https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cc40283b59aeda6cff9faa1796a75d9.pdf 9c9abcae34ecab0296df8074c4260409 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3478 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3260 Title A name given to the resource Ze studiów nad historycznym rozwojem domu wiejskiego w południowej Polsce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.167-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Czajkowski ZE STUDIÓW NAD HISTORYCZNYM ROZWOJEM DOMU WIEJSKIEGO W POŁUDNIOWEJ POLSCE Południowa Polska jest terenem największego zróżnicowania — w skali całego k r a j u — a r c h i t e k t u r y ludowej. W y n i k a to z odmiennych w a r u n k ó w histo­ rycznych poszczególnych r e g i o n ó w , różnic morfologicz­ nych, gospodarczych, etnograficznych oraz pogranicz­ nego położenia z a r ó w n o pod w z g l ę d e m politycznym, jak i etnicznym. Omówienie wszystkich c z y n n i k ó w , k t ó r e w p ł y w a ł y na k s z t a ł t o w a n i e się k u l t u r y ludowej, w t y m też i b u ­ downictwa, przekracza r a m y a r t y k u ł u . Konieczne jest jednak zasygnalizowanie w a ż n i e j s z y c h p r o b l e m ó w , bo­ wiem bez ich znajomości zrozumienie tendencji roz­ wojowych budownictwa ludowego jest po prostu nie­ możliwe. I tak więc, obszar, przez k t ó r y p r z e p ł y w a j ą dwie duże rzeki (San na wschodzie i Wisła na zachodzie) zawiera k i l k a k r a i n geograficznych: Beskidy i T a t r y (Karpaty), Podkarpacie oraz teren nizinny c i ą g n ą c y się w głąb Polski. P r z e c i n a j ą c a z p o ł u d n i a na północ cały obszar rzeka Dunajec o d e g r a ł a w a ż n ą rolę w historii gospodarczej. Jej dorzecze dzieli omawiany teren na części: w s c h o d n i ą i zachodnią, z r ó ż n i c o w a n e pod w i e ­ loma w z g l ę d a m i ( i l . 1). W orientacji geograficznej b ę ­ dziemy nieraz p o s ł u g i w a ć się t y m p o d z i a ł e m . Na nizinach istniało stare osadnictwo rolne, zaś w górskiej części terenu ten rodzaj osadnictwa n a p ł y ­ wającego od p ó ł n o c y dopiero od X I I I w . (na zacho­ dzie) i X I V w. (na wschodzie) napotyka na swej drodze pasterskie l u b pastersko-rolne fale osadnicze ( X I V — X V I w.) złożone z p o ł u d n i o w y c h e l e m e n t ó w et­ nicznych ( b a ł k a ń s k i e , w ę g i e r s k i e , ruskie, rumuńskie i i n . ) . W w y n i k u zmieszania się t y c h e l e m e n t ó w z k o ­ lonizacją etnicznie p o l s k ą w y k s z t a ł c i ł się w g ó r a c h spe­ cyficzny t y p gospodarki rolno-pasterskiej, czasem pas­ 1 2 terskiej lub rolno-hodowlanej. Rodzaj gospodarki oraz przewaga n i e k t ó r y c h e l e m e n t ó w etnicznych z a w a ż y ł y na u k s z t a ł t o w a n i u się grup etnograficznych . Na omawianym terenie było do niedawna bardzo wiele tych grup. Nie wszystkie jednak w a ż n e są z p u n k t u widzenia rozwoju budownictwa ludowego. Należy przede wszystkim w y m i e n i ć : g ó r a l s k i c h Ł e m ­ k ó w na wschodzie (Beskid Niski) i Podhalan z Oraw i a k a m i na zachodzie (Podhale pod T a t r a m i , Orawa); rolniczych: P o g ó r z a n z a m i e s z k u j ą c y c h p a g ó r k o w a t y te­ ren w okolicach Krosna, Brzozowa, J a s ł a i Gorlic (na wschodzie), D o l i n i a n w rejonie Sanoka i Leska (na wschodzie), K r a k o w i a k ó w z a j m u j ą c y c h olbrzymi teren od dorzecza Dunajca na wschodzie, aż po granice Ś l ą s k a na zachodzie oraz R z e s z o w i a k ó w i L a s o w i a k ó w na p ó ł n o c n y m wschodzie. Pograniczne położenie p o w o d o w a ł o w z a j e m n ą w y ­ m i a n ę s k ł a d n i k ó w k u l t u r o w y c h p o m i ę d z y grupami et­ nicznymi l u b etnograficznymi, co uwidoczniło się r ó w ­ nież w architekturze ludowej. Np. przenikanie na pół­ nocną S ł o w a c j ę z Polski ś r o d k o w e j przez Podhale domu złożonego z sieni-izby-komory ( i l . 2). Ten sam t y p zaniesiony został na tereny Karpat wschodnich i Z a k a r p a c i a ( i l . 3). Z kolei ze Słowacji p r z e n i k n ą ł do okolic Nowego Sącza spichlerz („sypaniec") z owal­ n y m zrębowym sklepieniem . Z północnych stoków B e s k i d ó w z a m i e s z k a ł y c h przez Ł e m k ó w przenoszono całe b u d y n k i ha Słowację, gdzie z tej racji zwano je polskimi domami. W n i e k t ó r y c h regionach Krakow­ skiego, z p o ł u d n i o w e g o brzegu Wisły (tereny silniej zalesione) przenoszono domy, do wsi położonych na p ó ł n o c n y m brzegu rzeki, gdzie b r a k o w a ł o odpowied­ niego budulca. Dodajmy, że w ciągu dłuższego okresu czasu (kon. X V I I I w. — pocz. X X w.) Wisła w t y m 3 4 5 �I I . 2. C h a ł u p a tzw. centralna, 1803 r., Wierzbica k. Olkusza. rejonie s t a n o w i ł a g r a n i c ę p o l i t y c z n ą i k u l t u r a ludowa podlegała odmiennym czynnikom administracy jno-politycznym. Regiony wschodnie (od Krosna i Rzeszowa na wschód) b y ł y terenem ś c i e r a n i a się i mieszania w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h polskich i ruskich, w t y m też kościoła łacińskiego i greckiego. Różnice u w i d o c z n i ł y się przede wszystkim w stylu o b i e k t ó w sakralnych. Z kolei na zachodzie, na pograniczu ze Ś l ą s k i e m , K r a ­ kowiacy zapożyczali n i e k t ó r e f o r m y architektoniczne zaś na p ó ł n o c n y m brzegu Wisły bogata krakowska k u l t u r a ludowa była atrakcyjna dla ludności z po­ ł u d n i o w y c h o b s z a r ó w Kielecczyzny m a j ą c e j j u ż z w i ą ­ zki z P o l s k ą ś r o d k o w ą . W rejonach g ó r s k i c h pewien w p ł y w na k s z t a ł t o ­ wanie się budownictwa w y w i e r a ł y czynniki atmosfe­ ryczne. Chodzi t u np. o t a k i u k ł a d zagrody, w k t ó r y m dom jest chroniony od silnych zachodnich w i a t r ó w przez odpowiednie ustawienie b u d y n k ó w gospodarczych (Sądeckie, Podhale), ewentualnie otaczanie całego do­ m u l u b jego n i e k t ó r y c h części (przede wszystkim mieszkalnych) d o d a t k o w ą ś c i a n k ą z desek. P r z e s t r z e ń pomiędzy ś c i a n a m i w ł a ś c i w y m i , a ś c i a n k ą o c h r o n n ą , u s t a w i o n ą w odległości do jednego metra z a p e ł n i a n o m a t e r i a ł a m i izolacyjnymi (liście, słoma, siano), ewen­ tualnie p r z e s t r z e ń ta służyła za s k ł a d drzewa i z b ę d ­ nych s p r z ę t ó w . I s t o t n ą r o l ę w historii ludowego budownictwa ode­ grali właściciele ziemscy w okresie feudalnym. Wsie, k t ó r e b y ł y w ł a s n o ś c i ą k r ó l a l u b kościoła m i a ł y w i ę k s z e swobody budowlane, natomiast p r y w a t n i właściciele (szlachta) narzucali często sposób budowy i rodzaj rozplanowania domu, ograniczając najczęściej do m i ­ n i m u m potrzeby mieszkaniowe i gospodarcze c h ł o p a . Zanim przejdziemy do o m ó w i e n i a najistotniejszej kwestii w badaniach nad a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą , j a k ą jest rozplanowanie domu, należy p o k r ó t c e w s p o m n i e ć o n i e k t ó r y c h w a ż n i e j s z y c h sprawach z zakresu kons­ t r u k c j i ś c i a n i d a c h ó w , m a t e r i a ł u budowlanego, for­ my zagrody, czy też i n n y c h z a g a d n i e ń związanych z domem. K s z t a ł t zagrody i ilość b u d y n k ó w o t a c z a j ą c y c h pod­ wórze, lub na n i m stojących, jest s p r a w ą t y l k o pozor­ nie ł a t w ą do ustalenia, b o w i e m m i ę d z y X V I I I a X X w i e k i e m zaszły r ó ż n o r a k i e zmiany. Z powodu szczup­ łości miejsca ograniczymy się t y l k o do k r ó t k i e g o zre­ lacjonowania stanu z p r z e ł o m u X I X i X X w. Na p r z e w a ż a j ą c e j części t e r e n ó w nizinnych typowa b y ł a zagroda ^ i e l o b u d y n k o w a z l u ź n y m u k ł a d e m bu­ d y n k ó w . W jej s k ł a d w c h o d z i ł y dom z k o m o r ą , sto­ doła, stajnia, nieraz spichlerz. Często stajnia b y w a ł a w ł ą c z o n a w o b r ę b domu, do k t ó r e g o dostawiano też boisko i w o z o w n i ę . W n i e k t ó r y c h rejonach powszechne b y ł y zagrody czworoboczne z p o d w ó r z e m z a m k n i ę t y m z wszystkich stron. M o ż n a w y m i e n i ć trzy rejony w y s t ę p o w a n i a tych z a g r ó d : k r a k o w s k i (w okolicy K r a k o w a , Olkusza, Mie­ chowa i Włoszczowej), p o d h a l a ń s k i oraz rzeszowski . W z w i ą z k u z t y m , że ten t y p zagrody znany jest w Polsce ś r o d k o w e j i wschodniej, m o ż e m y jedynie po8 1 168 C 5 % /Mm I I . 3. Plany b o j k a w s k i c h c h a ł u p centralnych: A — 1792 r., O r a w c z y k ; B — pocz. X I X w., Lichobory. �I I . 4. Bojkowska zagroda jednobudynkowa, pocz. X X w., Czarna k. Ustrzyk Dolnych. wiedzieć, że z a r ó w n o pod Krakowem, j a k i pod Rze­ szowem wiąże się on z dobrymi glebami lub bogatszy­ mi gospodarstwami. Jest to też tradycyjny sposób b u ­ dowy, poświadczony wielokrotnie w ź r ó d ł a c h a r c h i w a l ­ nych z X V I I I w . Natomiast na Podhalu jest to for­ ma n i e w ą t p l i w i e młodsza, mniej powszechna, a jej po­ chodzenie jest dotychczas niejasne. 9 W całym górskim paśmie Beskidów dominowała zagroda jednobudynkowa ( i l . 4, 5), poza k t ó r ą pozo­ stawał, jako osobny budyneczek, m a ł y spichlerz, często ustawiony na kamiennej piwnicy. Natomiast w oko­ licy górskiej w rejonie Nowego Sącza notujemy jako powszechny t y p z a g r o d ę w i e l o b u d y n k o w ą ( i l . 6). B y ł to teren bardzo wczesnego (od X I I I w.) polskiego osad­ nictwa p ł y n ą c e g o z centrum Krakowskiego. Z kolei niektóre elementy, j a k np. p o ł ą c z e n i e stodoły ze staj­ nią, są t u podobne do budownictwa Podhala. Jednobudynkowa zagroda w wersji biedniackiej, a przynajmniej mniej z a m o ż n e j , często b y ł a t e ż na nizinnych terenach. Podstawowym m a t e r i a ł e m budowlanym w X I X i na p o c z ą t k u X X w . b y ł o drewno. Do przeszłości na­ leżą ściany plecione z gałęzi, chociaż w starych sto­ dołach m o ż n a je o b s e r w o w a ć do dziś. W y r a ź n e są przy t y m dwie przyczyny zachowania tego sposobu budowy. J e d n ą jest b r a k l a s ó w (np. na w s c h ó d od Lublina, na p ó ł n o c od Krakowa), d r u g ą zaś obfitość w i k l i n y p o r a s t a j ą c e j brzegi rzek, l u b drzew wierzbo­ wych, k t ó r y c h gałęzie s t a n o w i ł y dobry m a t e r i a ł do wyplatania ścian. R z ę d y wierzb sadzonych na polach i przy domach s t a n o w i ą do dziś charakterystyczny rys polskiego wiejskiego krajobrazu. Domy o ś c i a n a c h plecionych z chrustu nie b y ł y dawniej r z a d k o ś c i ą ani w skali całego k r a j u , ani też na nizinnych obszarach p o ł o ż o n y c h na północ od Krakowa. Na podstawie materiałów archiwalnych z X V I I I w . wiemy, że w p o b l i ż u K r a k o w a b y ł y liczne wsie, w k t ó r y c h nie t y l k o niemal wszystkie domy, ale r ó w n i e ż karczmy i dworskie b u d y n k i gospodarcze m i a ­ ły ś c i a n y plecione z chrustu i oblepione z obu stron gliną. W n i e k t ó r y c h regionach (np. okolice P i ń c z o w a i Proszowic na p ó ł n o c n y w s c h ó d od K r a k o w a oraz okolice D ą b r o w y Tarnowskiej nad W i s ł ą i Dunajcem) l e wiele takich o b i e k t ó w p r z e t r w a ł o do p o c z ą t k u X X w. B y ł y to r e l i k t y feudalnych s t o s u n k ó w społecz­ nych, kiedy to właścicielowi wsi nie opłacało się i n ­ w e s t o w a ć w budownictwo chłopskie. Zjawisko dłuż­ szego przetrwania c h a ł u p z chrustu należy b e z w z g l ę ­ dnie łączyć z b r a k i e m l a s ó w lub bardzo d a w n y m ich wytrzebieniem ( i l . 1), co z kolei p o k r y w a się z d o b r ą g l e b ą oraz g ę s t y m zaludnieniem od zarania dziejów. Natomiast m o ż n a , z d u ż ą dozą pewności, w y k l u c z y ć istnienie dawniej c h a ł u p z chrustu na terenach g ó r s ­ k i c h oraz w z w a r t y m kompleksie starodawnych puszcz w w i d ł a c h Wisły i Sanu (tzw. Puszcza Sandomierska). Czy w przeszłości budowano domy lub budynki gospodarcze z samej gliny — trudno powiedzieć. W y ­ daje się, że na terenach, gdzie b r a k o w a ł o drewna, a stosowano ściany c h r u ś c i a n e , m o g ł y występować r ó w n i e ż domy m a j ą c e ściany ubijane z gliny. Oczy­ wiście pod w a r u n k i e m , że w okolicy w y s t ę p o w a ł y zło­ ża dobrej gliny. Tylko jedna pisana informacja z k o ń c a X I X w. podaje, że w k i l k u wsiach pod M i e ­ chowem budowano domy bite z g l i n y . Nie u p o w a ż ­ nia to jednak do szerszych uogólnień, t y m bardziej że mogło to b y ć lokalne p o p a ń s z c z y ź n i a n e zjawisko. K a m i e ń jako tworzywo budowlane nie m i a ł w Pol­ sce p o ł u d n i o w e j zbyt dużego zastosowania ( i l . 7). W g ó r a c h u ż y w a n o go na p o d m u r ó w k i i piwnice, zaś na terenach b e z l e ś n y c h stawiano niekiedy w okresie feudalnym całe domy z kamienia (okolice Proszowic, Jędrzejowa, P i ń c z o w a ) . W większości budowali je właściciele ziemscy, k t ó r z y czasami m i e w a l i ambicje ulepszania w y g l ą d u swych w s i , albo kalkulowali opłacalność jednorazowego w y d a t k u na b u d o w ę t r w a ­ łego domu. Trzeba p a m i ę t a ć , że do k o ń c a okresu feu­ dalnego b y ł o w zwyczaju, iż kosztami budowy i kon­ serwacji b u d y n k ó w wiejskich obciążony był dwór. Z w y j ą t k i e m zachodnich k r a ń c ó w regionu k r a ­ kowskiego (okolice Oświęcimia, Wadowic), gdzie w drugiej połowie X I X w: buduje się pod w p ł y w e m ś l ą s k i m domy ceglane, wszędzie indziej do końca X I X w. domy murowane przyjmowane są z niechęcią i t r a k ­ towane jako biedniackie. Jedynie w północno-zachod­ nich partiach omawianego terenu w y s t ę p u j ą często stare murowane b u d y n k i inwentarskie, co wiązało się 1 1 1 2 1 3 169 �Zagroda ł e m k o w s k a : i l . 5 — jednobudynkowa, K r z y w a k . G ł a d y s z o w a ; — wielobudynkowa, 1793 r., Bogusza k. Nowego Sącza. z ł a t w o d o s t ę p n y m m a t e r i a ł e m b u d o w l a n y m (głazy na­ rzutowe leżące na ' polach), a j e d n o c z e ś n i e b r a k i e m większych skupisk leśnych. Ś c i a n y b u d y n k ó w d r e w n i a n y c h konstruowano w sposób dwojaki. B e l k i na n a r o ż a c h k r z y ż o w a n o i ł ą ­ czono mniej lub więcej s k o m p l i k o w a n y m systemem zacięć, albo na n a r o ż n i k a c h stawiano słupy, w k t ó r e wpuszczano k o ń c e belek. Obie konstrukcje znane są w Polsce od czasów przedhistorycznych. W Polsce po­ ł u d n i o w e j technika w ę g ł o w a b y ł a jednak powszech­ niejsza, natomiast t e c h n i k ę s ł u p o w ą stosowano g ł ó w n i e na p ó ł n o c n y m , b e z l e ś n y m , brzegu Wisły oraz na wscho­ dzie w okolicy P r z e m y ś l a . W a r t o n a d m i e n i ć , że do końca X I X w. p r z e t r w a ł a archaiczna technika w k o p y ­ wania s ł u p ó w w ziemię w budynkach mieszkalnych (il. 8), a w stodołach nawet w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym, i to tam, gdzie w y b i t n e t r u d n o ś c i m a t e r i a ł o w e były p r z y c z y n ą stosowania p r y m i t y w n e j plecionki z ga­ łęzi z a s t ę p u j ą c e j ściany drewniane, a jednocześnie u ż y w a n o konstrukcji na sochy i ś l e m i ę (pogranicze na wschód od Lublina, tereny na l e w y m brzegu Wisły). 1 4 Problem konstrukcji d a c h ó w na o m a w i a n y m te­ renie ogranicza się — uogólniając — do n a s t ę p u j ą ­ cych z a g a d n i e ń : — dachy k r o k w i o w e z bantami — dachy k r o k w i o w e bez b a n t ó w — dachy z k o n s t r u k c j ą na sochy i ślemię — dachy m a j ą c e konstrukcję n o ś n ą n i e z a l e ż n ą od ścian. Bezwzględnie najpowszechniejsze b y ł y te dachy, w k t ó r y c h k r o k w i e łączono p o p r z e c z n ą b e l e c z k ą zwa­ n ą z niemiecka bantem. W Beskidzie N i s k i m i w 170 il. 6 Bieszczadach, gdzie stawiano bardzo wysokie dachy, często nie stosowano b a n t ó w . B y ł b y to zatem relikt dawnego p r y m i t y w n e g o budownictwa, k t ó r y zachował się — zgodnie z p r a w a m i rozwoju — na terenach za­ cofanych p o d w z g l ę d e m k u l t u r o w y m . Natomiast konstrukcja na sochy, k t ó r a w przesz­ łości b y ł a znana prawdopodobnie na większości tere­ n ó w Polski, z a c h o w a ł a się do X X w. (głównie w sto­ dołach) na Ś l ą s k u i p r z y l e g ł e j części t e r e n ó w na le­ w y m brzegu Wisły oraz w b e z l e ś n y c h regionach na wschodnim pograniczu. Nie b y ł o j e j natomiast na n i ­ zinnych obszarach p o m i ę d z y W i s ł ą a Sanem (Puszcza Sandomierska), na terenach p o d g ó r s k i c h i górskich. Jedyne o d s t ę p s t w o od tej zasady s t a n o w i ł y do końca X I X w . s z a ł a s y pasterskie, m i ę d z y k t ó r y m i zdarzały się obiekty z dachami w s p a r t y m i na sochach. Być może, że b y ł to r e l i k t z w i ą z a n y z d a w n ą n a p ł y w o w ą l u d n o ś c i ą p a s t e r s k ą , jako że po p o ł u d n i o w e j stronie K a r p a t szałasy na sochach b y ł y zjawiskiem popular­ n y m . W y r a ż o n a hipoteza znajduje uzasadnienie w tym, że w s z a ł a s a c h sochy b y w a ł y na z e w n ą t r z budynku, podobnie j a k w b u d o w n i c t w i e mieszkalnym na Węg­ rzech i w p o ł u d n i o w e j Słowacji, podczas gdy w Pol­ sce w obiektach wiejskich na terenach nizinnych so­ chy ustawiano zawsze w e w n ą t r z b u d y n k u . 1 5 N a l e ż y jeszcze n a d m i e n i ć , że w y ł ą c z n i e w k i l k u wsiach położonych na północ od K r a k o w a znajdujemy sochy w budynkach mieszkalnych z k o ń c a X I X w. M a r i a n Pokropek podaje, że dla s z a ł a s ó w paster­ skich oraz w b u d o w n i c t w i e gospodarczym p o ł u d n i o w e j Polski t y p o w a b y ł a konstrukcja na półsochy szczyto­ w e ' . Przyznam jednak, że ten w a r i a n t architekto1 �niczny, poza nielicznymi p r z y k ł a d a m i d o t y c z ą c y m i b u ­ dynków gospodarczych, jest m i z terenu p o ł u d n i o w e j Polski nieznany. B y ć może, że M . Pokropek zawie­ rzył błędnej informacji Bruno Schiera Regiony, w k t ó r y c h w y s t ę p u j e konstrukcja na so­ chy, p o k r y w a j ą się w większości w y p a d k ó w z zasię­ giem stodół p o l i g o n a l n y c h . To zaś naszym zdaniem rzutuje na kwestie genetyczne. Biorąc za p o d s t a w ę teorię Kazimierza Moszyńskiego i wypowiedzi Ema­ nuela B a l a ś a m o ż n a sądzić, że konstrukcja sochowa umożliwiała stawianie b u d y n k ó w o lekkich plecionych ścianach, k t ó r e same nie u t r z y m a ł y b y c i ę ż a r u dachu. W t y m przypadku inaczej (aniżeli w konstrukcji k r o k ­ wiowej z płatwią) r o z k ł a d a j ą się siły ciążenia i roz­ pierania ś c i a n . W y r a ż o n a hipoteza znajduje t e ż uza­ sadnienie w pewnych nazwach ludowych, w k t ó r y c h termin „kosz" odnosi się do ś c i a n z bali drewnianycn (Śląsk). Historyczność tej nazwy p o ś w i a d c z o n a jest dla okolic Krakowa w odniesieniu do stodół z X V I w . . Do konstrukcji dachowej n a l e ż y t e ż zaliczyć tzw. konstrukcję „przysłupową", przy zastosowaniu k t ó r e j dach jest podparty szeregiem s ł u p ó w ustawionych przy ścianach i nie obciąża ich. Praktycznie m o ż n a roze­ brać ściany domu nie n a r u s z a j ą c dachu , ls 1 9 20 a l 22 Konstrukcja ta znana jest przede wszystkim w po­ ł u d n i o w e j Polsce p o c z y n a j ą c od Dolnego Śląska, a k o ń ­ cząc na wschodnim pograniczu w okolicy P r z e m y ś l a . W y s t ę p u j e z a r ó w n o w budownictwie wiejskim, j a k i miejskim. W z w i ą z k u z t y m , że konstrukcja „ p r z y ­ s ł u p o w ą " znana jest r ó w n i e ż u naszych zachodnich i p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h s ą s i a d ó w , Franciszek Kotula w y s t ą p i ł z k o n c e p c j ą , że została ona w X I V w. prze­ niesiona przez o s a d n i k ó w ś l ą s k o - ł u ż y c k i c h we wschod­ nie okolice Rzeszowa S ł u s z n e j k r y t y c e p o d d a ł ten pogląd Stefan L e w . Sam jednak w y r a z i ł — wprawdzie dość ostrożnie — opinię, j a k o b y i s t n i a ł a zbieżność po­ m i ę d z y zasięgiem k o n s t r u k c j i p r z y s ł u p o w e j z obszarem państwa Chorwatów w V I I — V I I I w . Na pewno pro­ blem ten wymaga jeszcze dalszych b a d a ń , ale kto wie, czy genezy nie należy s z u k a ć •— podobnie j a k w kons­ t r u k c j i -na sochy — w praktycznej potrzebie unieza­ leżnienia ciężkiego dachu od słabej i lekkiej budowy ś c i a n plecionych z chrustu. P o m i j a j ą c wiele innych i n t e r e s u j ą c y c h szczegółów przejdziemy do o m ó w i e n i a zagadnienia rozplanowania domu. Poszczególne pomieszczenia w b u d y n k u m a j ą różne funkcje, k t ó r e m o g ą b y ć trojakie: mieszkalne, s c h ó w 23 24 2 5 I I . 7. Stary dom z kamieni, M i e r z w i n k. J ę d r z e j o w a . I I . 8. C h a ł u p a ze s ł u p a m i n a r o ż n y m i w k o p a n y m i w ziemię, ok. 1892 r., P r z e s ł a w i c e k. Proszowic. �Grupa „a" Jednym z podstawowych r o z p l a n o w a ń w tej grupie jest dom, w k t ó r y m jedno w n ę t r z e mieszkalne znaj­ duje się m i ę d z y sienią a k o m o r ą ( i l . 2, 10 e-g). Ze w z g l ę d u na ś r o d k o w e położenie izby znany on jest w nowszej literaturze pod u m o w n ą n a z w ą „dom centralny", w starszej zaś o k r e ś l a n y jest jako typ śląsko-spiski. Kwestia powstania k o m o r y za izbą jest ciągle nie­ w y j a ś n i o n a . K . M o s z y ń s k i w y s u n ą ł hipotezę, że k o ­ mora m o g ł a p o j a w i ć się w w y n i k u poprzecznego po­ działu i z b y . P o w o ł u j e się on przy t y m na p r z y k ł a d y d o m ó w fińskich i czeremiskich. Teoretycznie hipoteza ta jest m o ż l i w a do przyjęcia, ale p r z y k ł a d ó w , k t ó r y m i p o s ł u g i w a ł się M o s z y ń s k i nie m o ż n a d o s t o s o w a ć do c h a ł u p y polskiej. Natomiast godne z a u w a ż e n i a s ą pew­ ne fakty. 26 II. 9. Chałupa o układzie: stajnia-sień-izba-komora, ok. 1880 r., Ł o n i o w a k. Brzeska. i kowe oraz inwentarskie. S t ą d więc program domu rzutuje w sposób zasadniczy na w y g l ą d i rozplanowa­ nie całej zagrody. R o z r ó ż n i a m y k i l k a t y p ó w i bardzo wiele odmian domów. Generalnie rzecz biorąc, n a l e ż y w y o d r ę b n i ć trzy zasadnicze grupy, w k t ó r y c h domy m a j ą : a. wszystkie pomieszczenia ułożone w j e d n y m szeregu wzdłuż grzbietu dachu (tzw. jednotrakt), b. po obu stronach sieni s ą co najmniej po dwa po­ mieszczenia ułożone obok siebie, r ó w n o l e g l e do grzbietu dachu (tzw. d w u t r a k t j , c. po jednej stronie sieni są pomieszczenia (lub t y l k o jedno) jak w punkcie „a", a po drugiej stronie są co najmniej dwa pomieszczenia ułożone obok sie­ bie, r ó w n o l e g l e do grzbietu dachu (tzw. p ó ł t o r a trakt). W k a ż d e j z t y c h grup spotykamy liczne w a r i a n t y polegające na r ó ż n e j ilości pomieszczeń (od trzech do dziewięciu) i ich przeznaczeniu. Celem uzyskania j a ś ­ niejszego obrazu o m ó w i m y t y l k o podstawowe i w a ż ­ niejsze typy, k t ó r e s t a ł y się p u n k t e m w y j ś c i o w y m dla uformowania rozlicznych odmian. K m m 1 S i 1 1 l l 3 I 10 A 0 Pierwszy: w X V I I I i X I X w . spotykamy na tere­ nie Polski p o ł u d n i o w e j i ś r o d k o w e j m a ł e domy złożo­ ne z izby i komory, przy czym w e j ś c i e do komory było z izby l u b z pola. Sieni nie b y ł o ( i l . lOc). D r u g i : znanych jest szereg p r z y p a d k ó w , gdy do domu m a j ą c e g o sień i izbę w p ó ź n i e j s z y m czasie do­ stawiono k o m o r ę . T w o r z y ł się w ó w c z a s p l a n : sień — izba — komora. Trzeci: w bardzo r ó ż n y c h i odległych od siebie regionach Polski w y s t ę p u j ą dość licznie domy, które przy węższej, szczytowej ś c i a n i e izby, m a j ą skróconą k o m o r ę n a k r y t ą wraz z c a ł y m domem j e d n o l i t y m da­ chem. Czwarty: w domach ł e m k o w s k i c h w Beskidzie N i s k i m częste s ą k o m o r y przy szczycie budynku. W większości p r z y p a d k ó w k o m o r y nie s ą związane konstrukcyjnie z r e s z t ą b u d y n k u i nakryte s ą osob­ n y m daszkiem. A często s p r a w i a j ą w r a ż e n i e p r y m i ­ t y w n y c h szop, m i m o że stawiane b y ł y jednocześnie z c a ł y m obiektem. Zatem s k ł o n n y jestem u w a ż a ć , że w typie domu centralnego geneza k o m o r y t k w i nie w podziale we­ w n ę t r z n y m izby, lecz w dobudowaniu do niej komory. Komora m o g ł a się też r o z w i n ą ć z p r y m i t y w n e j szopy. Trzeba t e ż w z i ą ć pod u w a g ę w i e l k o ś ć średniowiecz­ nych jedno- czy d w u w n ę t r z n y c h d o m ó w , w których ewentualnie m i a ł o b y się d o k o n a ć wydzielenie komory. W izbie o w y m i a r a c h 4 X 4 m albo 4 X 5 m po prostu nie było na to miejsca. T y m bardziej, że czy to na ś r o d k u , czy t e ż w rogu, m u s i a ł o b y b y ć jeszcze miejsce na ogień l u b piec. Na k o r z y ś ć hipotezy M o s z y ń s k i e g o m o ż n a by wy­ s u n ą ć t a k i argument j a k to, że w szeregu starych d o m ó w w e j ś c i e do k o m o r y prowadzi t y l k o z izby. Jest to jednak d o w ó d słaby, bowiem nie znamy cha­ ł u p starszych n i ż X V I I I - w i e c z n e . M o ż e m y natomiast s t w i e r d z i ć , że jednakowo liczne są w a r i a n t y , w któ­ r y c h w e j ś c i e do k o m o r y prowadzi t y l k o z izby, z izby i p o d w ó r z a l u b ogrodu, albo t y l k o z z e w n ą t r z . Bezsporny jest t y l k o jeden fakt, że historycznie starsze s ą centralne domy, do k t ó r y c h wejście do sie­ n i umieszczone jest w ś c i a n i e szczytowej ( i l . lOe). Ale to j u ż jest inna kwestia, k t ó r a z r e s z t ą — moim zda­ niem — nie ma w p ł y w u na typologię. 1 n srjs["i|K 27 KM Omawiany centralny dom ma w Polsce szeroki zasięg geograficzny. Sięga on od morza Bałtyckiego a ż po T a t r y , ale t r z y m a się g ł ó w n i e lewego brzegu Wisły, dopiero w Polsce p o ł u d n i o w e j przechodzi na p r a w y b r z e g . D o m centralny n a l e ż y u z n a ć za jeden z charakterystycznych t y p ó w r o z p l a n o w a ń dla Polski. Spotykamy go w p r a w d z i e na S ł o w a c j i (na pograni­ czu z P o l s k ą ) oraz w Karpatach Wschodnich i na Rusi Zakarpackiej ( i l . 3), ale n a l e ż y go t a m t r a k t o w a ć jako 28 II. 10. Rozwój domu charakterystycznego dla poŁ i l e w o b r z e ż n e g o zlewiska Wisły. 172 Polski �element kulturowy przeniesiony z t e r e n ó w etnicznie polskich. Droga przesuwania się tej c h a ł u p y w kie­ runku wschodnim mogła przebiegać po Podkarpaciu, mimo że na t y m terenie t y p ten w czystej formie spotykany jest dość rzadko. Podany zasięg w y s t ę p o ­ wania tego domu najdobitniej świadczy, że n a j w y ż s z y już czas zaprzestać u ż y w a n i a t e r m i n u : t y p ś l ą s k o -spiski, która to nazwa pojawia się jeszcze nawet w najnowszych opracowaniach budownictwa. Dom złożony z sieni — izby •— k o m o r y ( i l . 2, 10 e-g) jest bez wątpienia bardzo starym typem, ale u k s z t a ł ­ tował się już w czasach historycznych, b y ć m o ż e m i ę ­ dzy X I V a X V wiekiem, skoro w k o ń c u X V I stule­ cia znajdujemy go już w K a r p a t a c h . Ze w z g l ę d u na specyficzność tej formy p l a n u oraz p o w s z e c h n o ś ć występowania w Polsce, w ż a d n y m w y p a d k u nie m o ż ­ na się zgodzić z poglądem, że dom ten m ó g ł nieza­ leżnie powstać i rozwinąć się w K a r p a t a c h . B i o r ą c pod uwagę, że nie jest on znany ani na W ę g r z e c h ani w Rumunii, musimy p r z y j ą ć jego p o l s k ą prowe­ niencję w Karpatach Wschodnich. Tereny te w e s z ł y w skład państwa polskiego w 1340 r., po k t ó r y m to fakcie nastąpiła w X I V i X V w . silna kolonizacja p o l ­ skim elementem etnicznym. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że osadnicy ponieśli ze sobą z n a j o m o ś ć pewnych t y p ó w budynków, lub inaczej m ó w i ą c — pewnych w z o r c ó w architektonicznych, w k t ó r y c h j u ż na miejscu roz­ winęły się dodatkowe detale architektoniczne (np. spe­ cyficzny podcień z półścianką). 29 30 Hipoteza nasza o prawdopodobnym ś r e d n i o w i e c z ­ nym rodowodzie domu centralnego znajduje również oparcie we wnioskach w y c i ą g n i ę t y c h przez D . Stranską, która była zdania, że dom ten został przeniesiony w rejon Spiskiej M a g u r y (na Słowacji) na p r z e ł o m i e XVI i X V I I w i e k u . To zaś z kolei zgodne jest z tym co podkreśla W i t o l d Krassowski, iż na Polskiej Orawie zasiedlonej przez polskich c h ł o p ó w w t y m samym czasie, dom ma zasadniczy u k ł a d podobny do tego jak wskazano w y ż e j . W ą t p l i w e s ą natomiast su­ gestie Krassowskiego, że dom centralny m ó g ł się w i ą ­ zać z gospodarstwami m a ł o r o l n y m i . Przeczy t e m u olb­ rzymi zasięg geograficzny . Jego p o p u l a r n o ś ć w prze­ ciągu wielu stuleci r o z p a t r y w a ł b y m raczej w kategor­ iach funkcjonalnych. Z a s p a k a j a ł on bowiem w przesz­ 3 1 82 łości m i n i m u m potrzeb, s t a n o w i ł z w a r t y kompleks m i e s z k a l n o - s c h ó w k o w y , a jednocześnie jako t y p b u ­ d y n k u mógł b y ć propagowany na drodze administra­ cyjnej ze w z g l ę d u na stosunkowo m a ł e zużycie su­ rowca budowlanego. W Polsce p o ł u d n i o w e j z geograficznym zasięgiem domu centralnego w i ą ż e się budynek złożony ze staj­ ni — sieni — izby — k o m o r y . Różni się więc od pierwszego t y m , że pod jednym dachem znajduje się też pomieszczenie dla z w i e r z ą t ( i l . 10 m oraz 9, 11). We wschodniej części Polski dom ten rzadko w y s t ę ­ puje, podobnie j a k centralny t y p . Jeśli go już znajdu­ jemy, to raczej w p o d g ó r s k i m pasie p o m i ę d z y miasta­ m i N o w y Sącz •— Lesko. Obecnie p l a n ten n a l e ż y u z n a ć za tradycyjny spo­ sób budowy, ale też m o ż n a przyjąć, że w drugiej po­ łowie X I X w. r o z p o w s z e c h n i ł się on w gospodarstwach ś r e d n i o z a m o ż n y c h . Proces łączenia stajni (która w c z e ś ­ niej m u s i a ł a stać osobno) z b u d y n k i e m mieszkalnym jest prawdopodobnie w y n i k i e m zmian, j a k i e n a s t ą p i ł y na w s i po l i k w i d a c j i s t o s u n k ó w feudalnych. Dawniej bydło, woły, konie b y ł y najczęściej w ł a s n o ś c i ą dworu. Po u w ł a s z c z e n i u zmienił się stosunek chłopa do zwie­ r z ą t s t a n o w i ą c y c h teraz jego w ł a s n o ś ć . W y s t ą p i ł a s i l ­ niej chęć ochrony i opieki m a j ą t k u . Było to n a j ł a t ­ wiejsze w ó w c z a s , gdy z w i e r z ę t a z n a j d o w a ł y się pod jednym dachem z ludźmi. 3 3 Wskutek zmiany stajni na d r u g ą izbę lub dobudowywanie drugiej izby obok sieni domu centralnego (il. 10 e-g), co nie jest teoretycznym wywodem, lecz faktem sprawdzonym wielokrotnie w terenie, powsta­ w a ł y kolejne odmiany ( i l . 10 n, o) znane w y ł ą c z n i e w zachodniej części omawianego terenu oraz w Polsce ś r o d k o w e j . D o m z dwiema izbami i k o m o r ą jest zja­ w i s k i e m stosunkowo m ł o d y m . Plan ten znany jest wprawdzie z pierwszej p o ł o w y X V I I I w. w odniesie­ n i u do karczm, b r o w a r ó w i b u d y n k ó w folwarcznych, ale u c h ł o p ó w r o z p o w s z e c h n i ł się dopiero w drugiej połowie X I X w. Z całą p e w n o ś c i ą było tak u górali pod T a t r a m i , na co znajdujemy liczne dowody w źród­ ł a c h a r c h i w a l n y c h ( i l . 12). D r u g i m podstawowym w typologii ludowego b u ­ downictwa rozplanowaniem jest dom, w k t ó r y m sień oddziela izbę od komory, czyli t y p s y m e t r y c z n o - t r ó j - 173 �w n ę t r z n y ( i l . 13 b). Jest to u k ł a d częsty u S ł o w i a n , a dawniej m i a ł w y s t ę p o w a ć r ó w n i e ż na większości te­ r e n ó w A u s t r i i . Z n a j ą go też W ę g r z y . P o w s t a ł on ze zrośnięcia się izby ze spichlerzem . W Polsce p r o ­ ces ten n a s t ę p o w a ł j u ż zapewne w X I V w., jeśli nie wcześniej. Przypuszczenie to opieramy na fakcie, że już od p o c z ą t k u X V w . znajdujemy w ź r ó d ł a c h pisa­ nych w i a d o m o ś c i o domach, m.in. c h ł o p s k i c h , w k t ó ­ rych pod j e d n y m dachem b y ł a izba, sień, komnata, kiedy indziej spichlerz. Np. jeden z z a p i s ó w infor­ muje, że „...quod habet sibi stubam novam construere... et granarium... et p a l a t i u m inter stubam et granarium..." (1408 r.), drugi z a ś „...dieto kmetho stubam i n recedendo p a r u i t de caminata..." (1436 r . ) . P a t r z ą c u w a ż n i e na obie cytowane informacje, d o s t r z e ż e m y , że dotyczą one wprawdzie jednego rodzaju b u d y n k u pod w z g l ę d e m typologicznym (typ s y m e t r y e z n o - t r ó j w n ę t r z n y ) , ale też d w ó c h odmian z p u n k t u widzenia funkcji pomieszczeń i systemu u r z ą d z e ń ogniowych. N i k t już w zasadzie nie kwestionuje tezy o zras­ taniu się izby ze spichlerzem, o czym w y r a ź n i e m ó w i zapis pierwszy. Natomiast druga notatka stwierdza istnienie komnaty, w k t ó r e j z n a t u r y rzeczy m u s i a ł y być u r z ą d z e n i a ogniowe. Trudno p r z e s ą d z a ć , czy w ta­ k i m przypadku m a m y do czynienia z p r z y k ł a d e m ewo­ l u c j i b u d y n k u i d ą c e j w k i e r u n k u t y l k o zmian f u n k c j i (ze spichlerza — k o m o r y na izbę), czy t e ż z r ó w n o ­ ległym istnieniem d w ó c h w a r i a n t ó w tego samego typu. W z w i ą z k u z t y m , że zapis z 1436 r. odnosi się do budynku kmiecia, m ó g ł b y on t y l k o do pewnego stop­ nia p o t w i e r d z a ć h i p o t e z ę Zygmunta G l o g e r a . 3 1 3 S 36 8 7 88 Jest charakterystyczne, że w Polsce p o ł u d n i o w e j , na l e w y m brzegu Wisły (centrum regionu K r a k o w s k i e ­ go), c h a ł u p a z izbą — sienią — k o m o r ą b y ł a w p r a w ­ dzie znana od bardzo dawna, ale prawdopodobnie nie s t a n o w i ł a t y p u d o m i n u j ą c e g o ( i l . 14). Natomiast sym e t r y c z n o - t r ó j w n ę t r z n y t y p b y ł powszechny na w s c h ó d od Wisły i Dunajca, gdzie s t a n o w i ł p u n k t w y j ś c i a dla licznych odmian ( i l . 13 d-f), k t ó r e r ó w n i e ż b y ł y częst­ sze na wschodzie. 174 Grupa „b" Istnieje t u szereg odmian, w k t ó r y c h m a m y po­ mieszczenia mieszkalne, schówkowe i inwentarskie (stajnie, chlewy, boisko, sąsiek) pod j e d n y m dachem, albo też inwentarskie s ą w y ł ą c z o n e . W ó w c z a s w domu z n a j d u j ą się w y ł ą c z n i e izby i komory. Chronologicznie n a j m ł o d s z e s ą domy z a w i e r a j ą c e np. cztery izby ( i l . 15). Natomiast w wersji chronolo­ gicznie najstarszej b y ł a z jednej strony sieni izba i k o ­ mora, z drugiej zaś stajnia i komora ( i l . 13 1). Rozprzestrzenienie d o m ó w z g r u p y „ b " jest w po­ ł u d n i o w e j Polsce szerokie. W y o d r ę b n i a j ą się jednak cztery regiony. Jeden s t a n o w i ą okolice K r a k o w a , drugi Podhale (na zachodzie), trzeci okolice Rzeszowa (na wschodzie), a do czwartego n a l e ż ą wsie w górach Beskidu Niskiego (na wschodzie). Wyszczególnienie t y c h r e g i o n ó w jest konieczne, b o w i e m domy, o k t ó ­ r y c h mowa, w k a ż d y m z nich m a j ą inne c e c h y . Z a s i ę g tego t y p u w okolicy K r a k o w a jest bardzo z w a r t y i w i d a ć w y r a ź n i e , że omawiany dom ekspan­ d u j ą c spod K r a k o w a w y p a r ł na dość znacznym obsza­ rze domy z grupy „a". N a l e ż ą sądzić, że w najbliż­ szym s ą s i e d z t w i e tego dużego miasta i pod jego w p ł y ­ w e m p o w s t a ł ten plan. T r u d n o jednak rozstrzygnąć kiedy to się stało. W k a ż d y m razie w k o ń c u X V I I w. były j u ż we wsiach domy z dwoma pomieszczeniami po obu stronach s i e n i . Dopiero jednak na koniec X V I I I l u b p o c z ą t e k X I X w i e k u p r z y p a d ł o szerokie upowszechnienie się tej formy, a w n i e k t ó r y c h wsiach dopiero po pierwszej w o j n i e ś w i a t o w e j . Jeżeli chodzi o Podhale oraz g ó r a l s k i e wsie w oko­ licy Ż y w c a i Cieszyna to w i d a ć , że k o m o r y równo­ ległe do izb p o w s t a ł y przez dostawienie i c h do budyn­ ków, k t ó r e w c z e ś n i e j m i a ł y t y l k o izbę c z a r n ą z pie­ cem, sień i izbę b i a ł ą (wcześniej k o m o r ę ) bez pieca (il. 12 B). M a t e r i a ł y archiwalne d o w o d z ą , że na po­ c z ą t k u X I X w . t y l k o nieliczni g ó r a l e na Podhalu mie­ l i domy z dwiema izbami i dwiema k o m o r a m i . Do­ piero po l i k w i d a c j i s t o s u n k ó w feudalnych w połowie X I X w., a zwłaszcza „ o d k r y c i u " gór przez mieszkań89 40 41 �ców dużych miast na początku drugiej połowy u b i e g ł e ­ go stulecia proces rozbudowy d o m ó w p r z y b r a ł na sile. W Beskidzie Ś l ą s k i m proces ten przebiegał podobnie, ale kilkadziesiąt lat p ó ź n i e j . Mało prawdopodobne jest, by rozwój d o m ó w na Podhalu o d b y w a ł się pod w p ł y w e m wzoru b u d y n k ó w z okolic Krakowa, choćby dlatego, że w programie domu góralskiego pomieszczenia inwentarskie pozosta­ wały poza o b r ę b e m mieszkania. Poza t y m system roz­ wijania budynku przez dostawianie szop (zmieniają­ cych się później w komorę) był w X I X w. obcy (lub zapomniany) mieszkańcom nizin. Znany b y ł natomiast prawie we wszystkich góralskich grupach etnograficz­ nych, w t y m też na sąsiedniej Słowacji. 42 Trzeci region określony jako okolice Rzeszowa obejmuje faktycznie obszary Podkarpacia w rejonie miast: Krosno, Sanok, Brzozów, S t r z y ż ó w oraz pas urodzajnych nizin w okolicy Rzeszowa, Ł a ń c u t a i Prze­ worska. Są to obszary znacznie w c z e ś n i e j zasiedlone (XIV w.) aniżeli tereny leżące na północ i p o ł u d n i e od nich. W kolonizacji ich oprócz elementu polskiego brali udział r ó w n i e ż osadnicy ś l ą s k o - ł u ż y c c y i nie­ mieccy. W tych okolicach domy z dwiema p a r a m i pomiesz­ czeń po obu stronach sieni r ó ż n i ą się w n i e k t ó r y c h szczegółach architektonicznych od d o m ó w k r a k o w s k i c h (por. 11. 15, 17), nie s t a n o w i ą jednak o d r ę b n e g o w a r ­ iantu pod w z g l ę d e m typologicznym. W y o d r ę b n i e n i e domów tego regionu ma jednak swoje uzasadnienie, bowiem r o z w ó j ich w i ą ż e się z domami grupy „ c " (vide niżej), czego nie stwierdzono dotychczas w oko­ licy Krakowa. Ponadto niewykluczone, że r o z w ó j ten pozostawał w zależności od domu złożonego z izby — sieni — stajni, k t ó r y w y s t ę p u j e t u znacznie częściej, aniżeli za Wisłą na zachodzie. Natomiast w p ł y w pieca na powstanie i r o z w ó j komory w z d ł u ż izby m ó g ł b y ć podobny w obu regionach. Czwarty w y o d r ę b n i o n y rejon to g ó r y : Beskid N i s k i i Bieszczady z a m i e s z k a ł e przez g r u p ę etnograficzną Ł e m k ó w i Bojków. T u r ó w n i e ż dom r o z w i n ą ł się na podobnych zasadach j a k w okolicy Rzeszowa, ale potrzeby gospodarcze d y k t o w a ł y obszerniejszy r o z w ó j części inwentarskiej niż mieszkalnej. Domy łem­ kowskie ( i l . 5) r ó ż n i ą się t e ż w sposób zasadniczy w wielu szczegółach k o n s t r u k c y j n y c h (dach, p r z y b u ­ dówki). II. 15. C h a ł u p a W t y m czasie, gdy osadnicy r u s k o - w o ł o s c y osiedla­ l i się w dolinach B e s k i d ó w i s t n i a ł y j u ż prawie wszyst­ kie wsie rolnicze na Podkarpaciu. Można więc sądzić, że ludzie p r o w a d z ą c y dotychczas koczowniczy t r y b ży­ cia nie posiadali wypracowanych w ł a s n y c h f o r m do­ m ó w . Zapożyczyli więc od r o l n i k ó w dwa podstawowe typy: izba — sień •— komora izba — sień — stajnia a n a s t ę p n i e dostosowali do w ł a s n y c h potrzeb. Nieogra­ niczone w praktyce możliwości m a t e r i a ł o w e (drewno) u ł a t w i a ł y r o z w ó j tutejszego budownictwa. Natomiast trzecia podstawowa forma wyjściowa, t j . c h a ł u p a centralna (sień — izba — komora) bardzo rzadko w y s t ę p u j e t u w czystej postaci (przynajmniej obecnie). Dość liczne są jednak domy bardziej r o z w i ­ n i ę t e przez dodanie za k o m o r ą innych pomieszczeń gospodarczych (np. stajni, chlewa, boiska, sąsieka •— i l . 10 j ) . W i d a ć więc, że i trzecia podstawowa forma typowa dla zachodniej części omawianego terenu zo­ s t a ł a na obszary wschodnie przeniesiona i już na miejscu r o z w i n ę ł a się w części gospodarczej. Warto zwrócić u w a g ę , że w Beskidzie wszystkie nazwy odnoszące się do b u d y n k u mieszkalno-gospodarczego są w y r a ź n i e zapożyczone od dawniej osiadłych r o l n i k ó w . Nawet w t a k i m szczególe j a k piec obserwu­ jemy, że t y l k o miejsce, na k t ó r y m płonie ogień, za­ chowało nazwę („watra") właściwą ludom związanym z m i g r a c j a m i pasterskimi, pozostałe zaś części pieca m a j ą nazwy pierwotnie polskie. Do grupy o b i e k t ó w t r ó j w n ę t r z n y c h należy r ó w ­ nież c h a ł u p a ze s t a j n i ą ( i l . 13 g). Jest ona p o ś w i a d ­ czona w Polsce ś r o d k o w e j j u ż w X V w., a prawdo­ podobnie w t y m samym czasie b y ł a znana t a k ż e na omawianym przez nas t e r e n i e . Nie w i e m y jednak nic o częstotliwości jej w y s t ę p o w a n i a . B r a k również w i a d o m o ś c i o niej w n a s t ę p n y c h stuleciach. Natomiast jej rozpowszechnienia w XDC i X X w. było bardzo szerokie. Spotyka się j ą w p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j części omawianego terenu we wsiach m a ł o z a m o ż n y c h (piasz­ czyste i kamieniste gleby) oraz na c a ł y m Podkarpaciu, szczególnie na w s c h ó d od Dunajca, gdzie wariant z dwiema izbami w amfiladzie ( i l . 13 h, 18) tworzy zwarte skupisko i w s p ó ł w y s t ę p u j e z w y k l e z domami t y p u : izba — sień •— komora. d w u t r a k t o w a czteroizbowa, z k o m o r a m i po bakach, Złotniki k. Proszowic. 43 1875 r., 175 �Dotychczasowe badania w odniesieniu do Polski nie p o z w a l a j ą jeszcze na kategoryczne stwierdzenie autochtonizmu l u b przeszczepienia domu t r ó j w n ę t r z n e g o ze stajnią z i n n y c h t e r e n ó w . M ó g ł b y się on w i ą z a ć z kolonizacją n i e m i e c k ą , j a k sugerowali to niemieccy i i n n i badacze . Obecnie jednak teoria niemieckiego pochodzenia domu ze s t a j n i ą ( „ W o h n s t a l l h a u s " ) jest coraz częściej k w e s t i o n o w a n a , chociaż — trzeba p r z y znać — bez mocnych d o w o d ó w . 44 45 G r u p a „c Współczesne m a t e r i a ł y etnograficzne w y k a z u j ą , że w domadh ze s t a j n i ą dokonywano często p o d z i a ł u izby równolegle z piecem, szczególnie w ó w c z a s , gdy piec był o d s u n i ę t y od rogu ( i l . 13 g, j ) . Ewolucja taka w y n i k ł a po prostu z konieczności posiadania komory, w k t ó r e j przechowywano ziemniaki, k a p u s t ę , odzież itp. Można sądzić, że t ą d r o g ą o d b y ł a się r ó w n i e ż w przeszłości ewolucja domu ze s t a j n i ą i dzięki temu 176 u f o r m o w a ł się mieszany t y p domu z k o m o r ą i izbą po jednej stronie sieni oraz s t a j n i ą po drugiej (11. 13 j , 19). U k s z t a ł t o w a n i e się tej odmiany n a s t ą p i ł o dawno, skoro znane nam obiekty z pierwszej i drugiej poł o w y X V I I w . b y ł y w ten sposób b u d o w a n e . To z kolei musi u t w i e r d z a ć w przekonaniu, że t y p domu: izba — sień — stajnia znany b y ł od bardzo dawna, We wschodniej części omawianego terenu często w i d u j e się p o d z i a ł p o d ł u ż n y w gospodarczej części do­ m u ( i l . 13 d—f). Jest to r ó w n i e ż w y n i k ewolucji, ale domu t y p u komorowego ( i l . 13 b). N a l e ż y przy okazji n a d m i e n i ć , że na Podkarpaciu (na w s c h ó d od D u n a j ca) w domach t r ó j w n ę t r z n y c h z k o m o r ą ( i l . 13 b) bydło trzymano w izbie. Z j a w i s k o to b y ł o dość powszechne jeszcze na p o c z ą t k u X X w., chociaż j u ż w X I X w. starano się p o d w ó j n ą f u n k c j ę izby o g r a n i c z y ć wyłącznie do mieszkalnej (bardzo rzadko w X V I I I w.). Jeśli nie posiadano osobnego b u d y n k u dla z w i e r z ą t , w ó w czas robiono s t a j n i ę z dawnej komory, l u b j e j części ( i l . 13 d, e). W t ó r n i e w i ę c zmieniano k o m o r o w y typ 46 �I I . 16. C h a ł u p a p o g ó r z a ń s k a , d w u t r a k t o w a , w e w n ą t r z dwie izby, sień, komora i stajnia, k o ­ niec X I X w., Borek k. Krosna. I I . 17. C h a ł u p a d w u t r a k t o w a ze s t a j n i ą i w o z o w n i ą z boków, 1849 r., Liszki k. K r a k o w a . I I . 18. C h a ł u p a za c h o d n i o - p o g ó r z a ń s k a , przed 1830 r., Szerzyny k. Jasła. domu' na t y p chlewowy lub chlewowo-komorowy. Jest to oczywiście t y l k o p r z y k ł a d współczesnego powstawa­ nia domu ze stajnią poprzez z m i a n ę f u n k c j i n i e k t ó r y c h pomieszczeń ( i l . 21). R ó w n i e ż z domu t r ó j w n ę t r z n e g o z k o m o r ą wywodzi się dom z izbą i k o m o r ą po jednej stronie sieni oraz izbą po drugiej stronie ( i l . 13 k ) . W y s t ę p u j e on na Podkarpaciu na zachód od Dunajca, a w pierwszej połowie X V I I I w. b y w a ł r ó w n i e ż w okolicy K r a k o w a (il. 20). Zapisy archiwalne p o z w a l a j ą s t w i e r d z i ć , że zna­ no t ę o d m i a n ę na wsi j u ż w X V I I w., zaś w budow­ nictwie folwarcznym dla Krakowskiego i Mazowsza poświadczona ona jest w w i e k u X V I " . Na terenach położonych na w s c h ó d od Dunajca stare domy z grupy „ b " i „ c " w y s t ę p u j ą z w y k l e w przemieszaniu w tych samych wsiach, co dowodzi ich wzajemnego z w i ą z k u . Uogólniając, nie b y ł o icth jednak dawniej w w i d ł a c h Wisły i Sanu na terenie Puszczy Sandomierskiej oraz na terenach leżących p o m i ę d z y Wisłą (w okolicy Lublina) a Bugiem, gdzie do lat 1920-tych powszechne b y ł y domy złożone z izby - sieni — k o m o r y . 4 8 Natomiast na zachodzie sytuacja jest inna. Z n a j ­ dujemy t u zaledwie k i l k a odmian p l a n ó w z grupy „c", przede w s z y s t k i m na p r a w y m brzegu Wisły ( p o m i ę ­ dzy O ś w i ę c i m i e m a K r a k o w e m ) oraz we wsiach pod­ górskich. Zasięg geograficzny p l a n ó w „ c " nie jest prze­ mieszany z p l a n a m i grupy „ b " na c a ł y m obszarze jego w y s t ę p o w a n i a , t y l k o na jego k r a w ę d z i p o ł u d n i o ­ wej. M o ż n a więc sądzić, że na t y m terenie plany g r u ­ py »c" p o w s t a ł y w w y n i k u k r z y ż o w a n i a się starego u k ł a d u „ a " z p ó ź n i e j p o w s t a ł y m u k ł a d e m „ b " . Nieste­ ty, trudno określić, kiedy doszło do takiej k r z y ż ó w k i . Kończąc n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że w ś w i e t l e znanych nam m a t e r i a ł ó w w i d a ć , że dom w i e j s k i w p o ł u d n i o ­ wej Polsce p r z e c h o d z i ł p e ł n ą d r o g ę rozwoju, poczy­ nając od b u d y n k u j e d n o w n ę t r z n e g o ( p o r ó w n a j sche­ maty rozwoju, i l . 10, 12, 13 oraz i l . 22, 23). B r a k bogat­ szych źródeł archeologicznych dla tej części naszego k r a j u zmusza do p o s ł u ż e n i a się m a t e r i a ł a m i archeolo­ gicznymi z i n n y c h t e r e n ó w . Z w y k o p a l i s k archeologicznych w G d a ń s k u wiemy, że 10 proc. d o m ó w (13 szt.) z X I I — X I I I w. p o s i a d a ł o dwa l u b w i ę c e j pomieszczeń. Sporadycznie z d a r z a ł y się dwuizbowe (lub d w u w n ę t r z n e ) domy w Radomiu ( V I I I — I X / X w.), w Opolu ( X I I w.), Santku ( X / X I w.), Wolinie ( X I I w.) oraz c z t e r o w n ę t r z n y w Cieszacinie ( X I I w . ) . D w u w n ę t r z n e domy b y ł y r ó w n i e ż w Giitzkow na zachód od Odry, na Rusi w X I — X I I w. (Nowgorod, Stara Ladoga, Biełgorod, Biełooziero, B e r d y c z ó w ) , na Słowacji ( Z ś b l a c a n y ) i w i n n y c h regionach. W t y m samym czasie w y k s z t a ł c a ł o się j u ż podcienie w w ę ż ­ szej ścianie z w r ó c o n e j do ulicy, pod k t ó r y m wchodziło się do w n ę t r z a domu (np. Wolin, Szczecin) . Nie ulega więc w ą t p l i w o ś c i , że u m i e j ę t n o ś ć konstruowania do­ m ó w m a j ą c y c h więcej niż jedno w n ę t r z e znana b y ł a S ł o w i a n o m j u ż dawno. Co w i ę c e j , wykopaliska w miejscowości L e v y Hradec pod P r a g ą ( I X w.) oraz w Biełooziero i Biełgorod na Rusi ( X I — X I I w.) p o ś w i a d ­ czają istnienie d o m ó w , w k t ó r y c h sień oddziela dwie izby l u b izbę od k o m o r y . Wszystko to nie świadczy jednak o częstszym w y s t ę p o w a n i u d o m ó w d w u w n ę t r z nych. W r ę c z przeciwnie, na pewno powszechne były b u d y n k i j e d n o w n ę t r z n e , ale od znajomości pewnego f a k t u kulturowego (tzn. b u d y n k u d w u w n ę t r z n e g o ) do jego rozpowszechnienia b y ł t y l k o jeden krok. Koniecz­ ny do tego b y ł j a k i ś impuls, k t ó r y w a r u n k o w a ł b y zmiany w zakresie ludzkich potrzeb. Jest oczywiste, że zmiany te d o k o n y w a ł y się najpierw w warstwach uprzywilejowanych i w grodach. Przyczyny zaś w p r o ­ wadzania nowości b y ł y różne. Sądzę, że nie m o ż n a l e k c e w a ż y ć takiego f a k t u j a k wchodzenie jakiegoś k r a ­ j u w orbitę zainteresowań międzypaństwowych, jak wytwarzanie się wyspecjalizowanych grup rządzących, k t ó r y c h zabudowania m u s i a ł y się różnić na korzyść od m i e s z k a ń ogółu ludności, czy też powstanie licz­ nych k l a s z t o r ó w , k t ó r e w o w y m czasie były źródłem p o s t ę p u gospodarczego. Ten zaś już bezpośrednio w a ­ r u n k o w a ł z m i a n ę potrzeb w zakresie budownictwa mieszkalnego i gospodarczego. K o n k r e t n y m ś l a d e m te­ go są liczne w i a d o m o ś c i o oborach i chlewach dla z w i e r z ą t , p o c h o d z ą c e ze źródeł pisanych w X I V w . 4 9 50 6 1 52 6 3 5 4 Wczesne ś r e d n i o w i e c z e wniosło duże zmiany w za­ kresie gospodarki hodowlanej i rolnej łącznie z popu­ l a r y z a c j ą p ł u g a i t r ó j p o l o w e g o systemu upraw. W X I V wieku, i to w pierwszej jego p o ł o w i e n a s t ą p i ł o u nas umocnienie się w ł a d z y p a ń s t w o w e j i silne ruchy m i ­ gracyjne ludności polskiej p o m i ę d z y poszczególnymi dzielnicami p a ń s t w a , szczególnie z Polski ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j w k i e r u n k u p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m . Na­ s t ą p i ł t e ż znaczny n a p ł y w obcego elementu koloniza- 177 �I I . 19. C h a ł u p a d o l i n i a ń s k a , półtoratraktowa, ok. 1900 r., Paszo­ w a k. Ustrzyk Dolnych. cyjnego (w t y m też N i e m c ó w ) do regionu Podkarpa­ cia, rozwój rzemiosła, a zwłaszcza wzrost w y d a j n o ś c i w uprawie zbóż. Wszystko to sprzyjało rozprzestrze­ nianiu się pewnych w z o r c ó w architektonicznych (tym bardziej, że nie z m i e n i a ł y się zasady konstrukcji), a jednocześnie r z u t o w a ł o na zmiany w zakresie pot­ rzeb mieszkalnych i gospodarczych. Rzeczą c h a r a k t e r y s t y c z n ą jest, że nie m o ż n a do­ s z u k a ć się bezspornych d o w o d ó w w p ł y w u ś r e d n i o w i e c z ­ nej kolonizacji niemieckiej na budownictwo w oma­ w i a n y m rejonie Polski. W większości osadnicy niemiec­ cy przychodzili z zachodu, ale Spisz, Podhale oraz nie­ k t ó r e beskidzkie wsie b y ł y kolonizowane m.in. przez N i e m c ó w i d ą c y c h z p o ł u d n i o w e g o Spiszą. Jednak w s z ę ­ dzie tam do p o c z ą t k ó w X I X w. budownictwo ludowe było bardziej p r y m i t y w n e aniżeli w rolniczych wsiach nizinnych. Sądzę, że do k o ń c a ś r e d n i o w i e c z a powszechne były u c h ł o p ó w domy j e d n o w n ę t r z n e i d w u w n ę t r z n e , przy czym te drugie p r z e t r w a ł y dość licznie aż do na­ szych czasów. A l e już przy k o ń c u x r v w. (a w wars­ t w i e szlacheckiej zapewne wcześniej) m u s i a ł y pojawić się na wsi domy złożone z trzech pomieszczeń. I c h program funkcjonalny b y ł z w i ę k s z o n y i do­ stosowany w p ó ź n e j fazie ś r e d n i o w i e c z a do potrzeb ludzkich, k t ó r e b y ł y już inne, aniżeli w okresie X— — X I I I w. B r a k liczniejszych ś l a d ó w archeologicznych na na­ szym terenie nie m o ż e b y ć bezspornym dowodem, że w X I V w . nie było d o m ó w w i e l o w n ę t r z n y c h . Natomiast trzeba z a k ł a d a ć , że f a k t rozpowszechniania się domów t r ó j w n ę t r z n y c h m u s i a ł w y p r z e d z a ć w czasie pojawie­ nie się o nich pierwszych informacji pisanych pocho­ d z ą c y c h z p o c z ą t k u X V w. PRZYPISY 1 S. Zachorowski, Węgierskie i polskie osadnictwo na Spiszu do poł. XIV w., „ R o z p r a w y A k a d e m i i U m i e ­ jętności", t. X X V I I , K r a k ó w 1909, s. 51, 234. A . Fastnacht, Osadnictwo ziemi sanockiej w la­ tach 1340—1650, W r o c ł a w 1962, passim; K . Pieradzka, Na szlakach Łemkowszczyzny, K r a k ó w 1939, passim; D. Krandzalov, Znaczenie i charakter wpływów ru­ muńskich w Karpatach Zachodnich ze szczególnym uwzględnieniem Wołoszczyzny Morawskiej, (w:) Pas­ terstwo Tatr Polskich i Podhala, t. V, W r o c ł a w — W a r ­ s z a w a — K r a k ó w 1963, s. 179, 209; K . Dobrowolski, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach zachodnich, K r a k ó w 1938, passim. J. S. B y s t r o ń , Ugrupowania etniczne ludu polskie­ go, K r a k ó w 1925; R. Reinfuss, Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficzne", t. V I I , 1948/49; R. Reinfuss, Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnogra­ ficznych, „ L u d " , t. 36, 1946; J. Czajkowski, Historycz­ ne i etniczne podstawy kształtowania się grup etno­ graficznych w południowej części woj. rzeszowskiego, „ M a t e r i a ł y Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego w Sano­ k u " , n r 9, 1969. N . N . Gracjanskaja, lipy krestajanskogo żiliszcza ukraińskich Karpat XIX •— nacz. XX ww. (w:) L'idove stavitel'stvo v karpatskoj oblasti, Bratislava 1974, s. 143 stwierdza, że b y ł to w X V I I I — X I X w. najbardziej rozprzestrzeniony t y p domu, a j e d n o c z e ś ­ nie na tej samej stronie oświadcza, że domy t r ó j w n ę t r z ne w u k r a i ń s k i c h Karpatach r o z w i n ę ł y się przez we­ w n ę t r z n e p o d z i a ł y d o m ó w d w u w n ę t r z n y c h . Nie ma na to jednak ż a d n y c h d o w o d ó w . J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie między Białą a Popradem, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. I , 1966, s. 159. * J. Czajkowski, Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem, „ L u d " , t. 61, 1977 s. 99. 8 8 4 5 178 7 J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w północ­ nej części Krakowskiego w XVIII wieku, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e " , t. V, 1974, s. 76—78. Z a u w a ż y ł to j u ż przed p r z e s z ł o 100 laty autor opisujący w i e ś K r u s z y n ę k o ł o Radomska. Pisał on: „ D o m y mieszkalne po w i ę k s z e j części ... zabudowano w j e d n ą linię ... w c a ł y m u r z ą d z e n i u i fizjonomii wsi w i d a ć r ę k ę o r g a n i z a c y j n ą jednego z dziedziców, któ­ r y ... wsie d o p r o w a d z a ł do p o r z ą d k u . Obecnie ... w mia­ r ę starzenia się d a c h ó w , w ł o ś c i a n i e s p r z e d a j ą dachów­ k ę i p r z y k r y w a j ą domy gontami l u b s ł o m ą ; w miarę zaś potrzeby przebudowania, rozdzielają się i budują pojedyncze mieszkania" (Encyklopedia Rolnicza, 1874, t. I I , s. 1087). 8 J. Czajkowski, Z b a d a ń nad budownictwem wiejs­ kim w powiecie olkuskim; „Rocznik Muzeum Etnogra­ ficznego w K r a k o w i e " , t. I I , 1967, s. 78; J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w Krakowskiem, „Materiały Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku", 1975, nr 21; F. Kotula, Typy wiejskich drewnianych budynków na Pogórzu w województwie rzeszowskim, „Ochrona Z a b y t k ó w " , 1958, z. 1—2. * J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w północ­ nej części Krakowskiego w XVIII wieku, op. c i t , s. 35, 37—42. 1 0 Ibid., s. 59—62. K . Moszyński, Kultura ludowa Słowian, K r a k ó w 1929, t. 1, s. 492; K . Liske, Cudzo­ ziemcy w Polsce, L w ó w 1876, s. 312, relacja niemiec­ kiego p o d r ó ż n i k a Józefa Kauscha z 1794 r.; Inwentarze dóbr szlacheckich powiatu kaliskiego, w y d . W. Rusiń­ ski, t. I (od X V I do p o ł o w y X V I I I wieku), Wrocław 1956, passim; Materiały do dziejów chłopa wielkopol­ skiego w drugiej połowie XVIII wieku, wyd. J. Deresiewicz, t. I i I I , W r o c ł a w 1956, passim; M . Pokropek, Budownictwo Ludowe w Polsce, Warszawa 1976, s. 90. �I I . 20. C h a ł u p a p ó ł t o r a t r a k t o w a , X I X w., Jaszczew k. Krosna. 1 1 Najwięcej zebranych m a t e r i a ł ó w źródłowych znajduje się w pracy J. Czajkowskiego, Budownictwo wiejskie w północnej części Krakowskiego w XVIII wieku, op. cit., s. 56—62 oraz aneks, passim. S. Ciszewski, Bitka, Lepianka, Ziemianka, Murowanka, „Wisła", t. I I , 1888, s. 366—368. Np. ksiądz Sebastian Sierakowski z d u m ą pisał w swym dziele w y d a n y m w 1812 r., że w y b u d o w a ł już 18 murowanych d o m ó w w miejsce powszechnie stosowanej konstrukcji s ł u p o w e j ze ś c i a n a m i plecio­ n y m i z chrustu (Architektura obeymuiąca wszelki ga­ tunek murowania i budowania, t. 1, s. 255). J. Czajkowski, Rozplanowanie chałup w rejonie przemyskim, „ M a t e r i a ł y Muzeum B u d o w n i c t w a L u d o ­ wego w Sanoku", 1974, nr 19, s. 14. J. Czajkowski, Wiejskie budownictwo mieszkal­ ne w Beskidzie Niskim i na przyległym Pogórzu, „Rocznik m u z e ó w w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego", t. I I , 1969, s. 158. M . Pokropek, op. cit., s. 100. B. Schier, Hauslandschaften und Kulturbewegun­ gen im östlichen Mitteleuropa, Reichenberg 1932, s. 49. J. Czajkowski, Konstrukcja sochowo-ślemieniowa w budownictwie wiejskim na terenie Polski, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, t. 4, 1972, passim. K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 472; E. B a ł a ś , Vznik a vyvoj polygonälnich stodol, „ C e s k o s l o v e n s k a Etno­ grafie", 1961, z. 3, s. 305—309. J. Czajkowski, Konstrukcja na sochy w budow­ nictwie wiejskim w Polsce (w:) L'idove stavitel'stvo.., op. cit., s. 174—175. Z. Gloger, Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce, Warszawa 1909, t. 2, s. 123, 1 8 1 8 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 8 0 8 1 I I . 21. C h a ł u p a Inwentarz dworu w Modlnicy, 1582 r.: „stodoła w gum­ nie dosyć wielka o trzech k o s z a c h albo zasiekach". M . Pokropek, op. cit., s. 90 k w a l i f i k u j e wspom­ n i a n ą k o n s t r u k c j ę do „ s y s t e m u w ę g ł o w e g o i ł ą t k o w e ­ go" s t a j ą c w sprzeczności z w ł a s n y m opisem infor­ m u j ą c y m , że na niej opiera się dach, a w sprawie jej genezy o d w o ł u j e się do koncepcji F. K o t u l i (v. przyp. 24), nie zaś do nowszego opracowania tego te­ matu przez L w a (v. przyp. 25). K . Moszyński, op. cit., s. 498; B. Schier, op. cit.; H . Richter, Formen und Entstehung des Umgebindes, „ S c h l e s i s c h e B l ä t e r für Volkskunde", 1941, z. 2, s. 72—<84; E. Deutschmann, Lausitzer Holzbaukunst, Bautzen 1959. F. Kotula, op. cit., s. 40-^42; F. Kotula, Pocho­ dzenie domów przysłupowych w Rzeszowskiem, „Kwar­ t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y Materialnej", 1957, nr 3/4, s. 551—562. S. Lew, Dom przysłupowy w górnym i środko­ wym dorzeczu Sanu, „ L u d " , 1966, t. L , s. 473-479 i 515. K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 548. Dla informacji w a r t o podać, że wiele zachowa­ nych najstarszych o b i e k t ó w (np. z r o k u 1729, 1770, 1770, 1815, 1833 i in.) posiada dwa wejścia do komory, czasem t y l k o t r a f i a j ą się bardzo stare domy (np. z 1795, 1828 r.), w k t ó r y c h jest wejście t y l k o z izby. M a t e r i a ł y archiwalne z X V I I I w . w y k a z u j ą , że większość d o m ó w ma p o d w ó j n e d r z w i . Por. J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w okolicy Częstochowy w połowie XVIII wie­ ku, „Pol. Szt. Lud.", R. X X V , 1971 nr 2, s. 105—106 oraz J. Czajkowski, Budownictwo wsi Kołomia (pow. W ł o c ł a w e k ) w 1787 r., „Pol. Szt. Lud.", R. X X I V , 8 2 8 8 2 4 2 5 8 6 2 7 p ó ł t o r a t r a k t o w a ze s t a j n i ą przy kuchni, 1. poł. X I X w., j e d n o w n ę t r z n a , pocz. X X w., Zawoja k. Suchej L i s z k i k. K r a k o w a . Beskidzkiej. I I . 22. Chałupa 179 �1970 nr 2, s. 110—111; S. Rosiński, Osadnictwo i bu­ downictwo na obszarze puszczy kozienickiej, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie", 1976, t. I X , s. 33—37; H . Ś w i ą t k o w s k i , Łowickie chałupy XIX i pierwszej połowy XX wieku, ibid., s. 57—59. R. Reinfuss, Z badań nad budownictwem ludo­ wym w województwie kieleckim, „Pol. Szt. Lud.", R. X X V , 1971 nr 2, s. 73. J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w Krakowskiem..., op. cit. H . I . Bidermann, Die ungarischen Ruthenen, ihr Wohngebiet, ihr Erwerb und ihre Geschichte, Insbruck 1862, s. 85—86. Bor. przyp. 4. R ó w n i e ż D. Stranska, Lidove stavby na Spiske Magurę, Praha 1936, s. 10, sądziła, że ten typ m o ż e mieć albo p o l s k ą albo r u s k ą prowenien­ cją. Ta druga wersja musi być b ł ę d n a , bowiem rusko-wołoskie osadnictwo z k o ń c a ś r e d n i o w i e c z a nie m o g ł o mieć w p e ł n i u k s z t a ł t o w a n y c h już t y p ó w b u d y n k ó w mieszkalnych, a raczej nawet nie miało, z w y j ą t k i e m bardzo p r y m i t y w n y c h form. D. Stranska, op. cit. W. Krassowski, Chałupa polska na przełomie XVI i XVII wieku, „Pol. Szt. L u d . " , R. V I I , 1953, nr 4—5, s. 285. J. Czajkowski, Ze studiów nad budownictwem ludowym w Krakowskiem, „ L u d " , 1977, t. 61, s. 104. N . M . Listowa, Kriestjanskoje żiliszcze Germanii, Austrii i Szwejcarii w XIX w. (w:) Tipy selskogo ziliszcza w stranach zarubieżnoj Ewropy, Moskwa 1968, s. 212. J. Toth, Nepi ipitószetiink Hagyomdnyai, Budapest 1961, s. 174, i l . 281. Znakomity historyk ś r e d n i o w i e c z a , Kazimierz Tymieniecki podaje d u ż ą ilość p r z y k ł a d ó w z lat 1408— —1458, k t ó r e p o t w i e r d z a j ą tezę polskich e t n o g r a f ó w (K. Tymieniecki, Procesy twórcze formowania się spo­ łeczeństwa polskiego w wiekach średnich, Warszawa 1921, s. 237—239). Por. też T. L a l i k , Zagroda na Ma­ zowszu w XV w., „ K w a r t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a ­ terialnej", 1957, n r 3/4, s. 483—493. W Polsce po raz pierwszy zwrócił na to u w a g ę L u d w i k Puszet, Studya nad polskiem budownictwem drewnianem, I , Chata, K r a k ó w 1903, s. 45—47, a n a s t ę p n i e u z n a ł to i p o p a r ł dowodami K . Moszyński, op. cit., a za n i m w i e l u i n ­ nych badaczy. K . Tymieniecki, op. cit., s. 239, przyp. 80 i 85. Z. Gloger, op. cit., s. 173. Por. J. Czajkowski, Wiejskie budownictwo miesz­ kalne..., op. cit., passim; R. Reinfuss, Budownictwo lu­ dowe na zachodniej Łemkówszyźnie, „Lud", 1934, t. 33, passim. P o ś w i a d c z a j ą to m a t e r i a ł y archiwalne, k t ó r e p u ­ blikuje J. B i e n i a r z ó w n a , O chłopskie prawa, Kraków 1954, s. 231. Ten sam t y p w budynkach dworskich ma jeszcze s t a r s z ą t r a d y c j ę , co najmniej s z e s n a s t o w i e c z n ą . Bogate m a t e r i a ł y archiwalne d o t y c z ą c e tego te­ matu publikuje J. Czajkowski, Budownictwo wiejskie w Krakowskiem, op. cit. M . Pokropek, op. cit., s. 62. K . Tymieniecki, op. cit., s. 241. Natomiast no­ 2 8 2 8 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 4 8 7 3 8 8 9 4 0 4 1 4 2 4 8 II. Opra. rys., 180 tatka s ą d o w a z 1471 r. p o ś w i a d c z a z a m k n i ę t e pomiesz­ czenie dla b y d ł a pod n a z w ą „ o b o r a " w okolicy Krosna (Księgi sądowe wiejskie, w y d . B. Ulanowski, K r a k ó w 1921 t. I s. 255. B.'Schier, op. cit., s. 177—178. V. P r a ź a k , K problemytice zakladnich pudorysnych typu lidovych staveb w Ceskoslovensku, „Ceskoslovenska Etnografie", 1958, nr 4, s. 338—345. 45 v . Frolec, Pfispevek k moravsko-slovenskym vztahom v lidovsm stavitelstvi na üzemi Bilych Kar­ pat, „ S l o v e n s k y Narodopis", 1966, nr 2, s. 300; V. Fro­ lec, Lidova architektura na Morave a ve Slezsku, Brno 1974, s. 34—35; J. Vafeka, Kulturni vztahy v lidovem stavitelstvi slovenskych Karpat ze zfetelem k byvale nemecke diasporę (w:) L'udove stavitel'stvo..., op. cit., s. 62. Ostatni autor p o w o ł u j e się w swoich wywodach na w y n i k i w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń niemiec­ k i c h H . Rieda, G. Eitzena i K . Baumgartena. Tego rodzaju p o d z i a ł ma dom ze w s i Dąbrówka, k t ó r e g o część mieszkalna z k o m o r ą pochodzi z 1681 r. (obecnie w skansenie w Sanoku). M i a ł go również, już n i e i s t n i e j ą c y , dom z pierwszej p o ł o w y X V I I w . w Pniowie koło G l i w i c . Istnienie k o m o r y za izbą w okolicy Krosna p o ś w i a d c z a notatka s ą d o w a z 1645 r. (B. Ula­ nowski, op. cit., s. 60 i 61). W ź r ó d ł a c h a r c h i w a l n y c h z 1692 r. znajdujemy opis takiej c h a ł u p y w Koniuszowej koło Nowego Są­ cza, natomiast Z. Gloger, op. cit., s. 62 i 226 podaje analogiczne opisy drewnianych folwarcznych budyn­ ków z X V I w. Jak w y k a z u j ą badania, na w y m i e n i o n y c h obsza­ rach c h a ł u p a złożona z izby — sieni — komory roz­ p o w s z e c h n i ł a się dość późno, b y ć m o ż e w X V I I I w. W c z e ś n i e j zaś d o m i n o w a ł y t u f o r m y prymitywniejsze. Por. Z. Staszczak, B u d o w n i c t w o c h ł o p s k i e w woj. lu­ belskim (w X I X i X X wieku), „ P r a c e i M a t e r i a ł y Et­ nograficzne", 1963, t. X X I V , s. 152 oraz J. Furdyna, Plan budynku mieszkalnego Lasowiaków od połowy wieku XIX po czasy dzisiejsze, „ L u d " , 1975, t. 59, s. 116. R. Barnycz-Gupieniec, Drewniane budownictwo mieszkalne w Gdańsku X—XIII wieku, G d a ń s k 1974, s. 17, 25. A . Ż a k i , Archeologia Małopolski wczesno­ średniowiecznej, Wrocław-Warszawa.-Kraków-Gdańsk 1974, s. 94. J. Kostrzewski, Budynki mieszkalne (w:) Słownik starożytności słowiańskich, W r o c ł a w — Warszawa — K r a k ó w 1961, t. I , s. 184; P. J. Zasurcew, Ziliszcza driewniego Nowgoroda, „ M a t e r i a ł y i issliedowanija po archeologii SSSR", 1963, nr 123, s. 61. J. J a n ć a f , K vyvoji sideł a bydleni v Bilach Karpatach (w:) L'idove stavitel'stvo op. c i i , s. 213. Z. Radacki, Tradycyjne budownictwo wiejskie w województwie szczecińskim, „Szczecin" — Miesięcz­ n i k Pomorza Zachodniego, z. 8—9, 1959, s. 117. W. Hensel, Słowiańszczyzna wczesnośrednio­ wieczna, w y d . I I , Warszawa 1956, s. 363; J. Kostrzewski, op. cit. Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Pol­ sce, t. I , Warszawa 1964, s. 355. 4 4 4 6 4 7 4 8 4 8 5 0 6 1 5 2 5 3 54 23. Z a e h o d n i o p o g ó r z a ń s k i biedniaoki dom (sień w amfiladzie), koniec X I X w . map oraz lot. (z wyj. U . 11) J . Czajkowski I I . 11 i 2 izby Archiwum M B L Sanok �