https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34c051dc616bd159ae8be6f32f4b58ee.pdf a6ea34a6d3e6cf1e0aed88acfe6779b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5364 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4984 Title A name given to the resource "Oprzeć głowę o mury klasztorne".Kronika bezdomności Cypriana Norwida / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.54-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDRA MELBECHOWSKA^LUTY riach ontologicznych i transcendentalnych, bo stara budowla była dlań kształtem przemijania". Jej rzeczy¬ wisty lub imaginacyjny, przetworzony obraz stał się po¬ żywką dla jego poezji i sztuki. 2 I było cicho pośród ruiny ogromnej, Oprzeć głowę o mury klasztorne Wkładającej na niebo profil wiekopomny, Cały szczerby swoimi, jakby się o ramię Boga oparło czołem miasto, gdy się złamie. Kronika bezdomności Cypriana Norwida 3 Gdy duch nad czasów gruzem smętnie rozrzuconym Jest, jak ten oto księżyc, w górze zawieszonym Nad bez-harmonią ruin - i włóknem promieni Nastraja ład i cierpi, że nie może siłą, Dedykuję Uli Makowskiej i Jarkowi Lustychowi Jak za życia, oburącz chwycić tych kamieni, By złożyć je w świątynię — 4 Równocześnie, obok architektury zniszczonej przez czas, poeta myślał i o takich mitycznych ruinach, któ¬ re powstały niejako mimowolnie, na skutek zaniecha¬ nia, jak np. Wieża Babel, porzucona w trakcie budo¬ wy, nieukończona przez „Pomięszanie wewnętrzne, znaczeń słów przemianę". Norwid często rysował i malował, m.in. w Albu¬ mach Orbis I i II, szczątki antycznych budowli, zetlałe mury, portyki, kolumny Grecji, Karnaku i Rzymu. Do Pompei, pokazanej już po wulkanicznym kataklizmie, wprowadził postać z sennego „żywota cieniów" - zadu¬ manego starca opartego o stellę grobową, który mógł¬ by przemówić słowami norwidowego wiersza: „W pompejańskim aż teatrze, /Z wysokości dziejów pa­ trzę/ Na rzecz ludzką.../ Jakie zlepki!!!... Niektóre pla¬ styczne kompozycje miały wyraźne podteksty symbo¬ liczne bądź alegoryczne. Na rysunku inspirowanym Królem-Duchem Słowackiego, czytającą z głazów ko¬ bietę otaczają monumentalne „mury historii", w akwaforcie Na cmentarzu (Alleluja) w pobliżu pot꿬 nej świątyni poruszonej wstrząsami ziemi powstaje z grobu dziewczyna, która doczekała chwili Zmar¬ twychwstania. Samotna, znękana niewiasta z litografii Solo-Melancholia, siedząca wśród instrumentów porzu¬ conych przez muzyków, jest alegorią rozpaczy nad upadkiem, ruiną twórczych sił narodu, a Zrujnowany kościółek na Litwie, symbolicznym obrazem terroru, ja­ ki dotknął ziemię wileńską w latach 1863-1865 za rzą­ dów Michaiła Murawjowa. Jednym z ważniejszych dzieł Norwida, w którym występują symboliczne wątki „ducha dziejów" (ale i tego, co nadejdzie), jest litogra­ fia Echo ruin — NEMESIS, wnosząca jakąś nutę nadziei dla następnych pokoleń. W taki sposób poeta obrazo¬ wał swoją ideę wiecznej ciągłości. Bo mimo głębokie¬ go odczucia melancholii związanej z przemijaniem, wszelkie „zwaliska" mogą też służyć „zmartwych-powstaniu", życiu i podtrzymaniu ducha, gdyż „Zapraw¬ dę - Ruina/Jest całością!.../I nową twórczość odpoczyna". Tak więc w myśli Norwida ruiny obrastały bogac¬ twem znaczeń i parabolicznych przekładni: bywały N orwid nigdy nie miał prawdziwego domu, nie zaznał na dłużej spokoju i szczęścia gniazda ro­ dzinnego. Urodzony w 1821 roku, pierwsze cztery lata życia spędził w dworku we wsi Laskowo-Głuchy, potem, osierocony przez matkę, wychowywał się u krewnych, opiekunów, bywał oddawany na stan¬ cje, a na emigracji nieustannie zmieniał mieszkania, pracownie, hotele, pensjonaty. Wiele podróżował, cią­ gle szukał nowych miejsc zdatnych do życia. W auto­ biograficznym poemacie napisał, że jest Wędrownym Sztukmistrzem, dlatego można sądzić, że dom jawił mu się jako miejsce mityczne, trwały „punkt" świata, upragniony i nigdy nie doczekany, który u schyłku ży¬ cia został mu zamieniony na przytułek. Odczucie tego braku wyraźnie zaznaczyło się w jego poezji i pracach artystycznych. Czasem rysował osadzone w krajobrazie ubogie chatki i domki, pozornie „malownicze", w rze¬ czywistości opuszczone i zaniedbane, z osuwającymi się dachami i krzywiznami odrapanych ścian. W ta¬ kich wyobrażeniach miejsc przynależnych człowiekowi prześwieca jakby poczucie nieszczęścia, wyrzucenia poza nawias normalnego bytowania i w zamaskowany sposób ujawnia to, co było dlań wyjątkowo dotkliwe, co wykrzywiało i kaleczyło życie. Było to doświadcze­ nie ruiny życia, domu (ale także świątyni, cmentarzy, antycznych budowli). Ów stale towarzyszący mu „głos ruin", który przybierał różnorodne intelektualne i emocjonalne konteksty, stał się jednym z kluczowych pojęć w myśli Norwida i odcisnął się jak stygmat na całej jego twórczości. Poeta pragnął rozwikłać tajem¬ nicę „złamków" i „zwalisk", jednak nie traktował ich jako dekoracyjnego, sentymentalnego rekwizytu zdo¬ biącego przestrzeń natury czy miast i budzącego dresz¬ czyk emocji (co było tak częste w literaturze i malar­ stwie XIX wieku), nie ulegał romantycznemu urokowi ani nastrojowi decorum ruiny, ale plasował ją w kręgu filozofii historii i metafizycznych doznań, w katego- 5 1 6 7 42 �Aleksandra Uelbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E krajobrazem czasu, pomnikiem przeszłości, przestrogą, eschatologiczną refleksją, alegorią spraw ostatecz­ nych, świadectwem zagłady dawnych cywilizacji i schyłku wielkich epok, a także „figurami" ludzkich losów i własnej sytuacji życiowej, której sam nadawał cechy autokreacji - mitu „poety wyklętego" i jego nie¬ docenionej, niespełnionej twórczości, zaprzepaszczo¬ nej przez nieszczęsne a niezawinione okoliczności i trudne obroty życia. Tak osobista projekcja obrazu ruin sprawiła, że Norwid w przejmujący sposób mógł przemówić do swoich współczesnych: A Wy? o! moi wy nieprzyjaciele, Którzy, począwszy od pełności serca, Aż do ziarn piasku pod stopami mymi... Wszystko m i wzięliście, mówiąc: „Nie słyszy Nie wie - nie widzi - nie zna..." Wam ja, z góry Samego siebie ruin, mówię tylko, Ze z głębi serca błogosławić chciałbym Chciałbym... to tyle mogę... resztę nie ja, Bo ja tam kończę się, gdzie możność moja. 8 * Matka Norwida, Ludwika ze Zdzieborskich, zmarła 11 kwietnia 1825 roku. Pozostawiła czworo małych dzieci: Ludwika, Paulinę, Cypriana i Ksawerego, który­ mi ojciec nie mógł lub nie chciał się zająć; mieszkał i pracował w Warszawie, pod dwóch latach ponownie się ożenił. Dzieci zostały oddane pod opiekę macierzy­ stej prababki Hilarii Sobieskiej (zmarłej w 1830 roku) i wychowywały się w jej majątku Strachówka koło Sulejowa. Cały okres powstania listopadowego rodzina Norwidów spędziła w Warszawie. Po śmierci ojca w 1835 roku rodzeństwem zajęła się rada familijna, której przewodniczył były stolnik bełski Ksawery Dy¬ bowski. Norwid już wcześniej parokrotnie spędzał wa¬ kacje w jego majątku Dembinki nad Bugiem; swoje ówczesne przeżycia utrwalił w opowiadaniu Łaskawy opiekun (1840), nie oszczędzając ani Michała Sobie¬ skiego (jednego z członków rady familijnej) ani suro¬ wego i chciwego Dybowskiego, który położył areszt na jego spadkowym funduszu. Cyprian kształcił się w War¬ szawie między 1831 a 1842 rokiem. Początkowo uczył się w gimnazjum przy ulicy Leszno 661, później studio­ wał rysunek i malarstwo u Aleksandra Kokulara i Jana Klemensa Minasowicza. W latach szkolnych wraz z bratem Ludwikiem przebywał „na pensji" prowadzo¬ nej przez Ferdynanda Sahlinga przy ulicy Orlej. We¬ dług relacji Aleksandra Niewiarowskiego obaj chłopcy „nie wyglądali zbyt pokaźnie w ubogim mieszkaniu, ja¬ kie wraz z korepetytorem swoim zajmowali". Studia artystyczne połączył z „honorowym" zajęciem - w 1840 roku podjął bezpłatną pracę aplikanta w Heroldii Kró¬ lestwa Polskiego. W tym czasie Norwid objawił się w środowisku warszawskim jako obiecujący poeta (pierwszy wiersz Samotność wydrukowała mu „Gazeta Poranna" 9 43 w kwietniu 1840 roku, wkrótce ukazało się jeszcze 21 innych utworów). Jego „gorąca" młodzieńcza twór¬ czość, znajomość języków, ujmujące zachowanie, ele¬ gancja i to, że do wszystkiego miał „niepomierną zdol¬ ność", sprawiły, że stał się ulubieńcem elit intelektual¬ nych i towarzyskich, uzyskał wstęp do salonów literacko-artystycznych i najlepszych domów. Wszelako, ten pomyślny okres wczesnych sukcesów i satysfakcji przy¬ ćmiły dramatyczne wydarzenia związane z represyjną polityką caratu - aresztowania kolegów, egzekucje, wywózki na Sybir, męczeńska śmierć Karola Levittoux w Cytadeli warszawskiej (o czym opowiadał później Zygmuntowi Krasińskiemu). W sierpniu 1841 roku wyruszył z Władysławem Wężykiem na trzymiesięczną wyprawę krajoznawczą szlakiem ziemi lubelskiej, san¬ domierskiej, sieradzkiej i wieluńskiej, a w 1842 wystą¬ pił o zezwolenie na wyjazd za granicę dla „wydoskona¬ lenia się w sztuce rzeźbiarskiej" i paszport otrzymał (z ważnością na trzy lata). Opuścił Warszawę 9 maja, zatrzymał się jeszcze w Krakowie, a następnie udał się dalej „drogą żelazną" przez Wrocław do Drezna. Nie zamierzał wyjeżdżać na zawsze, ale fata nie pozwoliły mu już powrócić do kraju. Pozostał emigrantem z wy¬ boru i konieczności, a jego moralny dramat, podsyca¬ ny wieloletnim buntem, został przypieczętowany uka¬ zem władz carskich z 1855 roku, nieodwołalnie uzna¬ jącym go za wygnańca. Poeta uważał emigrację za dzie¬ jowy fenomen dotykający „narodu, który umiera" i za wielkie ludzkie nieszczęście, ale nigdy nie pozwolił so¬ bie ani innym na duchowe wyparcie z ojczyzny. Przez wiele lat Norwid powracał do wspomnień z wczesnego dzieciństwa. Kierowały nim jakby skrywa¬ ne uczucia, kiedy malował kobiety z dziećmi i gdy o nich pisał. Wchodził do imaginacyjnych wnętrz do¬ mu, w którym żyje niewiasta i jej potomstwo, ale - co charakterystyczne - nigdy nie pojawia się tam mężczy¬ zna, ów „nieobecny ojciec". W kilku akwarelach ujaw¬ nił swoje intuicyjne, działające „wstecz" odczucia, któ¬ re ukształtowały ledwo zapamiętane (lub znane z rela¬ cji) wyobrażenie o miejscach i zdarzeniach z dawnych lat. W 1858 roku namalował Śpiące dziecko, leżące z odrzuconymi do tyłu rączkami pod obrazem Matki Boskiej; za kotarą rysuje się postać czuwającej matki. Ludwika Norwidowa do ostatnich chwil życia trosz¬ czyła się o dzieci. W 1879 roku Norwid przywołał to wspomnienie w wierszu dedykowanym Bronisławowi Zaleskiemu: „tak, pomnę, że się bawiłem/Z wolą mat­ ki, przedzgonną obok złożonej chorobą!..." . W jej ciemnej sypialni wisiał „stary obraz Boga Rodzicę przedstawujący - wartości bardzo wątpliwej, a zupeł¬ nie to wrażenie zrobił był na mnie, dziecku, [jak] arcy¬ dzieła Mistrzów i freski florenckie we 20 lat później". Przy małym Cyprianie znajdują się nadto dwa pamiąt¬ kowe przedmioty-zabawki: drewniany konik i szabelka; te wywołane z przeszłości rekwizyty powracają w późniejszej akwareli Chłopiec z drewnianym koniem, malowanej w latach sześćdziesiątych. Tam również, 10 11 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E svogtei w Berlinie. Tam doświadczył wielu „agitują­ cych nerwy indagacji" i został zamknięty w pojedyn­ czej celi „na słomie i we wilgoci." Zachorował wów­ czas na zapalenie uszu, co spowodowało lub pogłębiło narastającą z latami głuchotę. Po interwencji przyja­ ciół przeniesiono go do kliniki więziennej i w końcu uwolniono 26 lipca 1846 roku. Wkrótce udał się do Brukseli i Ostendy dla poratowania zdrowia; mieszkał „w jednym domu z generałem Skrzyneckim, podziwia­ jąc gościnność i dobroć tej familii" i tam tłumaczył fragmenty Boskiej Komedii. Lata 1845-1849 były okresem największego uwiel­ bienia i miłości poety do Marii Kalergis. Gdy dowie­ dział się, że rezyduje w Rzymie, podążył za nią do Wiecznego Miasta. W czasie drugiego pobytu w Italii poznał m. in. Adama Mickiewicza i Zygmunta Krasiń­ skiego, studiował teksty źródłowe, zwiedzał świątynie, katakumby i Koloseum. Roma - to było miejsce nie­ zwykłe w życiu Norwida - spędził tam swoje szczęśliwe „dni-laurowe" (chociaż w 1848 roku dotkliwie przeżył rewolucyjne rozruchy Wiosny Ludów). Sam się okre­ ślał jako „Polonus natus, civis Romanus", i pisał: „Sie¬ roce życie moje podpierałem przynajmniej fundamen¬ tami historii i gruzy Rzymu często m i familijne zastę¬ powały uczucia". W tym mieście zdobył główny zrąb wiedzy o starożytności i doznał inspiracji, które okre¬ śliły jego późniejszą twórczość, napełnioną niemal do¬ tykalną antyczną „rzeczywistością" (tak dobrze wyczu­ walną w poemacie Quidam). O rzymskim locum Norwida możemy dowiedzieć się z relacji Krasińskiego, który odwiedził go w miesz¬ kaniu przy Via San Felice 123, w styczniu 1848 roku, i naszkicował jego psychologiczny „portret we wnę¬ trzu" w listach do Delfiny Potockiej, pisząc z podzi¬ wem o wrażliwości, talencie, wdzięku i charyzmie mło¬ dego poety-malarza. „Na Sistina przez korytarze i schody labiryntowe dostałem się do Norwida. Zapu¬ kałem. Drzwi się otwarły. Szeroka jakby pracownia. Lampa zasłonięta, jakby iskra konająca jedna wśród ciemności. Kilka ram. Płótno jedno wielkie [obraz Wi­ zja Nakolizejska, którego Norwid nie ukończył i znisz­ czył]. Dwie gipsowe głowy, a w tym zmierzchu czło­ wiek młody, pół Słowackiego, pół Jerzego [Lubomir¬ skiego]. Skarb ma wielki dan od Boga, byle go umiał użyć. Co najtrudniejsze; kolory i światło to nic, ale tę¬ cza uwita, rozpostarta na niebie z nich, rytmiczna, ist¬ na przepaska niebios [...]. Fantazji ogrom - i tkliwości. Nerwowa natura, zagmatwana, sama siebie niedo¬ kładnie pojmująca, ale prześliczna, nie tytańska, ale prześliczna. Ogień w alabastrowym naczyniu [...]. Choroba, nędza, a wszystko to w tęczy! Uprzejmość, grzeczność, wdzięczność i wdzięk [...]. Miły i uprzejmy duch ten Norwidowy, ale zdaje m i się, że jeszcze sam siebie nie stworzył! Nie wyrzekł w głębiach swych wła¬ snych fiat lux! ale przyjdzie ta chwila i stanie się on po­ tęgą!" W owej pracowni Norwid organizował na przełomie 1847 i 1848 roku sobotnie dyskusje filozo- obok śpiącego lub rozmarzonego chłopczyka, majaczą w zjawiskowym wnętrzu takie same przedmioty. Oso­ bliwą wymowę ma fakt, że około 1868 roku ten zapa­ miętany konik przeobraził się na rysunku Norwida w jego zdegradowanego Pegaza. Około 1870 roku po­ wstały dwie akwarele: Opowiadanie, przedstawiające małą dziewczynkę i młodą kobietę (siostrę Paulinę z matką?) oraz Dziewczynka podająca bukiet babce. Jan Cybis napisał o tych pracach, że zrodziły się z niespeł­ nionych pragnień starszego, zawiedzionego człowieka, z jego tęsknoty za dzieciństwem, rodziną, kobietą. Wiosną 1842 roku, na kilka tygodni przed wyjaz­ dem z kraju, Norwid napisał wiersz, którym żegnał się z dzieciństwem, domem, ziemią ojczystą. 14 15 12 Zegnam was, o lube ściany, Skąd, dziecinne strzegąc łoże, Chrystus Pan ukrzyżowany Promieniami witał zorze. A i dzisiaj, choć dokoła Pasożytne pną się zioła, Z ziół i pustek krzyż brązowy Błogosławi m i na drogę. Ostatni to sprzęt domowy, Który jeszcze żegnać mogę Sprzęt domowy - i grobowy. 16 13 Za granicą Norwid zatrzymywał się kolejno w Dreźnie i Marienbadzie (skąd wyprawił się do Pra­ gi), następnie zwiedził Norymbergę. Zimę 1842/1843 spędził w Monachium. Lata 1843-1845 upłynęły mu pod znakiem podróży włoskich. Dłużej mieszkał we Florencji (gdzie kontynuował studia na Akademii Sztuk Pięknych), Wenecji i Rzymie, wyjeżdżał do Fer­ rary, Amalfi, Neapolu; wraz z Marią Kalergis i Marią Trębicką odbył wycieczki do Sorrento, Herculanum, Pompei i na Wezuwiusz (tę sentymentalną wyprawę utrwalił w szkicu na bordiurze rysunku Ruiny świątyni w Paestum). W 1844 roku przepłynął przez Adriatyk do Dalmacji, rok później przebywał w Mikołowie na Śląsku (u Władysława Wężyka). Na początku 1846 ro¬ ku wybierał się z odnowionym paszportem do Warsza¬ wy, ale te zamiary spełzły na niczym. Zatrzymał się na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (w Pudliszkach?), do Kongresówki nie dotarł i przed 1 marca przyjechał do Berlina (gdzie był już pięć miesięcy wcześniej). W czerwcu nastąpiły dramatyczne wyda¬ rzenia: ambasada rosyjska oskarżyła Norwida o działal¬ ność konspiracyjną, udział w przygotowaniu powsta¬ nia w Polsce i nielegalne przekazanie starego paszpor¬ tu Maksymilianowi Jatowttowi. Sekretarz ambasady Feliks Fonton bezskutecznie proponował mu współ¬ pracę z władzami carskimi, namawiał na wyjazd do Pe¬ tersburga i kusił błyskotliwą karierą. Poeta usiłował schronić się w Wielkopolsce. Aresztowany przez Pru¬ saków, został odstawiony do więzienia śledczego Hau- 17 44 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E sał poemat o 2 000 wierszy, z którego ani wiersza ani on, ani nikt inny nie zrozumiał. Oczywiście drukowa­ ny nie będzie". Najwięcej zastrzeżeń wzbudził Promethidion, proroczy poemat, który po upływie pół wieku tak zachwycił modernistów i wniósł tyle pożytków i in­ spiracji dla myśli o sztuce XX wieku. W latach 1850. Norwid przeżywał frontalny atak koterii i prasy. Pisa¬ no, że Promethidion jest płodem poronionego, zwich¬ niętego geniuszu, szałem i głupstwem „oderwanym od wszelkiej skończonej formy", ciemnym, zawiłym tek¬ stem „zacienionym gmatwaniną szumnych wyrazów i tkanką ciemnych myśli". O Norwidowej teorii sztuki-pracy oraz o Czarnych i Białych kwiatach główny ad­ wersarz poety Julian Klaczko mówił, że te purchawki i potworności „są wzorem wydymanej nicości, w któ¬ rej dziwolągom myśli odpowiadają dziwolągi języka, a niesłychana zarozumiałość walczy o prym z jaskra­ wym nieuctwem" . Norwid nie doczekał się publika­ cji wielu swoich utworów; w szufladach pozostały lub rozproszyły się setki wierszy, liczne dramaty, poematy, pisma teoretyczne, filozoficzne i polityczne. Promethidion wydał własnym nakładem dzięki pomocy finanso­ wej Marii Dziekońskiej. W 1863 roku pewną pociechą było dlań zbiorowe wydanie poezji z lat 1847-1862 przez lipską oficynę Brockhausa. Po trzech latach pobytu w Paryżu, Norwid (mający wówczas 31 lat) nie wytrzymywał już ciśnienia życia, zapadł na depresję, zapragnął więc schronić się w klasztorze. 11 kwietnia 1852 roku zgłosił chęć wstą¬ pienia do zgromadzenia zmartwychwstańców, ale nie został przyjęty. „Zrażony światem, iż świat go nie po¬ znał, jest w stanie godnym politowania. Obok czegoś niepospolitego, jak wiadomo, ma coś dziwacznego, choć zawsze bardzo słodkiego. Zdrowie dość nędzne i już dosyć głuchy" - pisał wówczas ksiądz Aleksander Jełowicki do przełożonego zmartwychwstańców Józefa Hubego, a ten rychło uzasadnił swoją odmowę: „Szko­ da go, ale wyraźnie zepsuł sobie głowę i nie myślę, że¬ by ją naprawił kiedyś, a przy tym zdrowia nie ma do pracy". Po tym incydencie poeta zapragnął wyrwać się z Paryża i przenieść do innego kraju. Władysław Zamoyski obiecał ułatwić mu wyjazd do Stanów Zjed¬ noczonych i ta propozycja została chętnie przyjęta; Norwida pociągał zapewne demokratyczny ustrój Ameryki Północnej, wizja wolnego państwa, które da¬ wało każdemu równe szanse pracy i awansu. 3 grudnia 1852 roku wypłynął z Anglii w „burzliwą" podróż przez Atlantyk na pokładzie żaglowca „Margaret Evans", który na dwa miesiące stał się jego pływającym do¬ mem. Po przybyciu do Nowego Jorku zrazu zatrzymał się w zajeździe, a potem w kwaterze poznanych na statku ubogich imigrantów i , jak pisał, „ażeby być w udziale ich prostoty szanownej, myłem posadzkę i chodziłem boso, bawiąc się z ich dziećmi". Później miał już własne skromne „atelier z widokiem na cmen¬ tarz - także mały ogródek w domu", a następnie prze¬ niósł się do „izdebki" na Manhattanie (przy N i n t h ficzno-artystyczne z przyjaciółmi i te rozmowy powró­ ciły potem jako ideowa kanwa dla obu dialogów Promethidiona. Jednak w młodości nie potrafił na dłużej osiąść w jednym miejscu i stale „był w drodze". Z Rzy­ mu wyjeżdżał do Tivoli, Albano, Gaetta Ferrata, Bagni d i Lucca. Raz jeszcze wyprawił się do zaboru pru­ skiego, gdzie gościł u Włodzimierza Łubieńskiego w Pudliszkach i wkrótce potem odbył dłuższą podróż morską z Neapolu do Palermo, a następnie przez Mo­ rze Śródziemne i Egejskie aż do Krety i w pobliże po­ łudniowych wybrzeży Grecji; do samej Grecji jednak nie dotarł i nie zobaczył tej ukochanej i fascynującej go ziemi. Na początku 1849 roku Norwid niespodziewanie opuścił Rzym i wyjechał do Paryża, gdzie obiecano mu zamówienie na jakąś pracę artystyczną i gdzie przeby¬ wała Maria Kalergis (uczyła się u Chopina gry na for­ tepianie). Po stosunkowo pomyślnych latach wło¬ skich, już ten pierwszy okres paryski trwający od lute¬ go 1849 do końca listopada 1852 roku zapisał się w je¬ go życiu narastającą falą nieszczęść, ubóstwa, zgryzot i konfliktów, które z biegiem lat kumulowały się, za¬ ostrzały i towarzyszyły mu do końca życia. We Francji obracał się głównie w polskim środowisku emigracyj¬ nym - niespójnym, rozpolitykowanym, niszczącym ta¬ lenty, w którym nigdy nie zaistniał tak, jak np. Mickie¬ wicz czy Chopin. Miewał oddanych przyjaciół, ale w zasadzie żył w duchowym odosobnieniu. Był czło¬ wiekiem prawym i niepodległym, nieustępliwym w po¬ szukiwaniu swojej Veritas; jego kategoryczne poglądy, subiektywne racje, perswazyjne wskazania etyczne, skłonność do profetycznych i dydaktycznych wystą¬ pień oraz niewzruszone pojęcia o ideale (przejawiają¬ cym się w życiu i sztuce), budziły opór i niechęć oto¬ czenia. Literackie dzieło Norwida, naznaczone moral¬ nym i filozoficznym przesłaniem, uważano za herme¬ tyczne, niezrozumiałe, dziwaczne bądź pretensjonalne, (podobnie jak prace plastyczne o często zaszyfrowa¬ nych znaczeniach lub niedopowiedzianej formie), a je¬ go samego za człowieka o zachwianej równowadze psychicznej. Bywał źle traktowany i odrzucany nie tyl¬ ko ze względu na trudną do przeniknięcia głębię myśli, idei, nowatorskich koncepcji programowych. Ignoro¬ wano go i dyskredytowano także dlatego, że mówił swoim współczesnym rzeczy niewygodne, że demasko¬ wał świat ich pozorów i złudzeń. Klęski życiowe spra¬ wiły, że rychło stał się nieszczęśliwym, zgorzkniałym neurotykiem. Przez długie lata walczył o utrzymanie się na powierzchni życia, rozpaczliwie zabiegał o środ¬ ki na utrzymanie, szukał wydawców i nabywców na swoje obrazy, rysunki, ryciny, których nie chciano ku¬ pować. Wiele pisał i z reguły miał trudności z publika¬ cją tekstów. Korzystał z zasiłków przyjaciół - Zygmun¬ ta Krasińskiego i Augusta Cieszkowskiego, ale i oni nie wierzyli do końca w sens tego, co tworzył. Po prze¬ czytaniu Quidam, autor Irydiona powiedział Andrzejo­ wi E. Koźmianowi: „Norwid zupełnie zwariował; napi­ 18 19 20 21 45 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E Street 367), którą ozdobił malowanym basreliefem. Pracował i nieźle zarabiał przy wykonywaniu rysunków do Almanachu Wystawy Światowej w Nowym Jorku 1853-1854. To zajęcie trwało od wiosny do jesieni 1853 roku. Kiedy Almanach został ukończony sytu­ acja materialna Norwida znacznie się pogorszyła. Zno­ wu dopadła go depresja; pisał do przyjaciół, że jest chory, opuszczony i „zupełnie stargany". „Co mam czy­ nić - gdzie umrzeć?" W maju 1854 roku przeniósł się do Brooklynu i zamieszkał tam wraz z księciem Marce­ lim Lubomirskim i jego rodziną (w zachowanym do dziś domu przy Pacific Street 384). Z nimi to odpłynął 24 czerwca do Europy na nowoczesnym parowcu „Pa¬ cific". W lipcu zatrzymał się w Londynie, a w grudniu dotarł do Paryża, gdzie mieszkał do śmierci. Ze Stanów Zjednoczonych Norwid „wrócił pogru¬ chotany na resztę życia" (Folkierski). Zył w nędzy, wyprzedawał pamiątki, ratował się zapomogami od życz¬ liwych osób. W 1867 roku jego zamożny kuzyn Michał Kleczkowski (sinolog, dyplomata w służbie francu¬ skiej, przez wiele lat pracujący w Chinach), odebrał poecie skromną „prywatną" rentę (50 franków) wy¬ płacaną co miesiąc od 1865 roku, i wkrótce po raz pierwszy zaproponował mu przeniesienie się do opie¬ kuńczego Zakładu św. Kazimierza. W tym okresie Norwid często zmieniał mieszkania - według ustaleń Juliusza W. Gomulickiego od 1855 roku można doli­ czyć się trzynastu jego adresów. O codziennym byto¬ waniu poety kilka uwag odnotowali znajomi. W 1858 roku Józef I . Kraszewski oglądał jego „skromną a jed¬ ną z najoryginalniejszych pracowni" przy rue Belle¬ fond 38. „W maleńkiej ubogiej izdebce znalazłem biednego Cypriana, otoczonego przeróżnymi pamiąt¬ kami, studiami, rysunkami, obrazkami. Wszystko tu odbijało charakter człowieka. Nad łóżkiem wisiał bia¬ ły krzyż z drzewa, bez Chrystusowego wizerunku, ale z bardzo starannie odmalowanymi [...] znakami krwi, kędy były przybite ręce, nogi i zraniona leżała głowa. Nigdy podobnego nie widziałem krucyfiksu, a ten zro¬ bił dla mnie może większe wrażenie niż najpiękniejsza figura [...]. Oprócz tego, ze swego Albumu rysunków, artysta wkłada w ramy wiszące naprzeciw łóżka obra¬ zek, wspomnienie jakieś, którym się chce karmić, i zo¬ stawia go kilka tygodni, czasami dłużej, dopóki fanta¬ zja nie przyjdzie odmienić. W innych ramkach zeschłe liście, szczątki jakieś życia". Na początku lat 1860. Norwid sam uznał, że trzeba coś zmienić w swoim lo­ cum, zaprowadzić tam jakiś ład, mimo, że nigdy nie zwracał zbytniej uwagi na zwykłe, „pospolite" rzeczy rekwizyty mieszczańskiego smaku. Tym razem był jed¬ nak zadowolony z nowych mebli i pochwalił się tą od¬ mianą Joannie Kuczyńskiej, której zamierzał nawet przesłać rysunek „mieszkania mego wnętrze przedstawujący, [... ] z obrazem częstochowskim na korynckiej konsoli bardzo poprawnego dłuta, tudzież fraszkami mymi z podróży odległych, całość bardzo miłą czynią¬ cymi - że nie pominę krzeseł i fotelu zupełnie wygod- nego". Wszelako, później wszystko wyglądało już zu¬ pełnie inaczej. Lata siedemdziesiąte były okresem po¬ głębiającego się upadku życiowej kondycji Norwida, zaniedbania, utraty nadziei. W 1875 roku odwiedził poetę Jan Rosen w jego ostatnim mieszkaniu przy rue de Chaillot 49. W swych wspomnieniach zanotował nieżyczliwe uwagi: „Niechętnie chodziłem do Cypria¬ na Norwida, którego poznałem tej zimy, a którego od¬ wiedzaliśmy z Henrykiem Piątkowskim. Mieszkanie je¬ go przedstawiało obraz nędzy i rozpaczy: brud i złe po¬ wietrze panowały tam niepodzielnie. Sam Norwid, sta¬ ry już wówczas i bezzębny, równie niechlujny na sobie, jak wokoło siebie, gwizdał przeraźliwie mówiąc i ział napojami wyskokowymi [...]. Mówił chętnie i obficie, ale mglisto". Norwid przyjaźnił się z wieloma kobietami. Szano¬ wał prawdziwe damy, oddane matki, ofiarne patriotki; szczególnie lubił i cenił te, u których wyczuwał myśl poważną, zdolność do przeżywania autentycznych uczuć i powinowactwo duchowe - Marię Trębicką, Marcelinę Czartoryską, Joannę Kuczyńską, Michalinę Dziekońską-Zaleską, Jadwigę Łuszczewską (Deotymę). Poza niespełnioną miłością do Marii Kalergis sil¬ niejsze związki uczuciowe łączyły go w Paryżu z dwie¬ ma kobietami: Zofią Węgierską i Marią Sadowską. Nie były to jednak stałe, rodzinne „związki domowe", lecz krótkie, trwające niewiele ponad rok miłosne przyjaźnie. Przez wiele lat Norwida prześladowały natrętne myśli o fizycznych i psychicznych cierpieniach ludzi wyrzuconych poza nawias życia, odrzuconych, opusz¬ czonych, niewinnie skazanych i uwięzionych. Te swo¬ je obsesje - wywodzące się ze stałego poczucia zagro¬ żenia i doświadczenia więzienia berlińskiego - wyrażał często w listach, poezji i pracach artystycznych. O wielkich, poniżanych i krzywdzonych ludziach, ta¬ kich jak np. Sokrates, Dante Alighieri, Kolumb, Camoens, Kościuszko czy Mickiewicz (którzy byli dlań prototypami „człowieka wiecznego") pisał w wierszach Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie i Marmur-biały. 24 22 25 26 Wdzięczna Grecjo! - a co się i z Fidiasem stało, Który cię uczył kibić wyginać dostojnie I stąpać jako bogi, duchem czując ciało? Czy on w więzieniu przepadł? Milcjad czy na wojnie? Temistokles, Tucydyd, Cymon... czyż skazani?! Grecjo! - a co się z słodkim Arystydem stało, 23 Który-ć przebaczać uczył, cierpiąc jak wygnani? A stary Focjon, bitwę co wygrywa z chwałą, N i m mu podawasz trucizn?... a Sokrat??... 27 Malował, rysował i rytował też kompozycje przepo¬ jone takimi treściami: Niewinność otoczona potwarzami, Parabola o perłach przed trzodą wieprzów, Niewolni­ cy żydowscy przy budowie, Muzyk niepotrzebny (metafo­ ryczny autoportret), Sforza w więzieniu, Chłopiec w lo­ chu, Więzień w celi, Strażnik, Cela, Sen więźnia, Więzień przykuty do ściany, Kolumb patrzący na kajdany. 46 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPR :: G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E W latach 1875-1876 chory na gruźlicę i pozbawio­ ny środków do życia poeta zwracał się parokrotnie o pomoc do Michała Kleczkowskiego. Ten wykorzystał nadarzającą się sposobność i w styczniu 1877 roku wy­ musił na nim zgodę na przeniesienie się do Zakładu św. Kazimierza. Kleczkowski mieszkał wówczas w Pary¬ żu i zapewne przeszkadzały mu kontakty z ubogim krewnym, który w znoszonym odzieniu pojawiał się w jego eleganckim domu. Norwid, który sam uważał, że jest już „radykalnie zrujnowany", a jego życie jest „zupełną ruiną", sprzedał cały dobytek na pokrycie długów, opuścił ostatnie mieszkanie przy rue de Chaillot i zatrzymał się przelotnie w pracowni Pantaleona Szyndlera przy rue Fontaine St. Georges 42. 9 lutego 1877 roku przeprowadził się do przytułku dla wetera¬ nów prowadzonego przez Siostry Miłosierdzia św. Wincentego ä Paulo w Ivry na peryferiach Paryża, przy rue du Chevaleret 119 (dziś w granicach miasta). Idąc „długim jak nicość korytarzem", dotarł do maleńkiego pokoiku, celki na pierwszym piętrze położonego w ogrodzie pawilonu. Przełożona, matka Teofila Miku¬ łowska, pisała wówczas do Kleczkowskiego, że Norwid przyszedł do nich z miną „bardzo smutną i był trochę zmartwiony, gdy jednak zobaczył swój schludnie urzą¬ dzony pokoik [...] wydał się zadowolony i nawet wie­ lokrotnie podziękował m i " . Ale w rzeczywistości wy­ glądało to nieco inaczej. „Ja po prostu coraz jaśniej wi­ dzę, że się gubię tu. Jestem z ciemnością dni, wilgocią, bólem organu serca i bólem moralnym serca, [ale przecież] oparłem głowę o mury klasztorne dla tanio¬ ści i ciszy [...]. Dom o ósmej wieczór zamknięty, ile¬ kroć obiaduję w mieście, tamże nocować muszę." „Mam nawał ciężarów i kłopotów, które zaczynają mnie spychać do dołu... Gdybym Ci wszystko odkrył, zapłakał byś" - pisał do Bronisława Zaleskiego. W 1882 roku przywykł już do tego miejsca i uznał, że warunki Zakładu nie są tak fatalne jak na początku. „Teraz jest tu lepiej - ale gdy przybyłem była tu Bota¬ ny-Bay" (to jest karna kolonia dla przestępców w A u stralii). Szczególnie boleśnie odczuwał odcięcie od świata i bliskich osób. Został zmuszony do ogranicze¬ nia lub nawet zerwania dawnych „stosunków literac¬ kich, artystycznych i socjalnych". Wypady do miasta z odległego Ivry nastręczały wielu kłopotów, choć za zezwoleniem sióstr, odwiedzał znajomych i obejrzał na przykład ekspozycję Salonu Paryskiego w 1881 roku. Zakłady opieki, przytułki, schroniska - przeznaczo¬ ne dla ludzi niechcianych lub niesamodzielnych - są egzystencjalnym i duchowym terytorium ubezwłasno¬ wolnienia, poddania się narzuconym normom, dyscy¬ plinie, totalnej organizacji życia ograniczającej wol¬ ność jednostki. Owe „społecznie dobroczynne" zastęp¬ cze domy, a w istocie instytucje mieszczące w sobie fa¬ talny syndrom „zamknięcia", są w pewnym stopniu porównywalne z reżimem wojskowym, więzieniem, szpitalem, a nawet sanatorium, a więc z miejscami, w których funkcjonuje podobny system nakazów i ze- spół objawów wymuszonych przez okoliczności czy ko­ nieczności, obywatelski obowiązek, winę i karę, nie­ szczęście czy chorobę. Tu na marginesie warto przypo­ mnieć, jak traumatycznym i wyjątkowym przeżyciem bywały dla suchotników pobyty w szpitalach i sanato­ riach. Mówią o tym koleje życia wielu twórców, a tak­ że literatura i sztuka (na szczęście Chopinowi i Sło­ wackiemu zostały oszczędzone „zbiorowe" kuracje, od­ chodzili we własnych domach). Ludzie skazani na przymus leczenia, np. Franz Kafka, Ludwik de Laveaux, Karol Szymanowski, przeżywali swój los w rozma­ ity sposób - walczyli lub poddawali się rezygnacji. Jed¬ ni czuli się jak w matni, inni akceptowali swój status, oswajali cierpienie, spoufalali się ze śmiercią, a nawet doznawali swoistej fascynacji poczuciem przemijania. W takim wymiarze znalazł się w Davos Hans Castrop. Tomasz Mann przywiódł go na Czarodziejską Górę, która odmieniła jego tożsamość, odebrała dawną „normalną" egzystencję, spowolniła czas i naznaczyła tuberkulozą (którą bohater powieści przyjął niejako z własnej woli i kontemplował przez siedem lat), ale ofiarowała mu dar Epifanii - metafizycznego objawie¬ nia innego, nadzmysłowego świata, ludzi, siły przezna¬ czenia, radości i cierpienia, sensu życia i śmierci. W realnym bytowaniu chory często dramatycznie do¬ świadczał „samego siebie" zarówno w sferze psychiki, jak i własnego ciała, jego bólu i bezsilności. Pisał o tym znakomity rzeźbiarz Henryk Wiciński, który w latach 1930. długo leczył się w zakopiańskim sanatorium. „Beznadziejność do szczytu doprowadzona. Wszystko rozłożone na element bezsiły. Czas posiekany na leżak, jedzenie. Nie można myśleć, to ogólne ramy mego po¬ bytu". Lecz jednak myślał o życiu i sztuce. Pragnął da¬ lej tworzyć i w ostatnich dniach mówił z rozpaczą: „w każdym załamaniu kołdry widzę formę. Przecież ja dopiero zacząłem realizować". Sytuacja Norwida, chorego na gruźlicę, spędzają¬ cego ostatnie lata życia w klasztornym przytułku, przy¬ pomina o ponadczasowej prawdzie, której zasadę wie¬ le lat później sformułował Jean-Paul Sartre, mówiąc, że „piekło to inni". Jak w każdym zbiorowisku, w Za¬ kładzie św. Kazimierza przebywali różni ludzie. Miesz¬ kały tam osierocone dzieci, weterani powstań pol¬ skich, wojskowi i cywile. Wśród starych żołnierzy zna¬ lazło się wielu awanturników, krzykaczy, pieniaczy i ordynusów. Norwid nazywał ich „Scytami", czuł wstręt i lęk wobec ich prostactwa. Tych, którzy byli spokojni, taktowni i uczciwi, a także dobre siostry, miał za „Świętych". Awantury wszczynane przez „Scytów" by¬ ły dlań szczególną udręką. Prosił, by pozwolono mu za¬ czynać posiłki później, kiedy wszyscy już zjedzą, a służ¬ ba zacznie sprzątać ze stołów. Pisała o tym matka M i ­ kułowska: „mamy [tu] niektórych ludzi złośliwych, hałaburdników, napastujących drugich bez przyczyny [...]. Z tymi panami trzeba obchodzić się jak z dziećmi, a raczej wariatami [...]; piszę ten list na tym samym papierze, na którym Norwid prosi, by mógł jeść osob- 2 8 30 29 31 47 �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E no z powodu tych niepokojów, bo choć nie słyszy, ale widzi szamotania, że mało do bijatyki nie dochodzi". Norwid był „genetycznie zakodowany" do działa¬ nia twórczego, musiał więc pisać i malować mimo naj¬ większych trudności. Nie miał pieniędzy, a kiedy bra¬ kowało mu materiałów, rysował zapałkami maczanymi w herbacie. Tworzył sporo akwarel i obrazki olejne, wykonał portret przyjaciela Tomasza Augusta Olizarowskiego (zmarłego w 1879 roku) i wiele rysunków satyrycznych. Nieraz „po dziesięć godzin pracował ciężko". Wśród różnych studiów z tego czasu znalazł się też „reportażowy" rysunek przedstawiający smutne karykatury dwóch „gości" Zakładu św. Kazimierza: Stanisława Czyżkowskiego (emigranta z 1863 roku) w rozmowie czy sprzeczce z jednym ze swoich sąsia¬ dów. I nie był to wcale szkic humorystyczny, ale bole¬ sne i pełne goryczy przedstawienie dwóch starych mężczyzn - być może zapiekłych w złości - ale głębo¬ ko nieszczęśliwych pensjonariuszy przytułku, odartych i wyzutych z godności i prywatności, odzianych w ja¬ kieś domowe czy nocne łachy, rozdeptane kapcie i nie¬ omal błazeńskie czapki. Między 1877 a 1882 rokiem poeta narysował też trzy autoportrety: jeden zwany „biblijnym", a drugi „sygnetowym", z głową ujętą w le¬ wym profilu i brodatym obliczem, przypominającym twarze uduchowionych starców, mędrców, mistrzów, proroków. Najwcześniejszy, pochodzący z 1877 roku powstał w czasie, gdy przenosił się lub był już w zakła¬ dzie; wtedy narysował się en face, z „mojżeszową" gło¬ wą i niewidzącymi oczami zapatrzonymi „w głąb sie¬ bie". Wizerunek ten jest obrazem jakby przyspieszonej starości steranego życiem pięćdziesięciosześcioletniego człowieka, odbiciem jego wewnętrznych rozterek, świadectwem odchodzenia od świata. N a takie rozu¬ mienie owego autoportretu wskazuje też pewien zna¬ mienny szczegół: Norwid trzyma w zdeformowanej dłoni wiotką gałązkę bluszczu. Bluszcz jest rośliną mo¬ gił, lecz jego symboliczne konotacje wiążą się z różny¬ mi pojęciami - z antycznym kultem Dionizosa, z ży¬ ciem i śmiercią, tęsknotą, wegetacją, bezradnością, potrzebą opieki, smutkiem, zapomnieniem, ale też ze zmartwychwstaniem i nieśmiertelnością. W potocz¬ nym odczuciu bluszcz uważany był za zły omen, za ro¬ ślinę pasożytniczą, zabijającą to, co żywe. Dla Norwi¬ da był to przede wszystkim „kwiat grobowy". Czy owa gałązka, którą poeta w oczywisty sposób pokazuje oczom widza, jest znakiem odejścia do przytułku - te¬ go miejsca, które może się stać grobem za życia, ale także - później - przejściem do nieśmiertelności? Pantaleon Szyndler, który był duchowym uczniem, wielbicielem i powiernikiem Norwida, dwukrotnie go malował w tych latach - raz ukradkiem, w czasie gdy ten spał w jego pracowni (w roku 1879) i później, w pierwszej połowie 1882 roku; stworzył wówczas oka­ zały, posągowo upozowany konterfekt autora Stygmatu, o spokojnym „klasycznym" wyrazie, z pewnością wykonany według wskazówek poety, który miał wła32 48 sną wizję idealnego współczesnego portretu. W mnie¬ maniu Norwida, wizerunek wielkiego człowieka - po¬ winien mieć „zupełną grecką spokojność" i przedsta¬ wiać taką osobę w patetycznym geście, ponadczaso¬ wych szatach, z poważną twarzą i oczami „zapuszczo¬ nymi w czczość przestrzeni". I tak właśnie Szyndler zadośćuczynił pragnieniu swego mistrza - który chciał po raz ostatni okazać się współczesnym i potomnym przedstawiając go w „idealnej" postaci natchnionego poety, artysty, myśliciela, proroka. W ostatnich miesiącach życia Norwid jakby „zapa¬ dał się" w sobie. Ostatnim wysiłkiem woli malował jeszcze i pisał. N a początku 1883 roku stworzył trylo¬ gię włoską: Stygmat, „Ad leones!" i Tajemnicę lorda Sin­ gelworth oraz ciepłą, pełną zrozumienia dla zwierząt le­ gendę Ostatnia z bajek. Twórczość poetycką zamknął wierszem Epizod, dedykowanym Juliuszowi Kossakowi. Na parę dni przed śmiercią nie chciał już z nikim roz¬ mawiać, prosił tylko: „zostawcie mnie w spokoju". Zmarł 23 maja 1883 roku o siódmej rano; miał nie¬ spełna 62 lata. Matka Mikułowska opisała ostatnie ty¬ godnie i dni poety: „opuszczony był i biedny Norwid, który więcej ze smutku, tęsknoty i zapomnienia o N i m wielu osób, które on w sercu nosił, przyprawiły go o melancholię, która na koniec śmierć sprowadziła, do czego przyczyniła się jeszcze wielce zupełna głuchota, ta odosobniła Go jeszcze więcej od całego świata. Ostatnie momenta jego były bardzo spokojne: raczej zasnął niż umarł; często płakał, ale nigdy nie wynurzał się przed nikim z uczuciami serca swego, i zdaje m i się, że Go to dobiło". Pogrzeb odbył się 25 maja, po mszy w Zakładzie św. Kazimierza. Na pochówek zebrano składki do Michała Kleczkowskiego, marszałka Teo¬ dora Jełowickiego (który poetę uwielbiał) i rodziny Dybowskich. Norwida pochowano na małym cmenta¬ rzu w Ivry, w osobnej mogile wykupionej na lat pięć do 25 maja 1888 roku. Po wygaśnięciu koncesji prze¬ niesiono jego szczątki do wspólnego grobu polskiego w Montmorency (dywizja I I I , rząd 9), z opłatą opiewa­ jącą na lat piętnaście, do 26 listopada 1903 roku. W roku 1904 ponownie zakłócono mu spokój: prochy poety złożono w małej trumience, a według innej rela¬ cji w „zwykłym pudle", we wspólnym grobie domowni¬ ków Hôtel Lambert na tymże cmentarzu. Ostatni grobowiec na powązkowskim cmentarzu komunalnym w Warszawie, to już tylko puste miejsce, które w 1966 roku symbolicznie przypisano pamięci autora Vade¬ -mecum. W roku 2001, kiedy to obchodzono w kraju 180 rocznicę urodzin Norwida, złożono w krypcie na Wawelu urnę z ziemią zebraną z jego trzeciej, zbioro¬ wej mogiły w Montmorency. 3 3 34 35 Więc mniejsza o to, w jakiej spoczniesz urnie, Gdzie? kiedy? w jakim sensie i obliczu? Bo grób Twój jeszcze odemkną powtórnie, Inaczej będą głosić Twe zasługi I łez wylanych dziś będą się wstydzić, �Aleksandra Melbechowska-Luty • OPRZEĆ G Ł O W Ę O M U R Y K L A S Z T O R N E A lać ci będą łzy potęgi drugiej 18 Ci, co człowiekiem nie mogli Cię widzieć... O propozycji wydania Quidam, zob. List Norwida do Zygmunta Krasińskiego z 3 I I I 1858, Pwsz., t. 8, 1971, s. 334-335; wypo­ 36 wiedź Krasińskiego cytuję według komentarza J. W. Gomulickiego, tamże, s. 545. W ostatnich dniach życia Norwida troskliwie czu¬ wał przy jego łożu, weteran powstania listopadowego, Michał Zaleski. W piątek, 22 maja, chory musiał do¬ tkliwie odczuwać chłód, gdyż zwrócił się do Zaleskie¬ go słowami: „przykryjcie mnie lepiej". W tej prośbie objawiła się jakaś niewytłumaczalna cząstka tajemne¬ go, metafizycznego przeczucia, że jego życie i twór¬ czość zostaną także „przykryte" lub, jeśli wolimy, „za¬ kryte" na długie lata. 19 Norwid. Z dziejów recepcji twórczości, op. cit., s. 44, 49, 53, 95, 2 0 Rozmowy [O Norwidzie], Pwsz., t. 11, 1976, s. 473-474 i 573 2 1 List do Józefa Bohdana Zaleskiego z sierpnia-września 99, 100, 103-105. (komentarz J. W. Gomulickiego). 1854, Pwsz., t. 8, 1971, s. 225. 2 2 O pobycie poety w Ameryce zob.: W. Folkierski, Norwidowe in¬ ferno amerykańskie, [w:] Norwid żywy. Książka zbiorowa, Londyn 1962, s. 40-70; J. W. Gomulicki, Kalendarz biograficzny C. Nor­ wida, op. cit., s. 73-77; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz..., op. cit., s. 107-113. 2 3 J. I . Kraszewski, Kartki z podróży 1858-1864, t. 2., Warszawa 2 4 List do Joanny Kuczyńskiej z lutego-marca 1862, Pwsz., t. 9, 2 5 J. Rosen, Wspomnienia 1860-1925, spisała A n n a Leo, Warszawa 2 6 J. W. Gomulicki, Kalendarz biograficzny C. Norwida, op. cit., s. 1874, s. 316. Przypisy: 1971, s. 17-18. 1 [Wędrowny Sztukmistrz], [w:] Cyprian Norwid, Pisma wszystkie, zebrał tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył Ju­ 1933, s. 66-67. liusz W. Gomulicki, t. 3, Warszawa 1971, s. 71-76. Dalej cytu­ 2 ję: Pwsz, tom, rok. 111-116, 130-135; Tenże, Ostatni romans Norwida, O pojęciu ruiny w twórczości Norwida zob.: T. Makowiecki, 1967, nr 17, s. 6. Stygmat ruin w twórczości Norwida, „Droga", 1933, s. 1146¬ 2 7 1147; K. Wyka, Cyprian Norwid. Poeta i sztukmistrz, Kraków 1948, s. 102-106; S. Brzozowski, Próba, [w:] S. Brzozowski, Kul­ chowska-Luty, Sztukmistrz... , op. cit., s. 258-261. 2 8 wstępem opatrzył A . Walicki, Warszawa 1973, s. 149-165; J. Cyt. za: J. W. Gomulicki, Między „Scytami" a „Świętymi". Na marginesie nieznanego listu Norwida, „Poezja", 1970 nr 1, s. 12. Trznadel, Czytanie Norwida, Próby, Warszawa 1978, s. 89-107; 2 9 Norwid. Listy do Bronisława Zaleskiego, Mieczysława Geniusza, Augu¬ sta Cieszkowskiego i Leonarda Niedźwieckiego z lat W setną rocznicę śmierci poety, materiały sesji, 27-29 X 1983, re­ 1877, 1878, 1879 i 1882, Pwsz., t. 10, 1971, s. 109, 113, 118, 119, dakcja naukowa i wstęp S. Burkot, Kraków 1991, s. 59-75; Taż 129, 180. sama, Terytorium ruin. Ruina jako obraz i temat romantyczny, Kra­ 3 0 ków 1993, s. 128-131; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz. Cyt. wg Wystawa rzeźby i rysunku Henryka Wicińskiego (1908¬ 1945), „Zachęta", Warszawa 1962, wstęp i opracowanie katalo¬ Twórczość artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwida, Warsza¬ gu M . Kosińska, s. nlb.; M . Jarema, Henryk Wiciński, „Głos Pla¬ wa 2001, s. 247-254. 3 Pwsz., t. 1, 1971, s. 100. O wątkach opuszczenia, odrzucenia i uwięzienia w twórczości Norwida, zob. A . Melbe- tura i życie. Zagadnienia sztuki i twórczości w walce o światopogląd, G. Królikiewicz, Spojrzeć okiem artysty, [w:] Cyprian Marmur-biały, „Stolica", styków", 1947, grudzień, s. 41-43. Rzecz o wolności słowa, Pwsz., t. 3, 1971, s. 616. 3 1 List do siostry Bronisławy Studniarskiej z 1880 lub 1881 roku, 4 Pięć zarysów, Ruiny, Pwsz., t. 3, 1971, s. 489. 5 Rzecz o wolności słowa, op. cit., s. 602. 6 To rzecz ludzka!..., Pwsz., t. 1, 1971, s. 63. 7 Rzecz o wolności słowa, op. cit., s. 617. 8 [Pierwszy list, co mnie doszedł z Europy], Pwsz., t. 1, 1971, s. 219. artysty, który miałby portretować niedawno zmarłego generała 9 Wszystkie dane życiorysowe i informacje o adresach Norwida Władysława Zamoyskiego; zob. O portrecie i przeznaczeniu je¬ opieram na ustaleniach J. W. Gomulickiego zestawionych w: go..., Pwsz., t. 6, 1971, s. 479-480 i t. 7, 1973, s. 593 (komen¬ Kalendarz biograficzny Cypriana Norwida i Itinerarium Pwsz., t. 10, 1971, s. 152. 3 2 Cyt. za: J. W. Gomulicki, Między „Scytami" a „Świętymi", op. cit., s. 14. 3 3 W 1868 roku Norwid sformułował oryginalną „instrukcję" dla tarz J. W. Gomulickiego). Norwida, Pwsz., t. 11, 1976, s. 7-197. Zob. też: J. W. Gomulicki, Norwid 3 4 List Teofili Mikułowskiej do Michaliny Zaleskiej z 7 V I 1883, w Warszawie. Wybrane partie biograficzne, „Rocznik Warszaw­ cyt. za: Pwsz., t., 10, 1971, s. 284 (komentarz J. W. Gomulickie- ski", 1990, s. 131-204. go). 1 0 Do Bronisława Z., Pwsz., t. 2, 1971, s. 239. 11 Notatka Norwida na akwarelowej kopii obrazu M a t k i Boskiej 3 5 J. W. Gomulicki, Cztery groby Norwida, „Odra", 1983, nr 7-8, s. 47-56. wklejonej do „Książki pamiątek" poety, wł. Biblioteka Narodo­ 3 6 [Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie], Pwsz., t. 1, 1971, s. 236 i t. 2, wa, sygn. I 6296. 1971, s. 357 (komentarz J. W. Gomulickiego). Cytowany tu 12 J. Cybis, Norwid jako plastyk, mpis w Bibliotece Narodowej, fragment wiersza poświęcony jest pamięci Adama Mickiewicza, sygn. I V 6336, s. 6. którego ciało przewieziono z Marsylii do Paryża 9 I 1856 roku 13 Pożegnanie, Pwsz., t. 1, 1971, s. 51. na nabożeństwo żałobne do kościoła św. Magdaleny. Równocze¬ 14 List do Adama Potockiego z 16 V I I 1870, Pwsz., t. 9, 1971, s. śnie, w naszym dzisiejszym odczuciu, strofy te jawią się jako pro¬ 459. rocza wizja Norwida odnosząca się do jego własnych, pośmiert¬ 15 List do Cezarego Platera z 1 IX 1846, Pwsz., t. 8, 1971, s. 41. nych losów. 1 6 List do Marii Trębickiej z 21-23 lutego 1854, Pwsz., t. 8, 1971, 17 Listy Zygmunta Krasińskiego do Delfiny Potockiej z 8 i 25 stycz¬ s. 207. nia 1848. Cyt. za: Norwid. Z dziejów recepcji twórczości, wybór tekstów, opracowanie i wstęp M . Inglot, Warszawa 1983, s. 40¬ 42. 49 �