https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c62900fc4bab8b5ef154758c7b6d9d2.pdf bd711c2cf351f77309bde434e1c7cf56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5326 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4947 Title A name given to the resource Semioza pamięci w etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.92-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARCIN BROCKI o ♦ ♦ ny mechanizm kulturotwórczy, gwarantujący trwałość kodów i tekstów kultury. „Określenie kultury jako pa­ mięci zbiorowej nasuwa problem systemu reguł semiotycznych, zgodnie z którymi życiowe doświadczenie ludzkości przekształca się w kulturę, a które można by­ łoby uznać za program. Samo istnienie kultury zakła­ da zbudowanie systemu reguł przekształcania do­ świadczeń bezpośrednich w tekst. Aby jakieś wydarze­ nie historyczne zostało umiejscowione w określonej klatce, powinno ono być uświadomione przede wszyst­ kim jako istniejące, tj. należy je utożsamić z określo­ nym elementem w języku urządzenia zapamiętującego. Następnie powinno ono być ocenione w stosunku do wszystkich związków hierarchicznych tego języka, tj. powinno zostać zapisane, a więc stać się elementem tekstu pamięci, elementem kultury. Tak więc, wpro­ wadzenie faktu do pamięci społeczeństwa ma wszelkie cechy przekładu [podkr. M. B.] z jednego języka na inny, w tym zaś wypadku - na «język kultury»” [Łotman, Uspieński, 1977, s. 151]. Co więcej, tylko przy założeniu, że pamięć nie jest prostym odzwierciedle­ niem przeszłości, lecz jej twórczym przekładem, warto w ogóle się nią zajmować. Jak pokazuje bowiem Łotman [1999, s. 31-42], tylko przy założeniu o nieidentyczności nadawcy i odbiorcy możliwa jest sensowna komunikacja, założeniu notabene obecnym w każdym normalnym użyciu języka. W przypadku „tekstu pa­ mięci”, nie może być on utożsamiany z prawdą o jego „autorze”) - gdy nadawca i odbiorca są identyczni (te same kody), komunikacja jest bezprzedmiotowa (za­ tem nie byłaby utrwalana, nie byłaby pamięcią, nie by­ łoby etnograficznego problemu), gdy natomiast są to­ talnie różni (niewspółmierność kodów) - wtedy nie­ możliwa. Stąd pamięć niesie informację, znaczenie, je ­ dynie gdy nie jest powieleniem „rzeczywistej historii”, lecz narracją. Oczywiście w sferze świadomego użycia „tekstu z pamięci” przez etnograficznego informatora (dostar­ czyciela danych w tekście etnograficznym), jest pa­ mięć tożsama (lub przystająca) do rzeczywistości, któ­ rej dotyczy, jest niemal jej podwojeniem (odtworze­ niem). Wg Łotmana [1999, s. 113] to właśnie mecha­ nizm podwojenia jest najprostszym sposobem wprowa­ dzania organizacji kodowej do sfery konstruktów świadomości.2 Dopiero badacz dostrzega to podwojenie ja­ ko takie - z naturalnego porządku rzeczy (dla informa­ tora) mechanizm pamięci przechodzi na pozycję two­ ru kulturowego, posiadającego swój własny język mo­ delowania przeszłości. Jak pisze Paul De Man [2000, s. 108]: „[...] przedsięwzięcie autobiograficzne może sa­ mo tworzyć życie, decydować o nim i że wszystko, co autor czyni, podyktowane jest technicznymi wymoga­ mi portretowania samego siebie, a zatem że określają to - we wszystkich aspektach - możliwości obranego przezeń środka wypowiedzi. [...] Przyjmujemy, że ma­ my tu do czynienia z mimesis (tak się dzieje w przypad­ ku opisywanych poniżej etnografii, M. B.), a przecież ♦ Semioza pamięci w etnografii ainteresowanie autonarracją (autobiografią, pa­ miętnikiem, quasi-dziennikeim, dziennikiem, historiami życia), w której podstawową funkcję nośnika znaczeń odgrywa pamięć, nie jest w etnogra­ fii zjawiskiem nowym. Współcześnie jednak dopisano do dotychczasowych zainteresowań nowy kontekst (choć i utwierdzono stare nieprawdy, m.in. przez nadwartościowanie „słowa i relacji badanego”), podpo­ wiedziany przez przemiany teoretyczne wewnątrz tej dyscypliny: chodzi o przesuniecie autonarracji z roli dowodu do roli materiału etnograficznego. W niniejszym artykule interesować mnie będzie pamięć jako semiotyczny mechanizm porządkujący doświadczenie, a przedmiotem opracowania będzie sposób wykorzystania różnorodnych „tekstów z pamię­ ci” w konstruowaniu danych i dowodów w etnografii i wpływ praktyki badawczej na status pamięci w etno­ grafii. Na ogół nie budzi obecnie sprzeciwu twierdzenie, że wcale nie jest oczywiste, kto co i w jaki sposób re­ prezentuje w autonarracji. Jednak wciąż istnieją takie sposoby uprawiania etnografii, w obrębie których „teksty z pamięci” uchodziły/uchodzą za bardziej au­ tentyczne niż te, które są dziełem rekonstruującego etnografa. Sytuacja zmieniła się (powinna zmienić) ra­ dykalnie, gdy zaczęto przyglądać się pamięci jako na­ rzędziu semiozy przeszłości, w dodatku operującym po obu stronach badania-interpreatcji, czyli po stronie badanego i badacza. Autentyczność, w sensie wyraża­ nia prawdy, tak pojętej pamięci staje się problematycz­ na. Zatem przyjmując wyjściową tezę, że etnografia jest tworzeniem tekstów na temat tekstów, można przyglądać się mechanizmom autobiograficznej rekon­ strukcji przeszłości, owym „tekstom z pamięci”, zarów­ no jako sposobom jej tekstualizacji (tym samym operacjonalizacji),1 jak i w celu odsłonięcia procesu kre­ owania świata przedstawianego w praktyce badawczej etnografii. Aby tego dokonać, należy najpierw uświa­ domić sobie (tymczasem założyć), że pamięć jest ty­ pem narracji, przekładem, w którym dokonuje się se­ lekcja i hierarchizacja treści. Bazą teoretyczną dla takiego ujęcia pamięci może być semiotyka kultury (szkoła tartusko-moskiewska), która właśnie z pamięci (tu: zbiorowej) uczyniła głów­ Z 92 �Marcin Brockt ♦ SEMIOZA PAMIĘCI W ETNOGRAFII człowieka do określonych miejsc, o ich wartości. Brak będzie dynamiki, zmienności, dźwięków, zapachów. Żaden film nakręcony na podstawie wspomnień okre­ ślonych osób nie zdoła uchwycić i oddać w pełni tego, co zapisane zostało w ludzkiej pamięci” [Kabzińska 2000, s. 7].3 W takich wypadkach opowieść etnogra­ ficzna przestaje tłumaczyć. Można powiedzieć, że jest asemiotyczna, bo motywacje działań wyrażane w pa­ miętniku (tekście z pamięci) nie są traktowane jako dyskurs symboliczny, lecz literalne odtworzenia, kopie czegoś, co istnieje niezależnie od konkretnego odtwo­ rzenia (te nie mają wartości semiotycznej - nie niosą wartościowej informacji). Dodatkowo traktuje się treść pamiętnika jako „pamięć” historyczną (metonimiczną), dla której charakterystyczna jest konwencja ciągłego i chronologicznego przedstawienia, gdzie ist­ nieje związek ciągłości czasowej między przedstawia­ nymi wydarzeniami [por. Hastrup 1997, s. 25], gdy tymczasem jest ona narracją metaforyczną. Etnograf, który tego nie zauważa, zaczyna opowiadać o trybie metaforycznym jako metonimicznym - tym samym mityzuje „tekst pamięci”. Wczytując się w tekst Kabzińskiej, zauważyć moż­ na, że z zamieszczonych tam fragmentów pamiętników można wysnuć zupełnie odmienne wnioski na temat ich „prawdziwości”, łatwo bowiem dostrzec narracyjny charakter wspomnień. Już fakt szczególnego uprzywi­ lejowania przestrzeni w opowieściach wspomnienio­ wych, zachowywania silnie nacechowanej emocjonal­ nie i semantycznie topografii, obecność wielu detali i fakt, że przestrzeń w ostateczności organizuje wypo­ wiedź, powinny być sygnałem dla etnografa o poten­ cjalnym, semiotycznym charakterze całej opowieści. Jeszcze wyraźniejszym dowodem na semiozę przeszło­ ści, jaka dokonuje się w pamięci, jest konfrontacja tej zapamiętanej topografii z tym, co po latach zastają wracający do stron „dzieciństwa” / „młodości” autorzy wspomnień. Przewija się w ich opowieściach (w przy­ padku pamiętników kresowiaków, które stanowią bazę dla niniejszych rozważań) motyw „wyobcowania”, „po­ czucia obcości”. Zmiana topografii określana bywa ja­ ko zniszczenie, destrukcja [Kabzińska 2000, s. 13-14]. Ale należy to odczytywać w kategoriach destrukcji przestrzeni z opowieści, ze wspomnień, niedosłownie. Przecież ci sami kresowiacy, „urządzając” się na zie­ miach zachodnich dokonali podobnej przebudowy/do­ stosowania (właśnie) przestrzeni, która z kolei jest od­ czytywana przez byłych właścicieli jako destrukcja. Zresztą ci, którzy pozostali na kresach (świadkowie zmian) wcale nie jednoznacznie rysują obraz zmian, jakie się u nich dokonały - najczęściej nie ma tu mo­ wy o totalnej destrukcji i zniszczeniu. Jako narracja pamięć nie jest już koronnym dowo­ dem w sprawie kulturowej przeszłości, lecz przynależy do danych na temat teraźniejszości. „Pamięć nie za­ chowuje przeszłości, lecz dostosowuje ją do obecnie panujących warunków, [...] zawsze zaczyna się od od­ mimesis to tylko jeden z wielu trybów figuratywności; czy więc to odniesienie decyduje o figurze, czy też mo­ że odwrotnie: złudzenie odniesienia jest nie korelatem struktury figury, inaczej mówiąc, już nie wyraźnie i po prostu odniesieniem, lecz czymś bardziej pokrewnym fikcji, która jednak sama może do pewnego stopnia stwarzać odniesienia?”. „Autobiografia to [...] pewna figura odczytywania albo rozumienia, z jaką mniej lub bardziej wyraźnie mamy do czynienia we wszystkich tekstach. Polega ona na połączeniu dwóch podmiotów uwikłanych w proces lektury, w którym zastępując się wzajemnie i odbijając w sobie, określają się one na­ wzajem” [De Man 2000, s. 110]. Niewątpliwie jest więc pamięć typem narracji, a „pomiędzy przedstawiającym światem realnym a światem przedstawionym w utworze przebiega ostra i zasadnicza granica. [... ] nie wolno mylić, jak to wielekroć robiono i robi się niekiedy do dzisiaj, świata przedstawionego ze światem przedstawiającym (błąd naiwnego realizmu), mylić autora-twórcę utworu z autorem-człowiekiem (naiwny biografizm), odtwa­ rzającego i odnawiającego słuchacza-czytelnika róż­ nych (i wielu) epok z biernym słuchaczem-czytelnikiem swojej współczesności (dogmatyzm w rozumie­ niu i ocenie)” [Bachtin 1983, s. 313]. Bez zrozumienia istoty dialogicznego (powiedział­ bym raczej „narracyjnego”) charakteru tekstu pamię­ ci, jawi się ona jako prosta rejestracja, jako dublet rze­ czywistości. Właśnie tak pojmowana staje się podsta­ wowym dowodem na istnienie bądź nieistnienie pew­ nych elementów kultury opisywanych przez etnografa. W monografii Jacka Olędzkiego Murzynowo... czyta­ my: „Zdaję sobie też sprawę z tego, że trudne założenia naukowe ujęć monograficznych sprawniej były rozwią­ zywane przez niektóre dzieła prozatorskie. Autorzy najwartościowszych pozycji literatury nurtu wiejskiego wywodzą się wszak z opisywanych środowisk. W sto­ sunku do wielu studiów etnograficznych czy socjolo­ gicznych stwarza to układ zwiększonej kompetencyjności, wszechstronności, do jakiej prawie nigdy nie dochodzi w pracach naukowych, wreszcie autentycz­ ności - prawdy, wynikającej z posługiwania się kryte­ riami zaczerpniętymi z tej samej rzeczywistości kultu­ ralnej. Stąd też dokonania literackie traktuję jako za­ sób ważnych, inspirujących treści, a jednocześnie jako przestrogę przed uleganiem sztucznej, pretensjonalnej uczoności” [Olędzki 1991, s. 23]. Zdarza się i tak, że struktura opowieści o wspomnieniach wygląda jak ich powielenie, dublet. W tym wypadku na ogół przemy­ cona zostaje także presupozycja dotycząca statusu wspomnienia (tekstu z pamięci) jako „dublera” rzeczy­ wistości: „Miejsca te pozostały w pamięci, utrwalone na niewidocznej, niemożliwej do wywołania kliszy. Nie potrafimy ukazać ich głębi, wielowymiarowości, żadną z dostępnych nam technik. Zawsze będzie brakowało jakiegoś elementu: niektórych postaci, niepowtarzal­ nej atmosfery, zdarzeń, które decydują o stosunku 93 �Marcin Brocki ♦ SEMIOZA PAMIĘCI W ETNOGRAFII K a b z i ń s k a I ., bicia teraźniejszości i biegnie w tył czasu” [Hatsrup 1997, s. 24]. Prawdę mówiąc, znaczna część opracowań etnogra­ ficznych sytuuje pamięć (na ogół w formie autobiogra­ fii lub wspomnień) po stronie etnograficznych danych. Wtedy też etnografowie starają się prześledzić fakt do­ boru określonych treści do konstruowania ważnej hi­ storii z dzisiejszego punktu widzenia dla uczestników danej kultury (tu tak samo ważne stają się treści wyra­ żone w opowieści wspomnieniowej, jak i pominięte [por. np. Robotycki 1996; Shaw 1980, s. 228]). W tekście dotyczącym specyficznej formy pamięci, jaką jest nostalgia, K. Stewart zauważa, że jest ona praktyką kulturową, której formy, znaczenia, efekty zmieniają się wraz z kontekstem - „zależy od pozycji mówiącego w krajobrazie współczesności”. Nostalgia w sytuowaniu „dawniej” w relacji do „teraz” tworzy ra­ mę interpretacyjną dla wyrazu pewnych aspektów płyn­ nego życia społecznego tu i teraz, porządkuje wydarze­ nia z przeszłości tymczasowo i dramatyzuje je jako „rze­ czy, które miały miejsce” czy „które mogły mieć miej­ sce”, jednocześnie oczyszczając, reifikując i miniaturyzując obecny świat społeczny [Stewart 1992, s. 252]. Na tak zarysowanym tle podmiotowość autora tekstu nostalgicznego jest wyolbrzymiona, zatem w pewien sposób wykreowana. Staje się on podmiotem w tekście [por. np. De Man 2000; Mayenowa 2000, s. 302]. We współczesnej antropologii również pamięć ba­ dacza, a co za tym idzie - dowody na to, co „napraw­ dę zachodzi w terenie”, stały się takim samym rodza­ jem danych jak i inne.4 Jednocześnie utraciły swą moc zarówno twierdzenia, że tam, gdzie osobiste doświad­ czenie i pamięć w niewielkim stopniu uczestniczą w konstruowaniu danych, tam otrzymamy lepsze da­ ne, jak i twierdzenia przeciwne, że otrzymamy je tam, gdzie pozwolimy im (doświadczeniu osobistemu i pa­ mięci, również tej tubylczej) w pełni przemówić, prze­ mówić samodzielnie (nie tylko naiwne, ale i błędne). Co, niestety, nie oznacza, że taka praktyka badań zo­ stała współcześnie zarzucona. 2 0 0 0 Przestrzeń-Pam ięć-Tożsam ość, „Literatura Ludowa”, nr 2, s. 3-23 Ł o t m a n J., 1 9 9 9 K ultura i eksplozja, Warszawa. Ł o t m a n J . , U s p i e ń s k i B ., 1977 O sem iotycznym m echan izm ie kultury, [w:] Sem iotyka kultury, E . Janus, R . M ayenow a (red.), W arszawa, s. 1 4 7 -1 7 0 M a y e n o w a R ., 2 0 0 0 P oetyka teoretyczna. Z agadnienia języ k a , W rocław (wyd. 3). O l ę d z k i J ., 1991 M urzynow o. Z naki istnienia i tożsam ości kulturalnej m ieszkań ców w ioski N adw iślań skiej X V III-X X w ., Warszawa. R ob otycki C ., 1 9 9 6 J a k op isa ć społeczn ość lokaln ą —przykład W ojnicza, [w:] W obec kultury. Problem y antropologa, G. E. Karpińska (red.), Łódź, s. 2 3 -3 0 S h a w B ., 1 9 8 0 L ife H istory W riting in A nthropology: a M ethodological Review, „M an kind”, vol. 12, no 3, s. 2 2 6 -2 3 3 S t e w a r t K ., 1992 N ostalgia — A Polemic, [w:] R ereadin g C ultu ral A nthropology, G .E . M arcus (ed.), London, s. 2 5 2 -2 6 6 Przypisy 1 W tym przypadku pam ięć opisuje się na ogół jako elem en t tw o­ rzenia i utrzymywania tożasm ości zbiorowej, a au tonarracje d o­ tyczące przeszłości, jako wizje m oralne wytworzone na bazie płynnej re lacji między autorem , czy raczej podm iotem tekstu pam ięci, a społecznością, z wnętrza której przemawia, na poczu­ ciu wspólnej „tradycji m oraln ej” [Fisher 1986, s. 197]. 2 Coś, co nie jest tekstem (doświadczenie), w łączając się do te k ­ stu (kultury), staje się częścią tego tekstu, a gdy dodatkow o wy­ posażone zostaje w elem enty m etatekstow e (jak w przypadku „tekstu z pam ięci”), wzm acnia się poczucie realn o ści pierwsze­ go tekstu, uwiarygadnia go i reifikuje [por. Ł otm an 1999, s. 1 12]. „Pow tórzenie” przeszłości nie jest zatem je j kopią, lecz złudzeniem kopii. 3 A u tork a m a rację, że przekład w spom nień n a inny język (np. fil­ mu) oznacza redukcję i zniekształcenie, zatem pow inna się zgo­ dzić n a narracyjny ch arakter wszelkiego przekładu. Jed n ak jej opowieść przybiera postać „opowieści nostalgicznej”, która upo­ dabnia się do swojego przedmiotu. Znów mamy tu do czynienia z efektem „podwojenia”, który uprzywilejowuje i uwiarygadnia („argum entuje” na rzecz m im etycznego charakteru) pierwszy (źródłowy) tekst wspomnienia. Bibliografia 4 B a c h t i n M ., Pam ięć badacza i pam ięć badanego na rów ni traktow ane są ja ­ ko m etateksty porządkujące dośw iadczenie, gdzie sposób po­ 1983 Z naczenie czasoprzestrzeni, [w:] B a ch tin . D ialog-Język-Literatu- rządkowania je st pochodną, n ajk rócej m ówiąc, właściwego im ra, Czaplejewicz E ., Kasperski E. (red.), Warszawa. systemu kulturowego. Jak zauważa Fisher [1 9 8 6 , s. 2 3 2 ], autor D e M a n P., „tekstu z pam ięci” jest n arratorem w tekście (figurą), który n a ­ 2 0 0 0 A u tobiog rafia ja k o od -tw arzan ie, [w:] D ekon stru kcja w b a d a ­ kłan ia czytelnika (odbiorcę) do uczestnictw a w procesie wytwa­ niach literackich, R . Nycz (red.), Gdańsk. rzania znaczeń. F i s h e r M ., 1 9 8 6 Ethnicity a n d the P ost-M odern A rts o f M em ory, [w:] Writing C ulture. T h e Poetics an d Politics o f E thnography, J. Clifford, G .E . M ar­ cus (ed.), Berkeley, s. 1 9 4 -2 3 3 H a s t r u p K ., 1997 Przedstaw ianie przeszłości. U w agi n a tem at m itu i historii, „K on­ teksty. Polska Sztuka Ludow a”, nr 1-2, s. 2 2 -2 8 94 �