https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a2506ba9f9268d8bb8372829a4703f4f.pdf 46885be30efeeea692e1a94a96bb332c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5384 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5004 Title A name given to the resource Kolekcja nieidealna(4) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.171-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K MAŁGORZATA B A R A N O W S K A apitalną historyjkę opowiadał A n t o n i U n i e chowski. N a początku X X w i e k u p e w i e n k o n ­ sul carski w C h i n a c h z w i e l k i m u p o d o b a n i e m Pocztówka i prawda i znawstwem zbierał starą sztukę chińską. Znalazł nie­ zwykłą wazę, o której wiedział, że to rzecz " o d pary", więc zaczął szukać. Kolekcja nieidealna (4) A n t y k w a r i u s z e chińscy wiele lat twierdzili, że już, już są na tropie. Wreszcie wazę przynieśli. A l e , nie wia­ d o m o dlaczego, zachwycony k o n s u l upuścił ją, przej¬ mując z rąk antykwariusza. Z największym zdziwieniem zobaczył, że a n t y k w a riusze nisko się kłaniając opuszczają jego d o m . Przez dłuższy czas n i c o n i c h nie słychać. K o n s u l m a r t w i się, że i tak będzie musiał zapłacić wielką sumę. Wysyła więc posłańca, żeby się wywiedział, o co właściwie stują pocztówkę przemysłową, by coś do niej dodać, chodzi. dokleić, albo są w y n i k i e m twórczości własnej nadaw¬ Wysłannik znajduje antykwariuszy, którzy cały czas cy. Bywają też fotografią nadawcy, a nawet fotografią uczuć nadawcy. przepraszając twierdzą, że za żadne skarby na oczy się już p a n u k o n s u l o w i nie pokażą. N i g d y nie pozbędą się Kiedyś już właśnie w " K o n t e k s t a c h " opisywałam poczucia wielkiego wstydu. Dlaczego? Wytłumaczyli przykład " p r a w d y uczuć" na pocztówce. W i e l u lu¬ posłańcowi, że nie m o g l i przecież wiedzieć, że p a n dziom wydaje się, że pocztówka rozumiana także jako konsul jest tak nadzwyczajnym znawcą sztuki chiń¬ po p r o s t u fotografia może oddać ową prawdę. Niektó¬ skiej, że o d razu rozpoznawszy kopię ze wstrętem ci¬ rzy czując, że pocztówka wytworzyła język uczuć goto¬ snął nią o ziemię. Najwięksi mistrzowie t r u d z i l i się w y c h , który miał za zadanie udawać uczucia niepo¬ przecież n a d tą kopią przez te wszystkie lata, kiedy p a n wtarzalne, postanawiali dołożyć do jej p o w i e l a n y c h konsul czekał na "odnalezienie" pary dla swojej wazy. wzorów swoje własne. C o jakiś czas jednak natrafia się Przekonani byli, że k o n s u l nie będzie w stanie odróż¬ na pocztówki w całym sensie tego słowa p r y w a t n e . n i ć jej o d oryginału, a o n tylko spojrzał... Oto 1 o w a l n a , na białym tle fotografia mężczyzny N i e w i a d o m o , kiedy spotkamy się z kopią. Co¬ w słomkowym kapeluszu z ciemną wstążką i ciemnej dziennie. D z i w n i e myśleć o t y m w czasach megamaso- marynarce na tle malowanego pejzażu atelier fotogra- wości. Podwaja się, rozmnaża, powiela. Właściwie t e n ficznego . Pod zdjęciem p r o b l e m p o w i n i e n zniknąć. A l e nie. B y ć może nawet atramentem: " D n i a 12 M a j a r. b., wyruszając na Grób rośnie. Sygnatura r o b i się cenniejsza i bardziej jeszcze H o e n e Wrońskiego zaszedłem do fotografii nadwor¬ wyjątkowa, niż była. Liczy się czas powstania. N a w e t nej, pragnąc ująć pewną emocję, jaką przeżywałem. 2 (awers) następujący tekst Przesyłając W a m , Niedościgła Jadwigo, te podobiznę czas powielania. Przede wszystkim liczy się oryginał. Oczywiście kolekcjonerzy oryginałów sztuki wyso¬ bardzo proszę o Waszą. Kiedyś obiecaliście w Warsza¬ kiej mogą się teraz uśmiechnąć, ale przecież dlatego, wie - niechaj więc stanie się to teraz - Janek". Nieste­ że pocztówka jest masowo powielana i tania p r o b l e m ty nie m a żadnego stempla a n i daty rocznej. Tyle że " p r a w d y " , "oryginału" także dla pocztówki jest bardzo podział na część korespondencyjną i adresową na re¬ ważny. wersie dowodzi, że ta pocztówkowa fotografia zrobio¬ na została po r o k u 1904. Może była przesłana w koper¬ Ciekawe, że te kwestie cechuje w i e l k a różnorod¬ ność. Ja tutaj będę mówić wyłącznie o pocztówce foto­ cie, na co mogłyby wskazywać zgięcia, które jednak graficznej i wcale nie o falsyfikatach w t y m rozumie¬ równie dobrze mogły powstać o d noszenia w p o r t f e l u n i u , jakie wystąpiło w historyjce Uniechowskiego. lub o d zbyt szczupłej r a m k i . Chciałabym tylko zwrócić uwagę na fakt, że nie zawsze Ó w młodzieniec nie mógł osobiście znać H o e n e - to, co oglądamy jest t y m , co się n a m wydaje, że widzi¬ -Wrońskiego, który umarł w r o k u 1853. A l e jeszcze na my. Ilustracja karty pocztowej ilustrowanej to kreacja. początku w i e k u X X wcale nie brakowało żarliwych I biada t e m u , k t o nie d o c e n i jej siły oddziaływania, wielbicieli tego filozofa e p o k i r o m a n t y z m u , twórcy możliwości użycia najdziwniejszych surowców, najbar¬ mesjanizmu i poszukiwacza A b s o l u t u . Sam w sobie dziej niespodziewanych sposobów przedstawiania n p . grób Hoene-Wrońskiego w N e u i l l y p o d Paryżem go¬ wydarzenia historycznego i k t o nie d o c e n i jej sztuczek. dzien był oglądania, ponieważ na k a m i e n i u nagrob¬ D o p r o d u k c j i w i e l u z n i c h powoływane były całe, spe¬ n y m został umieszczony pełen nadziei napis po francu¬ cjalne teatrzyki. Niektóre są r e p r o d u k c j a m i skompli¬ sku: " A k t poszukiwania Prawdy świadczy o możliwości k o w a n y c h reliefów, w y k o n y w a n y c h przez rzeźbiarzy znalezienia jej", następnie trzy formuły matematyczne wyłącznie w celu sfotografowania i rozpowszechniania mające symbolizować mesjanizm i litery " A . M . D . G . " na pocztówce. Poza masową produkcją spotyka się ( A d M a i o r e m D e i G l o r i a m ) , które filozof umieszczał mnóstwo pocztówek p r y w a t n y c h , które albo wykorzy- p o d każdym swoim dziełem; "Józef M a r i a H o e n e - 215 �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O -Wroński urodzony w Poznaniu (Polska) 24 sierpnia grafia w sepii m a na rewersie napis "Warszawa. - W a r ­ 1778, zmarły w N e u i l l y 9 sierpnia 1853" . schau. W j a z d księcia Leopolda bawarskiego do War­ 3 Ciekawe wrażenie r o b i dzisiaj to świadectwo wiary szawy. D e r Einzug des Prinzen L e o p o l d v o n Bayern. w prawdę fotografii, w możliwość zarejestrowania sta­ Militärparade a m Sächsischen Platz". N a drugiej, ko­ n u uczuć, m o w y m i m i k i . Nas d a w n o już zepsuło no¬ lorowej na górze napis: "Einzug des General-Feldmar­ woczesne k i n o z w y o l b r z y m i o n y m krajobrazem twarzy schall Prinzen L e o p o l d i n Warschau, am 9 A u g u s t i ze zużyciem wszystkich możliwych uczuć, a także i c h 1915", na dole: " W j a z d Generała-Feldmarszałka Księ­ b r a k u . Możemy t u tylko zobaczyć młodzieńca ubrane­ cia Leopolda do Warszawy d . 9 Sierpnia 1915". go j a k na ważną wizytę, z l e k k i m wytrzeszczem spowo­ To pocztówki rzeczywiście historyczne, wszystko d o w a n y m dłuższym pozowaniem, w ciągu którego usi¬ jest na n i c h prawdziwe, feldmarszałek, oficerowie, łował utrzymać stosowny do swych, zapewne wzburzo¬ prawdziwa jest data. Zresztą N i e m c y m i e l i zwyczaj n y c h , uczuć wyraz twarzy. produkować pocztówki o d c h w i l i wejścia do jakiejkol¬ tłumu w i e k miejscowości w celach propagandowych i w celu pocztówkowego spotkać. Czasami są to odfotografo- udostępnienia swoim żołnierzom bardzo stosownych wane własne rysunki. O t o rysunek: d w a sfinksy na co¬ widoków do przesłania do d o m u . Najczęściej były to kołach, jako fontanny, wypuszczające wodę z pyska na po p r o s t u użyte miejscowe, istniejące przed wojną tle krajobrazu, chyba południowego. Przy n i c h jakaś wzory z d o d a t k i e m napisów n i e m i e c k i c h . A tutaj au¬ postać rozpaczająca. N a d tą sceną napis: tentyczny w i d o k z 9 sierpnia 1915 r o k u . To nie jest Takie p r o d u k c j e p r y w a t n e łatwo wśród specjalnie rzadka pocztówka, bo oczywiście nadruko¬ Któż mych żalów będzie posłem w a n o tego mnóstwo, ale bardzo charakterystyczna. W owe nocnych państw przestrzenie? Wcale m n i e nie niepokoiła aż do czasu, kiedy w r o k u Wiecznie Charon bije wiosłem, 2003 ukazała się książka H a n n y Sygietyńskiej Lecz przewozi tylko cienie. pan w czarnym niemodnym surducie 1850-1923), (Antoni w której ukazał się Pamiętnik Stary Sygietyński 1915 Roku Z tyłu napis: " K o p j a z wizytówki, rysowanej tuszem pióra A n t o n i e g o Sygietyńskiego. W n i m znalazł się w czasie...- samotności w d o m u . (Zona ukochana i syn opis uroczystości, z poniedziałku 9 sierpnia, zdobyty o d starszy w - szpitalu), przy A l . 3-go M a j a N r 18, w r. naocznego świadka, adwokata, Stanisława Patka, któ¬ 1913. W - w a . M . L...(nieczytelne)". I o b o k świetny do¬ ry widział całą uroczystość z b i u r a Petersburskiego To¬ wód na wiarę w prawdziwość gwarantowaną przez fo¬ warzystwa Ubezpieczeń przez o k n o z ulicy Czystej. Już tografię: "Autentyczność rysunku mego potwierdza o d rana obejrzano strychy i p i w n i c e i zamknięto bra¬ odfotografowany podpis mój na cokole pierwszym" . m y o k o l i c z n y c h k a m i e n i c . Po godzinie dziewiątej przy¬ 4 Ciekawe, że adnotację o prawdziwości fotografii było wojsko i ustawiło się w czworobok. Przybyła or¬ trafią się także na fotografiach, które wydają się nie kiestra i c y w i l n i urzędnicy z odznakami Czerwonego budzić najmniejszej wątpliwości, j a k na przykład na Krzyża. pocztówce ze zdjęciem dworca kolejowego w Pozna¬ " Z bezwzględna punktualnością, o godzinie zapo¬ n i u . N a rewersie n a d r u k : "Prawdziwa fotografia". wiedzianej przedstawicielom miasta i Straży Obywa¬ N i e w i a d o m o j a k zakwalifikować fotografię, nieist¬ telskiej zjawił się o d strony ulicy Krolewskiej na czele niejącego już dzisiaj Szpitala Ujazdowskiego w W a r ­ grupy jeźdźców k o n n y c h L e o p o l d ks. Bawarski. Ode¬ szawie, j a k najbardziej prawdziwą, która zwała się muzyka. Przed Soborem Książę zatrzymał się wyraźnie sprzedawana była w wersji "czarno białej", powiedzmy i z k o n i a przyjął r a p o r t wojskowy. Po c h w i l i wszyscy "sepiowej" jeźdźcy ustawili się w luźne szeregi, j a k gdyby dla uroz¬ (stempel n i e m i e c k i z 13 lutego 1917) i w wersji p o k o l o r o w a n e j , na której n i z tego n i z owe¬ maicenia symetrji, czy też zadania kłamu zmechanizo¬ go na, sfotografowanych chyba bez liści, drzewach wy¬ w a n i u życia przez tresurę. Teraz jako signum temporis, rosły zielone liście? N i e mówiąc o nagłym zabarwieniu zaczął w a r t k o działać aparat fotograficzny, ustawiony się nieba, na którym pojawiła się kształtna na środku ulicy - w y l o t u o d strony o g r o d u Saskiego, biała a naprzeciw Soboru. [...] c h m u r k a . Znikły gałęzie z lewej strony w i d o k u ale drzewo z prawej strony stało się nie tylko zieleńsze, ale Cała ceremonia była zimna, sztywna i tak k r o t k a , i wyższe niż na nie k o l o r o w y m obrazku. iż wydawała się czemś zbyt małem, niedokończonem, To prosty przykład różniących się "prawdziwych n i e p r o p o r c j o n a l n e m w stosunku do parogodzinnych widoków. Bywają i n n e jeszcze możliwości. Ja jednak przygotowań. A l e to też nie o m o m e n t historyczny, a n i chciałabym przywołać tylko d w a przykłady. Jeden o nastrój c h w i l i chodziło t u reżyserowi parady wojsko¬ z pierwszej i jeden z drugiej w o j n y światowej. w e j , lecz o zdjęcie fotograficzne sceny. że zaś przed Otóż m a m dwie pocztówki - w sepii i k o l o r o w a n e j , aparatem m i g a w k o w y m nie trzeba pozować długo, nie której podstawą jest to samo zdjęcie parady wojskowej dziwna przeto, iż cała ceremonja odbyła się, j a k na ko¬ przed w i e l k i m soborem na p l a c u Saskim, dziś Piłsud¬ mendę, w m i g . skiego w pierwszych d n i a c h po wejściu N i e m c ó w do Cała grupa jeźdźców, na czele których przybył na Warszawy w czasie pierwszej w o j n y światowej. Foto­ plac Saski książę L e o p o l d zaraz po d o k o n a n e m zdjęciu 216 �Jacek Olędzki * C I C H O I G Ł O Ś N O zsiadła z k o n i . Wszyscy przesiedli się do automobilów, oczekujących na n i c h już o d r a n a " . 5 I co to było? Oczywiście nie przegląd wojsk, a n i nie parada. Sygietyński nazywa to "quasi zdarzeniem h i ­ storycznym". A l e zaangażowano do niego historyczne postacie w autentycznym, "historycznym czasie". To było działanie z g a t u n k u propagandowych, ale postaci i czas historyczny były autentyczne. I n n y przykład, powiedziałabym " w y b i t n y " , to pocz¬ tówka z pięknym zdjęciem słynnego fotografa powsta­ n i a warszawskiego, Sylwestra B r a u n a , p s e u d o n i m Kris. To fotografia bardzo znana, na której widzimy "ślub powstańczy". W i d a ć wyraźnie kobietę w jasnym u b r a n i u i z b u k i e t e m białych kwiatów, z d w o m a m꿬 czyznami w powstańczym stroju, wszyscy uśmiechnię¬ ci. Przez lata wszyscy wiedzieli, że to zdjęcie powstań¬ czego ślubu. Tyle że sylwester B r a u n po w i e l u l a t a c h spędzonych na emigracji w końcu zaczął przyjeżdżać i wyjaśnił, na przykład, w w i e l u w y w i a d a c h r a d i o w y c h , że to wcale nie ślub. O n po prostu widząc dziewczynę z k w i a t a m i , postanowił upozować ją z jakimś młodym człowiekiem i zrobił t o . To było spotkanie na chwilę. A przecież t u okoliczności były j a k najbardziej histo¬ ryczne i rzeczywiście było to zdjęcie z powstania. To my, widzowie, dodaliśmy to, co się jakby samo narzu¬ cało. Stereotyp? Bo na rewersie tej pocztówki n i c nie m a o ślubie. Są tylko następujące pieczątki: "Warsaw I n s u r r e c t i o n 1944. Powstanie Warszawskie 1944" i jeszcze: " C o p y ryght by S. B r a u n . Warszawa 1945". W t e n sposób dwie fotografie - na pocztówkach zmieniły miejsce w mojej świadomości. Czy można te przesunięcia rozpatrywać w k a t e g o r i i problemów prawdy u n i w e r s u m pocztówkowego? Myślę, że tak. A l e pocztówka nie bez przyczyny należy do masowych mediów, które często możemy podejrzewać o dość "luźny stosunek do historycznej p r a w d y " . Krystyna Uniechowska Uniechowski opowiada, czyli tajemnice mafii antykwarskiej Napis na grobie Hoene Wrońskiego wzięty został z książki S. Dicksteina Hoene Wroński. Jego życie i prace, Paryż 1896 M . Baranowska Pocztówka masowa i fotografia uczuć, "Kontek­ sty" 1992 nr 3-4, tam też reprodukcja omawianej pocztówki. Por. także M . Baranowska Posłaniec uczuć, Warszawa 2003, s. 74-75, reprodukcja s. 75. Por. M . Baranowska jak wyżej, s. 74-76, reprodukcja 76. H . Sygietyńska Stary pan w czarnym, niemodnym surducie (Antoni Sygietyński 1850-1923), Warszawa 2003. s. 90-92. 217 �