https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd66e7f66998a4881df301872b73fc7c.pdf 7908d034b11cc099ba81ca8c8c0a50ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5386 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5006 Title A name given to the resource Modernistka w kuchni / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.189-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leśniakowska, Marta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARTA LEŚNIAKOWSKA glądem, że l i t e r a t u r a romantyczna nie zajmowała się prywatnością, co wydaje się dzisiaj tezą łatwą do oba­ l e n i a ) . Badacze p r o b l e m u w Polsce wskazują na po­ Modernistyka w kuchni. wieść J. Korzeniowskiego " K r e w n i " (1857) i na w y w o ­ łaną nią polemikę Juliana K l a c z k i , który właśnie za¬ rzucał Korzeniowskiemu lansowanie "rzeczy przyziem¬ n y c h " , f r a n k l i n o w s k i e j moralności i wzorców stylu ży­ cia, czyli t y c h , które były uznawane za fałszywe w ro¬ Barbara Brukalska, Grete Schütte-Lichotzky, i m a n t y c z n y m systemie wartości etycznych i estetycz¬ n y c h , a per se, także nacjonalistycznych ("Ta kuchen¬ „polityka kuchenna" na moralność bez ofiary, bez n a t c h n i e n i a , jaką p a n Ko¬ (wstęp do a r c h i t e k t u r y m o d e r n i z m u ) puje nie tylko ideał sztuki, ale i ideał p o l s k i ! " ) . W t y m rzeniowski naucza w swoich powieściach [...] p o d k o ­ 3 sporze z m o d e r n i z m e m ( i o modernizm) " k u c h e n n a estetyka" (i/oraz) " k u c h e n n a m o r a l n o ś ć " są syndro¬ m e m zmiany paradygmatów k u l t u r o w y c h , pojawienia się nowego światopoglądu, odwrócenia h i e r a r c h i i , wy¬ „Mieszkanie nie jest amerykańską konserwą, mieszkanie stanowi dobycia przestrzeni m a r g i n a l n y c h , t y c h "z tyłu", dotąd część wszechświata" (Vit Obrtel, 1927)'/. u k r y t y c h i/lub n i e w i d o c z n y c h . W 1 . W lecie 1959 r o k u podczas słynnej wystawy amerykańskiej w M o s k w i e poświęconej osiągnięciom U S A w dziedzinie n a u k i , t e c h n o l o g i i i kulturze, przed boksem prezentującym wzorową kuchnię w " i d e a l n y m r e m osobnej, rządzonej własną wewnętrzną hierar¬ chią, "cywilizacji" kucharek, p o d k u c h e n n y c h , pomywaczek i służących. W tradycyjnej "geografii" d o m u o d czasów nowożytnych tę "inną cywilizację" lokowa¬ d o m u amerykańskiej rodziny" wyposażonym w naj­ n o w osobnych b u d y n k a c h - k u c h n i a c h bądź na tyłach nowsze urządzenia gospodarstwa domowego, pomię­ dzy Chruszczowem i N i x o n e m doszło do w y m i a n y zdań na t e m a t zalet amerykańskiego stylu życia. Dys¬ d o m u , wyznaczając linię demarkacyjną między repre¬ zentacją i jej zapleczem gospodarczym. O b i e strefy coś dzieliło i coś łączyło. Dzieliły: podwórza " o d k u c h n i " , kusja o zmywarkach do naczyń toczona między prezy¬ k u c h e n n e schody, oficyny i kuchenne wejścia dla służ¬ d e n t a m i dwóch supermocarstw przeszła do h i s t o r i i ja­ by. Łączyli: służący, pokojówki, lokaje i chłopcy kre¬ ko tak zwana "debata k u c h e n n a " ( K i t c h e n Debate). densowi urzędujący w kredensie, p o k o j u "pomiędzy". N i e d a w n o przypomniała ją Beatriz C o l o m i n a , pokazu¬ "Strona K u c h n i " k u l t y w o w a n a jest zresztą nieprzerwa¬ j ą c , j a k zimnowojenna retoryka m i l i t a r n a na chwilę nie w w i e l u ekskluzywnych realizacjach: do słynnej zastąpiona została przez pragmatyczny język socjot e c h n i k i , odwołujący się do codziennych doświadczeń zwykłych ludzi, zwłaszcza k o b i e t . Wydarzenie to, sta¬ 2 rannie zaaranżowane propagandowo, nie przypadkiem miało miejsce właśnie w k u c h n i jako p o l u nowożytnej kulturze Z a c h o d u k u c h n i a , jako przestrzeń architektoniczna, była wydzielonym obsza¬ starcia dwóch ideologii i systemów politycznych. W t y m mo¬ mencie k u c h n i a przestała być przestrzenią "prywatną" i stała się przestrzenią publiczną, poddaną działaniom scenariuszy politycznych. Stała się "polityką". I w t y m awangardowej w i l l i Stein w Garches p r o j e k t u Le Cor­ busiera (1927) dojeżdża się o d północy "drogą prowa¬ dząca do wejścia dla służby", informują uprzejmie przewodniki. Izolacja o b u t y c h egzystujących o b o k siebie, ale j e d n a k w symbiozie, "cywilizacji" p r o w o k u j e do rozwa¬ żań a n t r o p o l o g i c z n o - k u l t u r o w y c h j a k o m o d e l o w y przykład socjo-etnologicznego cięcia między orbis inte­ rior i orbis exterior, po mistrzowsku odtwarzanego n p . sensie "debata k u c h e n n a " m a także odniesienie do ar¬ chitektury. Jest k u l m i n a c y j n y m m o m e n t e m w h i s t o r i i dwudziestowiecznej k u c h n i jako tej przestrzeni archi¬ w angielskim k i n i e , a u nas, by poprzestać tylko na dwóch, opisanego przez Marię Dąbrowską ("sceny k u ­ c h e n n e " z "Nocy i D n i " ) czy Gombrowicza w "Ferdy­ tektonicznej, która o d początku ubiegłego stulecia ra¬ dykalnie zmieniała swój charakter i rolę w geografii modernistycznego d o m u , ujawniając proces moderni¬ stycznej zmiany oraz mechanizmy władzy, jakie były t u stosowane. durke". W o p a r t y m na tomistycznej h i e r a r c h i i warto¬ ści systemie gwarantującym jest w kulturze Z a c h o d u kulturową figurą tego, co nie¬ jednoznaczne, 2. Polityczność owej "debaty k u c h e n n e j " była tylko i j e d n y m , c h o ć bardzo spektakularnym przejawem kul¬ utrzymanie porządku świata, k u c h n i a była strefą "inną", ukrytą i jako taka tandetne. dwuznaczne, nieetyczne, "przemykać się k u c h e n n y m i schodami", turowego procesu/zmiany/przewrotu, który daje się podstępne "Załatwić coś k u c h e n n y m i d r z w i a m i " , "kuchenne komeraże", "powieść dla k u c h a r e k " - to synonimy nie¬ ująć w pojęciu "estetyka k u c h e n n a " . Tak określa się c n y c h uczynków i złego gustu. K u c h n i a z jej upowszechnianą przez powieść realistyczną X I X w. po¬ entu- ragem b r u d n y c h naczyń, odpadków i k u c h e n n y c h wy¬ wszedniość, prywatność, to, co nie mieściło się w typo¬ ziewów była symboliczną prefiguracją l o g i i romantycznej (jeśli rzecz jasna zgodzimy się z po­ 222 chaosu, zła �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O i moralnego b r u d u . Przełamanie tej h i e r a r c h i i , uzusu reżkowanie, pranie, krzątanina w domowej k u c h n i ) ja¬ dzielącego "pańskie i chamskie", " p o . . . bra... tania się" ko te, które w fallocentrycznym scenariuszu uważane (jak próbował gombrowiczowski M i ę t u s ) , była tożsa­ są za tradycyjnie "kobiece", a, pospolite i a n o n i m o w e m a z rewolucją, która ostatecznie dokonała się: dziś przez swą monotonię i powtarzalność, są w t y c h scena¬ także do filozofii, niegdysiejszej królowej n a u k , można riuszach reprezentacją " k o b i e t y " jako rodzaju (gen¬ iść k u c h e n n y m i schodami, j a k zachęca W i l h e l m W e - d e r ) . K u c h n i a jest teraz sceną, na której ujawnia się tzw. kobiece doświadczenie, fobie i pragnienia i nie ischedel w tytule swojej książki . 4 Początki tego procesu/modernizacji sięgają siedem¬ jest bynajmniej przypadkiem, że akcja opartego na nastowiecznego mieszczańskiego d o m u holenderskie¬ biografii V i r g i n i i W o o l f i m o t y w a c h jej książek f i l m u go, w którym zaczęła się "feminizacja" d o m u europej¬ " G o d z i n y " (2002) rozgrywa się właśnie w k u c h n i l u b skiego i proces jego "domowości", co było charaktery¬ na jej progu, wpisując się w repertuar licznych meta¬ styczne dla ery mieszczańskiej z jej ideałem zamknię¬ for życia i losu kobiety, wpisanego w narzucone przez tego " d o m u prywatnego", odmiennego o d szlacheckie¬ patriarchalne scenariusze podporządkowanie. go, barokowego, nastawionego na reprezentację "do¬ 3. Powracam teraz do a r c h i t e k t u r y i tytułowych m u paradnego" . D o m holenderski był kształtowany bohaterek, by zastanowić się - i t u zaczynam swoje przez kobietę, która niezależnie o d zamożności więk¬ rozważania - jaką rolę odegrały one awangardowej szość prac d o m o w y c h wykonywała osobiście, co wiąza¬ " r e w o l u c j i mieszkaniowej"/modernistycznej zmianie. 5 ło się z obowiązującym t a m p r a w e m c y w i l n y m i kon¬ I czy rzeczywiście była to zmiana? Jak (i/lub czy) kuch¬ t r a k t a m i ze służbą, a w efekcie sprawiło, że c e n t r u m nia jako centralny w modernizmie " t e m a t " architekto¬ d o m u była k u c h n i a , która stała się "czymś między niczny zapoczątkowywała proces rozpadu tradycyjnej świątynią a m u z e u m " , j a k to przedstawiają płótna ho¬ h i e r a r c h i i wnętrza mieszkalnego, po to, by odwrócić lenderskich mistrzów z w i e l o k r o t n i e analizowaną iko¬ jego sens, co było tożsame - czy też, precyzyjnie rzecz nograficznie sceną " k o b i e t y we wnętrzu". ujmując, za tożsame było uważane - ze zmianą/moder¬ 6 Modernistyczna dwudziestowieczna " n o w a scena" nizacją s t r u k t u r y społecznej i obyczajowości. (kuchnia) wpisuje się w tę nowożytną mieszczańską W h i s t o r i i a r c h i t e k t u r y awangardowej w Polsce tradycję. B o h a t e r k a m i są więc: k u c h a r k a , służba do¬ j e d n y m z najważniejszych doświadczeń była b u d o w a m o w a , p a n i d o m u pełniąca wiele ról równocześnie dziewięciu k o l o n i i Warszawskiej Spółdzielni Mieszka¬ (ona/matka/kucharka/służąca i t d . ) , " M y które chodzi¬ niowej na Żoliborzu. K o l o n i a I V p r o j e k t u Stanisława m y k u c h e n n y m i schodami", że przywołam tytuł popu¬ i Barbary B r u k a l s k i c h (proj. larnej w międzywojniu powieści norweskiej pisarki Si- 1929-1932), przeznaczona głównie ( c h o ć nie tylko) 1927-1928, realizacja gridy Boo (u nas ukazała się w 1933 r. w przekładzie dla pracowników umysłowych, była najbardziej "inte¬ A n i e l i Waldenbergerowej). D o k o n y w a n e przez mo¬ ligencka", co p o t e m i n t e r p r e t o w a n o jako "odbicie po¬ dernizm przesunięcie marginesu do c e n t r u m oznacza głębiającego się inteligenckiego charakteru spółdziel- równocześnie marginalizację dotychczasowego cen¬ n i " . Najważniejszym jej elementem była wzorcowa t r u m , zmieniając tradycyjne relacje przestrzenne/stra- k u c h n i a zaprojektowana w 1927 r. jako m o d e l wspól¬ 8 tyfikacyjne, co w sposób sobie właściwy zradykalizował ny dla mieszkań 1 , 2 i 3-izbowych. Projekt opubliko¬ postmodernizm. Codzienne czynności d o m o w e są "te¬ w a n o w 1928 r o k u , a po zrealizowaniu pokazowego m a t e m " nowego postrzegania i rejestracji rzeczywisto¬ mieszkania w pierwszym z trzech budynków k o l o n i i ści, przyjmując formę tzw. "dayafterismu", jak nazywa ( b u d y n k u A ) , ze zdjęciem gotowego wnętrza ilustro¬ L u c a Beatrice fotografię posługującą strategią wał artykuł B r u k a l s k i c h na temat k u c h n i współczesnej płynnego zapisywania "dzień po d n i u " (day after d a y ) . w pierwszym (marcowym) numerze pisma " D o m . się 7 W scenerii typowej nowoczesnej k u c h n i bohaterką Osiedle. Mieszkanie" (1929). Ta k u c h n i a , rozpropago­ "Gier d o m o w y c h " jest "superkobieta" ("Gry d o m o w e " wana w i n n y c h p u b l i k a c j a c h , określona została póź¬ Elżbiety Jabłońskiej niej jako rozwiązanie " r e w o l u c y j n e " , które odegrało 2002), ironiczna feministyczna parafraza supermana-nieśmiertelnego nadczłowieka, "rolę zwrotną w k i e r u n k u p r o j e k t o w a n i a " . Czołowy jednej z najsłynniejszej i k o n y k u l t u r y masowej, jaką ideolog a r c h i t e k t u r y socrealistycznej Jan M i n o r s k i na¬ w oparciu o nietzscheanizm stworzył k a n o n męskiego zwał ją nawet "kuchnią polską" ( s i c ! ) , odwołując się m o d e r n i z m u (1938). Codzienna czynność k u c h e n n a : zresztą (zapewne nieświadomie) do geograficzno-et- 9 10 obieranie ziemniaków, przeniesiona przez artystkę Ju¬ nicznego d e t e r m i n i z m u r o d e m z Taine'a, z którego wy¬ litę W ó j c i k do galerii/muzeum stosuje znaną skądinąd wodzi się tradycja "narodowego" nazewnictwa stylów. procedurę jukstapozycji. Zwykła k u c h e n n a czynność Określenie " k u c h n i a polska", zgodnie z psychologią "staje się sobą", unieruchamiając przez swą monotonię o d b i o r u miało na celu wydobycie (czy wykreowanie) tradycyjną narrację i wprowadzając "ukrytą" akcję ro¬ różnicy między powstałym w t y m samym czasie, w la¬ d e m właśnie z "dayafteryzmu". W sztuce feministycz¬ tach 20., najsłynniejszym eksperymentalnym mode¬ nej i feministycznym dyskursie są to już dzisiaj tematy l e m k u c h n i : "kuchnią frankfurcką", zaprojektowaną wręcz "ograne", można mnożyć przykłady t a k i c h dzia¬ przez awangardową architektkę niemiecką Margarete łań, eksploatujących " d o m o w e " czynności (szycie, me- (Grete) S c h u t t e - L i c h o t z k y (1927). 223 �Jacek Olędzki • C I C H O I G Ł O Ś N O w P r o j e k t p o l s k i d l a W S M - u był cywilizacyjnie domu o d p o w i e d n i o urządzona k u c h n i a , marzę znacznie skromniejszy w porównaniu z n i e m i e c k i m 0 t y m , aby wszystkie n o w o budowane mieszkania po¬ (przypomnę, siadały nareszcie prawdziwie nowoczesne że f r a n k f u r c k i e osiedle Roemerstadt, instalacje k u c h e n n e " . W n i e w i e l k i m s t o p n i u marzenia te zre¬ gdzie pojawił się m o d e l k u c h n i Grety S c h u t t e - L i - 14 chotzky było pierwszym całkowicie zelektryfikowanym alizowała w swojej własnej w i l l i przy u l . Niegolewskie- osiedlem w N i e m c z e c h . Z drugiej strony, z p u n k t u go 8, którą zaprojektowała w t y m samy 1927 widzenia rozwiązania przestrzennego, wspólnie z mężem (realizacja do 1929). W i l l a pomy¬ 11 znacznie bar­ roku dziej " r a d y k a l n a " była j e d n a k k u c h n i a W S M - o w s k a : ślana była jako ekstrawagancki, skrajnie awangardo¬ nie wy d o m - p r a c o w n i a dla bezdzietnego małżeństwa ar¬ było to, j a k u Schutte-Lichotzky, oddzielne za¬ mknięte pomieszczenie, ale głęboka wnęka z o k n e m , chitektów, obsługiwanego przez jedną, dwie służące. 0 w y m i a r a c h 2,20 x 1,37 m , całkowicie o t w a r t a na po¬ Ale kój mieszkalny i obudowana f u n k c j o n a l n y m i szafkami. sko tradycyjny: k u c h n i a jest t u ciągle strefą izolowa­ Jako typ k u c h n i mieszkalnej, k u c h n i a Brukalskiej ną, oddzieloną o d l i v i n g - r o o m u t r a d y c y j n y m p o k o j e m układ p r z e s t r z e n n o - f u n k c j o n a l n y pozostał swoj¬ przeznaczona dla mieszkania programowo pozbawio¬ kredensowym. W nego służby, zgodnie z w y t y c z n y m i ideologa W S M - u , Brukalscy nie poświęcili tej części d o m u a n i s ł o w a , o d a u t o r s k i m opisie w i l l i (1930) 15 Stanisława Tołwińskiego, który w swym skrajnie lewi¬ co zastanawia, i tylko z p l a n u można się domyślać, że c o w y m programie osiedla społecznego zmierzał do cał¬ k u c h n i a była nowocześnie zabudowana. M a m y więc kowitej l i k w i d a c j i służby domowej jako grupy społecz- t u sytuację podobną do tej, na którą zwrócił uwagę n o - z a w o d o w e j . A l e już nie we własnej Witold 12 eleganckiej Rybczyński w odniesieniu do pawilonu " L E s p r i t N o u v e a u " Le Corbusiera i Pierre'a Jeannere¬ 1 zamożnej w i l l i w Otrębusach, gdzie na niedzielnych obiadach bywały władze W S M , a r c h i t e k c i i inżyniero­ ta na Wystawie S z t u k i Dekoracyjnej w Paryżu wie, co H e l e n a Syrkusowa wspominała z nostalgią: r o k u : p a w i l o n , zaprojektowany jako p r o t o t y p powta¬ 1925 "Gościnny d o m , prowadzony tak pięknie przez Halinę rzalnego prefabrykowanego jednorodzinnego d o m u , Toeplitzową, był ' d o m e m o t w a r t y m ' w całym tego sło­ "wyglądał j a k nowoczesny", p o w i a d a Rybczyński, ale wa znaczeniu. N i e trzeba było czekać na zaproszenie. w rzeczywistości nowoczesnym nie b y ł . W każdą niedzielę można było przyjechać, a o powro­ " n o w e " rozwiązania (ów " N o w y D u c h " ) były b o w i e m 16 Rzekomo cie przed późnym wieczorem nie było oczywiście mo¬ o d lat stosowane w p l a n o w a n i u p r a k t y c z n y c h domów wy. Rano ogród, bieganie na bosaka po t r a w n i k u , po¬ w U S A (zresztą p o d wpływem i przy udziale tzw. "do¬ dziwianie kwiatów, jesienią (któż to oprócz p a n i Ja­ m o w y c h inżynierek"), a n a u k o w e zasady gospodar¬ d w i g i pamięta?) doroczny konkurs piękności dalii, stwa domowego F. W . Taylora Le Corbusier stosował których coraz to nowe o d m i a n y przywoził Pan Teodor t y l k o do k o n s t r u k c j i , a nie do racjonalizacji zajęć do¬ z d a l e k i c h wojażów, przyjacielskie p o g w a r k i w c i e n i u m o w y c h , skoro n p . k u c h n i a była w jego p a w i l o n i e drzew i 'rozkwitających dziewcząt' (i t y c h ' d o m o w y c h ' najmniejszym pomieszczeniem i t y c h , które odwiedzały młodych Toeplitzów - Kazi­ większym). A przecież w w y d a n y m d w a lata wcześniej (za to łazienka naj¬ mierza, Leona i Jerzego). [...] D o niedzielnego obiadu "Podręczniku do mieszkania" ("The M a n u a l o f D w e l - zasiadało chyba ze dwadzieścia-trzydzieści spodziewa¬ ling") , n y c h i niespodziewanych gości. Rytuał t y c h obiadów 1 właśnie k u c h n i a , którą kazał umieszczać na ostatniej przewidywał na początek znakomitą nalewkę na le¬ k o n d y g n a c j i d o m u w celu uniknięcia " k u c h e n n y c h " śnych m a l i n a c h , której przedziwny smak i aromat do zapachów. Niepraktyczność dziś pamiętam. Przyrządzał ją, rozlewał do srebrnych świadczy o t y m , że zapewne nigdy nie przebywał czareczek i podawał p a n d o m u . Po czarnej kawie prze¬ w k u c h n i . A l e Le Corbusier myślał p r z e d m i o t o w o : chodziło się na 1 p i ę t r o , do wielkiej b i b l i o t e k i ozdobio¬ standardy są n o r m a m i n a r z u c o n y m i z zewnątrz, służą nej p o r t r e t a m i antenatów rodów O d r z y w o l s k i c h [ro¬ u n i f o r m i z a c j i i podporządkowaniu potrzeb l u d z k i c h , 1 7 najbardziej interesowały go wielkie tego pomysłu okna jedynie dowe nazwisko żony Toeplitza, H a l i n y , uwaga M . L . ] a zatem zadanie a r c h i t e k t a polegać m u s i na znalezie¬ i Toeplitzów. T a m już na serio omawiało się ważne n i u właściwych u n i w e r s a l n y c h rozwiązań, a zadaniem sprawy polskie i międzynarodowe; treść k o l e j n y c h nu¬ odbiorcy będzie przystosować się [podkr. M . L . ] . merów ' D O M - u ' , osiągnięcia i fiaska spółdzielczych P r a k t y k a okazała się nie taka prosta. K i e d y w d o m u zamierzeń, walkę o kredyty, referaty na I I I , I V i wresz­ własnym zaprojektował w c e n t r a l n y m p u n k c i e całko¬ cie V Kongres C I A M [ . . . ] " . Podczas jednego z t a k i c h wicie otwartą i oświetloną w i e l k i m i o k n a m i kuchnię towarzyskich spotkań w Otrębusach narodziła się gru¬ jako " n o w y salon" modernistycznego d o m u (pod zdję¬ pa Praesens. c i e m I v o n n e w i c h k u c h n i , z 1934 1 8 1 3 r o k u , napisał: 4. Wśród eksperymentów p r o j e k t o w y c h wprowa¬ " k u c h n i a stała się j e d n y m z najważniejszych miejsc dzanych n a W S M - i e , m o d e l o t w a r t e j k u c h n i zinte¬ w naszym d o m u " ) , jego żona, I v o n n e Gallis szczerze growanej z przestrzenią mieszkalną był najbardziej ra¬ tego pomysłu nie znosiła: "Całe to światło zabija dykalny. Brukalska w j e d n y m z wywiadów mówiła, że m n i e , doprowadza m n i e do szaleństwa", mówiła, uwa¬ był to rezultat połączenia jej zainteresowań zawodo¬ żając przeszklone ściany k u c h e n n e za czyste szaleń- w y c h z gospodarskimi: " W i e m , jaką rolę odgrywa stwo . 19 224 �Jacek Olędzki • ( Z t y m p r o b l e m e m m a m y w w i l l i B r u k a l s k i c h : jej awangardowość pozostaje H O I GŁOŚNO nawczyni p r o g r a m u , którego i d e o w y m i twórcami b y l i na poziomie d e k l a r a c j i mężczyźni. Także i n n e publikacje na temat W S M - u , i czysto zewnętrznych f o r m jako e m b l e m a t u " n o w o ­ c h o ć nie pomijały osoby Brukalskiej, to j e d n a k fak¬ czesnego stylu". Brukalska miała się zresztą wkrótce tycznie stale zamazywały jej udział, określając n p . osobiście przekonać, na czym polega p r o b l e m , gdy jej kuchnię K o l o n i i I V raz jako wspólne dzieło B r u k a l - własna rodzina powiększyła się o pięcioro dzieci (z któ­ skich, i n n y m razem jako wyłączny p r o j e k t Stanisława r y c h przeżyło t r o j e ) . Purystyczny dom-pracownię zdo­ Brukalskiego; sporadycznie w s p o m i n a n o , że był to minowało wówczas życie d o m o w e , spychając pracę za­ p r o j e k t wyłącznie Barbary. N i e była to sytuacja od¬ wodową na margines. W języku analizy feministycznej osobniona można powiedzieć, że dokonała się dekonstrukcja mę¬ żeństw, w których k o b i e t a - a r c h i t e k t zajmowała miej¬ skiego c e n t r u m (praca) przez " k o b i e c y " margines (ży­ sce " o b o k " l u b w d r u g i m planie zawodowo-małżeń- cie domowe) i tzw. " m a t r i a r c h a t k u l i n a r n y " . w przypadku a r c h i t e k t o n i c z n y c h mał¬ skiego tandemu-grupy, w którym dominująca rola 20 5. Podobnie j a k większość architektów-moderni- przypadała mężczyznie. D o p i e r o po czterdziestu l a t a c h stów, Brukalska znała tayloryzm i naukowe zasady go¬ o d t a m t y c h wydarzeń Syrkusowa napisała wprost, że spodarstwa domowego. Była profesjonalnie przygoto¬ to właśnie Barbara Brukalska zaadaptowała "kuchnię wana do zadania, znała zasady rządzące nową "polity¬ frankfurcką" do p o l s k i c h warunków 2 6 . ką k u c h e n n ą " , którą opracowywali reformatorzy z krę¬ A l e p o d o b n y przypadek marginalizacji, i to zupeł¬ gu miesięcznika "Das N e u e F r a n k f u r t " wydawanego nie świeżej daty, spotkał także Grete SchUtte-Lihotz- przez magistrat m . F r a n k f u r t p o d redakcją czołowego ky. O t o w wydanej w 2000 r. pierwszej wielkiej mono¬ reformatora budownictwa w Weimarskich Niem¬ grafii C I A M - u autor, Eric M u m f o r d czech, Ernsta M a y a , który kierował zespołem projek­ zwisko jedynie w przypisie informującym o uczestni¬ 2 7 w y m i e n i a jej na¬ tantów N o w e g o F r a n k f u r t u . Projektując wzorcową k a c h C I A M 2 (wrzesień 1929, F r a n k f u r t n . M e n e m ) kuchnię dla W S M - u posługiwała się głośnymi w la­ i debaty n a d "Mieszkaniem m i n i m u m " , i tylko t u tach dwudziestych p u b l i k a c j a m i dr E r n y Meyer "No­ wspomina, że Greta była projektantką " k u c h n i frank¬ 21 Haushalt, f u r c k i e j " . Poza t y m jej nazwisko nie pojawia się nawet Stuttgart 1926), współprojektantki arch. J. J. O u d a t a m , gdzie M u m f o r d o m a w i a zawartość wydanego wzorcowych k u c h n i na wystawie W e r k b u d n u w Stutt¬ z okazji wystawy f r a n k f u r c k i e j przez Ernsta M a y ' a pi¬ garcie w 1927 r o k u . Znała świeżo wydaną w Polsce sma "Das N e u e F r e n k f u r t " , propagującego nową ideę pracę Christine Frederick "Naukowa organizacja w go­ "mieszkania m i n i m u m " i zasady tayloryzmu. woczesne gospodarstwo domowe" ("Das neue 2 2 spodarstwie domowym" (1926) (to miała na myśli, p i ­ 6. Powracam do wątku polskiego i spytam, k t o był sząc o wzorach amerykańskich), korzystała także z "fa­ faktycznym twórcą " k u c h n i Brukalskiej"? Odpowiedź c h o w y c h r a d p a n i Ireny Szumlakowej, r e d a k t o r k i ' O r ­ jest oczywista, główną rolę odegrali dwaj mężczyźni: ganizacji Gospodarstwa D o m o w e g o ' przy Instytucie ideolog W S M - u socjolog Stanisław Tołwiński, dla któ¬ N a u k o w e j O r g a n i z a c j i " , a także - co szczególnie nas rego osiedle żoliborskie było p o l i t y c z n y m p o l i g o n e m t u interesuje - z " c e n n y c h u w a g " na temat jej projek­ dla jego lewicowej u t o p i i "nowego społeczeństwa", t u , jakie otrzymała o d pierwszejw A u s t r i i kobiety-ar- oraz pierwszy a r c h i t e k t W S M - u B r u n o Z b o r o w s k i 23 chitektki, działającej Margarete (Grete) w Niemczech Weimarskich, Schutte-Lichotzky, (projektant K o l o n i i I , I I , I I I i V ) , który zgodnie z t y m i nazwanej w y t y c z n y m i zaprojektował w 1925 r o k u otwartą wnę¬ "matką nowoczesnej k u c h n i " . D o i c h spotkania do¬ kę k u c h e n n ą w m o d e l u mieszkania robotniczego Ko¬ szło zapewne we Frankfurcie, dokąd Brukalska spe¬ l o n i i I , wzorowanej na wiedeńskim osiedlu G u e r t e l . cjalnie pojechała, jeszcze przed przystąpieniem do Zborowski odwołał się w swym projekcie do stylu życia prac dla W S M - u , w celu dokładnego zapoznania się rodziny robotniczej, które kontynuując chłopską tra¬ 2 4 z m o d e l e m " k u c h n i f r a n k f u r c k i e j " swej niemieckiej dycję "czarnej" i " b i a ł e j " izby skupiało się w k u c h n i ja¬ koleżanki, a który S c h u t t e - L i c h o t z k y opracowała ści¬ ko c e n t r u m d o m u . T y m samym t r o p e m poszedł pro¬ śle według j e k t " k u c h n i Brukalskiej". Żoliborski W S M miał być systemu Taylora. Stanisław Tołwiński w swych w s p o m n i e n i a c h nic o t y m spotkaniu dwóch realizacją takiej właśnie w i z j i N o w e j Rodziny, j a k to a r c h i t e k t e k nie pisze, n o t u j e natomiast, że przy plano¬ postrzegali, rozumieli i i n t e r p r e t o w a l i ideolodzy osie¬ w a n i u K o l o n i i I V k o n t a k t z M a y e m nawiązał Stani¬ dla, którymi b y l i mężczyźni. A wizja ta, zbudowana na sław B r u k a l s k i i "odbyła się bardzo intensywna i gorą¬ utopii ca dyskusja n a d urządzeniem i wyposażeniem k u c h n i w szczegółach posługiwała się darwinowską mieszkalnej w mieszkaniu r o b o t n i c z y m wieloosobo- ewolucjonizmu w y m " . Gdzie miała miejsce ta dyskusja, nie wiemy: w kręgach i n t e l i g e n c j i pps-owskiej ideologią koopera- może w czasie p o b y t u B r u k a l s k i c h we Frankfurcie, l u b t y w i z m u wyrastającą z anarcho-syndykalizmu, której 2 5 "równości" społeczeństwa k u l t u r o w e g o oraz bezklasowego, tak teorią popularną podczas wizyty architektów C I A M - u w Warszawie. spadkobiercami b y l i inicjatorzy W S M (Toeplitz, Toł¬ Tak czy inaczej rola Barbary Brukalskiej została przez wiński i i n n i ) . R u c h spółdzielczy, j a k w i a d o m o , zmie¬ Tołwińskiego pominięta, sprowadzona do f u n k c j i "nie¬ rzał do przekształcenia społeczeństwa w n o w y typ widocznej p o m o c n i c y " i jedynie drugorzędnej w y k o - człowieka: j e d n o s t k i pozbawionej społecznego ego- �Jacek Olędzki • C I C H O I G Ł O Ś N O izmu, kierującej się solidaryzmem i podporządkowanej ności płci. Postulatem emancypacyjnym była z jednej ludowładztwu jako " i d e a l n e m u " systemowi sprawowa¬ strony l i k w i d a c j a służby domowej jako "narzędzia wy¬ nia władzy. S t a t u t o w y cel W S M : dostarczanie t a n i c h zysku" kobiet w społeczeństwie klasowym, z drugiej - i zdrowych mieszkań drogą samopomocy zbiorowej, idea zrównania kobiety i mężczyzny w i c h obowiąz¬ oraz "zaspokajanie k u l t u r a l n y c h potrzeb człowieka" k a c h i powinnościach codziennego życia rodzinnego było drogą do etycznego wzorca "człowieka doskona¬ oraz/i społecznego, związana z n o w y m wzorcem rów¬ łego". Pankooperatywizm (głoszony zwłaszcza przez noprawnego "małżeństwa modernistycznego" i lanso¬ A b r a m o w s k i e g o , autora anarchistycznego p r o g r a m u wanego m o d e l u rodziny n u k l e a r n e j . Jednak to, co od¬ społecznego sfromułowanego w latach 1905-6 jako czytujemy w deklaracjach p r o g r a m o w y c h Tołwińskie¬ Republika Kooperatywna) oparty na masońskich kon¬ go i jego współpracowników, w praktyce okazuje się cepcjach spółdzielczości jako rudymentów społeczeń¬ pozorem i maską. Pozornie " n o w e " programy społecz¬ stwa etycznego, w perspektywie filozoficznej i społecz¬ ne, i per se architektoniczne, jedynie pozorowały mo¬ nej wyznaczał także horyzont estetyczny nowej sztuki dernistyczny h u m a n i z m uniwersalistyczny z jego ha¬ i a r c h i t e k t u r y jako części owej wspólnoty: m o d e l e m słami równościowymi (płci, klas i t d . ) , pozorując w rze¬ była geometria (abstrakcja geometryczna i f u n k c j o n a - czywistości p r o k l a m o w a n y proces tzw. "degenderyza- lizm architektoniczny/ m o d e r n i z m architektoniczny) c j i " . W rzeczywistości, p o d " k o s t i u m e m " nowoczesno¬ jako element modernistycznej u t o p i i wolności i nowe¬ ści i awangardowości z w p i s a n y m weń p r o g r a m e m go K o s m o s u . T u powstaje pytanie: jakiej ( i czy) wol¬ kontestacji "starego porządku", u k r y w a n o , u t r w a l a n o 28 ności? i powielano stary scenariusz p a t r i a r c h a l n y z obowiązu¬ j ą c ą w n i m , hierarchizacją k u l t u r y i jej maskulinizacją. 7. Stanisław Tołwiński pisze wprost, dlaczego " k u ¬ c h e n n a dyskusja" Brukalskiego z M a y e m (w której, co W warte podkreślenia, Brukalska jednak nie brała udzia¬ strzeni do egzystencji - zamkniętej w trójkącie osiedle- zaprogramowanej przez ideologów W S M - u prze¬ łu) była "szczególnie ważna i ciekawa": "Bo trzeba by¬ -dom-mieszkanie - oraz w jej, bynajmniej nie t a k i c h ło przełamać rutynę naszych architektów do projekto¬ oczywistych relacjach z miastem - mechanizm wytwa¬ w a n i a mieszkań i n t e l i g e n c k i c h w k a m i e n i c y czynszo¬ rzania i stabilizowania tradycyjnych stosunków władzy wej bądź w d o m u j e d n o r o d z i n n y m . O d k r y c i e m dla ar¬ i d o m i n a c j i rysuje się w sposób jednoznaczny. N i e by¬ c h i t e k t a mieszkaniowca w W S M był fakt, że [... ] życie ło bynajmniej przypadkiem, że do "debaty k u c h e n n e j " [rodziny robotniczej] koncentruje się [... ] w k u c h n i między B r u k a l s k i m i M a y e m nie dopuszczono Barbary. mieszkalnej" . Rola kobiety nie uległa t u naruszeniu. Kobieta-archi- 29 "Przełamać rutynę architektów", odejść o d "inteli¬ t e k t pozostała na uboczu strategicznych decyzji, które g e n c k i c h mieszkań", "odkryć życie rodziny robotni¬ p o d e j m o w a l i wyłącznie mężczyźni. Jej rola sprowadza¬ czej" - te określenia budowały retorykę "nowej kultu¬ ła się do w y k o n y w a n i a i c h ideologicznych dyrektyw, r y " . K l u c z o w y m p u n k t e m tego z g r u n t u politycznego co w praktyce oznaczało, że jej zadaniem było powie¬ p r o g r a m u i związanego z n i m p r o j e k t u N o w e j Rodziny, lanie, i m i t o w a n i e i petryfikowanie. Dlatego k u c h n i a - była właśnie " p o l i t y k a k u c h n i " , która opierała się na oraz mieszkanie, które zaprojektowała, było tylko po¬ dogmacie w i e l e n i e m , przy pozorach nowoczesności, zlikwidowania separacji (przestrzen¬ tradycyj¬ nej/funkcjonalnej) k u c h n i i zintegrowania jej z częścią n y c h ról społecznych w rodzinie, gdzie kobieta wypeł¬ mieszkalną. N o w a przestrzeń mieszkalna miała być niała "naturalną" rolę gospodyni domowej pełniąc sformatowana już nie w oparciu o wzorce wypracowy¬ funkcje "usługowe" wobec rodziny, a przyjmując (cza¬ wane przez społeczne elity (z i c h separowaną prze¬ sem) rolę kobiety czynnej zawodowo i pracującej poza strzennie i per se społecznie " k u c h n i ą inteligencką"), d o m e m , była d o d a t k o w o poddana represji, gdy pozba¬ ale według, wskazanego jako teraz właściwszy, m o d e l w i a n o ją bądź pracy (jeśli była służbą domową, którą " k u c h n i robotniczej". Stary mechanizm dyfuzjonizmu teraz chciano zlikwidować), bądź p o m o c y w codzien¬ k u l t u r o w e g o zastępowany był przez r o m a n t y c z n o - p o - n y c h obowiązkach d o m o w y c h (skoro l i k w i d a c j i ulegał zytywistyczne teorie ewolucjonistyczne i marksistow¬ zawód służącej). skie, u f u n d o w a n e na wszystkich m i t a c h i przesądach 0 rzekomo uzdrawiającej sile k u l t u r y "chłopskiej" 1 proletariackiej. Lekcja XIX-wiecznej "ludomanii" 9. Odwołując się do C a r o l D u n c a n sprzed trzydzie¬ stu już lat 3 1 , która wykazała ukrytą a skrywaną przez oficjalną historię sztuki/architektury ideę awangardy, jaką jest potwierdzanie męskości i męskiej d o m i n a c j i , wydawała nowe owoce. 8. J a k ą w tej "debacie k u c h e n n e j " ideolodzy W S M - można powiedzieć, że także awangardowe programy - u wyznaczyli kobiecie? Program W S M - o w s k i posłu¬ osiedli modernistycznych, t a k i c h jak W S M i prowa¬ gujący się lewicowo-modernistyczną retoryką standa¬ dzona w i c h obrębie "debata k u c h e n n a " były maską, ryzacji jako podstawy wytworzenia "równości" spo¬ ukrywającą stary p r o b l e m p o d n o w y m i dekoracjami. łecznej liczba U j a w n i a się t u znane, analizowane przez J u d i t h Butler j e d n a k o w y c h ludzi, wyznacza teraz standard ży­ zjawisko performatywności jako f o r m y działania wła¬ i "jednakowości" ("Masa, wielka c i a " ) , na poziomie t e o r i i i haseł zawierał oczywiście dzy: posługiwanie się cytatem n o r m , formuł i zacho¬ p r o g r a m emancypacyjny " w y z w o l e n i a " kobiety i rów- wań, poprzez powtarzanie/cytowanie i c h w praktyce 30 226 �Jacek Olędzki • C I C H O I G Ł O Ś N O życia codziennego odtwarza i utrzymuje dominujący gospodarstwa d o m o w e g o aparat władzy . Poszerzmy to o analizę zjawiska mę¬ funkcje skiej d o m i n a c j i w kulturze przeprowadzoną przez fran¬ i m a r s k i c h N i e m i e c ) , malowane farbą olejną drewnia¬ cuskiego ne meble Brukalskiej nie miały porównania. A l e opar¬ 32 socjologa i etnologa Pierre'a Bourdieu'a, (spełniając t y m samym r e k l a m o w o - p r o p a g a n d o w e przemysłu We¬ opartą na t e o r i i przemocy symbolicznej jako wyprze¬ te były na t y m samym systemie m e b l i w b u d o w a n y c h , dzającej przemoc fizyczną. Podstawowym pojęciem o neutralnej kolorystyce i prostych f o r m a c h , co two¬ jest t u habitus, czyli system przyzwyczajeń, n o r m i war¬ rzyło wraz z p o k o j e m mieszkalnym jednorodne funk¬ tości, które pośrednicząc między jednostka i społe¬ cjonalnie i kompozycyjnie/estetycznie wnętrze, zgodne czeństwem, określają postępowanie człowieka oraz re¬ z lansowaną wówczas "teorią wyposażenia". Był to lacje między płciami. H a b i t u s jest nacechowany płcio¬ przejaw nowego p r o j e k t o w a n i a , opartego na psycholo¬ w o , powiada B o u r d i e u , zatem w ciele r o z u m i a n y m ja¬ gii o d b i o r u : n e u t r a l n a kolorystyka opracowana była na ko kategoria biologiczna realizowany jest p r o g r a m spo¬ podstawie ówczesnych badań n a d fizjologią i psycho¬ łeczny, który różnice między płciami dopasowuje do logią barw we wnętrzu (per analogiam do znanych ów¬ mitycznej w i z j i świata, jaką jest wizja męskiej domina¬ cześnie t e o r i i oddziaływania barw i światła w malar¬ cji. Porządek społeczny jest symboliczną maszyną słu¬ stwie), zaś w b u d o w a n e meble wprowadzały do wnę¬ żącą p o d t r z y m y w a n i u androcentrycznej w i z j i świata, trza mieszkalnego która jest uważana za "naturalną". A n d r o c e n t r y c z n y skoro inspiracją były wnętrza pociągów, statków i bun¬ p e w i e n element tymczasowości, porządek jest r e p r o d u k o w a n y również przez kobiety, galowów, z m e b l a m i zaprogramowanymi do użytkowa¬ które w t y m procesie stają się "symbolicznymi instru¬ nia tymczasowego, na krótki czas podróży l u b letniego m e n t a m i " : jako żony i "gospodynie d o m o w e " zajmują wypoczynku. się reprodukcją " n a t u r a l n e g o " porządku społecznego opartego na męskiej d o m i n a c j i . K o b i e t y - a r c h i t e k t k i , j a k Barbara Margarete Schutte-Lichotzky, W zakresie " t e o r i i wyposażenia" Brukalska miała sporo do powiedzenia, uznano ją nawet w p e w n y m 33 Brukalska czy momencie za pionierkę nowej wówczas dziedziny, jaką powielały/reproduko¬ była a r c h i t e k t u r a wnętrz - a przypomnę, że to był tak¬ wały normy/programy wypracowane nie przez nie. że n o w y wówczas w języku p o l s k i m t e r m i n , aplikowa¬ Obie zrealizowały ów androcentryczny porządek opi­ ny z niemieckiego I n n e n - A r c h i t e k t u r , dla odróżnienia sany przez B o u r d i e u : "zaprojektowały" o d dawnego z d o b n i c t w a . Brukalska zgadzała się bez (świadomie 35 używam w t y m miejscu cudzysłowu) k u c h n i e , które zastrzeżeń na rolę "przedstawicielki 'kobiecości woju¬ wprawdzie lansowano jako prototyp/synonim "nowo¬ jącej' " czesnej pracy d o m o w e j " , ale które w rzeczywistości sy¬ wszechniony wówczas pogląd, że jest to "bezwzględnie mulowały tylko tę nowoczesność. Awangardowość doskonały zawód d l a k o b i e t " , ponieważ " k o b i e t y (sic!) w tej dziedzinie, podzielając rozpo¬ " k u c h n i a f r a n k f u r c k i e j " i " k u c h n i polskiej" wydaje się w ogóle mają więcej w r o d z o n y c h potrzeb estetycznych więc tej perspektywie problematyczna: to tylko jeszcze niż mężczyźni" . W S M był dla niej d o b r y m poligo¬ jeden zakamuflowany cytat n o r m k u l t u r o w y c h wytwo¬ n e m : wraz z przyjaciółką, architektką N i n ą W e i n f e l d - 36 rzonych przez mężczyzn. -Jankowską, stworzyły dwuosobowy " k o b i e c y " zespół głównych p r o j e k t a n t e k wnętrz żoliborskiego ekspery- 10. To ostatnie stwierdzenie skłania do zastano¬ mentu . wienia, czy j e d n a k udział o b u k o b i e t - a r c h i t e k t e k nie 3 7 prowadził do prób dekonstruowania tego scenariusza. 1 1 . W z o r e m Margarete Schutte-Lichotzky, która M o d e l mieszkania z otwartą kuchnią Brukalskiej różni opisała swój m o d e l k u c h n i w "Das N e u e F r a n k f u r t " , się na przykład zasadniczo o d wcześniejszego p r o j e k t u zasady swojej k u c h n i Brukalska przedstawiła w artyku¬ arch. B r u n a Zborowskiego. " K u c h n i a Brukalskiej", le p . t . "Kuchnia mająca obsługiwać 5-7-osobową rodzinę, była znacz¬ w p r o j e k t o w a n i u skojarzyła tradycyjny m o d e l "czarnej nie bardziej nowoczesna, co osiągnięto, j a k przyzna¬ izby" ze skrajnie zracjonalizowanym m o d e l e m f r a n k - 38 współczesna" ( 1 9 2 9 ) . Ujawniła, że 39 w a l i p r o j e k t a n c i "z w i e l k i m t r u d e m i kosztem", wpro¬ f u r c k i m , zmierzając do tego, " j a k ze złej k u c h n i zro­ wadzając wentylowaną spiżarnię, a przede wszystkim bić d o b r ą " , czyli znaleźć jakiś kulturowy/cywilizacyj¬ specjalnie zaprojektowane stałe umeblowanie (wyli¬ ny wyłom w programach o p r a c o w y w a n y c h przez m꿬 czone pojemnościowo szafy i otwarte półki na naczy¬ czyzn. Wykorzystała własne "kobiece doświadczenie" n i a ) , bo zdaniem a r c h i t e k t k i " n i k t nie zdołałby pomie¬ gospodyni d o m o w e j , które połączyła z wiedzą archi- 4 0 41 ścić na tej małej przestrzeni swoich stołów i kreden¬ t e k t k i - t a y l o r y s t k i . Była dobrą uczennicą p a n i Frede¬ sów, często tak nieracjonalnie zaplanowanych. [bo¬ r i c k , która uczyła, że w d o m u i k u c h n i obowiązuje "Ta w i e m ] [... ] gdy lokator nie ma swoich m e b l i , można sama zasada którą przyjęto obecnie przy organizacji za¬ przewidzieć, że nigdy nie zdobędzie się na przybicie na¬ kładów przemysłowych, a m i a n o w i c i e : k o l e j n y prze¬ w e t zwykłej półki, aby wykorzystać trochę kuchnię, bieg wszystkich procesów pracy w j e d n y m tylko kie¬ której każdy m e t r kubiczny jest tak d r o g o c e n n y " . r u n k u przy możliwie najmniejszej ilości ruchów zbęd¬ W porównaniu z "kuchnią frankfurcką", błyszczącą nych" 34 4 2 . Czy Brukalska zdawała sobie sprawę, że "na¬ c h r o m o n i k l a m i i wyposażoną w najnowszej generacji u k o w y " racjonalizm gospodarstwa domowego krył nie¬ p r o d u k t y n i e m i e c k i c h inżynierów i fabryk urządzeń bezpieczeństwo zupełnie innego t y p u : przekształcenia 227 �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O mieszkania w maszyny, a ludzi w " j e d n a k o w e " roboty? daloną o d c e n t r u m , w sensie dosłownym i w przeno¬ N a p e w n o wiedzieli o t y m ideolodzy W S M - u , Teodor śni, "przestrzeń k u c h e n n ą " . To typ nowoczesnej kobie¬ Toeplitz - entuzjasta " k u c h n i f r a n k f u r c k i e j " , dla Syr- ty z klasy średniej, która zajęcia d o m o w e w y k o n u j e 43 kusów był t o cel, do którego otwarcie dążyli. Cytując szybko, sprawnie, racjonalnie i łączy je z własnymi obszerne fragmenty artykułu Brukalskiej z 1929 r o - przyjemnościami, n p . z lansowanym wówczas wśród ku , kobiet a m a t o r s k i m sportem i " s p o r t o w y m " stylem ży¬ 4 4 wraz ze zdjęciem jej k u c h n i - m o d e l u , pisali: " F u n k c j o n a l i z m w urządzeniu k u c h n i . Zasięg myśli cia. twórczej architektów m u s i być t a k szeroki, żeby m o g l i 13. A l e t e n zakamuflowany a u t o p o r t r e t B r u k a l - o n i projektować całe miasta. Jednocześnie nie w o l n o skiej i m zapominać o rozkładzie poszczególnych mieszkań, umieszczenie postaci kobiecej w k u c h n i użyła jej ciała pełni jeszcze i n n ą f u n k c j ę . Brukalska przez ba, nawet o rozkładzie sprzętów i maszyn mieszkanio¬ jako rodzaju " m o d u l o r a / - k i " , w y c h . Wysiłek choćby największy włożony w bardzo W z r o s t kobiety sięga mniej więcej połowy wysokości dokładne przemyślenie, obliczenie i sprawdzenie da¬ k u c h n i , czyli, przyjmując średni wzrost kobiety w Pol¬ skalującego wnętrze. n y c h , które składają się n a racjonalne zaprojektowa¬ sce l a t 1920-tych n a około 165 c m , wnęka k u c h e n n a nie t y p u m i e s z k a ń , w wypracowanie n a podstawie miała ~ 3 , 3 0 m wysokości. Postać kobiety m a ilustro¬ badań ruchów potrzebnych d o w y k o n y w a n i a czynno¬ wać racjonalność i funkcjonalność rozmieszczenia me¬ ści d o m o w y c h , rozkładu sprzętów i narzędzi pracy - b l i i wyposażenia w dostosowaniu do wzrostu "prze¬ wysiłek t e n zwróci się stokrotnie przez uporządkowa¬ c i ę t n e j " kobiety i właśnie w t y m elemencie " k u c h n i nie t r y b u życia całego szeregu ludzi, którzy zamieszki¬ Brukalskiej" jej przyjaciółka, a r c h i t e k t k a M a r i a P i - wać będą w mieszkaniach tego t y p u . "wydajność bo¬ w o c k a dostrzegła (nota bene jako jedyna) c e c h ę "ko¬ w i e m nie wymaga nadzwyczajnego wysiłku, lecz prze¬ b i e c ą " . Pisząc o "specyficznych cechach" twórczości ciwnie, polega n a usunięciu wysiłków niepotrzebnych Brukalskiej wynikających z f a k t u , że była kobietą, za i wszelkiego rodzaju strat" (Emerson, 12 Zasad Wydaj¬ " t y p o w o kobiece" uznała logiczny, "przemyślany z ko¬ n o ś c i ) . O d racjonalnego zaprojektowania funkcjonal¬ biecą konsekwencją i dokładnością" układ przestrzeni nego pasa ściany kuchennej zależy wydajność pracy mieszkalnej kobiety zajmującej się d o m e m , ilość jej wolnego i zaję¬ (przyjęła za oczywiste, że p r o j e k t Brukalskiej był jej tego czasu, a co za t y m idzie, cały n i e m a l tryb życia do- własną, autonomiczną k r e a c j ą ) . Piwocka uznała też za mowego" . ważne podkreślenie, że p r o j e k t y Brukalskiej były ho¬ 45 i funkcjonalność kuchni-laboratorium norowane d o l a t 80. w i n s t y t u t a c h w z o r n i c t w a , gdzie Powołując się n a "kuchnię Brukalskiej", publikacje i Christine Frederick, Syrkusowie two¬ w zależności o d typowej sylwetki P o l k i m o n t o w a n o n a rzyli własne wizje holistycznego p r o j e k t o w a n i a , które¬ odpowiedniej wysokości blaty stołów i zawieszane szaf- go zasady obowiązywać p o w i n n y t a k samo w k u c h n i , ki . Erny M e y e r 4 6 4 8 j a k w urbanistyce. Słowa p a n i Frederick dotyczące Umieszczenie n a rysunku Brukalskiej postaci k o - k u c h n i stały się Zasadą działania totalnego, "rys cha¬ b i e t y - " m o d u l o r k i " kieruje k u problematyce t e o r i i ar¬ rakterystyczny dla e p o k i f u n k c j o n a l i z m u : tę samą za¬ chitektury. Począwszy o d W i t r u w u s z a , poprzez A l b e r t - sadę przytoczyliśmy mówiąc o r o z p l a n o w a n i u miast - tiego, Leonarda da V i n c i , Francesca do Giorgio Mar¬ ta sama zasada kieruje rozplanowaniem budynków t i n , D u r e r a , M i c h a ł a A n i o ł a i Filareta, teoretyków użyteczności publicznej i ta sama zasada przeprowa¬ X V I I I i X I X w i e k u - aż po M o d u l o r Le Corbusieria, dzona jest w racjonalnie zaprojektowanej kuchence dzieło architektoniczne było poddawane a n t r o p o m o r - m i n i m a l n e g o m i e s z k a n i a " . " K u c h e n n a debata" wy¬ fizacji opartej o idealne proporcje zdrowego, dojrzałe¬ 47 znaczała polityczne obszary eksperymentów z moder¬ go mężczyzny. Kompozycja ad hominis figurandi/ nistycznymi u t o p i a m i . quadratus Witruwiusza homo (studium p r o p o r c j i człowie- 12. N a rysunku p r o j e k t o w y m swojej k u c h n i - l a b o - ka=mężczyzny wpisanego w koło i k w a d r a t ) , powtó¬ r a t o r i u m Brukalska umieściła postać młodej kobiety rzony przez Leonarda da V i n c i , pojawia się w t e o r i i ar¬ zajętej p r a c a m i k u c h e n n y m i . Nadała jej wszystkie ce¬ c h i t e k t u r y jako "miara wszechrzeczy", architektonicz¬ chy N o w e j Kobiety o wyraźnych rysach a u t o p o r t r e t u : ny, a zarazem k u l t u r o w y k o d , któremu także kobieta szczupła, młoda kobieta w typie "chłopczycy", ubrana musiała się podporządkować. K a n o n w architekturze w stylu " s p o r t o w o - d o m o w y m " (wygodne półbuty na wyznaczało ciało mężczyzny jako b y t "idealny", abs¬ płaskim obcasie, f a r t u c h k u c h e n n y ) i z najmodniejszą trakcyjny, który utożsamiał pojęcie męskiego piękna fryzurą k o ń c a l a t 2 0 - t y c h - krótko ostrzyżonymi n a oraz/i boskiej d o s k o n a ł o ś c i . Jest to oczywiście zgod¬ chłopczycę włosami (model a la Josephin Becker) ne z zachodnim systemem reprezentacji, który, j a k za¬ 49 z fantazyjnym l o k i e m n a czole, tak, j a k w i d z i m y to n a uważył Craig Owens, dopuszczał wyłącznie jeden mo¬ zdjęciu samej Brukalskiej zrobionym w t y m samym del wizualnej reprezentacji: "dominującego męskiego czasie. Nota bene twórcą tej fryzury był pracujący p o d m i o t u , [który] każdej reprezentacji nadaje zawsze w Paryżu słynny ze swego ekscentryzmu fryzjer i pro¬ te same cechy: centralny, jednorodny, męski". Repre¬ j e k t a n t A n t o i n e C i e r p l i k o w s k i (1884-1976). Kobieta zentacja opiera się n a systemie nakazów, które "uprzy¬ na rysunku nie jest zmarginalizowana, "zesłana" w o d - wilejowując jedne modele reprezentacji, blokują inne 228 �Jacek Olędzki • ( zakazując i c h stosowania l u b unieważniają. H O I GŁOŚNO Wśród tworzyć jakiś n o w y uniwersalny system regulacyjny, t y c h zakazanych podmiotów zachodnich m o d e l i re­ który mógłby konkurować z "męskim" modułem w i - prezentacji znajdują się kobiety. W y k l u c z o n e z repre­ truwiańskim. Jej ciało wyznacza tylko "miarę kuchen¬ zentacji już przez samą jej strukturę, istnieją wyłącznie n ą " . Tradycyjny scenariusz fallocentryczny nie został jako figura - czy reprezentacja - tego, co niemożliwe nienaruszony: moduł męski jest nadal najwyższą, uni¬ do przedstawienia ( N a t u r a , Prawda, Wzniosłość i t p . ) . wersalną miarą świata i architektury, perfekcyjnym [...] kobiety przedstawiano, [ale] nigdy nie miały one matematycznym narzędziem dyscyplinującym i kon¬ zapewnionego miejsca wewnątrz dominującej k u l t u - trolującym. Modułowi "żeńskiemu" wskazano peryfe¬ ry" . rie (kuchnię) zgodnie z obowiązującą "polityką ciała", 5 0 opracowany w o p a r c i u o ciało oraz funkcje usługowe, dodatkowe i nierównorzędne. mężczyzny jako uniwersalnej " m i a r y wszechrzeczy", Homo quadratus A l e badaczki feministyczne wiedzą, że w a r u n k i e m ist¬ był, j a k to określiła Lynda N e a c h , szczytowym osią¬ nienia c e n t r u m są preyferie i zajmując je kobieta za¬ gnięciem regulacji percepcji, zgodnej z p r a w a m i geo¬ świadcza w t e n sposób swoje istnienie: wyznacza gra¬ m e t r i i , w której męskie ciało osiągnęło status "fantazji nice między c e n t r u m jako sferą działania męskiego, o czystej f o r m i e " , stało się uosobieniem Mężczyzny a marginesem jako obszarem I n n e j . oznaczającego kulturę, porządek i g e o m e t r i ę . Podob¬ 14. Zbliżam się p o w o l i do k o ń c a m o i c h rozważań. nego rozdziału m a t e r i i i f o r m y nie można osiągnąć Zacznę o d konstatacji, że opisana t u "polityka kuch¬ 51 w przedstawieniu ciała kobiety, które pozostaje na po¬ ni", ziomie reprezentacji n a t u r y i fizyczności. W przez mężczyzn, systemie racjonalnie zaprogramowana i k o n t r o l o w a n a sprzężona z nowymi programami k u l t u r o w y c h kodów znakiem równości opatrzone zo¬ mieszkania obsługiwanego osobiście przez Nową Ko¬ stały pojęcia: męskie-piękno-boskość-doskonałość, bietę, w praktyce życia codziennego W S M - u poniosła idealne ciało mężczyzny oznaczało kulturę, dlatego fiasko. W l a t a c h 30. 6 % ogółu mieszkańców W S M mogło być uniwersalną miarą w architekturze. Z n a m y stanowiła służba, co wymusiło zmiany w p r o j e k t a c h oczywiście moduł oparty o proporcje ciała kobiety, ja¬ przez wprowadzenie służbówek . Pod naciskiem loka¬ 54 k i wypracowała teoria rzeźby i a r c h i t e k t u r y (porządek torów zaczęto stopniowo otwartą wnękę k o r y n c k i ) , ale, po pierwsze, o i d e a l n y c h proporcjach odgradzać, najpierw podwójnymi drzwiami, p o t e m po¬ kształtujących kategorię "doskonałej kobiecości" de¬ jedynczymi, by około 1932 r. zamknąć ją i całkowicie cydował nadal mężczyzna i jego wyobrażenie kobieco¬ odgrodzić o d reszty mieszkania. W t y m trwającym kil¬ ści (vide Zeuksis, A l b e r t i ) , po drugie, m e c h a n i z m po­ ka lat procesie d e k o n s t r u k c j i modelowego f u n k c j o n a - wstania takiego modułu ( i kategorii) był nadal podpo¬ lizmu czy jego de-modernizacji wyraźna jest różnica rządkowany męskim p r o p o r c j o m "człowieka witru- klasowa: w mieszkaniach r o b o t n i c z y c h między wnęką wiańskiego". Zgodnie z dyscyplinującą i kontrolną a p o k o j e m wprowadzano drzwi, w i n t e l i g e n c k i c h wej¬ 52 kuchenną funkcją męskiego modułu to na jego wzór "bezforem- ście do wnęki przeniesiono do przedpokoju, wyodręb¬ n e " ciało kobiety było poddawane geometrycznym ry¬ niając małą kuchnię najbardziej zbliżoną do m o d e l u gorom. frankfurckiego. Jeśli zatem pojawia się o n o jako " m o d u ł " w t a k i m Tak więc użytkowniczki eksperymentalnych kuch¬ ujęciu, jak to zrobiła w swym r y s u n k u Brukalska, wy¬ n i W S M - u nie poddały się regulacyjnym mechani¬ pada zastanowić się n a d jego k o n t e k s t e m . Widzimy, że z m o m socjalnym, jakie i m narzucili mężczyźni, i prze¬ kobieta jest pokazana w k u c h n i , a więc w przestrzeni jęły rolę tak zwanych " d o m o w y c h inżynierek": projek- rzekomo "biologicznie" przypisanej kobiecie. N a po¬ tantek-kreatorek dokładnie w t y m sensie, jak to ujmo¬ glądowym rysunku Brukalskiej k o b i e t a - m o d u l o r k a jest wał B r u n o Taut w swej głośnej wówczas książce "Die oczywistym przywołaniem całej w i e l o w i e k o w e j trady¬ neue Wohnung: Die Frau als Schoepferin" cji ikonograficznej " k o b i e t y we wnętrzu", odwołując kobieta jako twórca", ("Nowy dom: 1 9 2 8 ) . D o k o n a n a przez miesz­ 55 się do zawartego t u psychologicznego ładunku "pry¬ kańców W S M - o w s k i c h dekonstrukcja " n a u k o w e g o " watności" i "domowości". Kilkanaście lat po publika¬ m o d e l u k u c h n i unicestwiała zarazem regulatywno- cji Brukalskiej, w jednej z p o w o j e n n y c h f r a n c u s k i c h -kontrolną doktrynę " n a u k o w y c h zasad organizacji p u b l i k a c j i na temat racjonalnego urządzania d o m u , ja¬ pracy". ko ilustrację o p t y m a l n y c h wysokości półek w szafkach 15. W pierwszych latach po w o j n i e k o n t y n u o w a n o k u c h e n n y c h przedstawiono wpisaną w koło sylwetkę u nas programy nowoczesnej k u c h n i według wzorców kobiety o trzech parach r ą k . z a c h o d n i c h , przez jakiś czas działał jeszcze I n s t y t u t 53 La Maison Française, 56 —1950?, reprod. z tej książki w: J. Maas, M a r i a Referowska, Kuchnie w Gospodarstwa D o m o w e g o , jak przed wojną badający " n a u k o w o " w o p a r c i u o tayloryzm kuchnię jako miej¬ mieszka­ niach, A r c h i t e k t u r a , 1955 nr 11 s. 324-329, i l . s. 328. sce p r a c y 57 (na marginesie, to właśnie t a k i "taylorow- W t y m rysunku zrobionym w celach poglądowych ski" I n s t y t u t badający przy p o m o c y obserwatorów "ku¬ na użytek masowego odbiorcy, kobieta-moduł w oso¬ chenne" obyczaje mieszkańców, sparodiował niedaw¬ b l i w y sposób naśladuje homo quadratus no n o r w e s k i reżyser B e n t H a m e r w swym filmie " H i ¬ Witruwiusza: jej ciało wpisane w koło nie służy b o w i e m do tego, by 229 storie k u c h e n n e " , Szwecja, 2003). Wraz z wprowadza- �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O London 1931 s. 122-123. n i e m d o k t r y n y socrealistycznej odchodzono o d tego m o d e l u modernistycznego, a wady i zalety k u c h n i "go¬ 18 Rybczyński, 1996 s. 193. t o w e j " i k u c h n i "na miarę" rozważano teraz w przeko¬ 19 Jean Petit, Le Corbusier Lui-Meme, s. 77, cyt. za: Ch. Jencks, Le Corbusier — tragizm współczesnej architektury, Warszawa: WAiF, n a n i u , że "ciasno pojęty m o d e l tzw. k u c h n i - l a b o r a t o - 1982, s. 106-108. r i u m przestał już być uważany za idealne rozwiązanie 2 0 S. Walczewska, Damy, rycerze, feministki, Kraków: wyd. eFka, 2 1 Ernst May został powołany w 1925 roku, w wieku czterdziestu dla wszystkich użytkowników w b u d o w n i c t w i e maso¬ 1999 s. 164-169. w y m ; występuje o n tylko jako jeden z rodzajów [ . . . ] , a nie jako powszechnie wystarczający system" . W tej lat, na stanowisko radcy do spraw budownictwa m. Frankfurtu nowej socjalistycznej "polityce k u c h n i " głos decydują¬ nad Menem; był uczniem Sir Raymonda Unwina, pięć lat pra­ 58 cował na Dolnym Śląsku, gdzie m. i n . opracował plan general­ cy m i e l i ciągle mężczyźni, j a k o t y m świadczy dyskusja ny i regionalny Wrocławia oparty o schemat układu satelitarne­ między k i l k o m a a r c h i t e k t a m i n a d t y m , jaka "według go (1924), który zrealizował we Frankfurcie jako szef tutejszego n i c h " p o w i n n a być k u c h n i a . Bo w tej "debacie ku¬ 5 9 urzędu planowania; o jego działalności w okresie Weimarskich chennej", podobnie j a k w tamtej moskiewskiej między Chruszczowem i N i x o n e m , k o b i e t y - a r c h i t e k t k i nie Niemczech zob. Justus Buekschmitt, Ernst May, Stuttgart 1963. 2 2 brały udziału. Na temat książki Erny Meyer zob. Susan R. Henderson, ARe¬ volution in the Woman's Sphere: Grete Lihotzky and the Frankfurt Kitchen. [W:] Architecture and Feminism. Ed. Debra Coleman, Elizabeth Danze, Carol Henderson, Princeton Architectural Press, New York 1996 s. 228-231. [3 f o t . do k u c h n i Brukalskiej z 1928 l u b 1927¬ 2 3 1928: + + 25, + + 27, + + 2 8 ] . Rostislav Svacha, Architekci "Devetsilu", [w:] Devetsil. Czeska -Lichotzky mianem "matki nowoczesnej konstrukcji w kuchni" B. Colomina, Otoczeni przez obrazy: wieloekranowa architektura za: Billie A n n Lopez, Mother of the Modern Built-in [w:] Co to jest architektura? Antologia tekstów. Red. Margarete A d a m Budak, Kraków: Bunkier Sztuki, 2002 s. 31-65, zwł. s. S. Tołwiński, Wspomnienia 1895-1939, Warszawa 1970 s. 328¬ 2 6 H . Syrkusowa, W setną rocznicę urodzin Teodora Toeplitza. Garść Wilhelm Weischedel, Do filozofii kuchennymi schodami, Warsza­ wspomnień, "Kronika Warszawy" 1977 nr 3 (31) s. 37. 2 7 Szerzej pisałam o t y m m. i n . w: M . Leśniakowska, Dwór polski przyp. 70 Dwór polski w X I X wieku. Zjawisko historyczne i kulturowe. 2 8 Materiały I I Seminarium zorganizowanego przez Stowarzysze¬ pisałam obszernie w: M . Leśniakowska, Architekt Jan 1989, Warszawa: SHS, 1990 s. 7-20. Witkiewicz (1881-1958) P. Zumthor, Zycie codzienne w Holandii w czasach Rembrandta, ści zob. np. A . Turowski, Dyskurs o Geometrii, Wolności i Rozu¬ 7 Luca Beatrice, Milan: 8 Z. Chyra-Rolicz, Stanisław Tołwiński, Warszawa 1987 s. 101. 9 Minorski, Polska nowatorska myśl architektoniczna w latach 1918¬ Perino and Vele, at Raffaella Cortese, mie. [w:] Henryk Stażewski 1894-1988 w setną rocznicę urodzin. "Flash A r t " , March-April 2000. Katalog wystawy, Łódź: Muzeum Sztuki w Łodzi 1995 s. 33-36. 2 9 1 0 Minorski, 1970 s. 130. 1 1 Eric Mumford, The CIAM 3 0 Discourse on Urbanism, 1928-1960, 3 1 Zob. Z. Chyra-Rolicz, Stanisław Tołwiński, Warszawa 1987 s. s. 153. 3 2 Helena Syrkusowa, W setną rocznicę urodzin Teodora Toeplitza. mativity) cyt. s. 38-39. i cytatowości (citationality) w ujeciu Judith Butler, z odwołaniem do Derridy przeprowadziła ostatnio: Joanna M i - I . Jabłowska, Nowe drogi. Rozmowa z p. Barbarą Brukalską, "Ko­ zielińska, Płeć jako kategoria filozoficzna. Znaczenie prac Judith bieta Współczesna", 1928 nr 33 s. 15. Butler dla feministycznej refleksji o "kobietach", "Przegląd Filozo- Zob. B. et S. B. [Barbara i Stanisław Brukalscy], Dom mieszkal¬ ny wybudowany według projektu Barbary Brukalskiej ficzno-Literacki" 2003 nr 1 (3) s. 119-141, zwł. S. 130-132, (Praesens) wyd. Instytut Filozofii UW. i arch. Stanisława Brukalskiego (SAP, Praesens), D. O. M . , R. 2: 3 3 1930 nr 1 s. 4-9. P. Bourdieu, Masculine Domination, Stanford 2001, wyd. Stan¬ ford University Press. Por. Agnieszka Kościańska, Przemoc sym¬ W i t o l d Rybczyński, Dom. Krótka historia idei, Gdańsk-Warsza- boliczna — Bourdieu o męskiej dominacji, fot/fot_p_masc. html- wa: Wydawbnictwo Marabut, Oficyna Wydawnicza Volumen, 1996 s. 187-189. Ch.-E. Jeanneret, Towards a New Architecture, J. Butler, Bodies That Matter, New York 1993, zwł. podrozdział: Performativity as Citationality. Analizę performatywności (perfor- Garść wspomnień, "Kronika Warszawy", 1977 nr 3 (31) s. 33-40, 1 7 C. Duncan, Potwierdzanie męskości. Malarstwo awangardowe po­ czątków XX wieku, "Magazyn Sztuki", 1995 nr 5 s. 152-168, cyt. 101-103. 1 6 "ABC. Beitraege zum Bauen", 1926 nr 3, cyt. za: H . Surkus, Ku idei osiedla społecznego 1925-1975, Warszawa 1976 s. 41. Cambridge-London: The M I T Press, 2000, s. 283 przyp. 72. 1 5 S. Tołwiński, Wspomnienia 1895-1939, Warszawa 1970 s. 328¬ 329. 1939, Warszawa: P W N , 1970 s. 18, 129-130. 1 4 Koszczyc i budowanie w jego czasach, Warszawa: IS P A N , 1998. O estetyce geometrii jako nowej filozofii Wolno¬ Warszawa 1965. 1 3 Na temat masońskich wątków w programach Abramowskiego i ruchu spółdzielczego w Polsce, w odniesieniu do architektury, nie Historyków Sztuki Oddział Kielecki Kielce 6-7 kwietnia 1 2 Eric Mumford, The C I A M Discourse on Urbanism, 1928-1960, The M I T Press: Cambridge, Mass., London, 2000 S. 29, s. 283 a idee domu w kulturze europejskiej X I X i X X wieku, [w:] 6 Kitschen: http://www.wirtulavien- 329. wa: P W N , 2002. 5 Schutte-Lihotzky, 2 5 J. Klaczko, "Krewni". Powieść Pana Józefa Korzeniowskiego (prze­ druk z "Wiadomości Polskich"), Paryż 1857 s. 33. 4 (Grete) na.netcolumns/billie/margaretesl.html. 32-35. 3 D. O. M . R. 1 : 1929 nr 1 (marzec) s. 8-11 Określenie M Schutte- Sztuki, 1989 s. 62. Eamesów, O uwagach Margarete Schutte-Lichotzky na temat projektu kuchni Brukalskiej zob. B. Brukalska, Kuchnia współczesna, awangarda artystyczna lat dwudziestych. Katalog. Łódź: Muzeum 2 D. O. M . , R. 1: 1929 nr 1 (marzec) s. 11. 2 4 1 B. Brukalska, Kuchnia współczesna, fot/fot_p_masc. html. 3 4 ed. Angielska: Brukalska, 1929; - H . Radlińska, Jak ze złej kuchni zrobić dobrą, D. O. M . , R. 1: 1929 nr 6 s. 8-11. 230 �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O 3 5 Irena Jabłowska, Nowe drogi. Rozmowa z p. Barbarą Brukalską, dziej godne pochwały, zmierzyliśmy i porównaliśmy wyniki, pozosta¬ "Kobieta Współczesna", R. 2: 1928 nr 33 s. 14-16. wiając na boku to, co raziło, wzięliśmy tylko te pomiary, które uza¬ 3 6 Jabłowska, 1928. sadniała exempeda [zasady mierzenia]", L. B. Alberti, De Statua, 3 7 Prowadziły Poradnię dla Racjonalnych Urządzeń Mieszkanio­ ok. 1464, cyt. za: L. Nead, s. 122. wych o nazwie "Moje Mieszkanie" działającą przy Oddziale Ro­ 5 3 botniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci (RTPD) na Żolibo­ Maria Referowska, Kuchnia w mieszkaniach, Architektura, 1955 rzu; kierownictwo architektoniczne i ogrodnicze: Brukalska, nr 11 s. 324-329, il. s. 328. Nina Jankowska i Jadwiga Toeplitzówna, kierownictwo higie­ 5 4 cja i wolne zawody, także kobiety należały głównie do inteligen¬ w Warszawie], D. O. M . , 1932 nr 1 s. 31;- Poradnia architekto­ cji. Ich domowe zajęcia wspomagała służba domowa, stanowiąc niczna [w Warszawie], D. O. M . , 1932 nr 6 s. 3-4; M . Demel, 6 % ogółu ludności W S M - u (E. Mazur, Warszawska Spółdzielnia W Mieszkaniowa 1921-1939, Warszawa 1993 s. 42-43, 48-49, 112¬ 1982). "Zadaniem poradni jest uprzystępnienie fachowych po¬ rad we wszystkich sprawach dotyczących urządzenia mieszkań 113). 5 5 Lihotzky and the Frankfurt Kitchen. [W:] Architecture and Femi¬ dziecka i jego sprzętów w małym mieszkaniu. Prócz udzielania nism. Ed. Debra Coleman, Elizabeth Danze, Carol Henderson, bli, urządzenia gospodarcze, racjonalny dobór mebli i innych Princeton Architectural Press, New York 1996 s. 230. 5 6 przedmiotów domowego użytku, poradnia będzie dążyła do woczesne wnętrza [kuchnia], "Stolica", R. 2: 1947 nr 31 s. 8. 5 7 W najbliższym czasie otwarta będzie wzorownia mebli dla ma¬ strzenny. Wspomnienia naukowca i urbanisty, Warszawa ka, zagroda, wanienka) [w kancelarii szkoły RTPD u l . Krasiń¬ Grete Schutte-Lichotzky, Rationalieserung im Haushalt, 4 1 4 2 "Kuchnia powinna być według nas [podkr. M . L.] laboratoryj¬ chenny oczywiście gazowy; [... ] Poza t y m w wyposażeniu kuch¬ Ten model lansował Walter Gropius i w 1926 r. urządził taką ni powinna znaleźć się spiżarka pod oknem, lodówka, zmywak kuchnię w swoim własnym domu. Por. Kuchnia w willi Kroha i szafki wiszące.[...]". [Bogusławski:] " [ . . . ] metraż [kuchni] wa¬ w Brnie, 1930-te (reprod.: Jiei Kroha - Kubist, ha się w granicach 6-9 metrów. Osobiście jestem zwolennikiem Expressionist, Funktionalist, Realist, W i e n 1998. kuchni 8-9 metrowej. Uważam, że kuchnia powinna być rów¬ H . Radlińska, Jak ze złej kuchni zrobić dobrą, D. O. M . , R. 1: nież jadalnią" (B. S., O mieszkaniach - wygodnych i ładnych 1929 nr 6 s. 8-11. [w dyskusji wzięli udział architekci: O. Szlekys, Kobielski, H . Ch. Frederick, Naukowa organizacja w gospodarstwie domowym" Roguski, R. Gutt, J. Bogusławski, B. Kowalski], "Stolica", R. 10: [wyd. polskie 1926], cyt. za: S. Syrkus, Tempo architektury, Pra- 1955 nr 27 s. 2-3). 4 4 B. Brukalska, Kuchnia współczesna, Garść wspomnień, "Kronika Warszawy" 1977 nr 3 (31) s. 37. D. O. M . R. 1: 1929 nr 1 s. 8-11 S. Syrkus, Tempo architektury, Praesens, nr 2 (maj), 1930 s. 3¬ 34. Książka E. Meyer była podobno w księgozbiorze Syrkusów (A. Osęka, Krzątaniny domowe, "Gazeta Wyborcza" 2002 z dn. 30.03-01.04). S. Syrkus, Tempo architektury, Praesens, nr 2 (maj), 1930 s. 3¬ 34. 4 8 M . Piwocka, Wspomnienie o prof. Barbarze Brukalskiej (1899¬ 4 9 Za: P. Krakowski, Teoretyczne podstawy architektury XIX wieku, 1980), K A i U , t. 38: 1993 z. 1 s. 77. Zeszyt Naukowe UJ, z. 15, Kraków 1979 s. 50. 5 0 5 9 na, służąca jedynie do przygotowywania posiłków. Trzon ku¬ D. O. M . R. 1: 1929 nr 1 s. Helena Syrkusowa, W setną rocznicę urodzin Teodora Toeplitza. 4 7 J. Maas, Maria Referowska, Kuchnia, "Architektura", 1959 nr 8-11. 4 3 4 6 5 8 1s. 28-29. esens, nr 2 (maj), 1930 s. 3-34. 4 5 1996, wyd. Centrum Upowszechniania Nauki P A N , s. 86). "Das Neue Frankfurt", 1927 nr 5. B. Brukalska, Kuchnia współczesna, Między innymi arch. Bożena Maliszowa opracowywała tu pro¬ jekty funkcjonalnych kuchni (do 1949) (B. Malisz, O ład prze¬ łych mieszkań i wypożyczalnia sprzętów dla niemowląt (łóżecz¬ skiego 10] (D. O. M . , R. 4: 1932 nr 1 s. 31). N p . na łamach "Stolicy" ukazała się seria artykułów H . Czaj¬ kowskiej na temat nowoczesnych wnętrz w tym także tekst, No¬ stworzenia typu mebli naprawdę niezbędnych w skromnym i szczupłym mieszkaniu i sprzętów dających się wypożyczyć. 4 0 Susan R. Henderson, A Revolution in the Woman's Sphere: Grete i ogródków. Specjalna uwagę poświęca się sprawie miejsca dla wskazówek dotyczących urządzeń mieszkań, jak ustawienie me¬ 3 9 W 1937 r. ponad 74 % społeczności W S M stanowiła inteligen¬ niczne dr Aleksander Landy (Poradnia ["Moje mieszkanie" Aleksander Landy. Lekcja pedagogiki i medycyny przyszłości, 3 8 La Maison Francaise, —1950?, reprod. z tej książki w: J. Maas, Craig Owens, Dyskurs Innych: Feministki i postmodernizm. [W:] Postmodernizm. Antologia przekładów. Wybór i oprac. Ryszard Nycz, Kraków 1997 (Wyd. Baran i Suszczyński), s. 423, 425, przekł. Małgorzata Sugiera. (pierwodruk w: Postmodern Culture, ed. H . Foster, Pluto Press, London 1985 ss. 57-82). 5 1 Nead, s. 40. 5 2 Leone Battista Alberti przeformułował na użytek swojej teorii doskonałych proporcji ciała kobiecego, mit o Zeuksisie pragną¬ cym namalować obraz Afrodyty: "Naśladowałem artystę z Koryn¬ tu, który przyjrzawszy się kilku dziewczętom niezwykłej urody, wy¬ brał ich szczególnie piękne i powabne cechy i odtworzył w swoim dziele. Tak i my wzięliśmy pod uwagę wiele ciał uznanych za najbar- 231 �