https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2025c193a2108334e161554d51646ddc.pdf 4fdd4f227f4c248f5b11664e9de32aa4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1066 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:979 Title A name given to the resource Małe miasteczka a kształt kulturowy obszarów górskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.267-270 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1881 A N N A SZYFER MAŁE MIASTECZKA A KSZTAŁT KULTUROWY OBSZARÓW GÓRSKICH K O M U N I K A T W Y G Ł O S Z O N Y PODCZAS J U B I L E U S Z O W E J KONFERENCJI MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I D O B A D A N I A K U L T U R Y L U D O W E J W KARPATACH I NA BAŁKANACH Badania n a d obrazem k u l t u r y t r a d y c y j n e j regionów, j e j zróżnicowa­ n i e m i przeobrażeniami, skupiały się najczęściej na w i e j s k i c h społecz­ nościach l o k a l n y c h , a k i e r u n k u wpływu i oddziaływań poszukiwano na drodze wieś — dwór czy wieś — miasto, rzadziej zwracając uwagę na małe miasteczko, znajdujące się j a k b y „pośrodku d r o g i " między wsią a miastem. Badając relację: małe miasto a kształt k u l t u r o w y otaczają­ cych je terenów w i e j s k i c h należałoby, j a k sądzę, skupić uwagę na obu t y c h środowiskach i i c h powiązaniach. Podjęcie p r o b l e m a t y k i etnogra­ ficznej w małym mieście w y m a g a p e w n y c h uzasadnień wstępnych. K i e d y przed paroma l a t y w ośrodku olsztyńskim rozpoczynaliśmy bada­ nia n a d różnymi aspektami k u l t u r y małych miast, przyjęliśmy: 1) że małe miasto można traktować jako pewien t y p społeczności l o k a l n e j (lub związku k i l k u subspołeczności), 2) że w dużym stopniu cechują je jeszcze f o r m y k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Założenia te potwierdziły badania empiryczne, jakie zostały przepro­ wadzone na M a z u r a c h i W a r m i i , na północno-wschodnich terenach M a ­ zowsza i w W i e l k o p o l s c e . Okazało się, że podstawowe cechy społecz­ ności l o k a l n e j (oczywiście przyjmując konieczne modyfikacje spowodo­ wane współczesnymi p r z e m i a n a m i przekształcającymi t a k obszary w i e j ­ skie, j a k i miejskie), takie j a k wspólny obszar zamieszkania, bezpośred1 2 Omówienie l i t e r a t u r y przedrniotu, przede wszystkim socjologicznej, można znaleźć w pracy Współczesne przemiany społeczno-kulturowe małych miast w województwie olsztyńskim. Materiały z IV ogólnopolskiego seminarium Ośrodka Ba­ dań Naukowych w Olsztynie, Olsztyn 1972; A. S z y f e r, Społeczność i kultura małego miasta. Studium na przykładzie Rynu (w d r u k u ) ; Społeczności lokalne i ich przemiany. Materiały z X ogólnopolskiego seminarium Ośrodka Badań Nau­ kowych w Olsztynie w 1978 r. (w druku). S z у f e r, op. cit., rozdział wstępny. 1 ! �268 ANNA SZYFER nie i n t e r a k c j e społeczne i i c h c h a r a k t e r osobowy oraz więzi wyrastające na gruncie wspólnych potrzeb, n o r m , wartości i poczucia odrębności, charakteryzują także obserwowane przez nas społeczności małych miast. Oczywiście, wyciągnięcie wniosków uogólniających możliwe będzie do­ piero po uwzględnieniu w badaniach e m p i r y c z n y c h w s z y s t k i c h typów małych miast i otaczających je terenów. P r z y wyborze małych miaste­ czek ważne będą szczególnie t a k ie cechy, j a k : losy historyczne, s t r u k ­ t u r a ludnościowa, ujęta m . i n . pod kątem pochodzenia ludności ze śro­ dowiska miejskiego l u b wiejskiego, j a k i przynależności etniczno-narodowościowej, s t r u k t u r a zawodowa i poziom wykształcenia, wreszcie historyczna i współczesna n a m f u n k c j a , j a k i e pełni miasteczko w sto­ s u n k u do własnych mieszkańców, otaczającego je t e r e n u i całego k r a j u (targi, rzemiosło, szkoły, i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , obsługa r o l n i c t w a , m i e j ­ sce pracy, t u r y s t y k a itp.). Przyjęta przez nas wstępna k l a s y f i k a c j a (oparta n a podziałach sto­ sowanych dotychczas przez geografów i ekonomistów , z m o d y f i k o w a ­ n y c h j e d n a k dla potrzeb badań n a d społecznością i kulturą) wyodrębnia: 1. Małe miasta rzemieślniczo-rolnicze o bardzo starej t r a d y c j i m i e j s k i e j , które powstały p r z y grodach l u b miejscach k u l t o w y c h , stając się z cza­ sem siedzibą l o k a l n e j a d m i n i s t r a c j i , leżące w znacznej odległości od większego miasta i ośrodków przemysłowych, mające n i e w i e l k i e per­ s p e k t y w y r o z w o j u . 2. Małe miasta o podobnej charakterystyce, u s y t u o ­ wane jednakże w pobliżu dużego ośrodka miejsko-przemysłowego, będą­ ce „sypialnią" dla mieszkańców dojeżdżających do p r a c y w t y m ośrod­ k u . Pogłębianie się t e j f u n k c j i ogranicza wyraźnie p e r s p e k t y w y rozwo­ jowe miasteczka, 3. Małe miasta o starej t r a d y c j i i zmienionej w w i e ­ k u X I X , l u b też już po 1945 r. s t r u k t u r z e zawodowej mieszkańców, dysponujące a t r a k c y j n y m i miejscami pracy, przyciągającymi okoliczną ludność, dzięki czemu mają one dobre p e r s p e k t y w y r o z w o j u . 4. Małe miasta, które stosunkowo niedawno uzyskały p r a w a miejskie, zawdzię­ czające swój status u s y t u o w a n i u w n i c h dużych zakładów przemysło­ w y c h o znaczeniu k r a j o w y m . Występująca w t y c h miastach mozaika s t r u k t u r y zawodowej i pochodzeniowej ludności oraz b r a k długotrwa­ łych uwarunkowań h i s t o r y c z n y c h , pozwalają mówić o i s t n i e n i u s w o i ­ stej neospołeczności. 5. Miejscowości o bardzo starych, lecz niedawno u t r a c o n y c h p r a w a c h m i e j s k i c h , gdzie s t r u k t u r a zawodowa, tradycje i świadomość mieszkańców wskazują n a d a l na istnienie społeczności małomiasteczkowej. B r a k t u j e d n a k wyraźnych f u n k c j i miastotwórczych i p e r s p e k t y w r o z w o j o w y c h . 6. Ostatnią, bardzo ważną dla nas grupę 3 * Np. M . K i e ł c z e w s k a - Z a l e w s k a , Problemy geograficzno-gospodarcze małych miast, Warszawa 1957, s. 42-46; K. D z i e w o ń s k i , Procesy urbanizacji we współczesnej Polsce, „Przegląd Geograficzny", t . 34: 1962, z. 3, s. 472; J . S u с h t a, Małe miasta województwa olsztyńskiego a zaplecze rolnictwa, [w:] Współczes­ ne przemiany..., s. 13-65. �M I A S T E C Z K A A K U L T U R A OBSZARÓW GÓRSKICH 269 stanowią małe miasta ulokowane na ziemiach zachodnich i północnych, posiadające stare p r a w a miejskie. G r u p a ta dzieli się jeszcze wyraźnie na p o d g r u p y , w zależności od s t r u k t u r y pochodzenia ludności i f u n k c j i pełnionych przez miasto. N a podstawie zebranego materiału e m p i r y c z ­ nego można t u wyróżnić: a) miasta, których ludność w zasadzie nie zmie­ niła się, a dodatkowe f u n k c j e , n p . t u r y s t y k a i budowa niedużych za­ kładów przemysłowych, umocniły społeczność i stworzyły p e r s p e k t y w y rozwojowe; b) miasta, których ludność zmieniła się nieco, jednakże u t r z y ­ mała się przewaga p i e r w o t n y c h mieszkańców, przekazujących t r a d y c j e swojej społeczności; wzbogacone o nowe f u n k c j e , wykazują dalszą ży­ wotność; c) miasta, których skład ludnościowy uległ całkowitej w y m i a ­ nie, zróżnicowane p o d względem pochodzenia regionalnego. Leżąc w r o l ­ n i c z y m zapleczu, zdała od większych ośrodków, wegetują, nie pełniąc wyraźnych f u n k c j i miastotwórczych. W miasteczkach leżących na ziemiach zachodnich i północnych, gdzie po I I w o j n i e światowej nastąpiła w y m i a n a większości l u b części miesz­ kańców, pociągając za sobą przeobrażenia s t r u k t u r y zawodowej, osła­ bienie więzi i jednolitości k u l t u r o w e j , ważna jest przede w s z y s t k i m wielkość g r u p y rodzimej l u b największej z g r u p osadniczych. Ona to b o w i e m decydowała o zachowaniu i o d t w a r z a n i u się społeczności l o k a l ­ nej, o działaniu t r a d y c j i i k o n t y n u a c j i wzorów k u l t u r y . Przytoczona k l a s y f i k a c j a pozwala na objęcie b a d a n i a m i różnych t y ­ pów miasteczek n a terenie całego k r a j u , w t y m również Podkarpacia. A b y określić c h a r a k t e r przekształceń współczesnych społeczności l o k a l ­ n y c h , i c h f u n k c j o n o w a n i e i p r z e m i a n y elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j poszczególnych k a t e g o r i i mieszkańców, proponowałabym następujące p y t a n i a badawcze: 1. J a k wygląda stopień zachowania i f u n k c j o n o w a n i e społeczności l o k a l n e j w małym mieście? 2. Czy i w j a k i m s t o p n i u za­ chowała się t u k u l t u r a t r a d y c yjna ? J a k i pod wpływem j a k i c h c z y n n i ­ ków przebiega proces j e j przemian? 3. Jaką rolę odegrała t r a d y c j a w za­ c h o w a n i u społeczności i elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j ? 4. W j a k i spo­ sób małe miasto oddziaływuje na otoczenie wiejskie i j a k i jest wpływ w s i na miasto? 5. Jakie są p e r s p e k t y w y r o z w o j u małego miasta? P y t a n i a badawcze, prowadzące do ustalenia zależności między w y ­ stępowaniem i f u n k c j o n o w a n i e m k u l t u r y t r a d y c y j n e j w małym mieście a cechami k u l t u r o w y m i otaczającego je t e r e n u oraz p y t a n i a prowadzące do ustalenia wpływu małego miasta n a wieś t o droga, która p o z w o l i wyjaśnić zagadnienie związków między małym m i a s t e m a kształtem k u l t u r y otaczających j e obszarów (w interesującym nas p r z y p a d k u : obszarów górskich). P o w i n n a być ona w y k o r z y s t a n a w p r z y g o t o w y w a ­ n y c h obecnie badaniach n a d p o r u s z o n y m t u zagadnieniem n a terenie Podkarpacia. Zależności stopnia tradycyjności k u l t u r y mieszkańców od s t r u k t u r y pochodzenia ludności są oczywiste. Ważne też są stosunki między g r u - �270 ANNA SZYFER parni społeczno-zawodowymi ludności miasteczka, wynikające m . i n . z t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i płynącej stąd d o m i n a n t y l u b m a j o r y z a c j i g r u p y , która zachowała w i e l e elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j . W aspek­ cie analizy historycznej, rzutującej przecież na ukształtowanie wzorów k u l t u r o w y c h , ważna w y d a j e się również s t r u k t u r a etniczna i narodo­ wościowa, a co za t y m idzie — wielkość g r u p y tego t y p u (np. Żydzi, Ukraińcy, N i e m c y itp.) w miasteczku, choć w interesujących nas małych miasteczkach (do 5 tys. mieszkańców) p r o b l e m t e n występował w sto­ sunkowo małej skali. P r z y b a d a n i u wpływów miasteczka n a otaczające je obszary wiejskie, istotne wydaje się także zagadnienie wielkości m i ­ g r a c j i w różnych okresach, a także obecnej s t r u k t u r y społeczno-zawo­ dowej oraz c h a r a k t e r u kontaktów z d a w n y m miejscem zamieszkania. Te d w u s t r o n n e styczności społeczne są z jednej s t r o n y nośnikiem t r a ­ d y c y j n y c h wartości k u l t u r o w y c h środowiska wiejskiego do miasta, z d r u g i e j zaś niosą one na wieś nabyte już w miasteczku w z o r y s t y l u życia. Pełna c h a r a k t e r y s t y k a f u n k c j o n o w a n i a społeczności l o k a l n e j i t r a ­ d y c y j n e j k u l t u r y w małym miasteczku oraz c h a r a k t e r y s t y k a k u l t u r y otaczających je w s i (wraz ze znajomością ruchliwości przestrzennej mieszkańców o b u t y c h środowisk) może pozwolić na określenie stopnia wzajemnego oddziaływania w s i i małych miasteczek. Zarysowany t u schemat postulatów badawczych, odnoszący się do całej Polski, dotyczy również miasteczek małopolskich. W w a r u n k a c h Podkarpacia należałoby jednak zwrócić większą uwagę na zależność wpływów i oddziaływań środowiska wiejskiego i małomiasteczkowego od warunków geograficz­ n y c h . Położenie miasteczek i w s i w specyficznych w a r u n k a c h górskich stwarzało b o w i e m zawsze u t r u d n i e n i a k o m u n i k a c y j n e , sprzyjając izo­ l a c j i k u l t u r o w e j . Wpłynęło to również na kształtowanie się społeczności i k u l t u r y w t y c h miejscowościach. �