycznym ludzkim j e k t e m , z m i e n n y m historycznie i k u l t u r o w o , tylko a więc że ż a d e n t a k i p o r z ą d e k nie istnieje. A f o r y z m Gombrowicza „ ż y c i e śmieje się z r o z u m u " w y w o d z i się z tego ź r ó d ł a . Podobne cechy rzeczywistości, skazuje nas na j a k i ś sens. pro­ J a k w y g l ą d a zatem o d w r o t n a strona d e s t r u k c y j n y c h zabie­ g ó w b ł a z n a . Co stanowi p r z e d m i o t jego u k r y t e j a f i r m a c j i . W r ó ć m y do Gombrowicza. Forma, inaczej nieco rozkładając ironiczne. doksalnie, ale ironii 1 2 jest wynikająca jakaś zmiennych zasadnicza niezgoda ogra­ u n i e m o ż l i w i a jednostce a d e k w a t n ą e k s p r e s j ę , w y t w a r z a w niej poczucie nieustannego rysem degraduje, r a k c e n t y , w y d o b y w a homologiczne w z g l ę d e m ś m i e c h u spojrzenie Wspólnym powiedzieliśmy, nicza, wprowadza „ j a " w stan alienacji. Pow oduje b ó l , p o n i e w a ż historycznie na zastaną odmian zafałszowania. precyzyjniej b y ł o b y Chociaż mówić brzmi to para­ w t y m wypadku, sytuację, że to F o r m a cierpi w s k u t e k deformacji, g d y ż nic takiego j a k z z a u w a ż e n i a s p r z e c z n o ś c i , z k o n f r o n t a c j i tego, co p o d m i o t , samoistne „ j a " u Gombrowicza nie istnieje. W y j ś c i a jest, z t y m , co b y ć p o w i n n o . S p r z e c z n o ś ć p o m i ę d z y ideałem z tej s y t u a c j i nie ma, bo przed F o r m ą nie da się uciec. P o r z u c i ć a jego realizacjami lokalizowano w r ó ż n y c h sferach d o ś w i a d c z e n i a F o r m ę m o ż n a t y l k o na rzecz innej F o r m y : „ U c i e k a m z g ę b ą społecznego. Ironia w r ę k a c h " — to ostatnie zdanie Ferdydurke. b ł a z n a jest s z c z e g ó l n a : nie odnosi się do Wobec tego po- 219 �zostaje n a m u ś w i a d o m i ć sobie t e n n i e w y g o d n y stan, nabrać porzucić zasadę „wszystkie kultury s ą r ó w n e " w swej pracy dystansu do F o r m y . D o p o d o b n y c h w n i o s k ó w dochodzi etnolog- badawczej, ale w i n i e n p a m i ę t a ć , że konsekwentna postawa re­ -błazen. Podkreślając akcentując konwencjonalność nieusuwalną obecność mitu w i e d z ą c j e d n o c z e ś n i e , że m i t m o ż n a naszych zachowań, l a t y w i s t y c z n a przeczy samej sobie. W i k ł a się w t ę s a m ą a n t y ­ w naszym myśleniu, n o m i ę , k t ó r ą r o d z i sceptycyzm. Postawa t a p o c i ą g a jeszcze j e d n ą z a m i e n i ć t y l k o na m i t , n i e u c h r o n n ą k o n s e k w e n c j ę : zmusza do t a k i c h o p i s ó w k o n w e n c j ę na k o n w e n c j ę , sens swojej p r a c y w i d z i w u j a w n i a n i u w k t ó r y c h k a ż d e , nawet najbardziej n a m w s t r ę t n e tej s y t u a c j i . W o b y d w u w y p a d k a c h t y m , co steruje i c h poczy­ zostaje usprawiedliwione l o g i k ą systemu, w k t ó r y m naniami Z r a c j i n i e m o ż n o ś c i uzgodnienia jednego, powszechnie jest pragnienie autentyczności. Wartością, której obowią­ zującego p r o d u k t y w ł a s n e j s a m o ś w i a d o m o ś c i m u s z ą u z n a ć za r e l a t y w n e . sytuuje się „ p o z a d o b r e m i z ł e m " . W tej s y t u a c j i u p r a w n i o n y więc sobie g d y t w i e r d z ą , że o d n a l e ź l i absolutny p u n k t oparcia. N i e m n i e j u ś w i a d a m i a n i e k o n i e c z n o ś c i egzysto­ w a n i a w f a ł s z u j ą c o - m i t y c z n y m świecie k u l t u r y pozostaje w a r t o ś ­ c i ą d e k l a r a t y w n i e a b s o l u t n ą , ze w z g l ę d u n a k t ó r ą dokonuje się interpretacji. D o t y k a m y w t y m miejscu w a ż n e j k w e s t i i w i ą ż ą c e j się ze stanowiskiem konwencjonalistycznym: problem relatywizmu k u l t u r o w e g o . K o n w e n c j o n a l i s t a powiada, że nie m a ponadkulturowych, transcendentalnych kryteriów, żadnych które po­ zwalałyby wartościować kultury, budować ich hierarchię. Mają one swoje r e g u ł y funkcjonowania, w ł a s n e l o g i k i w e d ł u g k t ó r y c h uczestnicy zujące postrzegają rzeczywistość, jak również nieobowią- uniwersalnie modele r a c j o n a l n o ś c i . M o c ą tej r o d n o ś c i s ą w i ę c r ó w n e . Twierdzenie t o , j a k niejedno­ przekonywująco u d o w a d n i a Leszek K o ł a k o w s k i , przeczy t e m u , co p o z y t y w n i e ustanawia. stopniu, 16 co Jest t o twierdzenie w a r t o ś c i u j ą c e w t y m s a m y m teza przeciwstawna, chociaż afirmacja wartości każdy powstało. s ł u ż ą jest s a m o ś w i a d o m o ś ć . A l e c h c ą c b y ć k o n s e k w e n t n i , r ó w n i e ż Zaprzeczają kryterium wartościującego, kultury, zachowanie układ kulturowy jest wniosek, że — p r z y k ł a d o w o — r ó ż n i c a m i ę d z y wegetariani­ nem a l u d o ż e r c ą jest j e d y n i e k w e s t i ą puentuje c a ł y p r o b l e m K o ł a k o w s k i . smaku, Stanowisko etnologia b ł a z n e m podszytego zultacie: w wersji słabej jak pikantnie 1 7 niekonsekwentne, jest więc w re­ w wersji mocnej samodestrukcyjne. N i e niweczy t o rzecz jasna s e n s o w n o ś c i jego wysiłków, wskazuje tylko na istotne trudności tej strategii poznawczej. K o r z y s t a m y w s z a k ż e z o w o c ó w jego pracy jeśli o t y m nie w i e m y . W y z w a l a j ą c y m ś w i a t u j a k b y bardziej l u d z k i śmiechem nawet nadaje w y m i a r : znosi p o w a g ę on i patos w i e l k o ś c i , n o b i l i t u j e t o , co rzekomo niegodne nas, m a ł e , nie­ chciane. K ł u j ą c ą i r o n i ą o d ś w i e ż a spojrzenie: sprawia, że w zet­ knięciu z wartościami zmuszeni t y m s a m y m niedopuszcza jesteśmy stracić naiwność, do i c h estetyzacji i zbanalizowania. W ą t p i e n i e m podsyca w nas c z u j n o ś ć wobec ziemskich a b s o l u t ó w . Tak mógłby wyglądać zestaw n a j g ł ę b s z y c h przeświadczeń dokonuje s i ę t u nie w p r o s t . Przekonanie, ż e „ w s z y s t k i e k u l t u r y etnologa w y k o r z y s t u j ą c e g o w swej p r a c y s t r a t e g i ę b ł a z n a ; t a k s ą r ó w n e " u m o ż l i w i ł o powstanie a n t r o p o l o g i i k u l t u r y j a k o n a u k i . m o g ł o b y p r z e d s t a w i a ć się jego wyznanie w i a r y . W i a r y p o j m o ­ W p r a k t y c e o z n a c z a ł o t o , że a b y z r o z u m i e ć i n n ą k u l t u r ę n a l e ż y wanej nie konfesyjnie, ale j a k o nie d a j ą c y się u s p r a w i e d l i w i ć zawiesić w ł a s n e n o r m y moralne i estetyczne, p o r z u c i ć k u l t u r o w o d y s k u r s y w n i e a k t opowiedzenia się za p e w n y m i w a r t o ś c i a m i . u w a r u n k o w a n e , a w i ę c w z g l ę d n e przyzwyczajenia, g d y ż J e ś l i stwierdzenia te w y d a j ą się n a z b y t m i ę k k i e w s t o s u n k u do tylko w t e n s p o s ó b j e s t e ś m y w stanie z b l i ż y ć się do uchwycenia i n ­ twardych n o ś c i innego, p o j ę c i a o b c o ś c i obcego. Wszelako ó w a k t zawie­ wobec o b i e k t y w n y o h r o s z c z e ń n a u k i , w a r t o p r z y p o m n i e ć w t y m szenia m a korzenie kulturowe. Powzięty został w Europie, jakoby intelektu, zbyt subiektywne miejscu p y t a n i e , k t ó r e Claude Levi-Strauss u m i e ś c i ł w s w o i m w kulturze, k t ó r a zakwestionowała wyższość własnych wartości genewskim b y w t e n s p o s ó b p o d j ą ć w y s i ł e k zrozumienia innego. Rousseau: „ C z y Istnieją konstrukcji wykładzie poświęconym etnolog pisze pamięci c o ś innego niż Jana Jakuba wyznania?" 1 8 w i ę c realne p o w o d y b y głosić, ż e k u l t u r a , k t ó r a tego d o k o n a ł a R e t o r y c z n o ś ć tego p y t a n i a jest w y z w a n i e m nie t y l k o d l a z a k o n u jest k u l t u r ą w y ż s z ą . N i e jest t o racja, dla k t ó r e j etnolog m i a ł b y etnologów. P R Z Y P I S Y 1 L . S t o m m a , Słoń a sprawa etnologii, „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " R . X X X V I , 1982 n r 1—4, s. 71—73 T a m ż e , s. 71 W . Gombrowicz, Dziennik (1957—1961), P a r y ż 1962 s. 34—36 Por. J . J a r z ę b s k i , Pojęcie „formy" u Gombrowicza, ( w : ) Gombrowicz i krytycy, K r a k ó w 1984 Gombrowicz, op. c i t . , s. 10 J a r z ę b s k i , op. c i t . , s. 335 2 S 4 5 6 1 1 M . K u n d e r a , Księga śmiechu i zapomnienia, Warszawa 1984, s. 38—39 P . L a g u n a , Ironia jako postawa i jako wyraz, K r a k ó w 1984 S. K i e r k e g a a r d , O powszechnym znaczeniu ironii. Ironia Sokratesa, ( w : ) K . T o e p l i t z , Kierkegaard, Warszawa 1980, s. 220 Tamże. R . Barthes, Mythologies, London—Toronto—Sydney— New Y o r k , s. 12 L . K o ł a k o w s k i , Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersa­ lizmu kulturowego, ( w : ) Gzy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, L o n d y n 1983, s. 11—24 L . K o ł a k o w s k i , Bałwochwalstwo polityki, „ K u l t u r a nie­ z a l e ż n a " n r 24—25: 1986, s. 8; por. t e ż : J . P a w ł o w s k a , Odwrót od relatywizmu kulturowego, „ S t u d i a F i l o z o f i c z n e " n r 2, 1987 C. L ś v i - S t r a u s s , Jan Jakub Rousseau, twórca nauk hu­ manistycznych, „ T w ó r c z o ś ć " n r 6, 1984, s. 86 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 7 Z o b . R . Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 25—61 8 L . K o ł a k o w s k i , Kapłan i błazen. Rozważania o teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia, „ T w ó r c z o ś ć " n r 10: 1959 9 J . Ortega у Gasset, L'histoire comme systeme, V I s. 4 1 , c y t . za W . Buchner, Rozum i historia, „ Z n a k " , n r 387—388, 1987, s. 44 1 0 t K o ł a k o w s k i , op. c i t . 1 7 1 8 �