https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d634cc4071b1d6dfcba5b003394cfc9a.pdf 99b9360c477b1918923dc0d7abf64d76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3482 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3264 Title A name given to the resource Postać Żyda w polskiej rzeźbie ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.219-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg-Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Goldberg — Mulkiewicz POSTAĆ ŻYDA W POLSKIEJ RZEŹBIE LUDOWEJ I I . 1. U l k ł o d o w y z głową Żyda, Jazowsko, woj. n o w o s ą d e c k i e (obecnie wł. Muz. Etnograf. Kraków). Jak wskazuje t y t u ł , tematem tego a r t y k u ł u jest recepcja postaci Ż y d a w ś w i a d o m o ś c i ludowych r z e ź ­ biarzy. Zagadnienie to w i ą ż e się oczywiście ze złożoną problematyką stereotypu „obcego" w społeczności 0 z r ó ż n i c o w a n y m s k ł a d z i e etnicznym. Jest przyczyn­ kiem do tego zagadnienia i t e n fakt zwalnia mnie od konieczności analizowania przyczyn, jakie w p ł y n ę ł y na u k s z t a ł t o w a n i e s i ę stereotypu Ż y d a w kulturze ludo­ wej *. G w o l i prawdzie dodajmy, że n a l e ż a ł o b y nawet mówić nie o jednym, a o k i l k u stereotypach funkcjo­ nujących w r ó ż n y m czasie, w r ó ż n y c h grupach spo­ łecznych. R e a l i z u j ą s i ę one inaczej w tekstach pieśni 1 przysłów, inaczej w zwyczajach i o b r z ę d a c h i jeszcze inaczej w rzeźbie. O stereotypie Ż y d a w folklorze ust­ nym p i s a ł a m niedawno na ł a m a c h „ L i t e r a t u r y L u d o ­ wej" , p o s t a ć Ż y d a w w i d o w i s k a c h j a s e ł k o w y c h (he­ rodach), zapustnych etc. omawiana b y ł a niejednokrot­ nie w pracach o folklorze o b r z ę d o w y m i widowisko­ w y m . W y o b r a ż e n i e Ż y d a p e ł n i w nich r o l ę w y z n a ­ czoną przez scenariusz i r o l i tej p o d p o r z ą d k o w a n y jest zarówno w y g l ą d postaci, j a k i j e j zachowanie. Nato­ miast w rzeźbie t w ó r c a ma znacznie w i ę k s z e m o ż l i ­ wości samodzielnego k s z t a ł t o w a n i a koncepcji postaci. Nawet wtedy, gdy temat jest m u podpowiedziany, nie narzuca m u (jak w obrzędzie) d y r e k t y w co do sposobu jego realizacji. Rzeźba daje t e ż n i e p o r ó w n a n i e w i ę k s z ą możliwość indywidualizacji postaci n i ż zabawka, w k t ó r e j celem w y k o n a w c y było osiągnięcie przy m i n i ­ m a l n y m w k ł a d z i e pracy maksymalnego efektu komicz­ nego, zwłaszcza przy w y k o r z y s t a n i u możliwości rucho­ wych. 2 8 O m a w i a j ą c p o s t a ć Ż y d a w rzeźbie ograniczamy pole naszych z a i n t e r e s o w a ń do stosunkowo k r ó t k i e g o okresu. Tradycyjna rzeźba przeznaczona dla ś r o d o w i s ­ ka chłopskiego m i a ł a bowiem niemal w y ł ą c z n i e cha­ rakter k u l t o w y , a pierwsze p r z y k ł a d y wprowadzenia t e m a t y k i ś w i e c k i e j , rodzajowej, historycznej, fantas­ tycznej, p o j a w i a j ą się dopiero w latach trzydziestych. W y j ą t e k s t a n o w i ł y f i g u r k i j a s e ł k o w e (szopkowe) o k t ó ­ r y c h jednak nie piszę, p o n i e w a ż podobnie j a k w ob­ r z ę d a c h — m i a ł y u s t a l o n ą rolę, a co za t y m idzie s t y p i z o w a n ą f o r m ę ujęcia. D r u g i m w y j ą t k i e m , k t ó r y j u ż wchodzi w zakres tematyczny tego a r t y k u ł u są ule figuralne, o k r e ś l a n e przez Tadeusza Seweryna m i n nem ludowej r z e ź b y m o n u m e n t a l n e j . P r z y s t ę p u j ą c do o m ó w i e n i a znanego m i m a t e r i a ł u c h c i a ł a b y m podjąć p r ó b ę odpowiedzi na istotne pyta­ nia: 1 jakie pobudki k i e r o w a ł y r z e ź b i a r z a m i przy wyborze tematu Ż y d a ; 2 jakie elementy i cechy dawnej społeczności ż y d o w s ­ kiej (a w i ę c i postaci Żyda) pozostały w pamięci r z e ź b i a r z y i z n a l a z ł y w y r a z w i c h pracach. Zacznijmy od wspomnianych j u ż u l i figuralnych, w nich bowiem n a j w c z e ś n i e j (bo jeszcze zapewne w I I połowie X V I I I w.) -pojawiła się tematyka świecka, r o ­ dzajowa '— a m . i n . p o s t a ć Ż y d a . Najbardziej znana jest p o s t a ć chasyda, skupionego nad t r z y m a n ą w dło­ niach k s i ą ż k ą (ił. 10). Pochodzi ona z Zabierzowa, a znajduje się obecnie w zbiorach i ekspozycji Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Rzeźbiona w jednym klocu p o s t a ć n a l e ż y do mistrzowskich osiągnięć p o l 4 5 6 219 �7 skiej rzeźby l u d o w e j . Poza t y m ulem nie z a c h o w a ł y się inne p r z y k ł a d y całych postaci Żyda. Czy i s t n i a ł y ? Być może, ale trudno sobie w y o b r a z i ć , aby m o g ł y p r z e t r w a ć okres okupacji, eksterminacji Ż y d ó w , pro­ gramowego antysemityzmu, podobnie j a k inne „poli­ tycznie neutralne" f i g u r y p r z e d s t a w i a j ą c e zakonnika, niedźwiedzia, narzeczonych, T u r k a , szlachcica. Zacho­ w a ł o się natomiast k i l k a (jeśli nie k i l k a n a ś c i e ) d u ż y c h , t r o c h ę groteskowych przez przerysowanie r y s ó w , głów Ż y d ó w w kapeluszach ( i l . 1). G ł o w y te umieszczano na ulach k ł o d o w y c h . Pochodziły wszystkie z p o ł u d n i o ­ wej i p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j części k r a j u . Znamy też dwie p ł a s k o r z e ź b i o n e głowy Ż y d ó w umieszczone na u l u skrzynkowym z Bobrowej. O p e r u j ą c tak s k ą p y m m a t e r i a ł e m , a do tego ano­ nimowym, pozbawionym wszelkich komentarzy, czy to ustnych czy pisanych, trudno jest o d p o w i e d z i e ć na pierwsze z postawionych p y t a ń . Seweryn, r o z p a t r u j ą c m a g i c z n ą rolę rzeźb, ustawionych w pasiekach s k ł o n ­ ny b y ł w ł a ś n i e w t y m k o n t e k ś c i e t ł u m a c z y ć w y b ó r postaci Żyda. M i a ł a ona — w m y ś l takiej interpre­ tacji — z a p e w n i ć pasiece dostatek , Żyd uchodził bo­ wiem w n i e k t ó r y c h okolicach za synonim bogactwa. M o t y w a c j ę t a k ą p o t w i e r d z a ł o b y m.in. znane p r z y s ł o ­ wie: „Gdzie są żydki, t a m s ą d y d k i " ' , j a k też i po­ wiązanie w obrzędach dorocznych postaci Żyda z funkcją w e g e t a t y w n ą . Oczywiście m o ż l i w e były również inne uzasadnienia, w pasiekach stawiano f i ­ gury i n t r y g u j ą c e s w ą o d m i e n n o ś c i ą , a nawet egzotyką. Miały przecież działać na w y o b r a ź n i ę okolicznych mieszkańców, ś w i a d c z y ć o fantazji właściciela. Ż y d w y w o ł y w a ł zapewne w ś r ó d p r z y g l ą d a j ą c y c h się pasie­ ce podobne w r a ż e n i e jak postacie Adama i Ewy, T u r k a czy Zagłoby. Po I I wojnie postać Ż y d a pojawia się parokrotnie w ulach figuralnych, ale j u ż na prawach r e l i k t u , na­ ś l a d o w n i c t w a starych u l i . Nigdy nie służyły i nie m i a ł y służyć swej podstawowej f u n k c j i — ula, sta­ nowiąc jedynie przedmiot p o ż ą d a n y ze w z g l ę d u na swe walory estetyczne (ule H e n r y k a Wierzchowskiego z Zawidza, sprzedawane w Cepelii) i poznawcze (np. w ekspozycji Muzeum Wsi w Radomiu, Muzeum Pszczelarstwa w S w a r z ę d z u ) . 8 ł 0 W ludowej rzeźbie figuralnej po ostatniej wojnie p o s t a ć Ż y d a pojawia się stosunkowo często. Nie na­ w i ą z u j e jednak do w z o r ó w dawnych, z okresu d w u ­ dziestolecia. Stereotyp Ż y d a , w y s t ę p u j ą c y w innych dziedzinach ludowej twórczości (zwłaszcza w folklo­ rze), w r z e ź b i e nie m ó g ł się u k s z t a ł t o w a ć i u t r w a l i ć , z tej prostej przyczyny, że r z e ź b a ta, j a k j u ż o t y m b y ł a mowa, aż do I I w o j n y służyła niemal wyłącznie celom k u l t o w y m . P o s t a ć Ż y d a pojawia się w i ę c w niej dopiero wtedy, gdy p r z e s t a ł a istnieć społeczność ży­ dowska a ź r ó d ł e m wiedzy o niej s t a ł a się pamięć, a nie b e z p o ś r e d n i a obserwacja. Wzorce postaci stają się historyczne, wraz z c a ł y m balastem tego zjawiska — j a k idealizacja przeszłości, z a p a m i ę t y w a n i e poje­ dynczych, najbardziej charakterystycznych cech, a za­ cieranie się innych. Ta w ł a ś c i w o ś ć przybiera z biegiem lat na sile. Ponadto, o czym będzie jeszcze mowa, t r a ­ gedia okupacji p o z o s t a w i ł a w m e n t a l n o ś c i n i e k t ó r y c h t w ó r c ó w t r w a ł y ślad, widoczny r ó w n i e ż w wyborze t e m a t y k i r z e ź b i w sposobie ich ujęcia. Wiąże się to ze s p r a w ą motywacji, przemianami, jakie zaszły w f u n k c j i rzeźby ludowej. Ogólnie i s k r ó ­ towo m o ż n a powiedzieć, że z c h w i l ą gdy przestano rzeźbić dla społeczności wiejskiej przedmioty k u l t u , za­ s a d n i c z ą r o l ę w twórczości zaczęły o d g r y w a ć d w a mo­ t y w y : c h ę ć rzeźbienia, a w n i e k t ó r y c h przypadkach w r ę c z potrzeba wypowiedzenia m y ś l i i odczuć, oraz z a m ó w i e n i a ze strony nowego, nie — wiejskiego odbiorcy. Z a m ó w i e n i e , czasem f o r m u ł o w a n e b e z p o ś r e d ­ nio (z s u g e s t i ą tematu), częściej p o ś r e d n i o — pod w p ł y w e m obserwowania co r o b i ą i n n i , co jest nagra­ dzane, co się podoba nabywcom, co zyskuje przychyl­ ne oceny komisji w Cepelii, j u r y k o n k u r s ó w etc. Tak w i ę c obok przyczyn emocjonalnych, k t ó r e s p r a w i a j ą , iż n i e k t ó r z y t w ó r c y p o d e j m u j ą temat ż y d o w s k i , istnieją i m o t y w y n a t u r y komercyjnej, k t ó r y c h rola wydatnie zwiększa się w k o ń c u lat sześćdziesiątych. Powtarza­ jące się z a m ó w i e n i a na „ ż y d ó w " , zainteresowanie t y m tematem, z a r ó w n o poszczególnych zbieraczy sztuki l u ­ dowej j a k t e ż instytucji handlowych (zwłaszcza B H Z „Desa") p o b u d z i ł o i u k i e r u n k o w a ł o i n w e n c j ę rzeźbia­ rzy. Oczywiście w y o b r a ż e n i e Ż y d a ulega w ó w c z a s k o n wencjonalizacji, podczas gdy w przypadku twórczości I I . 2. Żyd, drewno polichr., w y k . M a r i a n Adamski, Sobiska, w o j . siedleckie. I I . 3. M o d l ą c y się chasyd, drew­ no, w y k . H e n r y k Wierzchowski, Zawidz Kościelny, w o j . sierpeckie. I I . 4. Żyd polski, drewno polichr., w y k . Jan M a l i k , Rybna, w o j . krakowskie. 220 �wychodzącej z motywacji w e w n ę t r z n y c h sposób przed­ stawienia tematu jest znacznie bardziej zróżnicowany, nawet wtedy, gdy rzeźbiarz stawia sobie za cel jedy­ nie utrwalenie pamięci świata, k t ó r y tak nagle i t r a ­ gicznie zginął. Chęć utrwalenia wartości historycznych, tego co już nie istnieje, d o m i n o w a ł a w twórczości Ignacego K a raińskiego z Oraczewa koło Ł ę c z y c y . D z i w n y m zbie­ giem okoliczności jedna z pierwszych jego r z e ź b przed­ stawiająca w ę d r o w n e g o handlarza ż y d o w s k i e g o t r a f i ł a do witryny sklepu Cepelii w N o w y m Jorku, gdzie zobaczył ją i kupił były mieszkaniec Łęczycy. Ude­ rzony trafnym ujęciem postaci n a p i s a ł list do r z e ź b i a ­ rza, dziękując mu za wykonanie rzeźby, k t ó r a przypo­ mniała mu w ł a s n e dzieciństwo i nie istniejący już, zniszczony przez w o j n ę świat, w k t ó r y m w z r a s t a ł * . Wiadomość, że dzieła jego d o c i e r a j ą a ż za ocean i tam spotykają się z odzewem, p o r u s z y ł a niezwykle K a mińskiego i przekonała go o słuszności w y b r a n e j drogi. Stała się także impulsem i n s p i r u j ą c y m powstanie ca­ łej serii postaci Ż y d ó w w t r a d y c y j n y c h strojach, k t ó r e autor zapamiętał z lat swojej młodości. T ę s a m ą mo­ tywację, posuniętą jeszcze dalej aż do potrzeby portre­ towania znanych a n i e ż y j ą c y c h j u ż osób, w i d z i m y w twórczości innych r z e ź b i a r z y . N a l e ż y do nich Józef P i ­ łat, który rzeźbi miejscowy Sklepik ż y d o w s k i w Dębs­ kiej Woli (il. 9) i ustawia w n i m znane sobie posta­ cie kupca, jego córki i zięcia, k t ó r y c h nawet nazywa po imieniu. R ó w n i e ż S t a n i s ł a w Ciszek z O s t o j o w i , rzeźbiąc postać kupca Feldmana ( i l . 6), obdarza go znanymi sobie autentycznymi c e c h a m i . C h ę ć uwiecz­ nienia z a p a m i ę t a n e j , o d r ę b n e j z u p e ł n i e k u l t u r y ż y ­ dowskiej, spotykamy u w i e l u r z e ź b i a r z y i niemal wszyscy z nich n a w i ą z u j ą do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Jedynie W a c ł a w C z e r w i ń s k i ze Swinicy, r z e ź b i ą c posta­ cie Żydów, zwraca się k u latom z a g ł a d y tej społecz­ ności. Prace jego p r z e d s t a w i a j ą Ż y d ó w w tradycyj­ nych ubiorach, t a k i c h jakie z a p a m i ę t a ł sprzed wojny, ale komentarz s ł o w n y artysty n a w i ą z u j e najczęściej do późniejszego okresu. P o k a z u j ą c r z e ź b ę p r z e d s t a w i a j ą c ą mężczyznę o skupionym wyrazie twarzy, m ó w i ł : „... on jest taki p o w a ż n y , bo wie, że go z a m k n ą do getta". Inną rzeźbę, p r z e d s t a w i a j ą c ą p a r ę starszych, s p o g l ą d a ­ 11 l ls j ą c y c h na siebie osób, o p a t r z y ł komentarzem „To jest Ż y d i Ż y d ó w k a , oni się żegnają bo w gettcie zostaną rozdzieleni i pewno się j u ż nigdy nie z o b a c z ą " . Sce­ ny przedstawione przez C z e r w i ń s k i e g o odnoszą się więc tematycznie do okresu okupacji, chociaż ikonograficz­ nie r z e ź b y n a w i ą z u j ą do okresu wcześniejszego. Stano­ w i ą one i l u s t r a c j ę t y p o w y c h m i e s z k a ń c ó w biednych dzielnic przedwojennej Łodzi, w ich tradycyjnych stro­ jach i r z e ź b i a r z nie dodaje do nich r e k w i z y t ó w zwią­ zanych z życiem Ż y d ó w w czasie okupacji (np. żółtej gwiazdy Dawida na plecach). C z e r w i ń s k i na pewno z n a ł te r e k w i z y t y i b y ł y one na tyle wyraziste, że m u s i a ł je z a p a m i ę t a ć , p o n i e w a ż jednak u z n a w a ł je za przejściowe, p o m i j a ł je w swoich rzeźbach. T w o r z y ł r ó w n i e ż prace, w k t ó r y c h p r z e d s t a w i a ł sceny z okresu eksterminacji Ż y d ó w , np. dramatyczny w wyrazie ostatni p o ż e g n a l n y uścisk z c ó r k ą ( i l . 8). W szerokim wachlarzu t e m a t y k i świeckiej, a ściś­ lej historycznej, postać Ż y d a zajmuje szczególną po­ zycję przede wszystkim dlatego, że konkretny charak­ ter z a p a m i ę t a n e g o wzorca p o d s u w a ł artystom r o z w i ą ­ zania ikonograficzne. Rzadziej spotykamy wspomniane w y ż e j łączenie rzeźbionej postaci Ż y d a z konkretnym, znanym osobiście r z e ź b i a r z o w i człowiekiem. Najczęś­ ciej artysta l u d o w y stara się p r z e d s t a w i ć nie istnie­ jący już ś w i a t w całej o d m i e n n o ś c i i b a r w n o ś c i jego k u l t u r y . Jest rzeczą oczywistą, że poszczególni autorzy t w o r z ą r z e ź b y o cechach charakterystycznych dla swo­ jej twórczości. Nas interesuje t u przede wszystkim o d p o w i e d ź na pytanie, jakie cechy charakteryzujące Ż y d ó w z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i rzeźbiarzy, k t ó r e z nich w y d a ł y się i m najistotniejsze, a najczęściej pod­ k r e ś l a n e s k ł a d a j ą się na współcześnie funkcjonujący stereotyp postaci Ż y d a . W stosunkowo bogatym materiale b ę d ą c y m do na­ szej dyspozycji, uderza przede wszystkim to, że za­ c h o w a ł się w p a m i ę c i t w ó r c ó w zespół cech antropolo­ gicznych, charakterystycznych dla ludności semickiej. T w ó r c y ludowi, nie p o s ł u g u j ą c się bynajmniej u j ę ­ ciami o charakterze k a r y k a t u r a l n y m , niemal zawsze p o d k r e ś l a j ą d u ż y nos, duże, czasami odstające uszy i wyraziste oczy postaci. Rysy twarzy Żydów zazna­ czone są zawsze w y r a ź n i e , a niekiedy, np. u Wiktora u II. 5. W ę d r o w n y handlarz, glina wypalana, w y k . K l a r a Prillowa. Kcynia, w o j . bydgoskie. 11. b'. Żyd, drewno polichr., w y k . S t a n i s ł a w Ciszek, Ostojów, w o j . kieleckie. I I . 7. Karczmarz, drewno, w y k . W ł a d y s ł a w Naumiuk, Bielsk Pódl., w o j . białostockie. 221 �sztuki ludowej, ale j u ż nie jako zabawki, lecz jako r z e ź b k i p e ł n i ą c e przede wszystkim funkcje estetyczna. K a r y k a t u r a l n e ujęcie t w a r z y Ż y d a w y s t ę p u j e r ó w ­ nież w d a w n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h maskach o b r z ę d o ­ wych. W i ą ż e się to z i c h f u n k c j ą , z ustawieniem pos­ taci Ż y d a w w i d o w i s k u . Kontynuacja t r a d y c y j n y c h f o r m twórczości sprzyja w y t w a r z a n i u się s c h e m a t ó w , k t ó r e w trakcie powielania p r z y j m u j ą p r z e w a ż n i e for­ m ę s t e r e o t y p o w ą , a niekiedy w r ę c z karykaturalną. W p ł y w a ł na to, np. w zabawce, fakt iż stereotyp t a k i k s z t a ł t o w a ł się przed w o j n ą na wzorach antysemic­ k i c h p u b l i k a c j i . Natomiast w powojennej rzeźbie pod­ jęcie t e m a t y k i ż y d o w s k i e j n a s t ą p i ł o w okresie, kiedy wzory takie nie b y ł y j u ż znane, a w k a ż d y m razie u t r a c i ł y siłę perswazji. T w ó r c y o d w o ł u j ą się do w ł a s ­ nych d o ś w i a d c z e ń , do z a p a m i ę t a n y c h sytuacji, do zna­ nych sobie k o n k r e t ó w . Rzeźby w s p ó ł c z e s n e m ó w i ą więc przede wszystkim o t y m , co z a c h o w a ł o się w p a m i ę c i t w ó r c ó w , a na sposób interpretacji postaci Ż y d a r z u ­ tuje obecny stosunek emocjonalny do tego tematu. Dlatego też w e w s p ó ł c z e s n y c h r z e ź b a c h nie w y s t ę p u j ą takie elementy dawnego stereotypu j a k np. garb. A przecież w o b r z ę d a c h ludowych, zwłaszcza w daw­ n y m weselu, p o s t a ć garbatego Ż y d a p o j a w i a ł a się bar­ dzo c z ę s t o , a do ustalonego r y t u a ł u n a l e ż a ł o w y ­ ś m i e w a n i e garbu i bicie po n i m . R ó w n i e ż nie wszystkie elementy s t r o j u w y s t ę p u j ą we w s p ó ł c z e s n y c h r z e ź b a c h . Z a c h o w a ł się najlepiej za­ pewne u t r w a l o n y w p a m i ę c i s t r ó j codzienny, charakte­ rystyczna d ł u g a kapota i o b o w i ą z u j ą c e nakrycie głowy. S t r ó j przedstawiony w znanych m i pracach nie ma jednolitego charakteru, co t ł u m a c z y się t y m , że od­ zwierciedla on r ó ż n e odmiany noszonego w Polsce ubioru chasydzkiego. Bardzo rzadko w y s t ę p u j e strój o d ś w i ę t n y , na pewno przecież znany r z e ź b i a r z o m . S ą ­ dzę, że w y n i k a to z chęci przedstawienia Ż y d a w jego t y p o w y m odzieniu, t y p o w y m zachowaniu. Tak np. zu­ p e ł n i e nie spotyka się w y o b r a ż e ń Ż y d ó w w strojach m o d l i t e w n y c h (tzw. t a ł e s a c h czy filakteriach) choć o w i ­ nięci w duże, b i a ł e szale mężczyźni, zgromadzeni w p i ą ­ tek czy sobotę rano w o k ó ł miejscowej synagogi, t w o ­ r z y l i charakterystyczny obraz dla m a ł y c h miasteczek (zwłaszcza na terenie Małopolski). S t r ó j t a k i w y s t ę p u j e natomiast w zabawce emausowej. M o ż n a więc powie­ dzieć, że powojenni r z e ź b i a r z e , p r z y w o ł u j ą c dla w s p ó ł ­ czesnych wizerunek dawnego, ortodoksyjnego Żyda, p o s ł u g i w a l i się a t r y b u t a m i Charakterystycznymi a za­ razem t y p o w y m i , p o m i j a j ą c szczegóły czy ujęcia mo­ gące w y w o ł a ć efekt komiczny, d y s k r y m i n u j ą c y . Nato­ miast w zabawce p r z e c h o w a ł się d a w n y schemat pos­ taci m o d l ą c e g o się Ż y d a , j u ż nie n a l e ż ą c y do w s p ó ł ­ cześnie przedstawianego stereotypu. 16 I I . 8. Ostatni pożegnalny uścisk z córką, drewno polichr., wys. 20 cm. W y k . W a c ł a w C z e r w i ń s k i , Ś w i n i c a , w o j . łódzkie. Ć w i e r z y k a z Myślenic są owe rysy nawet nieco prze­ rysowane co wzmaga ekspresyjny wyraz, nie przecho­ dząc jednak w ujęcie groteskowe czy k a r y k a t u r a l n e . Z k a r y k a t u r a l n y m ujęciem twarzy s p o t k a ł a m się je­ dynie dwukrotnie, raz b y ł a to rzeźba z okresu m i ę ­ dzywojennego, drugi raz w s p ó ł c z e s n a figura w y k o n a ­ na przez L u d w i k a Kubaszczyka z Istebnej . W obu przypadkach mamy do czynienia ze z b l i ż o n y m po­ dejściem do tematu, p o d k r e ś l e n i e m dużego nosa, w y ­ ł u p i a s t y c h oczu, w p ó ł o t w a r t y c h ust opatrzonych jed­ n y m t y l k o zębem. Wzorce tego rodzaju k r ą ż y ł y z w ł a s z ­ cza w prasie antysemickiej okresu m i ę d z y w o j e n n e g o i t a m zapewne n a l e ż a ł o b y s z u k a ć p i e r w o w z o r ó w t a k i c h ujęć. W zdecydowanej większości r z e ź b w y s t ę p u j ą t a k ­ że charakterystyczne a t r y b u t y dawnych „ c h a ł a t o w y c h " Żydów, oczywiście m ę ż c z y z n (bo rzeźbiono w zasadzie tylko ich postacie) — j a k np. broda i pejsy, a t a k ż e charakterystyczne elementy u b i o r u — j a r m u ł k a czy chałat. O ile jednak granica k a r y k a t u r y nie zostaje w rzeźbie przekroczona, to inaczej się dzieje w zabaw­ kach p r z e d s t a w i a j ą c y c h Ż y d ó w . F i g u r k i takie, z w ł a s z ­ cza m a j ą c e śmieszyć widza (np. Ż y d u c i e k a j ą c y przed pieskiem, muzykant t r z ę s ą c y głową, Ż y d k i w a j ą c y się podczas modlitwy) cechuje często k a r y k a t u r a l n e po­ traktowanie r y s ó w twarzy. Jeszcze w ostatnich latach m o ż n a było s p o t k a ć takie f i g u r k i na o d p u ś c i e emausow y m w Krakowie, kupowane c h ę t n i e przez zbieraczy 15 222 Analizowany m a t e r i a ł pozwala o d p o w i e d z i e ć nie t y l k o na pytanie, j a k w y g l ą d a Ż y d zachowany w pa­ mięci l u d o w y c h t w ó r c ó w , ale t a k ż e k i m on jest. Wśród r z e ź b w y r ó ż n i a j ą się dwa najbardziej rozpowszechnione ujęcia ikonograficzne: w ę d r o w n y handlarz i mężczyzna z księgą. Pierwszy z nich stanowi synonim ż y d o w s k i e ­ go zawodu; często spotykane w i z e r u n k i wędrownych handlarzy u k a z u j ą n a m zawsze p o s t a ć z w o r k i e m na plecach, p r z e w a ż n i e z l a s k ą , k t ó r a m i a ł a p o m a g a ć w drodze i c h r o n i ć przed w i e j s k i m i psami (11. 5). Rzeźby te u j ę t e są w k o n w e n c j i charakterystycznej dla posz­ czególnych a u t o r ó w . Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j e t u p o s t a ć m ę ż c z y z n y wykonana w glinie przez K l a r ę P r i l l o w ą z K c y n i ( i l . 5). F i g u r k a ta, r z e ź b i o n a w sposób t y p o w y dla P r i l l o w e j p e ł n a jest w y r a z u . Widoczne na t w a r z y z n u ż e n i e i u d r ę k a , w p o ł ą c z e n i u z i n n y m i ele­ m e n t a m i c h a r a k t e r y s t y k i postaci nie p o z o s t a w i a j ą w ą t ­ pliwości, że m a m y przed sobą z m ę c z o n ą postać w ę d - �rowca, obarczonego ciężkim workiem. Z kolei M a r i a n Adamski z Sobisk pokazuje handlarza, chodzącego po wsiach i skupującego d r ó b (il. 2). Do w ł a s n e j p a m i ę c i odwołuje się też Józef Piłat (il. 10). Przedstawia on sklepik żydowski, ale z pustymi p ó ł k a m i , ogołoconymi z jakiegokolwiek towaru. Autor chciał w ten sposób podkreślić nędzę tego rodzaju instytucji wiejskich. Ułożone na półkach książki napewno nie były przed­ miotem handlu na wsi, lecz n a w i ą z u j ą do innego ste­ reotypu Żyda — o czym będzie jeszcze mowa. W rzeźbie ludowej, poza w y o b r a ż e n i a m i sklepika­ rzy, a przede wszystkim w ę d r o w n y c h handlarzy, dość często spotykamy postać żydowskiego muzykanta, względnie grupy m u z y k a n t ó w tzw. k l e z m e r ó w , w y s t ę ­ pujących często na wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h uroczystościach. Na szczególną u w a g ę z a s ł u g u j ą muzy­ kanci Adama Zegadły z K r z y ż k i k. Kielc, k t ó r z y w g słów rzeźbiarza p r z e d s t a w i a j ą k o n k r e t n ą g r u p ę z Bo­ dzentyna, a poza t y m harmonista Józefa P i ł a t a . Raz jedynie natrafiłam na reprezentanta ż y d o w s k i e j inte­ ligencji — w rzeźbie Jana M a l i k a z Rybnej, k t ó r y opatrzył ją tytułem Zyd polski; przedstawia ona ma­ łomiasteczkowego inteligenta ubranego w surdut, z go­ łą głową, w r ę k u trzyma on c h a r a k t e r y s t y c z n ą t o r b ę , wskazującą na to, że pierwowzorem postaci był za­ pewne miejscowy lekarz (il. 4). Na tym kończy się wachlarz z a w o d ó w przedstawio­ nych w zbadanym materiale. Ciekawe, że nie spoty­ kamy wśród przedstawionych postaci tak licznej i zróż­ nicowanej grupy r z e m i e ś l n i k ó w , m i e s z k a j ą c y c h z w ł a s z ­ cza w małych miasteczkach i ś w i a d c z ą c y c h rozliczne U. 9. Sklepik żydowski, usługi dla okolicznej ludności polskiej. Nie w y s t ę p u j e też postać k a r c z m a r z a . Jest to fakt godny zastano­ wienia, bowiem karczmarz n a l e ż a ł do postaci szczegól­ nie eksponowanych, przy czym z r e g u ł y był n i m Żyd. Jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w w i e l u miejsco­ w o ś c i a c h karczmy i szynki z n a j d o w a ł y się w r ę k a c h ż y d o w s k i c h . Argument, że „żydzi rozpijają w i e ś " na­ leżał do czołowych h a s e ł antysemickich, powtarzany w r ó ż n y c h k r ę g a c h społeczeństwa. Ż y d — karczmarz w y s t ę p u j e natomiast bardzo często w folklorze słow­ n y m ; np. powiedzenie „ w i d z i a ł się z Abramkiem", oznacza człowieka p i j a n e g o . Żyd w w i e l u tekstach jest p r z y c z y n ą nieszczęść rodzinnych, gdyż jemu od­ nosi gospodarz przeznaczone dla domu zboże. Czasem jest on bohaterem w i e l u zabawnych scen, ś w i a d k i e m s p ę d z a n y c h w karczmie w e s o ł y c h c h w i l . Dlaczego więc nie spotykamy postaci karczmarza w rzeźbie? Sądzę, że da się to objaśnić t y m , iż w pierwszych latach po wyzwoleniu, gdy t w ó r c y l u d o w i podejmowali w swych pracach k r y t y k ę poprzedniego okresu i , zda­ w a ł o b y się, w ą t e k wyzysku chłopa przez karczmarza b y ł j a k najbardziej na miejscu, z r ó ż n y c h p o w o d ó w pomijano p o s t a ć Żyda, zwłaszcza w ujęciu krytycz­ n y m (m.in. ze w z g l ę d u na ż y w ą jeszcze p a m i ę ć t r a ­ gedii tego narodu w czasach okupacji). Natomiast w l a ­ tach sześćdziesiątych i później t w ó r c y ludowi, m a j ą c na uwadze p a m i ą t k a r s k i charakter w y t w a r z a n y c h rzeźb i ich funkcje wspomnieniowe, u n i k a l i drastycznych te­ matów. W ę d r o w n y handlarz, klezmer i lekarz — to przy­ k ł a d y z a w o d ó w ż y d o w s k i c h , k t ó r e nastawione były na drewno polichr., w y k . Wola, w o j . kieleckie. n 18 1 9 Józef Piłat, Dębska 223 �224 �świadczenie usług ludności nieżydowskiej i miały z nią częste kontakty o charakterze osobistym. Nato­ miast postać Żyda z książką jest n i e w ą t p l i w i e ste­ reotypem związanym z w e w n ę t r z n y m życiem społecz­ ności żydowskiej. Powszechna znajomość „ d z i w n e g o " , innego alfabetu, poświęcanie j u ż od wczesnego dzie­ ciństwa wielu godzin na studiowanie k s i ą g religijnych, wytworzyły wśród ludności wiejskiej stereotyp Ż y d a „uczonego", biegłego w tajemniczej, n i e d o s t ę p n e j dla nie — żydów w i e d z y . Toteż k s i ę g a jako a t r y b u t Żyda pojawia się już w najstarszej ze znanych nam rzeźb, przedstawiającej modlącego się chasyda (ił. 10). Motyw książki powraca często, jako księga, k t ó r ą czy­ tają czy niosą (do synagogi?) z a r ó w n o starsi j a k i zu­ pełnie młodzi mężczyźni ( i l . 3). R ó w n i e ż scena ze „sklepiku" Józefa P i ł a t a ( i l . 9) potwierdza w a ż n o ś ć tego atrybutu, który nie t y l k o z n a l a z ł się na p ó ł k a c h sklepowych, ale widać go t a k ż e w r ę k u m ł o d e g o zię­ cia właściciela sklepiku. B y ć m o ż e s t a n o w i ł o to od­ bicie często spotykanej w t r a d y c y j n y c h rodzinach ż y ­ dowskich sytuacji, kiedy m ł o d y m ą ż o d d a w a ł się stu­ diom, utrzymywany przez p r a c u j ą c ą żonę, l u b jej ro­ dzinę. Wątek Żyda czytającego księgę jest tak cha­ rakterystyczny, że m o ż n a go w y o d r ę b n i ć spośród po­ zostałych ujęć, w y s t ę p u j e on r ó w n i e ż w r z e ź b a c h w glinie oraz w tradycyjnej emausowej zabawce. Pier­ wowzorem tego w ą t k u w rzeźbie m ó g ł b y ć wspomnia­ ny już parokrotnie u l k ł o d o w y p r z e d s t a w i a j ą c y sku­ pionego nad k s i ą ż k ą chasyda . T u ł ó w postaci stanowi obłą bryłę, z zaznaczonymi jedynie r ę k o m a i Księgą, cała uwaga r z e ź b i a r z a skupiona została na interpretacji głowy. Rysy twarzy starego c z ł o w i e k a wykonane są starannie, ale mimo to r z e ź b a nie ma charakteru por­ tretowego. U w a g ę zwraca d ł u g a broda, pejsy i t r a d y ­ cyjna j a r m u ł k a . T c h n ą c y spokojem i skupieniem w y ­ raz twarzy nie pozostawia ż a d n e j w ą t p l i w o ś c i , że ma­ my prze/*-sobą starca zatopionego w m o d l i t e w n y m czy­ taniu. ^ ś r e d n i ą k o n t y n u a c j ę tego ujęcia spotyka­ my w Kilku współcześnie w y k o n a n y c h r z e ź b a c h (np. il. 3). Od ula-chasyda r z e ź b a H e n r y k a Wierzchow­ skiego różni się jedynie t y m , że księga, k t ó r ą trzyma w r ę k u Żyd, opuszczona jest k u dołowi, co praktycz­ nie uniemożliwia jej czytanie. Wszystkie t u wspomniane figurki m a j ą a t r y b u t y charakterystyczne dla postaci Żyda: długie brody, opuszczone w dół w ą s y , włosy, które o p a d a j ą c na ramiona z a s ł a n i a j ą pejsy, na gło­ wach j a r m u ł k i . B r y ł o w a t e ujęcie sylwetek nadaje i m monumentalny charakter i zbliża do p i e r w o w z o r u m o d ­ lącego się chasyda. A l e mimo to istnieje zasadnicza różnica p o m i ę d z y pierwowzorem a jego k o n t y n u a c j ą . W większości rzeźb w s p ó ł c z e s n y c h brak jest se­ mickich r y s ó w t w a r z y i jedynie o k r e ś l e n i e t y c h r z e ź b przez ich t w ó r c ó w , jako „ p r z e d s t a w i a j ą c e ż y d ó w " upo­ ważnia nas do i d e n t y f i k o w a n i a ich z o m a w i a n y m ste­ reotypem. M o ż n a w i ę c p r z y p u s z c z a ć , że znajomość je­ dynie a t r y b u t ó w z w i ą z a n y c h z p o s t a c i ą Żyda, przy s ł a ­ bej orientacji w t y m , j a k ten Ż y d w y g l ą d a ł , u n i e m o ż ­ liwiła artystom p e ł n e w y w i ą z a n i e się z zadania. 20 21 s Reasumując nasze r o z w a ż a n i a n a l e ż y rozpatrzyć interesujące nas zagadnienie w d w u podstawowych płaszczyznach: — postać Ż y d a wej; w całokształcie t e m a t y k i rzeźby ludo­ — stereotyp Ż y d a w rzeźbie na tle stereotypu w y s t ę ­ pującego w i n n y c h dziedzinach sztuki ludowej. Jeśli idzie o problem pierwszy na p o d k r e ś l e n i e za­ sługuje fakt, że ikonografia postaci Ż y d a i jej prze­ miany są ściśle p o w i ą z a n e z przemianami, k t ó r e zaszły po wojnie w tematyce polskiej r z e ź b y ludowej. P o s t a ć Ż y d a pojawia się co prawda jeszcze w latach t r z y ­ dziestych, ale są to p r z y k ł a d y bardzo nieliczne, t w o ­ rzone przez r z e ź b i a r z y z pogranicza miejskiego. P o s t a ć Ż y d a m u s i a ł a ich zapewne f r a p o w a ć swoją o d m i e n n o ś ­ cią, s w o i s t ą egzotyką, skoro przedstawiali j ą obok i n ­ nych w y o b r a ż e ń „obcego". A l e w ł a ś n i e ta egzotyka p o w o d o w a ł a , iż w tematyce ż y d o w s k i e j dostrzegano je­ dynie cechy r z u c a j ą c e się w oczy, a p o p r z e s t a j ą c na charakterystyce z e w n ę t r z n e j przedstawiano stereotyp Ż y d a znacznie uboższy, niż i s t n i a ł w innych dziedzi­ nach ludowej twórczości. W folklorze s ł o w n y m , o b r z ę - ' dzie, zabawce, f o r m o w a ł się on przez d ł u g i e lata i to zapewne w p ł y n ę ł o na jego z a w a r t o ś ć znaczeniową. Znajdujemy więc w n i m odbicie w i e l u cech istotnych dla społeczności ż y d o w s k i e j tego okresu, w z g l ę d n i e znajdujemy w n i m przerysowanie t y c h ż e cech, być mo­ że pod w p ł y w e m propagandy antysemickiej etc. Ale w rzeźbie okresu m i ę d z y w o j e n n e g o Żyd jest t y l k o p o s t a c i ą r ó ż n i ą c ą się od otaczającego ś w i a t a wiejskie­ go strojem, rysami, zajęciem. W rzeźbie okresu powojennego w y r a ź n i e dają się w y o d r ę b n i ć dwie fazy. Pierwsza t r w a do połowy lat pięćdziesiątych, po niej n a s t ę p u j e druga, t r w a j ą c a do c h w i l i obecnej. W pierwszym okresie gdy dopiero za­ częto p o d e j m o w a ć t e m a t y k ę ś w i e c k ą wiązało się to ze z m i a n ą f u n k c j i rzeźby, z n o w y m i motywacjami, w k t ó ­ r y c h i s t o t n ą rolę o d e g r a ł y konkursy i z a m ó w i e n i a m u ­ zealne. P o s t a ć Ż y d a jest w ó w c z a s tematem rzadko po­ dejmowanym przez t w ó r c ó w . Nie znajdujemy jej r ó w ­ nież w ś r ó d tak popularnych wtedy ujęć rzeźbiarskich, k t ó r y c h celem jest przeciwstawienie „ s t a r e g o " i „ n o ­ wego". Zaczyna się on dopiero p o j a w i a ć jako temat historyczny u K a m i ń s k i e g o , a jako odbicie przeżyć oku­ pacyjnych artysty — u C z e r w i ń s k i e g o . Motywacje te widoczne są r ó w n i e ż i obecnie u poszczególnych rzeź­ biarzy. R o z w ó j t e m a t y k i „ ż y d o w s k i e j " , zwłaszcza w latach sześćdziesiątych z w i ą z a n y jest — jak j u ż wspomnia­ ł a m — z dalszą p r z e m i a n ą f u n k c j i rzeźby, z n o w y m zadaniem u p a m i ę t n i e n i a czasów i ludzi, k t ó r y c h za­ b r a k ł o , z r o s n ą c y m zainteresowaniem t ą t e m a t y k ą (za­ r ó w n o za g r a n i c ą jak i w ś r ó d zbieraczy krajowych). Zainteresowanie tematem ż y d o w s k i m jako „ p a m i ą t k ą " , widoczne zwłaszcza pod koniec lat sześćdziesiątych •— s p r a w i ł o , że w i e l u r z e ź b i a r z y podejmuje temat Żyda, a nawet powiela go, aby s p r o s t a ć z a m ó w i e n i o m . Oczy­ wiście w p ł y w a to na ujęcia r z e ź b i a r s k i e . F i g u r k i Ż y ­ d ó w coraz bardziej zbliżają się do wzorca idealizu­ jącego m i n i o n ą przeszłość. Niejednokrotnie też rzeź­ biarz stara się u t r a f i ć w nieznane m u na ogół gusty anonimowego odbiorcy, a jednocześnie boi się bardziej i n d y w i d u a l n y m r o z w i ą z a n i e m zrazić ewentualnego na-' b y w c ę . Przyczynia się to do podejmowania t e m a t ó w niekontrowersyjnych, ahistorycznych, m a j ą c y c h na ce­ l u d o k u m e n t a c j ę ś w i a d o m i e l u b n i e ś w i a d o m i e ideali­ zowanej przeszłości. S i ę g a n i e do w ł a s n y c h w s p o m n i e ń jest n a j c z ę s t s z y m ź r ó d ł e m inspiracji t w ó r c ó w . Dlatego t a k często s p o t k a ć m o ż n a r z e ź b y konkretnych osób, sytuacji z a p a m i ę t a n y c h z przeszłości. P r z y k ł a d y tego dostarcza z a r ó w n o Zegadło jak i P i ł a t (sklepik) czy Ciszek, rzeźbiący konkretnego, znanego sobie kupca Feldmana. A l e w ł a ś n i e dlatego, że postacie Żydów rzeźbią z r e g u ł y ludzie, k t ó r z y p a m i ę t a j ą dawne czasy i sięgają do swych w s p o m n i e ń i przeżyć m o ż n a sądzić, że temat Życia zniknie już w niedalekiej przyszłości, kiedy zabraknie ludzi, k t ó r z y m i e l i jeszcze bezpośredni kontakt z l u d n o ś c i ą ż y d o w s k ą . Stereotyp Żyda, w y s t ę ­ p u j ą c y w i n n y c h dziedzinach twórczości ludowej, ż y ­ w y w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , r ó w n i e ż nie będzie m ó g ł o d e g r a ć r o l i czynnika inspirującego. Dziedziny te 2 2 23 2 2 5 �bowiem t a k ż e z a n i k a j ą albo zmienia się ich funkcja i przestają służyć ludności wiejskiej. P a m i ę ć Ż y d a za­ nika, coraz częściej okazuje się, że nawet w w i d o w i s ­ kach o b r z ę d o w y c h wykonawcy nie w i e d z ą już j a k i był strój Ż y d a , jakie b y ł y charakterystyczne cechy mowy, tzw. „żydłaczenia". Jak więc z tej relacji w y n i k a , we w s p ó ł c z e s n e j rzeźbie ludowej o d m i e n n o ś ć społeczności żydowskipj została uchwycona i z a p a m i ę t a n a przede wszystkim w zakresie powierzchownych cech, najbardziej rzucają­ cych się w oczy obserwatorowi z z e w n ą t r z . Na u w a g ę zasługuje też brak t e m a t ó w odnoszących się do życia w e w n ę t r z n e g o grupy. Do r z a d k o ś c i zaliczamy rzeźby w rodzaju Wesela Adama Zegadły, k t ó r e p o d k r e ś l a j ą odrębność ż y d o w s k i c h z w y c z a j ó w rodzinnych. Przed­ miotem zainteresowania r z e ź b i a r z y jest z r e g u ł y postać m ę s k a . Kobiety bardzo rzadko s t a n o w i ą temat rzeźby, mimo że r ó w n i e ż z a j m o w a ł y się handlem, w ę d r o w a ł y PRZ 1 Nad zagadnieniem t y m p r a c u j ę od k i l k u lat, ogólne wytyczne pracy r e f e r o w a ł a m na seminarium antropologicznym w Saint Antony's College uniwersy­ tetu w Oksfordzie (rok akad. 1975/6), na seminarium folklorystycznym uniwersytetu Columbia w New Y o r ­ k u (rok akad. 1976/7) oraz na V I I Ś w i a t o w y m Kongre­ sie Nauk Judaistycznych w Jerozolimie (sierpień 1978). Ponadto wytyczne pracy publikowane są w artykule Kawim l dmuto szel ha jehudi b 'jecira ha amamit ha polanit (Wytyczne do problemu k s z t a ł t o w a n i a się postaci Ż y d a w polskiej kulturze ludowej), w : „ F o l k lore Research Center Studies", v o l . I , Jerusalem 1970. O. Goldberg-Mulkiewicz, „Obcy w obrządzie we­ selnym, wprowadzenie postaci Zyda do akcji obrzę­ dowej, „ L i t e r a t u r a Ludowa", 1975, nr 2 oraz The Ste­ reotype of a Jew in the Polish Folklore, [ w : ] (księga p a m i ą t k o w a k u czci prof. D. Noy'a), Jerusalem, (w d r u ­ ku). Por. np. I . D o m a ń s k a - K u b i a k , Wegetacyjny sens kolędowania, „Pol. Szt. L u d . " , r. 33, 1979 n r 1; O. Gold­ berg-Mulkiewicz, Le Stereotype dans des representantions ceremonielles annuelles, [ w : ] Premier Congres International D'Ethnologie Europenne, Paris 1971. T. Seweryn, Ludowa świecka rzeźba monumen­ talna, „Pol. Szt. Lud.", r. 9, 1955 nr 2. Poza rzeźbami, k t ó r e znam z autopsji, korzysta­ ł a m z dokumentacji fotograficznej Pracowni D o k u m e n ­ tacji Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N . T. Seweryn, op. cit. C a ł o s t r o n i c o w e zdjęcie fragmentu r z e ź b y znalazło się np. w albumie: A . Jackowski i J. Jarnuszkiewiczowa, Sztuka Ludu Polskiego, Warszawa 1967, i l . 118. T. Seweryn, op. cit. Nowa Księga Przysłów i Wyrażeń Przysłowio­ wych Polskich, t. I I I , Warszawa 1972, s. 980. I . D o m a ń s k a - K u b i a k , op. cit. A . Jackowski, Ignacy Kamiński — rzeźbiarz z Oraczewa, „Pol. Szt. Lud.", r. 12, 1958 nr 2. L i s t ten o d c z y t y w a ł K a m i ń s k i dosyć często od­ w i e d z a j ą c y m go gościom; autorka po raz pierwszy 2 8 4 5 6 7 8 8 1 0 1 1 1 2 po wsiach z towarem i ich k o n t a k t z chłopami czy ludnością m a ł y c h miasteczek b y ł r ó w n i e częsty jak i mężczyzn. Zapewne mężczyźni ze w z g l ę d u na pejsy, zarost, uczesanie i o d r ó ż n i a j ą c y ich od polskich chłop ó w strój ł a t w i e j stali się synonimem odrębności Żyda. P o w i e r z c h o w n o ś ć obserwacji społeczności żydows­ kiej daje się zresztą z a u w a ż y ć i w stereotypach, ufor­ mowanych w i n n y c h dziedzinach ludowej twórczości. T a k ż e w m a t e r i a ł a c h folklorystycznych spotykamy się z powierzchownymi relacjami na temat życia we­ w n ę t r z n e g o gminy żydowskiej, a obrzędy religijne i doroczne b y w a j ą p r z e w a ż n i e odczytane n i e p r a w i d ł o ­ wo, czasem w najdziwniejszy sposób interpretowane **. K o ń c z ą c te r o z w a ż a n i a c h c i a ł a b y m jeszcze raz pod­ k r e ś l i ć w a ż n o ś ć i o d r ę b n o ś ć stereotypu postaci Żyda w polskiej rzeźbie ludowej. Stereotypu, k t ó r y ukształt o w a ł się i r o z w i n ą ł w okresie, kiedy społeczność ży­ dowska już nie i s t n i a ł a . PISY słyszała go na zjeździe t w ó r c ó w ludowych, zorgani­ zowanym w Łodzi z okazji w y s t a w y „ S z t u k a Ludowa Ziemi Ł ó d z k i e j na X X - l e c i e P R L " w maju 1964 r. B. K . Erber, Współczesna rzeźba ludowa ze zbio­ rów Muzeum Narodowego w Kielcach, Kielce 1978, s. 49. Notatki autorki z rozmowy przeprowadzonej z C z e r w i ń s k i m w jego domu, w p a ź d z i e r n i k u 1965 r. E. Ozgowicz, Śląska rzeźba ludowa w drzewie, W r o c ł a w 1973, ryc. 101. O. Goldberg-Mulkiewicz, Obcy..., op. cit. P o s t a ć karczmarza, o czym A u t o r k a artykułu nie m o g ł a wiedzieć, w y r z e ź b i ł przed k i l k u laty Wło­ dzimierz N a u m i u k . Monografista r z e ź b i a r z a , Jacek Wo­ łowski, w niewydanej d o t ą d pracy tak pisze o tej postaci: „ s t w o r z y ł (Naumiuk) karczmarza takiego, jaki został w p a m i ę c i m i e s z k a ń c ó w wsi. N a d a ł m u w wy­ razie t w a r z y cechy stereotypu Ż y d a , zachowane w ich ś w i a d o m o ś c i . T a k i c h y t r y uśmieszek...". (Przypis re­ dakcji). Nowa Księga Przysłów..., op. cit., t. 1, s. 4; t. 3, s. 979. O. Goldberg-Mulkiewicz, The stereotype of a Jew..., op. cit. Widoczne to jest zwłaszcza w scenach z wido­ wisk herodowych, kiedy Herod w z y w a rabina, aby mu w y c z y t a ł przyszłość z tajemnych ksiąg. W zachowanej r z e ź b i e k s i ą ż k a ta u l e g ł a znisz­ czeniu, nie ma jednak w ą t p l i w o ś c i , że i s t n i a ł a . A . Jackowski, Współczesna rzeźba zwana ludo­ wą, „Pol. Szt. L u d . " , r. 30, 1976 nr 3—4, s. 199—225. 23 P r z y k ł a d e m grupa m u z y k ó w Adama Zegadły, k t ó r ą wielokrotnie p o w t a r z a ł , gdyż cieszyła się zaimeresowaniem o d b i o r c ó w , a t a k ż e stereotypowe figurki S. Szulca. Zagadnienie dotyczy z r e s z t ą nie tylko te­ m a t y k i ż y d o w s k i e j , powielanie identycznych rozwiązań spotykamy t a k ż e w innych tematach np. Frasobliwych S t a n i s ł a w a Denkiewicza. O. Goldberg-Mulkiewicz, The stereotype..., op. cit. 1 8 1 4 1 5 1 0 1 7 18 1 9 2 0 2 1 2 2 2 1 Fot. S. Deptuszewski, il. 3; M. Maśllński, il. 1, 10; J. Swiderski, il. 2, 4—6, 8, 9; J. Wołowski, il. 7 i . I I I t j �