https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abcaa326ba806686367080a02c98123d.pdf 6eedfe3c949c0dc1dbf3ca4e4d1ae2d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6214 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia wizualna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5795 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.3 Antropologia obrazu Speculum mundi - antropologia widzenia Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.3, s.1-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Michera, Wojciech Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 00_spis_tresci.ps - 2/15/2006 10:09 AM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY F A N T R O P O L O G IA KULTURY F E T N O G R A F IA F SZ T U K A 2005 rok LIX nr 3 (270). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE S P I S T R E Ś C I ZBIGNIEW BENEDYKTOW ICZ Antropologia obrazu................................................................ 2 W OJCIECH M ICHERA Speculum mundi - antropologia widzenia ........................... 3 FRANÇOISE FRONTISI-DUCROUX Oko, wzrok, spojrzenie - kilka greckich przedstawień. Przełożył Wojciech Michera ........................................................... M AURO M ENICHETTI 5 Lustro, odbicie i świat Dionisosa. Przełożył Wojciech Michera, współpraca Anna Dudzińska-Facca....... 12 KRYSTYNA BA RTO L Korespondencja sztuk. Simonides i inni.............................. 23 W IESŁAW JUSZCZAK Ekfraza imaginacyjna: eidolon Heleny.................................. 27 KATARZYNA PIETRUCZUK Ślepiec i widz - Edyp w Kolonos Sofoklesa........................... 37 JÉRÔME BA SCH ET Inwencyjność i seryjność średniowiecznych przedstawień wizualnych. W kierunku poszerzonej metody badania ikonografii. Przełożył Jan Mackiewicz................................................................ KORNELIA BINICEWICZ M ARTA STEINER 49 Najlepszy obraz świata. Ekfrazy Zmartwychwstania Piera della Francesca............................................................... 71 Opera z pachnącego portu..................................................... 91 Noty o autorach...................................................................... 135 Summaries................................................................................ 136 Contents.................................................................................... 139 1 �00_spis_tresci.ps - 2/15/2006 10:09 AM ZBIGNIEW Tylko ktoś wątpiący mógłby zapytać, czy to po­ trzebne i czy to nie nadużycie: tworzenie jeszcze jednej antropologii genitivu — (obok tak już wielu licznych, innych, jak „antropologia fotografii”, „antropologia fil­ mu”, „antropologia teatru”, „antropologia życia”, „an­ tropologia śmierci”, „antropologia pamięci” itd. itd.) „antropologii obrazu” , gdyby nie spostrzegł, że to umiłowanie do genitvu jest nie tylko przyrodzoną ce­ chą antropologii kultury, ale ma swoje głębsze uzasad­ nienie. Obraz i pamięć. Obraz i społeczeństwo. Obraz i historia. Obraz i polityka. Obraz i poezja. Obraz i li­ teratura. Obraz i inne sztuki. Jedność sztuk. To zaled­ wie początek haseł i wątków, które pojawiają się w tym, i pojawią w następnych numerach. Dlatego z zebranych tu tekstów autorstwa, w przeważającej mierze nie antropologów przecież, wypisuję fragmenty najbardziej mnie przekonywujące. Fragmenty dla an­ tropologa, ale nie tylko dla antropologa niezwykle po­ uczające. Dla każdego, kto poważnie dzisiaj zadaje so­ bie wspomniane pytania: „Ale czy potrafimy widzieć? I co tak naprawdę widzimy?” Są to zaledwie wybrane przykłady, wyrwane czasem z dłuższego precyzyjnego i subtelnego wywodu i z różnych odległych od siebie kontekstów i horyzontów czasowych. Z pewnością ta­ kich podobnych cennych miejsc, czasem z inaczej po­ łożonymi akcentami, Czytelnik odnajdzie dla siebie w zebranych tu tekstach o wiele więcej (Wszystkie podkreślenia moje.): BENEDYKTOWICZ Antropologia obrazu stronę antropologii obrazu tak mógłby nazy­ wać się ten i kilka kolejnych, przygotowa­ nych już do druku numerów „Kontekstów”. Żyjemy w epoce potęgi obrazu. Doświadczamy tego niemal na co dzień. Żyjemy, jak powiadają niektórzy, na końcu „galaktyki Gutenberga”. W kulturze obrazu, zdominowanej przez obraz. W epoce telewizji, fotogra­ fii, filmu, reklam, „nowych mediów” i nowych techno­ logii tworzenia obrazów, we wszechogarniającej nas obecności obrazów. Ale czy potrafimy widzieć? I co, tak naprawdę widzimy? Znamiennym może być wzięcie i atrakcyjność, ale i też potrzeba takich książek, żeby poprzestać na przy­ kładach tylko tych, jakie pojawiły się ostatnio na na­ szym rynku, jak: Szkoła patrzenia Tadeusza Boruty (2003), czy Jak czytać malarstwo. (Rozwiązywanie zaga­ dek, rozumienie i smakowanie dzieł dawnych mistrzów) Patricka de Ryncka (wyd. oryg. 2004, przekład polski 2005). Wokół zebranych przez Wojciecha Micherę i za­ mówionych u autorów tekstów (patrz obok), w najbliż­ szych zeszytach ów leit motiv antropologii obrazu i związanych z nią, i z obrazami pytań będzie nam sta­ le towarzyszył. Współczesna refleksja nad obrazem jest obszarem niezwykle bogatym, interesującym. Obok pojawiających się w tym zeszycie autorów wystarczy wymienić nazwiska takich badaczy jak Hans Belting, Georges Didi-Huberman, David Freedberg, żeby uznać iż jest to bodaj jeden z najbardziej żywych nur­ tów we współczesnej humanistyce. Warto w tym miej­ scu przypomnieć, że u nas, na łamach „Kontekstów” ów nurt nowej refleksji nad obrazem zapoczątkował tekst Marii Poprzęckiej Obraz pod powiekami (odwołu­ jącej się zresztą do wspomnianych przed chwilą auto­ rów), jaki zamieściliśmy w numerze o antropologii pa­ mięci [por. „Konteksty” nr 1-2/2003]. I mógłby być najlepszym wprowadzeniem do tego numeru, gdyby nie ukazał się wcześniej. Można zatem powiedzieć, że po dwóch ostatnich, teatralnych, poświęconych antropologii teatru zeszy­ tach, od dominującej w nich nośnej metafory Theatrum mundi, przechodzimy do nie mniej jak widać mocnej Speculum mundi (patrz obok). W „Otóż moim zdaniem ‘sceny rodzajowe’, które przedstawiałyby greckie życie codzienne niczym foto­ grafia, w ogóle nie istnieją. Jak doskonale wiadomo, każdy obraz powstaje w wyniku doboru motywów czerpanych z szeroko pojętej tradycji kulturowej i z rzeczywistości - mających mniej lub bardziej złożo­ ne znaczenie symboliczne. Dlatego też obraz jest za­ wsze selekcją i symboliczną rekonstrukcją rzeczywi­ stości.” (Mauro Menichetti) „W konsekwencji, celem badania jest mniej ustale­ nie sensu obrazu niż pokazanie, jak przedstawienie uchyla się od niego, aby wciągnąć widza w niekoń­ czące się poszukiwanie. Nie chodzi już zatem o roz­ wiązanie zagadki obrazów, lecz o myślenie o miste­ rium i fascynacji jako o integralnej części funkcjo­ nowania obrazu.” (Jérome Baschet) „W historii duchowej kultury rzadko spotykamy rzeczy nowe. Wszystko już kiedyś było, wszystko się nieustannie powtarza. Tak samo jak, z pozoru ‘wyna­ leziony’ przez romantyzm, portret d’artiste maudit. Przykłady, jakich dostarcza nam grecka myśl o sztuce, co najmniej od początków okresu archa­ icznego, odnajdujemy w każdym czasie, z teraźniej­ szym włącznie.” (Wiesław Juszczak) 2 �00_spis_tresci.ps - 2/15/2006 10:09 AM WOJCIECH MICHERA A ntropologia kultury to również antropologia kultury wizualnej, z kluczowym dla niej poję­ ciem „obrazu”. Pojęciem, powiedzmy od razu, szalenie wieloznacznym: symptomatyczna jest nadobfitość słów (rzeczowników, przymiotników, czasowni­ ków), które w każdym języku służą do opisania róż­ nych aspektów wizualności; a także to, że nazywamy obrazem zjawiska bardzo się od siebie różniące (gra­ ficzne, optyczne, perceptualne, mentalne, werbalne by przywołać schemat W. J. T. Mitchella). Czym za­ tem jest obraz? Najogólniej można powiedzieć, cytując swobodnie Platona z Sofisty, że jest on sposobem ist­ nienia tego, czego nie ma. Według zaś Blanchota (Spojrzenie Orfeusza): „Na pierwszy rzut oka obraz nie przypomina trupa, ale być może obcość nieboszczyka jest obcością obrazu”. Każdy bowiem obraz wikła się z konieczności w dyskurs - lub też sam dyskurs ten wi­ kła, zaplata i prowokuje - dotyczący niepewnej relacji między istnieniem „realnym” i „pozorem”. Pod wpływem tradycyjnej historii sztuki, estetyki, a także teologii, zapomina się często, że „obraz” jest kategorią kultury, a zatem - że treść tego pojęcia jest zmienna, konstruowana w konkretnym dyskursie kul­ turowym; w dyskursie, którego on sam, obraz, jest czę­ ścią. (To szczególne zapętlenie logiczne ładnie ilustru­ je scena z Iliady 3.125-128, w której po raz pierwszy spotykamy Helenę: splata ona na krosnach figuralną scenę przedstawiającą aktualne, dziejące się pod mu­ rami Troi wydarzenia - będące właśnie treścią Home­ rowego eposu, którego przecież i ona sama jest czę­ ścią). Żaden obraz nie istnieje poza kulturą, poza kon­ kretnym splotem jej ideologicznych i politycznych znaczeń. Żaden więc obraz - bez względu na to, czy określimy go jako „ikonę”, „idola”, „symulakr” - poza tym kontekstem nie jest ani mniej, ani bardziej praw­ dziwy, właściwy, fortunny. Mogłoby się jednak wydawać, że w obrazie wizual­ nym - który przedstawia ‘coś’ za pomocą ‘jakiegoś’ me­ dium - najmniej problematyczna (uwarunkowana kul­ turowo) jest sama jego percepcja. „Na-ocznośc” prze­ cież stanowi pierwsze kryterium oczy-wistości: wątpić o czymś mogę jedynie do chwili, gdy nie ujrzę na wła­ sne oczy. Nisi videro non credam: spojrzenie wątpiące­ go Apostoła, tak jak jego wskazujący palec, jest w pojęciach semiotyki Peirce’a - znakiem o wartości ‘indeksu’, śladem samej rzeczy. Bo „widzieć jakąś rzecz - przekonywał Platon - to widzieć rzecz, która jest” (Teaitet 199e). Lecz przecież i spojrzenia bywają różne, zaangażowane i nieprzeźroczyste - mogą być męskie, kobiece, pożądliwe, turysty, podglądacza, flaneura, mogą wyrażać lęk, dominację, nostalgię, itd. O nieproblematycznej czystości perceptualnej trudno mówić nawet wtedy, gdy patrzymy na obraz malarski (lub oglądamy film): i tu wzrok nie jest obo­ jętnym, bezpiecznym, zewnętrznym wobec oglądanego obiektu narzędziem poznania. Jak w wypadku per­ spektywy centralnej w malarstwie - traktowanej dłu- Speculum mundi - antropologia widzenia go jako zobiektywizowany sposób „naturalnego” od­ wzorowywania przestrzeni, w istocie zaś będącej (co wykazał m. in. Hubert Damisch) modelem konceptu­ alnym i kulturową „maszyną widzenia”. Odkrycie spo­ sobów konstruowania spojrzeń (wewnętrznych i ze­ wnętrznych), „polityki widzenia” (Norman Bryson), jest stawką w interpretacji konkretnego dzieła. W szerszym zaś znaczeniu, uświadomienie sobie problematyczności samego spojrzenia (do czego przyczy­ niły się m. in. prace Foucaulta i Lacana), wyznacza „zwrot”, jaki stosunkowo niedawno dokonał się w ba­ daniach nad obrazem i kulturą wizualną. Spojrzenie jest gestem kulturowym i obiektem. Także spojrzenie Innego - to, które dotyka mnie od zewnątrz. Jak pisał Jacques Lacan (w Les quatre con­ cepts..): „jesteśmy istotami, na które się patrzy, w wi­ dowisku świata. To, czemu zawdzięczamy świado­ mość, jednocześnie czyni z nas speculum mundi.” A także: „Od pierwszej chwili widzimy, że w dialektyce oka i spojrzenia nie ma spotkania, lecz u samej pod­ stawy - kuszenie”. * O oku i spojrzeniu - oraz pokusie - pisze w pierw­ szym tekście tego numeru „Kontekstów” prof. Françoise Frontisi-Ducroux z Paryża. Bardzo cieszymy się, że ta wybitna znawczyni greckiej ikonografii, a także autorka ważnych książek na temat ‘tożsamo­ ści’, ‘twarzy’ i ‘lustra’ w kulturze greckiej (zob. notę o autorce na końcu numeru), odpowiedziała swoim artykułem na zaproszenie redakcji. Françoise Frontisi pokazuje zatem zaskakującą ambiwalencję i ekwiwa­ lencję ‘patrzenia’ i ‘bycia widzianym’ w kulturze grec­ kiej: w koncepcjach optyczno-fizjologicznych, w nar­ racjach mitycznych, poetyckich, w języku. Oko i spoj­ rzenie metaforyzowane są jako „lampa” i „zwiercia­ dło”, czyli projektor i receptor promieni świetlnych (niebezpiecznych i prowokujących erotycznie), co tworzy strukturę konceptualną określającą grecką praktykę społeczną. Temat lustra - jako szczególnej kategorii kultury, będącej niejako „obrazem obrazu’ - powraca w artyku­ le, jaki napisał dla nas prof. Mauro Menichetti z Uni- 3 �00_spis_tresci.ps - 2/15/2006 10:09 AM Wojciech Michera • SPECULUM MUNDI - ANTROPOLOGIA WIDZENIA wersytetu w Salerno. Dzięki subtelnej analizie ikono­ graficznej dwóch waz z regionu Wielkiej Grecji ujaw­ nia on symboliczne kody, odnoszące się do społeczne­ go wizerunku kobiety. Prof. Krystyna Bartol pisze następnie o związku po­ ezji i malarstwa w greckiej refleksji nad sztuką. Rozwa­ żania na temat szczególnej ekfrazy, tajemniczego eidolon Heleny, przedstawia prof. Wiesław Juszczak. Kata­ rzyna Pietruczuk bardzo wnikliwie analizuje sytuację sceniczną w dramacie Sofoklesa Edyp w Kolonos - re­ lację między tym, co „widzi” publiczność, i tym, co śle­ py bohater na scenie poznaje dzięki ustnej narracji. Kornelia Binicewicz przedstawia sposoby pisania o ob­ razach Piero della Francesca. Zamieszczamy również artykuł Jérôme Bascheta, świetnego francuskiego mediewisty, na temat ikonografii średniowiecznej. W ten sposób cykl tematyczny O BRAZ- OKO- SPOJRZENIE, poświęcony antropologii widzenia i historii obrazu: bę­ dzie powracał - mniej lub bardziej obfitym nurtem w następnych numerach „Kontekstów”. W numerze 4/2005 znajdzie się m. in. artykuł prof. Judith Okely z Uniwersytetu w Hull, prezentujący jej badania nad ‘patrzeniem’ i ‘widzeniem’ krajobrazu w Normandii. Teksty naszych kolegów o krajobrazach (Wiesław Szpilka, Chodząc w Tatry; Tomasz Szerszeń, Warszawa zniszczona, Paris n’existe plus: obrazy miasta w ruinie). Studium Stanisława Fijałkowskiego, Kilka problemów budowy obrazu w pismach Władysława Strzemińskiego. W całości problematyce ‘patrzenia’ i ‘widzenia’ po­ święcamy numer 1/2006: większość artykułów napisa­ na została z myślą o naszym monograficznym cyklu, przez takich m. in. autorów, jak Cynthia Klestinec (Vesalius i kultura druku), Katarzyna Murawska-Muthesius (Cartoon-Work), Yannis Papadopoulos (Dzikie zwierzęta-teatr-bogowie), Jonathan Simon (Anatom, ciało i publiczność. Honoré Fragonard i Gunther von H a­ gens), Anna Wieczorkiewicz (Historia spojrzenia na Ju ­ lię Pastranę), Szymon Wróbel (Czarowanie reprezenta­ cji), Łukasz Zaremba (Wenecja-Kinszasa. Niewidzialne miasta), Wojciech Michera (Bestia wizualna). Znajdą się tam też przekłady tekstów Jasia Elsnera z Oxfordu (Patrzeć i mówić: ekfraza w ujęciu psychoanalitycznym) oraz François Lissarrague z Centre Louis Gernet w Pa­ ryżu (Imagerie des Grecs ou Grèce des imagiers?). To tyl­ ko sygnały zapowiadające niektóre z tekstów o obra­ zach, z jakimi spotkamy się w następnych numerach. Andreas Alciatus, Emblemata - Narcyz 4 �