https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a322dfae7983cb50101b4e72151a834.pdf ff1a31d406d7c108837bbe302b9d2777 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2377 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2205 Title A name given to the resource Pocztówka masowa i fotografia uczuć / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.29-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pocztówka masowa i fotografia uczuć Małgorzata Baranowska Dzisiaj, p o d koniec wieku, l u d z k o ś ć zdobywa p r z y g n ę b i a ­ j ą c ą ś w i a d o m o ś ć n i e b e z p i e c z e ń s t w m a s o w o ś c i . Jednak na p o c z ą t k u wieku k w i t ł a niewinna r a d o ś ć powielania. Po­ c z t ó w k a s t a n o w i ł a w s p a n i a ł y jego p r z y k ł a d . W sprawo­ zdaniu z kongresu towarzyst n a u k o w y c h w r o k u 1901, w czasie k t ó r e g o zwiedzano w N a n c y z a k ł a d y p r o d u k u j ą c e p o c z t ó w k i , m o ż e m y p r z e c z y t a ć : „ W a r s z t a t y zajmują co najmniej tysiąc m e t r ó w k w a d r a t o w y c h i b y ł o cudownie widzieć o s i e m n a ś c i e maszyn w y r z y g u j ą c y c h z całą m o c ą elektryczności setki p o c z t ó w e k , aby ostatnio dojść do 100 000 dziennie." W okresie rozwoju i ekspansji, czyli przed r o k i e m 1920 (data ta bywa przesuwana do 1925 l u b 1939 r o k u ) p o c z t ó w k a m i a ł a pretensje do opisania całości świata. Jaki to m i a ł b y ć świat? Przede wszystkim universum stereotypu. P o c z t ó w k a j a k o n a r z ę d z i e porozumienia, j a k o ś w i a d e c t w o u c z u ć , znak dawany jednemu c z ł o w i e k o w i przez drugiego m i a ł a dostar­ czać sztampy u c z u ć gotowych. Faktycznie u w a l n i a ł a kore­ spondenta o d rzeczywistego k o n t a k t u p r z e w i d u j ą c za niego szereg sytuacji, w k t ó r y c h s p o ł e c z n a konwencja s k ł a n i a ł a go do w y r a ż a n i a u c z u ć w formie korespondencji. Po bliższym przyjrzeniu okazuje się, że nie jest to wcale 1 długi katalog: p o d r ó ż , zaloty, z a r ę c z y n y , ślub, narodziny dziecka, święta religijne i świeckie, pobyt w wojsku, m o ż e jeszcze p a r ę okazji. A jednak producenci p o c z t ó w e k wykazy­ wali n i e p r a w d o p o d o b n ą p o m y s ł o w o ś ć w wyszukiwaniu niu­ a n s ó w każdej sytuacji. Podsuwali też swym k l i e n t o m nowe możliwości: dowcipy, ciekawostki, katastrofy. Presja ś w i a t a p o c z t ó w k o w e g o , jego w z o r ó w , na potencjal­ nych n a b y w c ó w tych k a r t o n i k ó w b y ł a olbrzymia, p o n i e w a ż m a s o w o ś ć p o c z t ó w k i nie da się właściwie z niczym p o r ó w ­ n a ć . O d k r y w a j ą c m e t o d ę łatwej multyplikacji d z i e w i ę t n a s t y wiek p o z w o l i ł p o c z t ó w c e d o k o n a ć , n i e w y o b r a ż a l n e j dziś, ekspansji i ustalić jej o b e c n o ś ć w życiu codziennym wieku dwudziestego. Producenci p o c z t ó w e k wymyślali nie t y l k o nowe okazje do w y s y ł a n i a p o c z t ó w e k , nowe tematy czy całe i c h serie, ale prześcigali się w użyciu j a k najciekawszych m a t e r i a ł ó w : jedwabiu, w ł o s ó w , s k ó r y , futra, metalu, p i ó r , s ł o m k i . R o b i o ­ no na nich hafty, k o r o n k i , doprawiano t w a r z o m ruszające się oczy, w ą s y , p a l t o m k o ł n i e r z e , k o t o m ogony i nie s p o s ó b wyliczyć co jeszcze. W t y m zestereopizowanym świecie p a n o w a ł o jednak wielkie bogactwo ś r o d k ó w . Powielanie w n i e s k o ń c z o n o ś ć i zarazem r ó ż n o r o d n o ś ć , 2 29 �I I . 3. K a b i n y n a p l a ż y w O s t e n d z i e , i l . 4. P o d r ó ż Z e p p e l i n e m p i e r w s z e j n i e m i e c k i e j linii ^ I LiNDEWIESE train D,*, i", w; l . ^ » • t К . 4."!, . . J " * katalog u c z u ć w w y d a n i u p o p u l a r n y m i p o m y s ł o w o ś ć , niespodziewane zestawienia i w y t a r t y do niemożliwości b a n a ł i to wszystko jeszcze w obrazkach! Czy surrealiści, wielbiciele kiczu i niespodzianki m o g l i przejść obok po­ c z t ó w e k obojętnie? O n i je n a p r a w d ę pierwsi docenili i zużyli do w ł a s n y c h celów. Nie m o ż n a powiedzieć, że p o c z t ó w k a z p o c z ą t k u wieku nie b y ł a doceniona. Surrealizm jednak r o z p o c z ą ł teoretyczne o niej r o z m y ś l a n i a , w p r o w a d z a j ą c j ą j e d n o c z e ś n i e j a k o przedmiot artystyczny, inspirację, ź r ó d ł o surrealnej c u d o w n o ś c i d o swego w ł a s n e g o universum w y o b ­ raźni. Paul E l u a r d , k t ó r y w czasopiśmie surrealistycznym „ M i ­ n o t a u r " w r o k u 1933 o p u b l i k o w a ł a r t y k u ł pt. Najpiękniejsze pocztówki, sam je także zbierał i s e g r e g o w a ł w albumach w e d ł u g bardzo skomplikowanego i poetyckiego zarazem systemu. W u k ł a d z i e t y m pojedyncza p o c z t ó w k a nic nie 30 lotniczej Ж z n a c z y ł a , ale w p ł y w a ł a na sąsiednie i w c h o d z i ł a z n i m i w poetyckie z w i ą z k i . A l b u m z p o c z t ó w k a m i to p r z e b ó j p o c z ą t k u wieku, a E l u ­ ard p o d n i ó s ł go jedynie do w y ż y n sztuki. Nie m o ż n a jednak nie w s p o m n i e ć , że a l b u m był rodzajem salonu p o c z t ó w k i i s p o t y k a ł o się go bardzo często, z a r ó w n o j a k o z b i ó r d o ś ć przypadkowy, j a k i w formie p r z e m y ś l a n e g o muzeum d o m o ­ wego. E l u a r d oceniał, że w Europie w latach 1891—1914 m u s i a ł y k u r s o w a ć miliardy p o c z t ó w e k , skoro same Niemcy p r o d u ­ k o w a ł y w e d ł u g niego 9 m i l i o n ó w miesięcznie. W ś r ó d nich t y l k o nieliczne m o g ł y zwrócić u w a g ę . Dlaczego przywołuję te liczby? By j a k najlepiej u ś w i a d o ­ m i ć m a s o w o ś ć zjawiska. A l e oto druga jego strona — w y b ó r . Czy się jest Eluardem, czy nie, żeby p o c z t ó w k ę k u p o w a ć , wysyłać albo z b i e r a ć trzeba d o k o n a ć prywatnego 3 4 �П. 5. „Zanardi Attilo i Vianello Eugeniusz, królowie beczki i drogi bitej, są w podróży do Wenecyi, począwszy od 20 czerwca 1909 r. Objazd z beczką (...) na około świata potrwa lat 12."; ii. 6. Mistral - katastrofa w Marsylii. Zdjęcie trickowe Effetdu Mistral a Marseille. w y b o r u ! Czasami dochodzi do tego, że klient, zazwyczaj k u p u j ą c y gotowe wzory, postanawia z ł a m a ć dyktat produce­ nta i sam z r o b i ć p o c z t ó w k ę — swoją w ł a s n ą i przede wszystkim r ó ż n ą o d tamtych m i l i a r d ó w . C z ę s t o fotograf r o b i ą c o d b i t k ę o d razu wykonuje j ą j a k o p o c z t ó w k ę , uwzglę­ d n i a j ą c format, miejsce na adres i znaczek, z a z n a c z a j ą c je odpowiednimi liniami. Są dwie skrajne możliwości: p o c z t ó w k a masowa i p r y w a t n a (najczęściej w y k o n a n a w j e d n y m t y l k o egzem­ plarzu). T a niepozorna, prywatna p o c z t ó w k a — p o d w a r u n ­ kiem, że n a p r a w d ę z o s t a ł a w y s ł a n a p o c z t ą — d a ł a p o c z ą t e k sztuce poczty, mail art, gałęzi sztuki porozumiewania się i sztuki tout court. Ilustrowana karta pocztowa m a jednak p e w n ą p r z e w a g ę nad przedmiotem sztuki poczty. Oczywiście datowanie w e d ł u g stempla albo oryginalna korespondencja m o ż e p o d n i e ś ć jej w a r t o ś ć , ale jej istnienie ani uroda nie zależą bezwarunkowo o d m e d i u m poczty. N i e zapisana i nie w y s ł a n a p o c z t ó w k a pozostaje s o b ą niezależnie od pierwo­ tnego przeznaczenia. M e t o d y z w i ą z a n e z rozwojem fotografii p o z w a l a ł y re­ p r o d u k o w a ć i m n o ż y ć w n i e s k o ń c z o n o ś ć dowolne dzieła sztuki, k t ó r e z o s t a ł y w c h ł a n i a n e w popularny obieg po­ cztowy i r e p r e z e n t o w a ł y nieograniczony skarbiec t e m a t ó w . Z w ł a s z c z a malarstwo tzw. pompierskie b y ł o u k o c h a n y m przedmiotem reprodukcji. A l e p o c z t ó w k a fotograficzna m i a ł a większe ambicje. Fotografowie chcieli k r e o w a ć świat z u p e ł n i e w ł a s n y , o d p o c z ą t k u do k o ń c a zaprojektowany w atelier albo uchwycony j a k o rodzaj r e p o r t a ż u poza pracownią. U ż y w a n o przy t y m wszelkich m o ż l i w y c h w ó w c z a s do 31 1 �в КАР" СКЛЗКЛ0Н2>ЛЦг,КДЗДК8ИР«ССК0Дг СКНПНДЛрЙ.ОМ? l i Вгаъ VitstsuTj на. бы&ръ рьгаий военный товъръ. Догоняет* его шалкь кЪччура. гиетсшься т а п . ' " — „ Т о в а р у у иеяя н е м и о . п о п . ЕООЫЛЯА u y c n j u j " I —„Что б'кдп. цкйзка.0 нгдщ&каздкйи РКССКОГИЗ с к и п и д а р е . (N? 2) „Что-жт,, говорить калаяъ, ложочь -rerj-fc?"-- _А шъ?"—„Cnoeofrb i стведн т кобылки « о с п . , * я *ваяу. отескшп, с м ш и д а р м ъ смажу!" 12 �16 15 wykonania t r i c k ó w , collage'y, r e t u s z ó w , a rozrzut t e m a t ó w był o l b r z y m i . W y m i e ń m y g ł ó w n e w ś r ó d n i c h , u w z g l ę d ­ niając to, że chodzi o p o c z t ó w k i , k t ó r y c h producenci ś w i a d o ­ mie projektowali je j a k o fotografie. 1. K r a j o b r a z , t a k ż e wszystkie tzw. z niemiecka „ g r u s s " , czyli „ p o z d r o w i e n i a " . 2. D z i w a n a t u r y n i e o ż y w i o n e tzn. g ó r y o kształ­ cie p r z y p o m i n a j ą c y m twarze ludzkie, wybuchy w u l k a n ó w , gejzery i d z i w a n a t u r y — l u d z i e , olbrzymy, k a r ł y . 3. Z d o b y c z e t e c h n i k i , a więc przede wszystkim kolej, w k a ż d y m m o ż l i w y m ujęciu wraz z dworcem i szynami, tramwaj, zeppelin, aeroplan. 4. K a t a s t r o f y , a więc z n o w u kolej i np. powodzie. 5. T y p y r e g i o n a l n e i r ó ż n e g r u p y z a w o d o w e . 6. G w i a z d y teatru i filmu. 7. P o l i t y k a , w t y m np. propaganda Wielkiej W o j n y 1914 r o k u . 8. H i s t o r i a , w t y m p o c z t ó w k i patriotyczne np. z his­ t o r i i L e g i o n ó w , ale i takie, j a k a r a n ż o w a n e z u d z i a ł e m a k t o r ó w sceny z życia Napoleona, fotografowane specjalnie dla zreprodukowania na p o c z t ó w c e . 9. ETO t y k a . 10. Ś w i ę t a k o ś c i e l n e i ś w i e c k i e , z n i e o g r a n i c z o n ą gamą tematów. 11. R e l i g i a , np. a r a n ż o w a n e i fotografowane sceny z życia Chrystusa. 12. P o c z t ó w k i f a n t a s t y c z n e , łączące często foto­ grafię z i n n y m i technikami, np. do sfotografowanego krajob­ razu g ó r d o m a l o w y w a n o twarze. W Polsce, z przyczyn, k t ó r y c h nie trzeba wyjaśniać, szczególne miejsce zajmuje p o c z t ó w k a p a t r i o t y c z n a. W ś r ó d patriotycznych wielki osobny dział to p o c z t ó w k a 5 grottgerowska. Co więcej Grottgera m o ż n a n a z w a ć ojcem patriotycznej p o c z t ó w k i polskiej, jeśli nie w o g ó l e polskiej p o c z t ó w k i ilustrowanej. Idzie nie t y l k o o liczbę p o c z t ó w ­ k o w y c h reprodukcji jego dzieł, ale przede wszystkim o to, że o n bardzo wcześnie z r o z u m i a ł siłę m u l t y p l i k a c j i . Jeszcze przed wystawieniem (1863) Grottger zreprodukow a ł k a r t o n y z c y k l u Polonia, zagwarantowawszy sobie t y m samym dochody z praw do reprodukcji. M i e c z y s ł a w P o r ę b ­ ski zwraca u w a g ę , że Grottger stał się w ten s p o s ó b „ p r e k u r s o r e m w s p ó ł c z e s n y c h nam p r a k t y k multyplikacyjn y c h " , sugeruje też, iż technika rysunkowych k a r t o n ó w z o s t a ł a specjalnie wybrana z m y ś l ą o r e p r o d u k c j i . W k o ń c u lat sześćdziesiątych u b i e g ł e g o w i e k u poczta, przede wszystkim niemiecka, zaczęła się z a s t a n a w i a ć nad dopuszczeniem do obiegu k a r t y pocztowej, k t ó r a j a k pod­ nosili jej przeciwnicy, nie g w a r a n t o w a ł a tajemnicy korespon­ dencji. Jak często bywa ze świeżymi wynalazkami to wojna (1870 r o k u ) przyspieszyła faktyczne wprowadzenie k a r t y pocztowej w Niemczech i Francji, inne kraje bardzo szybko dołączyły. W y ś c i g m i ę d z y producentami zaczął się od razu, bo przecież ten świat w y o b r a ż e ń popularnych istniał, fotografię wynaleziono j u ż j a k i ś czas temu, r y s o w n i k ó w i p o m y s ł ó w nie b r a k o w a ł o . R o z p o r z ą d z e n i e pocztowe o t w i e r a ł o niepraw­ dopodobne m o ż l i w o ś c i . Fotografowie p r a c u j ą c y dla p r o d u c e n t ó w p o c z t ó w e k od pierwszej chwili objawiali a m b i c j ę w y k o n y w a n i a r e p o r t a ż y z miejsc i w y d a r z e ń ciekawych, rodzaju k r o n i k i filmowej — od zdjęć gdzieś z k o ń c a ś w i a t a i wielkiej p o w o d z i w P a r y ż u (1910) do w y d a r z e ń d r o b n y c h i groteskowych. O t o p r z y k ł a d wydarzenia pocztowego: na awersie w i d z i ­ my d w ó c h p a n ó w z b r ó d k a m i ubranych w strój sportowy, 6 33 �LV ��p c h a j ą c y c h wielką b e c z k ę , w k t ó r e j chyba toczy się ich dobytek. P r z y g l ą d a się i m d w ó c h innych p a n ó w . Wszystko na tle j a k i e g o ś ogrodzenia parkowego. N a rewersie d r u k o ­ w a n y napis, zajmujący c a ł ą część p r z e z n a c z o n ą do korespon­ dencji, w trzech j ę z y k a c h , rosyjskim, polskim i francuskim: „ P o d r ó ż na o k o ł o ś w i a t a . Z a n a r d i A t t i l o i Vianello Euge­ niusz, k r ó l o w i e beczki i d r o g i bitej, są w p o d r ó ż y z Wenecyi, p o c z ą w s z y od 20 Czerwca 1909. Objazd z b e c z k ą własnej b u d o w y pieszo na o k o ł o ś w i a t a p o t r w a lat 12. D o t ą d o d b y l i 8390 k m . drogi w 13 m i e s i ą c a c h , zwiedziwszy P ó ł n o c n e W ł o c h y , Szwajcaryę, Francyc, Angliję, Belgyę, H o l a n d y ę i kraje niemieckie." P r z y w o ł a j m y i n n ą p o c z t ó w k ę , bardziej dramatyczny ob­ raz k r o n i k i filmowej. N a awersie d r u k o w a n y napis oznajmia: „ W A R S Z A W A , ulica M i o d o w a po w y b u c h u b o m b y , d . 19 M a j a 1905 г.". W i d a ć na niej d o m M i o d o w a 4, c u k i e r n i ę Trojanowskiego, nieco z d e w a s t o w a n ą a l t a n k ę , przechod­ n i ó w stojących n a o k o ł o i p r z y g l ą d a j ą c y c h się zza ustawio­ nych barierek, k i l k u s t ó j k o w y c h i zapewne oficera policji. N a rewersie miejsce wyłącznie na adres, napisy objaśniające, że to p o c z t ó w k a , stempel f i r m y „ H I G H - L I F E " N o w y Świat 33 i napis o d r ę c z n y czarnym atramentem: „ N a b y t a w d z i e ń p o w y b u c h u " . Nie m a p o w o d u nie wierzyć t y m s ł o w o m . Jest to p a m i ą t k a niedoszłego zamachu na g e n e r a ł a - g u b e r natora. Zamachowiec w i d z ą c , że agenci policji z a m i e r z a j ą go a r e s z t o w a ć z całej siły rzucił p a c z k ą z b o m b ą o ziemię, zabijając siebie, a g e n t ó w i niszcząc częściowo lokal. T a p o c z t ó w k a nosi z a r ó w n o charakter produkcji „ p u b ­ licznej", masowej, j a k i ślad k r o n i k i prywatnej. M o ż e nabywca z n a j d o w a ł się w ś r ó d o g l ą d a j ą c y c h w y r z ą d z o n e 7 8 przez w y b u c h spustoszenia. D l a m o i c h r o z w a ż a ń istotne wydaje się „ u p r y w a t n i e n i e " odbitej w wielu egzemplarzach „ p u b l i c z n e j " fotografii. N i e z o s t a ł a nigdy w y s ł a n a . Z r e s z t ą j u ż p o t y m zapisie nie m o g ł a z o s t a ć w y s ł a n a , bo w o w y m czasie rewers był zarezerwowany wyłącznie dla adresu. Tego rodzaju p o c z t ó w k i - p a m i ą t k i jakiejś szczególnej p o d r ó ż y czy wydarzenia, podobnie j a k albumy przekazy­ wane rodzinie stawały się p r z e k a z e m p r y w a t n y m . Z p r z e d m i o t u m a s o w e j p r o d u k c j i zmieniały się w , o wiele silniej o d d z i a ł u j ą c y na w y o b r a ź n i ę , p r z e d m i o t niepowtarzalny. P o c z t ó w k a w y t w o r z y ł a język u c z u ć g o t o w y c h , k t ó r y m i a ł za zadanie u d a w a ć właśnie uczucia niepowtarzalne. Zdarza­ ło się jednak przekraczanie granic konwencji przez po­ szczególne realizacje prywatne. O t o jedna z nich: owalna na b i a ł y m tle fotografia m ę ż c z y z n y w s ł o m k o w y m kapeluszu z c i e m n ą w s t ą ż k ą i ciemnej marynarce na tle malowanego pejzażu atelier fotograficznego. N a b i a ł y m tle p o d zdjęciem (awers) n a s t ę p u j ą c y tekst atramentem: „ D n i a 12 M a j a r.b., w y r u s z a j ą c na G r ó b Hoene W r o ń s k i e g o z a s z e d ł e m do fotografii nadwornej, p r a g n ą c ująć p e w n ą e m o c j ę , j a k ą p r z e ż y w a ł e m . Przesyłając W a m , N i e d o ś c i g ł a Jadwigo, te p o d o b n i z n ę bardzo p r o s z ę o W a s z ą . K i e d y ś obiecaliście w Warszawie — niechaj więc stanie się to teraz — J a n e k " . P o c z t ó w k a ta niestety nie jest opatrzona ż a d n y m stemplem ani d a t ą r o c z n ą . Rewers p o z o s t a ł czysty. M o ż n a t y l k o sądzić, że owe emocje m i a ł y miejsce mniej więcej po r o k u 1907, b o wcześniej poczta nie a k c e p t o w a ł a korespondencji na rewersie, a tutaj takie miejsce po lewej stronie jest przygotowane. N i e w i a d o m o czy ta fotografia 9 10 II. 20. Z serii „Dola marynarza" �w paszczy rekina. Jest to bodaj ostatnia dziedzina p o c z t ó w ­ k o w a , gdzie b e z p o ś r e d n i o o b j a w i a j ą się uczucia — roz­ bawienia d o r o s ł y c h i powagi dzieci. N i e w c h o d ź m y z r e s z t ą w głębszą a n a l i z ę tych u c z u ć . M i m o trwającej j u ż e p o k i zapisu video n a g ł a powaga o g a r n i a j ą c a c z ł o w i e k a wobec o b i e k t y w u nie m i n ę ł a i z ostatnich j u ż m o ż e jarmarcznych plansz w y g l ą d a j ą często twarze bardzo p o w a ż n e . N i e p r a w d o p o d o b n a m a s o w o ś ć p o c z t ó w k i u s t ę p u j e dziś przed obrazem nadawanym z satelity wprost do d o m ó w na całej prawie planecie. Czy to p o c z t ó w k ę w y e l i m i n o w a ł o ? S k ą d ż e . Teraz k r ą ż ą ich biliony. Z m i e n i ł się j e d n a k i starł jej sens, styl, k t ó r y u s i ł o w a ł a n a r z u c a ć . J u ż niezmiernie d a w n o , bo w latach trzydziestych p o p a d ł a w r u t y n ę . D z i ś m i m o m o ż l i w o ś c i znalezienia p o c z t ó w k i na m n ó s t w o t e m a t ó w nie ma m o w y o ż a d n y m w m i a r ę s p ó j n y m w s p ó ł c z e s n y m n a m j ę z y k u p o c z t ó w k o w y m czy t y m bardziej j a k i m ś m i t y c z n y m universum. S p r a w ę r a t u j ą święta i p o d r ó ż e , ale i t u m a ł o k t o się zastanawia, co wysyła. W y t a r ł a się sama idea p o c z t ó w k i , chyba że potraktujemy j ą j a k o m a s z y n ę do o s z c z ę d z a n i a czasu, do korespondencji s k r ó t o w e j . W ś r ó d p o w o d z i produkcji dzisiejszej z a n i k ł a i n d y w i d u a l ­ n o ś ć j a k ą p r e z e n t o w a ł a p o c z t ó w k a z p o c z ą t k u wieku ze swym repertuarem u c z u ć i j e d n o c z e ś n i e reporterskim spoj­ rzeniem, z d y k t a t e m pewnego stylu, niezależnie o d tego czy nazwiemy go kiczem, czy nie. Wydaje się, że — w ś r ó d p o c z t ó w e k o b o j ę t n y c h , nic nie z n a c z ą c y c h i r o z m n a ż a j ą c y c h się p o c z t ó w e k reklamowych — jedynie prywatna, p o c z t ó w ­ ka sensu i uczucia, ratuje s a m ą ideę ilustrowanej k a r t y pocztowej z jej najlepszego okresu. LA GRANDE CRUCIFIEE!!! l£l / o s t a ł a przesłana przez k o g o ś , czy w kopercie na co mogły b_\ w s k a z y w a ć zgięcia, k t ó r e jednak r ó w n i e dobrze m o g ł y p o w s t a ć o d zbyt szczupłej r a m k i , l u b o d noszenia w portfelu. Zapewne ó w m ł o d z i e n i e c z p o c z t ó w k i nie z n a ł osobiście H o e n e - W r o ń s k i e g o , k t ó r y u m a r ł w r o k u 1853 (został po­ chowany w N e u i l l y p o d P a r y ż e m ) . Prawdopodobnie b y l j e d n y m z jego wielbicieli, j a k i c h na p o c z ą t k u w i e k u nie brakowało. Ta p o c z t ó w k a jest ś w i a d e c t w e m szczerej wiary mężczyzny w s ł o m k o w y m kapeluszu w p r a w d ę fotografii, w m o ż l i w o ś ć oddania stanu u c z u ć na p o c z t ó w c e , w porozumienie poprzez fotograficzną p o c z t ó w k ę . F a k t ten nas, k t ó r y c h j u ż dawno z e p s u ł o nowoczesne kino z jego w y o l b r z y m i o n y m krajob­ razem ludzkiej twarzy, m o ż e p r z y p r a w i ć o zdumienie. W k o ­ ń c u , jeśli się z dzisiejszego p u n k t u widzenia przyjrzymy tej fotografii, widzimy m d ł e g o m ł o d z i e ń c a ubranego j a k na w a ż n ą wizytę, z l e k k i m wytrzeszczem spowodowanym d ł u ż ­ szym pozowaniem, w c i ą g u k t ó r e g o u s i ł o w a ł u t r z y m a ć stosowny wyraz twarzy. C z ł o w i e k ten jednak nie t y l k o był m i e s z k a ń c e m masowej w y o b r a ź n i , p o d p o w i a d a j ą c e j m u , że obraz u c z u ć m o ż n a z c a ł ą p e w n o ś c i ą u c h w y c i ć na z n o r m a l i z o w a n y m k a r t o n i k u , ale i sam p r a g n ą ł t a k i obraz t w o r z y ć . N i e on jeden. Takie produkcje prywatne ł a t w o w ś r ó d t ł u m u p o c z t ó w k o w e g o s p o t k a ć . Czasami są to odfotografowane w ł a s n e rysunki, rysunki z wierszami albo po prostu kupione „ p u b l i c z n e " p o c z t ó w k i , w k t ó r y c h coś z o s t a ł o zmienione, dorysowane, dolepione. W ł a ś n i e collage był i jest d o m e n ą p o c z t ó w e k prywatnych. D o tej grupy należy zaliczyć p e w n ą specjalność sztuki jarmarcznej, mianowicie p o c z t ó w k i robione z fotografii przy, lub raczej w planszy, bo się tam wsadza g ł o w ę , by się u k a z a ć na tle niebotycznych g ó r , lecącego samolotu czy , S 0 Y E Z TOUSfRERES!. ш и к i r ii M K *»no*»u-Mł«J 1171 37 �PRZYPISY 1 A. Ripert, С. Frere, La carte postale, son histoire, sa fonction sociale, Lyon 1983, s. 34—35 2 A. Kyrou, (w:) L'dge d'or de la carte postale, Paris 1966, s. 11, podaje, że produkcja pocztówek w roku 1899 wyraziła się w na­ stępujących liczbach: Niemcy — 50 min mieszkańców: 88 min kart pocztowych Anglia — 38,5 min „ : 14 min „ „ Belgia — 6,2 min „ : 12 min „ „ Francja — 38 min „ : 8 min „ „ Już w roku 1910 we Francji, która szybko wyprzedziła Niemcy, wydrukowano 123 miliony pocztówek. 3 Por. A. Ripert, C. Frere, op. cit., rozdz. La carte postale pr'etexte: La collection Paul Eluard. Por. P. Eluard, Les plus belles cartes postałeś, „Minotaure" 1933, nr 3—4; przedr. tegoż Oeuwes completes, t. 2, Paris 1968, s. 837 Por. M. Baranowska, Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej (w:) Problemy wiedzy o kulturze. Prace dedykowane Stefanowi Żółkiewskiemu, pod red. A. Brodzkiej, M. Hopfinger i J. Lalewicza, Wrocław 1986. Znajduje się tu klasyfikacja mniej szczegółowa i nie uwzględniająca zależności od techniki wykonania pocztówki. Por. M. Porębski, Styl wieku XIX (w:) tegoż, Interregnum. Studia z historii sztuki polskiej XIX i XX w., Warszawa 1975 4 5 6 7 Pocztówka w posiadaniu autorki. Pocztówka w posiadaniu autorki. Por. M. Baranowska, Wyobraźnia pocztówki, „Wiedza i Życie" 1977, nr 12 Pocztówka w posiadaniu autorki. 8 9 1 0 38 I �