https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8488bccc9d54ad38760fc7eeec1ac6.pdf 521102d2631f89800a5fe009a41b4e5f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:410 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:371 Title A name given to the resource Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od końca XIX w. do chwili obecnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.291-295 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WANDA PAPROCKA PLECIONKARSTWO NA TERENACH PODWARSZAWSKICH OD K O Ń C A X I X W. D O C H W I L I O B E C N E J Zagadnienie r o z w o j u plecionkarstwa na terenach podwarszawskich wiąże się ściśle ze sprawą oddziaływania ośrodka miejskiego na rze­ mieślniczą produkcję wiejską. Opracowanie tego t e m a t u miało stanowić wkład do planowej przez Zakład E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Warszawskiego m o n o g r a f i i etnograficznej okolic Warszawy. W a r u n k i n a t u r a l n e obszarów nadwiślańskich były głównym c z y n n i ­ k i e m , który zadecydował o u t r z y m a n i u się na terenach t e j gałęzi p r o ­ d u k c j i w i e j s k i e j . Natomiast bliskość miasta kształtowała j e j charakter. M i m o że p r o d u k c j a plecionkarska na o m a w i a n y c h terenach istniała od bardzo dawna, pracą moją objęłam j e d y n i e okres od końca X I X w. do c h w i l i obecnej. Ograniczenie się do t a k wąskich r a m czasowych zo­ stało narzucone przez dostępne źródła. P r o d u k c j a plecionkarska nie p o ­ siada p r z y t y m w l i t e r a t u r z e polskiej wyczerpującego opracowania. Stanowiąc d r o b n y f r a g m e n t k u l t u r y m a t e r i a l n e j w s i jest ona p o t r a k t o ­ wana marginesowo w różnych dawniejszych opisach etnograficznych. P o d s t a w o w y m więc źródłem wiadomości są w tej c h w i l i współczesne badania terenowe. Materiał przez nie dostarczony n i e sięga dalej niż do ostatnich l a t X I X w . Jeżeli chodzi o zakres t e r y t o r i a l n y mojej pracy, ograniczyłam go do t y c h terenów, na których produkcja rozwijała się w o p a r c i u o Warszawę j a k o główny r y n e k z b y t u . Uzależnienie od surowca powoduje, że ośrodki koszykarskie ciągną się wzdłuż Wisły w górę i w dół r z e k i o d K a r c z e w i a do Nowego D w o r u . Najważniejsze z n i c h są to na pn.-zach. od W a r ­ szawy: Młociny, Buraków, Łomianki, Łomna. N a pd.-wsch.: S i e k i e r k i , Augustówka, Las, Kuligów, N o w a Wieś. Granica wyznaczona przez te miejscowości nie była j e d n a k stała, ulegała b o w i e m przesunięciom w k i e ­ r u n k u od l u b do Warszawy, w zależności od mniejszego l u b większego zaopatrzenia r y n k u miejskiego. W większości wsie te nie odznaczały się dobrą glebą, zwłaszcza t e ­ r e n y ciągnące się na pn.-zach. od Warszawy do Łomianek posiadają zie- �292 WANDA PAPROCKA mię piaszczystą, nieurodzajną. Od Łomianek gleba jest bardziej u r o ­ dzajna, ale n i e w i e l k i e działki nie stworzyły warunków dla u t r z y m a n i a rodziny. Obszary na pd.-wsch. od Warszawy, ciągnące się na l e w y m brzegu Wisły do Augustówki, na p r a w y m do Nowej W s i , odznaczają się złą glebą, przeważnie piaszczysto-gliniastą. Badania terenowe przeprowadzone były w oparciu o kwestionariusz obejmujący swoją tematyką nie t y l k o zagadnienia związane ściśle z samą produkcją, ale zawierający również szereg pytań odnośnie do panujących na t y c h terenach stosunków gospodarczych i społecznych. Konieczne było również uwzględnienie szerszego tła porównawczego, ogólnego roz­ w o j u plecionkarstwa w Polsce na t l e warunków gospodarczych i spo­ łecznych i n n y c h ośrodków p r o d u k c y j n y c h . M i m o iż przegląd ośrodków dokonany jest pobieżnie, w p e w n y m stopniu pozwala na zorientowanie się, jaką rolę odegrało plecionkarstwo w gospodarce wiejskiej poszczegól­ n y c h regionów Polski. Na podstawie t y c h wiadomości można stwierdzić, że plecionkarstwo w t e j f o r m i e , w j a k i e j występuje w ciągu ostatnich kilkudziesięciu l a t na podwarszawskich terenach nadwiślańskich, n i e jest t y p o w e dla i n ­ n y c h terenów Polski. Przyczyn tego należałoby szukać w mniejszych za­ sobach surowca w stosunku do i n n y c h obszarów Polski i gorszych g a t u n ­ kach w i k l i n y . O wiele silniej rozwinęło się plecionkarstwo w Małopolsce i Wielkopolsce. S i l n y rozwój koszykarstwa w Małopolsce w o s t a t n i m stuleciu był związany zapewne również z t r a d y c j a m i h i s t o r y c z n y m i roz­ w o j u przemysłu domowego oraz rzemiosła małomiasteczkowego na t y c h terenach, ze słabą konkurencją wyrobów fabrycznych oraz z łatwością uzyskania zbędnej, nie zatrudnionej w przemyśle f a b r y c z n y m siły robo­ czej, natomiast w Wielkopolsce z wysoko zorganizowaną formą gospo­ darki wikliniarskiej. Natężenie p r o d u k c j i plecionkarskiej na terenach podwarszawskich kształtowało się niejednakowo w różnych okresach czasu. Silnie r o z w i j a się ono na przełomie X I X w . zarówno na skutek sy­ t u a c j i ekonomicznej wobec postępującego procesu rozdrobnienia g r u n t u , j a k i w s k u t e k zapotrzebowania rozwijającego się przemysłu i h a n d l u . Plecionkarstwo było zajęciem, którego intratność polegała na możli­ wości z a t r u d n i e n i a dzieci i l u d z i starych oraz prymitywności samego warsztatu i narzędzi, nie wymagających żadnych większych i n w e s t y c j i . Zarówno b o w i e m warsztat składający się z dwóch desek w s p a r t y c h z jednej s t r o n y na nóżkach, j a k żelazo do u b i j a n i a p l e c i o n k i i k l u c z do prostowania w i t e k były w y k o n y w a n e często przez samych koszykarzy. Spośród w s i podwarszawskich najlepsze w a r u n k i do r o z w o j u koszy­ k a r s t w a posiadały te, które nie potrzebowały sprowadzać w i k l i n y , ale �P L E C I O N K A R S T W O NA T E R E N A C H t PODWARSZAWSKICH 293 miały j e j pod d o s t a t k i e m na okolicznych kępach. Do n i c h należał B u ¬ raków, Las, Nowa Wieś (do I w o j n y światowej). Natomiast wsie, które musiały sprowadzać surowiec, to: S i e k i e r k i , Augustówka, Łomianki, Kępa Kiełpińska. Wiklinę przywożono często z t a k odległych miejscowości, j a k Czerwińsk i Wyszogród. Można w przybliżeniu określić, że w w y m i e n i o n y c h wsiach około 5 0 % ludności zajmowało się koszykarstwem (wyjątek stanowiły wsie Las i Augustówka, gdzie liczba ta dochodziła n i e m a l do 100%). Każdy z chałupników-koszykarzy nie t y l k o zajmował się w y p l a t a ­ n i e m , ale należał do niego również cały poprzedzający w y p l a t a n i e p r o ­ ces obróbki surowca. Połączenie t y c h dwóch procesów pracy: przygoto­ wania surowca, a następnie przerobu go na gotowy p r o d u k t , jest zresztą charakterystyczne dla drobnej chałupniczej wytwórczości koszykarskiej nie t y l k o t y c h okolic. W badaniach t e r e n o w y c h położono nacisk na odtworzenie c h a r a k t e r y ­ stycznego procesu przygotowania surowca, który rozpoczyna się z chwilą, k i e d y w i k l i n a gotowa jest do zżęcia, a więc d w a razy do r o k u : bądź na wiosnę, bądź na jesieni. Zwrócono również uwagę na najczęściej sto­ sowane na terenach podwarszawskich t e c h n i k i , to jest t a k zwany spo­ sób plecenia dubeltowy oraz garściak (nazwa pochodzi stąd, że zamiast jednej w i t k i bierze się k i l k a c i e n i u t k i c h w i t e k , które t r z y m a się w gar­ ści). Specjalny rodzaj t e c h n i k i krzyżowej na osnowie żeberkowej sto­ suje się t u t y l k o do plecenia płofków i wierszy r y b a c k i c h . W początkach omawianego okresu, pod koniec w i e k u X I X do I w o j n y światowej, produkcja koszykarska obejmowała przede w s z y s t k i m kosze i k u f r y , które wraz z poważną w t y m czasie masą towarową eksporto­ wane były z Królestwa do Rosji, następnie kosze do b u t e l e k na w i n o , kosze na chleb, zw. piekarnikami, półokrągłe kosze na z i e m n i a k i , kosze na r y b y , zw. badułami, kosze na węgiel, zw. kanciakami, i inne. Z b y t w y p r o d u k o w a n y c h przedmiotów nie nastręczał żadnych t r u d n o ­ ści. I s t n i e l i specjalni pośrednicy zajmujący się zarazem skupem, j a k i d o ­ starczaniem wzorów do p r o d u k c j i . Często również sami koszykarze sprze­ d a w a l i swoje w y r o b y na p o p u l a r n y m w a r s z a w s k i m t a r g o w i s k u Pod Żelazną Bramą. Organizacja z b y t u nie uległa zmianie w okresie międzywojennym. Ciężka sytuacja ekonomiczna w s i podwarszawskich przyczyniła się do u t r z y m a n i a r o l i plecionkarstwa j a k o niezastąpionego źródła dodatkowego dochodu dla małorolnych i czasem jedynego źródła dochodu d l a bezrol­ n y c h chłopów w s i nadwiślańskich. Dane statystyczne z tego okresu ilustrują stan osób z a t r u d n i o n y c h w koszykarstwie i wielkość samej p r o d u k c j i w i k l i n i a r s k i e j . Według t y c h �294 WANDA PAPROCKA materiałów na terenie całej Polski w 1931 r. ogólna liczba koszykarzychałupników wynosiła 17 tysięcy, z tego 2 8 , 5 % s t a n o w i l i pracownicy młodociani. Plantacje w i k l i n o w e dawały rocznie 24 000 wagonów s u ­ rowca, z których 4000 szło na potrzeby w s i , reszta n a eksport. W w o ­ jewództwie w a r s z a w s k i m obszar pól w i k l i n o w y c h , w g a n k i e t y z 1921 r., wynosił 2503 ha (5,8%). P o w i a t warszawski posiadał 22 kępy w i k l i n y dzikiej i kępę w i k l i n y szlachetnej. L i c z b y te dają pewne wyobrażenie 0 rozmiarach p r o d u k c j i w i k l i n i a r s k i e j . W zakresie samej p r o d u k c j i w stosunku do okresu poprzedniego wzbo­ gacił się j e d y n i e asortyment p r o d u k o w a n y c h przedmiotów. Rozwijała się p r o d u k c j a m e b l i koszykarskich, t z w . tarasowych, zarzucona zostaje nato­ miast p r o d u k c j a koszy do w i n a i specjalnych kufrów do przewozu t o ­ warów. Wiązało się to z r o z w o j e m przemysłu i bardziej nowoczesnymi środkami t r a n s p o r t u . P o m i m o że inne ośrodki koszykarskie na terenie Polski w okresie międzywojennym ulegały silnie procesom k a p i t a l i z a c j i , tworząc w i e l k i e warsztaty, na terenach podwarszawskich rozwijała się nadal produkcja reprezentowana przez d r o b n y c h majstrów i chałupników. Okres w o j e n n y przyniósł koszykarstwu ogromne s t r a t y . O k u p a n t p r o ­ wadząc rabunkową gospodarkę niszczył zarówno n a t u r a l n e kępy w i k l i n y , j a k i plantację. Również w stosunku do samych koszykarzy stosowano presje, zmuszając i c h do pracy w ramach gospodarki wojennej. W t y c h w a r u n k a c h nie mogło być m o w y o j a k i m k o l w i e k r o z w o j u plecionkarstwa. Zarówno b r a k surowca, który znajdował się w rękach Niemców, j a k 1 zmniejszenie chłonności r y n k u z b y t u , Warszawy, czyniło produkcję plecionkarską nieopłacalną. Okres powojenny, w którym dokonały się zasadnicze zmiany za­ równo w stosunkach ekonomicznych, j a k i społecznych, w pierwszej swej fazie miał j a k najbardziej u j e m n y wpływ na rozwój p r o d u k c j i plecionkarskiej. Gwałtowny odpływ ludności do Warszawy, większa i n ­ tratność pracy w mieście przyczyniły się do wyraźnego z a n i k u tej ga­ łęzi twórczości w i e j s k i e j . Zahamowanie tego procesu stało się zagadnie­ n i e m palącym. Zaczęto zakładać spółdzielnie i skupiać w i c h ramach pozostałych koszykarzy. Jednakże spółdzielnie nie zawsze potrafią po­ dołać nałożonemu na nie zadaniu. P r z y c z y n należy szukać w złym s u ­ r o w c u , nieodpowiednio p r z y g o t o w a n y m do p r o d u k c j i , n i s k i c h płacach oraz prymitywności narzuconych chałupnikom podwarszawskim wzorów wyrobów, nie znajdujących w s k u t e k tego z b y t u . Miasto j a k o r y n e k z b y t u oddziaływało dodatnio na rozwój plecion­ k a r s t w a , narzuciło jednakże do p r o d u k c j i w z o r y pozbawione wartości a r t y s t y c z n y c h . Te wartości związane w n i e j e d n y m w y p a d k u z c e n n y m i �•i « I I I -PLECIONKARSTWO NA TERENACH PODWARSZAWSKICH 295 t r a d y c j a m i twórczości ludowej dawniejszych okresów h i s t o r y c z n y c h utrzymały się w i n n y c h ośrodkach plecionkarskich w Polsce. Należałoby się zastanowić, czy również i spółdzielnie nie p o w i n n y sięgnąć d o n i e ­ których t r a d y c j i i powrócić do starych wzorów p r o d u k c y j n y c h , prze­ stawiając produkcję na artystyczną. Nasza p r o d u k c j a plecionkarska po­ w i n n a być poszukiwana na r y n k a c h zagranicznych, dostarczając n a m dewiz i propagując piękno polskiej twórczości l u d o w e j . �