https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1a3d630d4bdb5c9d01d77897eef40d5.pdf ef4f53be01e87b307def77f772063ae0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1060 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:973 Title A name given to the resource Postawy mieszkańców wsi w sytuacji konfliktowej zaistniałej na tle komasacji / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.115-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t . X X V I , z. 1 P L I S S N 0071-1881 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI W SYTUACJI KONFLIKTOWEJ ZAISTNIAŁEJ N A T L E KOMASACJI POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI DO Z I E M I W SYTUACJI KONFLIKTOWEJ P r o b l e m a t y k a związana z p o s t a w a m i l u d z i wobec i c h naturalnego czy społecznego środowiska p o j a w i a się bardzo często wówczas, g d y zaczynamy zastanawiać się n a d c z y n n i k a m i warunkującymi działanie człowieka. Określone — t a k i e a nie inne — zachowanie wobec różnych k a t e g o r i i przedmiotów czy s y t u a c j i , szczególnie jeśli przejawia s y m p t o ­ m y względnej trwałości, próbujemy wyjaśnić właśnie p o s t a w a m i l u d z i . Odmienne reakcje n a sytuacje, które d l a zewnętrznego obserwatora w y ­ dają się identyczne, kierują badacza na poszukiwanie źródeł zróżnico­ w a n i a postaw, a w dalszej k o n s e k w e n c j i skłaniają do próby udzielenia odpowiedzi n a p y t a n i a : skąd się biorą określone postawy l u d z i i od j a ­ k i c h czynników społecznej, psychicznej, ekonomicznej czy k u l t u r o w e j n a t u r y zależy i c h kształt. Waga zagadnienia oraz k o n k r e t n e zamówienie społeczne skierowane pod adresem n a u k i wyraźnie formułują konieczność empirycznego i teo­ retycznego badania p o s t a w J e d n o c z e ś n i e rozwój m e t o d i i n s t r u m e n ­ tów badawczych n a u k h u m a n i s t y c z n y c h i społecznych umożliwiający empiryczne rozstrzyganie teoretycznych twierdzeń o związkach między p o s t a w a m i a zachowaniami oraz równoczesne p r z e w i d y w a n i e przyszłych r e a k c j i l u d z k i c h wpłynął na to, że p r o b l e m a t y k a ta znalazła się w p o l u zainteresowań n i e t y l k o teoretyków, lecz i różnych k a t e g o r i i praktyków społecznego działania. Próba włączenia się w rozważania na temat postaw społecznych 2 S. N o w a k , Wstęp, [w:] Teorie postaw, p r . zbiór, pod red. S. Nowaka, W a r ­ szawa 1973, s. 7-15. Dla wyjaśnienia dodamy, że postawę rozumiano t u — zgodnie z definicją wyprowadzoną z koncepcji socjologicznych (szczególnie od Thomasa i Znanieckie­ go) — jako „pewien względnie trwały stosunek emocjonalny l u b oceniający do przedmiotu, bądź dyspozycje do występowania takiego stosunku, wyrażające się w kategoriach pozytywnych l u b negatywnych". Por. S. M i k a , Wstęp do psycho­ logii społecznej, Warszawa 1972, s. 65. Za t a k i m l u b zbliżonym rozumieniem tej 1 2 �116 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA została ostatnio podjęta również w środowisku e t n o g r a f i c z n y m . Jej p o d ­ stawę stanowią empiryczne badania postaw i zachowań ludności w i e j ­ skiej w s y t u a c j i szczególnej, k o n f l i k t o w e j , j a k a zaistniała w jednej ze w s i południowo-wschodniego Mazowsza na t l e przeprowadzonej t a m w latach 1970/1971 komasacji gruntów. Ponieważ akcja scaleniowa do­ tyczyła podstawowego w a r s z t a t u p r a c y r o l n i k a — ziemi, w y d a r z e n i e m t y m b y l i żywotnie zainteresowani wszyscy mieszkańcy w s i . Realizacja prac scaleniowych zbiegła się w czasie z w p r o w a d z a n i e m zasad n o w e j p o l i t y k i r o l n e j (1970-1971 г.), która stymulowała nie notowane dotąd zainteresowanie przedmiotową (instrumentalną) wartością ziemi. Z a i n t e ­ resowanie to wiązało się bezpośrednio z wyobrażeniem o n i e o m a l n i e ­ ograniczonych możliwościach szybkiego w z r o s t u dochodu dzięki zwięk­ szeniu p r o d u k c j i zwierzęcej i w a r z y w n i c z e j . Rozwój t y c h gałęzi p r o ­ d u k c j i gospodarki chłopskiej wymagał j e d n a k m o d e r n i z a c j i warsztatów pracy, a jedyną drogą j e j przeprowadzenia była komasacja. Stosunek do scalenia wskazywał jednocześnie n a postawy względem p r z e d m i o t o ­ w e j wartości ziemi. W każdej z komasowanych w s i dochodziło do silniejszych l u b słab­ szych konfliktów między mieszkańcami. Jednak do najjaskrawszego n a ­ ruszenia n o r m współżycia społecznego oraz jawnego k o n f l i k t u doszło w czasie scalania w s i D . w o j . siedleckiego ( d a w n y p o w i a t otwocki). Z tego względu p r z e d m i o t e m przeprowadzonej analizy są p o s t a w y i za­ chowania mieszkańców tejże w s i . 3 We w s i D . po przeprowadzonej komasacji nastąpił rozłam wśród mieszkańców n a 4 g r u p y postaw: A ) t y c h , którzy u s t o s u n k o w a l i się n e g a t y w n i e do przeprowadzonego podziału, nie objęli n o w y c h gruntów i n i e u p r a w i a l i i c h , a zabiegi agrotechniczne w y k o n y w a l i t y l k o w ó w ­ czas, g d y p i e r w o t n y i obecny zagon był t e n sam; B) t y c h , którzy zajęli stanowisko p o z y t y w n e z w i e l o m a j e d n a k zastrzeżeniami; C) t y c h , któ­ r z y u s t o s u n k o w a l i się p o z y t y w n i e do n o w e j rzeczywistości i przystąpili do p r a c y na świeżo w y t y c z o n y c h działkach; D ) t y c h , którzy n i e w y r a defihicji opowiadają się i i n n i polscy uczeni. Np. S. N o w a k , Pojęcie postawy w teoriach i stosoioanych. badaniach, społecznych., [w:] Teorie postaw, s. 17-18; T. M ą d r z y ń s k i , Psychologiczne prawidłowości kształtowania się postaw, W a r ­ szawa 1970; S. M i k a , Postawy i ich badania, [w:] L . W o ł o s z y n ó w a, Mate­ riały do nauczania psychologii, t . 1, Warszawa 1964. Zgodnie z nią postawa ma znak charakteryzujący rodzaj stosunku l u b oceny (negatywny, pozytywny, n e u ­ t r a l n y ) , jest stopniowalna, ponieważ uczucie, emocje oraz ocena mogą mieć róż­ ną siłę. Ze względu na drastyczny k o n f l i k t , j a k i wystąpił między mieszkańcami tej wsi, w którym zaangażowane były również wyższe instancje administracyjne, orga­ nizacje społeczne i polityczne, a część spraw spornych rozpatrywał sąd, nie będzie­ m y używali j e j pełnej nazwy. Dodać t y l k o należy, że jest to była wieś pańszczyź­ niana, charakteryzująca się niską jakością gleby, szachownicą i rozdrobnieniem pól, a gros j e j mieszkańców stanowią chłopi—robotnicy. 3 �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 117 z i l i j a k i e g o k o l w i e k zainteresowania p r o j e k t e m scalenia. Przedstawiciele g r u p y В i D są zazwyczaj w e r b a l n y m i z w o l e n n i k a m i g r u p y A i B . W p r a w d z i e przystąpili o n i do zagospodarowywania w y t y c z o n e j ziemi, ale w każdej c h w i l i są skłonni przyjąć stanowisko jednej z n i c h , włą­ czając się chociażby do p e t y c j i odwoławczej, na piśmie l u b a w a n t u r y . Rozłam w s i na t l e stosunku do przeprowadzonej komasacji spowodował sytuację konfliktową, znajdującą swoje odbicie w sądowych a k t a c h c y ­ wilnych i karnych. W związku z zaistniałymi w y p a d k a m i r o d z i się k i l k a ogólniejszych pytań: a) j a k i e p r z y c z y n y warunkowały określone postawy w stosunku do komasacji (a zarazem i ziemi)?; b) j a k i e były o b i e k t y w n e podstawy k o n f l i k t u , c z y l i okoliczności, które doprowadziły do w r o g i c h uczuć i za­ chowań oraz i c h w i d o c z n y c h przejawów (a więc postaw) zarówno w sto­ s u n k u do przedstawicieli własnej społeczności w i e j s k i e j , j a k i osób z zewnątrz ( w t y m wykonawców p r o j e k t u i przedstawicieli a d m i n i ­ stracji)?; c) czy w w y p a d k u negatywnego stosunku do komasacji i o d ­ rzucenia p r o j e k t u m a m y do czynienia z n e g o w a n i e m z i e m i w j e j aspek­ cie p r z e d m i o t o w y m ? ; d) jaką wartość m a ziemia w s y t u a c j i k o n f l i k t o ­ wej?; e) czy postawy w stosunku do komasacji są nowe i specyficzne j e d y n i e d l a mieszkańców w s i D., czy też można mówić o i c h typowości i powszechności. Odpowiedzi na te p y t a n i a i szereg i n n y c h o mniejszej wadze starano się uzyskać na drodze r o z p a t r y w a n i a zespołu czynników egzo- i endo­ g e n n y c h wpływających i zarazem warunkujących — j a k się w y d a w a ­ ło — określone zachowania i różne postawy w stosunku do komasacji. Najważniejsze z n i c h t o : a) c z y n n i k i ekonomiczne (np. ilość kawałków ziemi, obszar gospodarstwa, płacone p o d a t k i i u z y s k i w a n y dochód przed i po scaleniu); b) c z y n n i k i społeczno-kulturowe (np. w i e k , płeć, stopień pokrewieństwa, zawód, wykształcenie reprezentantów poszczególnych g r u p , trwałość wzorów t r a d y c y j n y c h wśród badanej społeczności, r o l a l o k a l n y c h autorytetów m . i n . kościoła, i n s t y t u c j i i organizacji społecz­ n y c h , stosunek społeczności w i e j s k i e j do „obcych" w t y m p r z y p a d k u wykonawców p r o j e k t u i i n n y c h przedstawicieli a d m i n i s t r a c j i ) ; c) c z y n ­ n i k i emocjonalne (psychologiczne). Ilość kawałków z i e m i przed komasacją przypadająca na jedno gospo­ darstwo około 3-5 ha, wynosiła w e w s i D . o d 20 do 50. Jednocześnie były one bardzo rozrzucone (nierzadko w 3 powiatach) oraz oddalone od siebie t a k , że częstokroć, a b y dostać się na własne pole konieczne były 3 k m i dłuższe objazdy. Ponieważ korzyści wynikające z p r a c y na skomasowanych g r u n t a c h były powszechnie znane i doceniane przez tutejszą ludność, próby komasacji pól podejmowano t u już w okresie międzywojennym. Niestety w y b u c h I I w o j n y światowej przerwał t e starania. W z n o w i o n o j e dopiero po zakończeniu działań w o j e n n y c h . Po w i e l u latach, dzięki o p a r c i u się n a miejscowych organizacjach społecz- �118 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA n o - p o l i t y c z n y c h i kółkach r o l n i c z y c h , długoletnie wysiłki w t y m k i e ­ r u n k u zostały w 1970 r . uwieńczone sukcesem. Ostateczna decyzja zatwierdzenia p r o j e k t u scalenia gruntów w e w s i D. zapadła dnia 15 I X 1970 r. Wydało ją P r e z y d i u m P o w i a t o w e j R a d y N a r o d o w e j w O t w o c k u . Przed j e j ogłoszeniem p r o j e k t był przedstawio­ n y mieszkańcom. W okresie 14 d n i m o g l i o n i zgłaszać do niego zastrze­ żenia n a piśmie, które byłyby r o z p a t r y w a n e przez specjalną komisję. Część z n i c h — uzasadnionych gospodarczo — uwzględniono. Znajdują one w decyzji szczegółowe uzasadnienie. Szczegółowa analiza k o n f l i k t u zaistniałego na t l e komasacji w e w s i D. wykazała, że obok 4 g r u p postaw w stosunku do przedstawionego p r o ­ j e k t u scalenia (A, B, C, D) wyraźnie wyodrębniły się w e w s i 2 główne s y l w e t k i przywódców X — stojącego na czele g r u p y A i Y — prze­ wodzącego g r u p i e С oraz 3 t y p y o p i n i i mieszkańców n a t e m a t prze­ prowadzonej komasacji. Poniżej przedstawiono w y n i k i p r z e p r o w a d z O " nego na t e n t e m a t postępowania badawczego. W grupie postaw A znaleźli się c i wszyscy, którzy p r o j e k t u scale­ n i a n i e przyjęli. B y l i t o przedstawiciele 19 gospodarstw = 2 5 , 3 3 % ogółu gospodarstw w e w s i . W g r u p i e t e j było 25 właścicieli z i e m i = 27;78°/o ogółu właścicieli z i e m i w e w s i . J e j skład osobowy s t a n o w i l i głównie z w o l e n n i c y i przyjaciele X , a jednocześnie antagoniści Y . Między j e j członkami z w y k l e n i e występowały powiązania rodzinne l u b b l i s k o k r e w niacze. F a k t t e n wydaje się o t y l e uzasadniony, że w sporach o ziemię częściej są zaangażowane bliskie r o d z i n y niż sąsiedzi. W y n i k a o n n i e ­ j e d n o k r o t n i e z zadawnionych, n i e u r e g u l o w a n y c h spraw spadkowych i majątkowych. W g r u p i e t e j znalazł się również i sołtys, który był członkiem k o m i s j i scaleniowej, ale za namową X n i e zgłosił się do j e j prac. Grupę postaw В reprezentują ci, którzy p r o j e k t przyjęli ż zastrze­ żeniem. B y l i t o przedstawiciele 14 gospodarstw = 18,67% ogółu gospo^ d a r s t w w e w s i . W grupie t e j było 15 właścicieli z i e m i = 16,67% ogółu właścicieli z i e m i w e w s i . Weszli do n i e j c i , co p r o s i l i o pewne z m i a n y w projekcie i częściowo je u z y s k a l i . Z w y k l e m i e l i o n i drobne spory i nieporozumienia z Y i jego z w o l e n n i k a m i . A l e n i e była t o grupa m a ­ jąca odwagę czy chęć wystąpienia otwarcie p r z e c i w k o Y i jego zwolen­ n i k o m (czyli g r u p i e C). Między j e j r e p r e z e n t a n t a m i z grupą A istniały nieliczne dalsze powiązania krewniacze. Właściciele z i e m i z g r u p y A i В p i s a l i liczne podania i apelacje oraz w n o s i l i s k a r g i ustne do M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a , B i u r a Geodezji, orga­ nizacji społecznych i p o l i t y c z n y c h . Treść i c h była z w y k l e jednakowa. Zawierała prośby o przysłanie k o m i s j i , p r z e p u n k t o w a n i e ziemi i prze­ prowadzenie ponownego scalenia m o t y w o w a n e doznaną krzywdą oraz donosy na geodetów przeprowadzających komasację i zadowolonych z j e j w y n i k u sąsiadów (czyli osoby z g r u p y C). A u t o r e m około 9 0 % z n i c h był X , który j e pisał w i m i e n i u nieusatysfakcjonowanych i własnym �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 119 W skład g r u p y postaw С weszli c i , którzy p r o j e k t przyjęli bez za­ strzeżeń, wszyscy zwolennicy Y. Przedstawiciele 30 gospodarstw = 4 0 % ogółu gospodarstw w e w s i . W t e j g r u p i e było 38 właścicieli z i e m i = 42,22% ogółu właścicieli ziemi w e w s i . Znaleźli się w n i e j przyjaciele Y i c i , co stali się jego s y m p a t y k a m i po komasacji, gdy rzekomo za jego udziałem dostali większe i lepsze kawałki z i e m i oraz pozostali człon­ k o w i e k o m i s j i scaleniowej. Między tą grupą, a grupą A istniały bliskie powiązania rodzinne (stryjeczne, a n a w e t rodzone rodzeństwo). Już od października 1970 r. pisali o n i podania do P r e z y d i u m Rady Narodowej w O t w o c k u z prośbą o wprowadzenie na n o w o wytyczone g r u n t y , po­ nieważ z w o l e n n i c y X u t r u d n i a l i i m i c h zagospodarowanie. Zaznaczali równocześnie, że X wymusza podpisy na l i c z n y c h skargach, które sam redaguje. W g r u p i e postaw D znaleźli się ci, którzy odnieśli się do p r o j e k t u obojętnie. N i e w y k a z a l i n i m j a k i e g o k o l w i e k zainteresowania w t y m znaczeniu, że jego akceptacji nie p o t w i e r d z i l i s w o i m podpisem, a n i też nie zgłosili żadnych sugestii zmian, m i m o iż do zajęcia określonego sta­ n o w i s k a b y l i o b l i g o w a n i w y m o g a m i f o r m a l n y m i oraz presją o p i n i i współmieszkańców. Z reguły d e k l a r o w a l i się o n i jako s y m p a t y c y Y i w większości przystąpili do zagospodarowywania n o w y c h nadziałów ziemi. Częstokroć dołączali się do podań z prośbą o wprowadzenie na wydzielone g r u n t y . Cechowała i c h j e d n a k mniejsza aktywność. Było wśród n i c h 12 przedstawicieli gospodarstw = 1 6 % ogółu gospodarstw we w s i , z których każdy był właścicielem z i e m i = 13,33% ogółu właści­ c i e l i ziemi w e w s i . W następnym etapie analizy d o k o n y w a n o k o r e l a c j i między n p . w i e ­ k i e m , wykształceniem, zawodem pozarolniczym a zajęciem jednej z'4 po­ staw w stosunku do p r o j e k t u scalenia. Przypuszczano b o w i e m , że i s t n i e ­ ją określone współzależności między n p . rodzajem wykształcenia pozarolniczego a stosunkiem do ziemi. W t y m k o n k r e t n y m p r z y p a d k u chodziło o odpowiedź na p y t a n i e , czy w r a z ze wzrostem wykształcenia maleją ekonomiczne i emocjonalne zależności od t r a d y c y j n e g o warszta­ t u p r a c y i własności ziemi oraz czy mają one odbicie w zajęciu określo­ nej postawy względem komasacji. Uzyskane w y n i k i wykazały, że: a. W relacjach między poszczególnymi g r u p a m i obszarowymi gospo­ d a r s t w a zajęciem jednej z 4 postaw nie wydają się zachodzić istotne powiązania, gdy u j m i e m y t o zjawisko w procentach w obrębie każdej z g r u p . Jednocześnie j e d n a k uzyskane w y n i k i wykazujące przewagę właścicieli gospodarstw powyżej 5 ha w grupie postaw С mogą w s k a ­ zywać na to, że właśnie one najbardziej odczuwały szachownicę pól i w y n i k i komasacji przyjęły z aprobatą. N i e możemy też wykluczyć, iż u podstawy i c h stanowiska leżało dążenie do przekształcenia d o t y c h ­ czasowego w a r s z t a t u p r a c y w t o w a r o w e gospodarstwo specjalistyczne. Z k o l e i w p r z y p a d k u gospodarstw małych, których właścicieli w i d z i e - �120 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA liśmy zarówno w grupie postaw A j a k i С możemy przypuszczać, że m a m y t u do czynienia z t r u d n y m p r o b l e m e m siedlisk i działek p r z y ­ d o m o w y c h . R o l n i c y posiadający m n i e j z i e m i z reguły dążyli do tego, aby uzyskać nadziały z i e m i wokół własnego siedliska, e w e n t u a l n i e tuż za n i m , ale usytuowane t a k , aby d o m i b u d y n k i gospodarcze były odda­ lone możliwie daleko od pola sąsiada. Stanowisko swoje tłumaczyli po­ zornie gospodarczymi r a c j a m i , a m i a n o w i c i e t y m , że t a k i e położenie g r u n t u będzie skutecznie zapobiegało niezamierzonemu niszczeniu p l o ­ nów sąsiada przez i c h i n w e n t a r z . Należy przyznać, że chociaż przedsta­ w i o n a argumentacja n i e w y t r z y m u j e próby k r y t y k i , to j e d n a k t a k i e rozwiązanie w y d a j e się n i e j e d n o k r o t n i e słuszne i racjonalne. Niestety z w a r t a zabudowa w s i uniemożliwiała w większości wypadków jego rea­ lizację. Gospodarstwa większe zazwyczaj posiadały wokół zabudowań ziemię orną, a p r o j e k t scalenia częstokroć utrwalił istniejący d o t y c h ­ czas stan rzeczy. G d y przeprowadzone scalenie usatysfakcjonowało gos­ podarza, zajmował postawę C, g d y oczekiwał innego rozwiązania niż zaproponowane, zasilał szeregi g r u p y A ( t a b l . 1). Tabl. 1. Współzależność między grupą obszarową gospodarstwa a zajęciem określonej postawy w stosunku do projektu scalenia (Zestawienie a u t o r k i opracowane n a podstawie badań Grupa obszarowa gospodar­ stwa w ha Postawa A 1 - 1,49 ha 1,5- 1,99 2 - 2,49 2 , 5 - 2,99 3 - 3,49 3 , 5 - 3,99 4 - 4,49 4 , 5 - 4,99 5 - 5,49 5 , 5 - 5,99 6 - 6,49 6 , 5 - 6,99 7 - 7,49 7 , 5 - 7,99 8 - 8,49 8 , 5 - 8,99 10,5- 10,99 11,5- 11,99 2 1 , 5 - 21,99 1 2 3 - 1 3 2 3 1 1 1 Postawa В Postawa С 1 5 1 — 1 2 3 _ 2 — _ 3 2 — — 1 1 ! J 1 1 - terenowych) 2 1 - 4 2 — 2 4 1 1 — 3 — _ Postawa D 1 j - ¡ 1 i 2 1 — — — " j j 1 - 1 14 30 12 18,67% 40% 16% Razem wlaścic eli ziemi 25,33% 25 38 Razem właścic leli ziemi w % 27,78% •5 16,67% 42,22% ! 1 19 Razem gospod arstw w % ! 1 1 2 2 — — — 1 1 Razem gospodarstw i = 75 = 100% = 90 1333% = 100% �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC KONFLIKTU 121 b. Zdecydowana większość, jaką uzyskano przez postawę С wśród w s z y s t k i c h k a t e g o r i i w i e k u mieszkańców (oprócz osobników powyżej 65 r o k u życia), świadczy o p o z y t y w n y m stosunku do z i e m i jako w a r ­ sztatu p r a c y i r o z u m i e n i u przez ludność wiejską korzyści, które p r z y ­ nosi gospodarstwu komasacja. Natomiast znacznie wyższy procent l u d ­ ności powyżej 65 r o k u życia w g r u p i e A sugeruje, iż osoby starsze są bardziej przywiązane do t r a d y c y j n e g o sposobu gospodarowania i p r z y ­ wiązują mniejszą wagę do wszelkiej jego modernizacji. Możliwe jest również, że właśnie w t e j grupie w i e k u występuje najsilniejsze p r z y ­ wiązanie do konkretnego kawałka ziemi, uprawianego o d l a t , a z a t e m podporządkowanie emocjom działań ekonomicznych. Z k o l e i w grupie В wyższy niż w i n n y c h g r u p a c h w i e k u procent ludności między 26 a 35 r o k i e m życia, która zgłaszała zastrzeżenia i wnosiła o korektę p r o j e k t u , p r z e m a w i a za t y m , że właśnie młodzi r o l n i c y b y l i najbardziej zaintere­ sowani t y m , a b y i c h gospodarstwa miały kształt umożliwiający n a j racjonalniejsze zagospodarowanie. Dlatego też w s y t u a c j i , g d y uważali, że przeprowadzony podział n i e spełnia oczekiwanych przez n i c h w y m o ­ gów, starali się go kwestionować, z różnym zresztą powodzeniem. W y ż ­ szy niż w i n n y c h g r u p a c h w i e k u procent ludności powyżej 65 r o k u życia w g r u p i e postaw D w y n i k a z tego, że w liczbie t e j znaleźli się przede w s z y s t k i m osobnicy samotni. Wobec b r a k u następców do p e w ­ nego stopnia były d l a n i c h obojętne w y n i k i scalenia, ponieważ gros z n i c h nosiła się z z a m i a r e m przekazania z i e m i państwu w zamian za rentę (tabl. 2). Tabl. 2. Korelacja między grupą wieku a zajęciem określonej postawy w stosunku do projektu scalenia w procentach ( Z e s t a w i e n i e a u t o r k i o p r a c o w a n e n a p o d s t a w i e badań Wiek 16-25 lat 26-35 lat 36-45 lat 46-55 lat 56-65 lat powyżej 65 lat brak danych 1 Postawa A w % 100% 71 osób 31 osób 30 osób 42 osoby 26 osób 39 osób 1 osoba 18,31% 9,68% ! 36,6% ! 16,68% 23,08% 41,03% i terenowych) Postawa В w % Postawa С w % Postawa D w % 14,08% 29,03% 10,00% 16,68% 19,23% 15,38% 53,53% 48,39% 33,33% 59,50% 46,16% 12,82% 14,08% 12,90% 20,00% 7,14% 11,59% 30,76% 100% c. W relacjach między wykształceniem, a zajęciem określonej p o ­ s t a w y uderza równowaga między przedstawicielami g r u p y A i C. W każdej z n i c h liczba analfabetów i osób potrafiących t y l k o czytać oraz posiadających wykształcenie ogólnokształcące jest n i e o m a l i d e n ­ tyczna. Świadczy t o o t y m , że t e n zakres wykształcenia n i e wpłynął w sposób i s t o t n y n a postawy mieszkańców. Jednocześnie j e d n a k jest t o z b y t n i e w i e l k a próba ilościowa do w y s u w a n i a szerszych generacji, t y m �122 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA bardziej że wśród t y c h , którzy o t r z y m a l i wykształcenie podstawowe (pełne l u b nie) i zasadnicze występuje ponad 2 - k r o t n a różnica między grupą A i С na korzyść t e j ostatniej. Ponieważ jest to zbiorowość znacz­ nie liczniejsza niż poprzednia możemy, zostać zasugerowani, że pozy­ t y w n y stosunek do scalenia i ziemi reprezentuje właśnie t a kategoria mieszkańców w s i . Wnioskowanie t a k i e nie w y d a j e się n a m jednak udo­ kumentowane. Natomiast pozostałe w y n i k i raczej wskazują na t o , że wykształcenie nie wpływa decydująco na p o z y t y w n e postawy społecz­ ności w i e j s k i e j w czasie konfliktów o ziemię. Również opinia biegłych sądowych p r z y c h y l a się do takiego stwierdzenia (tabl. 3). Tabl. 3. Korelacja między wykształceniem a zajęciem określonej postawy w stosunku do projektu scalenia w procentach. Ludność powyżej 16 roku życia (Zestawienie a u t o r k i o p r a c o w a n e n a p o d s t a w i e badań 100% Wykształcenie \_ 20 osób analfabeci tylko czytają 6 osób samoucy 9 osób podstawowe niepełne i 97 osób .86 osób podstawowe pełne zasadnicze pełne 13 osób średnie ogólnokształc. niepełne 4 osoby średnie ogólnokształcące pełne 3 osoby terenowych) Postawa Postawa Postawa Postawa A w % j В w % Cjw % • D w % 40,00%. 33,33% 44,45% 21,67% 17,44% 15,39% 33,33% 25,00% 10,00% 16,67% 11,11% 14,42% 23,26% 30,77% 45,00% . 5,00% 16,67% 33,33% 22,22% 22,22% 48,45% 15,46% ' 16,28% 43,02% 7,69% 46,15% 33,33% .33,33% • 25,00% - - . 50,00% d. Współzależności między płcią a zajęciem jednej z 4 postaw nie zarejestrowano. Mieliśmy w t y m p r z y p a d k u do czynienia z równowagą w obrębie poszczególnych g r u p , a szczególnie A i C. Wskazuje to na fakt, że zarówno kobiety, j a k i mężczyźni w s y t u a c j i k o n f l i k t o w e j p r z y j ­ mują jednolite postawy. e. P e w n a współzależność zarysowała się natomiast między z a t r u d ­ n i e n i e m pozarolniczym a zajęciem jednej z 4 postaw. Otóż chłopi-robotn i c y znaleźli się w zdecydowanej większości w grupie postaw C. Wśród t y c h , którzy przyjęli p r o j e k t scalenia bez zastrzeżeń, było aż 46,68% ogółu z a t r u d n i o n y c h pozarolniczo. W y n i k t e n sugeruje duże zaangażo­ wanie chłopów-robotników w sprawy ziemi j a k o w a r s z t a t u pracy i włas­ ności, większe niż chłopów. Może on wypływać z tego, właśnie t a g r u p a społeczna z r a c j i szerszych zainteresowań s p r a w a m i społeczeństwa globalnego rozumie lepiej korzyści wynikające z modernizacji gospo­ darstw. Możemy też przypuszczać, że w i e l u przedstawicieli t e j g r u p y opowie się za pozostaniem wyłącznie w zawodzie r o l n i k a , g d y uzyska odpowiednie w a r u n k i do racjonalnego jego w y k o n y w a n i a . 15,56% ogółu z a t r u d n i o n y c h pozarolniczo, którzy weszli w skład g r u p y postaw D, stanowiły osoby bardzo silnie związane z pracą w przemyśle w i e l k o - �POSTAWY 123 MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U m i e j s k i m , posiadające niewielką ilość ziemi. D l a n i c h gospodarstwo r o l ­ ne było t y l k o dopełnieniem do w y k o n y w a n y c h zajęć w zawodach poza­ r o l n i c z y c h i dlatego też jego los nie był p r z e d m i o t e m i c h zaintereso­ w a n i a (tabl. 4). Tabl. 4. Ujęcie graficzne współzależności między zatrudnieniem pozarolniczym a zajęciem określonej postawy w stosunku do p r o j e k t u scalenia (Zestawienie autorki opracowane na podstawie danych G U S oraz badań terenowych) f. W t r a k c i e analizy porównywano ilość z i e m i w h a p r z e d i po k o ­ masacji w poszczególnych gospodarstwach. Starano się tą drogą uzyskać informacje, czy zachodzi korelacja między zajęciem j e d n e j z 4 postaw a e w i d e n t n y m zwiększeniem l u b zmniejszeniem ilości z i e m i . Współ­ zależności t a k i e j nie uchwycono. N i e zarejestrowano również związku między reprezentowaną postawą a ilością kawałków g r u n t u poprzednio posiadanego. 4 g. Szukając dalszych p r z y c z y n zajęcia jednej z 4 postaw starano- się Wychwycić rozbieżności w stanie majątkowym poszczególnych gospo­ d a r s t w r o l n y c h przed i po scaleniu. Porównywano więc wysokość do­ chodu na podstawie przychodowości gospodarstw w 3 latach poprze­ dzających komasację i po n i e j . Współzależności t a k i e j nie zaobserwo­ wano. 5 h. W t y m s a m y m celu i w analogiczny sposób porównywano ilość hodowanego i n w e n t a r z a przed i po komasacji. T u należy zaznaczyć, że n i e w i e l k i wzrost chowanej nierogacizny, j a k i się uwidocznił w o s t a t n i m r o k u , nie był wyłącznie p o z y t y w n y m efektem scalenia, lecz przede w s z y s t k i m w y n i k i e m zniesienia obowiązkowych dostaw d l a państwa oraz w z r o s t u cen s k u p u żywca. Przeprowadzone badania nie wykazały, aby z w o l e n n i c y Y u z y s k a l i * Ze szczegółowym rozbiciem na poszczególne kategorie użytków i i c h jakość, np. ziemia orna, użytki zielone, las. Materiały do tego zagadnienia czerpano z rejestrów r o l n y c h oraz wiosennych i jesiennych spisów gospodarczych, znajdujących się w gestii i udostępnionych przez GRN. s �124 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A dzięki scaleniu wyższe efekty finansowe niż s y m p a t y c y X . Dotychcza­ sowy stan posiadania j e d n y c h i drugich, m i m o zmienionej k o n f i g u r a c j i działek, pozostał bez większych zmian, nie zarejestrowano również zubo­ żenia poszczególnych gospodarstw, w z r o s t u i c h obciążeń, a w t y m świad­ czeń i podatków na rzecz państwa. Dotychczasowe w y n i k i jednoznacznie wykazały, że p r z y b a d a n i u zachowań ludności w i e j s k i e j ograniczenie analizy je d ynie do metod sta­ t y s t y c z n y c h i socjologicznych może okazać się zwodnicze i pociągać za sobą błędy i n t e r p r e t a c y j n e . Zróżnicowanie postaw w komasowanej w s i musiało mieć swoje źródło w i n n y c h c z y n n i k a c h , pozostających poza strukturą społeczną czy majątkową mieszkańców. Dlatego też celem ostatecznego wyjaśnienia i c h p r z y c z y n należało zapoznać się z przebie­ g i e m całej a k c j i scaleniowej i w y d a r z e n i a m i ją poprzedzającymi. Z e b r a n y materiał t e r e n o w y pozwala wysunąć przypuszczenie, że do­ minującą rolę w f o r m o w a n i u się o d m i e n n y c h postaw w okresie scale­ n i a odegrały w y d a r z e n i a z przeszłości w s i . Przez długie dziesięciolecia istniejący układ społeczno-gospodarczy sankcjonował i utrwalał zależ­ ność ekonomiczną i podporządkowanie gospodarstw najmniejszych więk­ szym. Przejawiały się one chociażby w konieczności wynajęcia k o n i a l u b wypożyczenia sprzętu od bogatego sąsiada w zamian za odrobek. Stwarzało t o swoisty system koegzystencji między poszczególnymi k a ­ t e g o r i a m i gospodarstw w e w s i , przypominający f e u d a l n y układ patrona i k l i e n t e l i . Jest rzeczą zrozumiałą, że b i e d n y r o l n i k starał się n i e n a r a ­ żać bogatemu sąsiadowi, od którego był w w i e l u w y p a d k a c h zależny. C i e r p l i w i e znosił jego fanaberie, a częstokroć i obelgi oraz głośno utoż­ samiał się z głoszonymi przez niego poglądami, chociaż osobiście był często odmiennego zdania i przekonań. N a istniejący układ odniesienia naniosły się k o n f i g u r a c j e powstałe w czasie o k u p a c j i n i e m i e c k i e j . Część mieszkańców w s i przystąpiła do zbrojnej w a l k i z o k u p a n t e m , nieraz w organizacjach reprezentujących odmienne orientacje polityczno-spo­ łeczne. Część stawiała wobec w r o g a b i e r n y opór czy rodzaj kamuflażu. L o s y powojenne j e d n y c h i d r u g i c h były bardzo różne, zależne od obo­ wiązujących w poszczególnych latach koncepcji p o l i t y c z n y c h . G d y do w s i zaczęła napływać gotówka z w y k o n y w a n y c h zawodów p o z a r o l n i ­ czych, zmieniająca zasadniczo status dotychczasowej biedoty, sytuacja jeszcze bardziej się zawikłała. Uległy zmianie dotychczasowe relacje i zależności. Ogólny układ koegzystencji sąsiedzkiej n i e sprzyjał j e d n a k konsolidacji j e j mieszkańców. P r z e m i a n y społeczno-ekonomiczne w ca­ łym społeczeństwie p o l s k i m po w o j n i e wpłynęły z czasem na n o r m a l i ­ zację stosunków wewnątrz w s i . Zadawnione urazy i pretensje zaczy­ nano zapominać, t a k że stopniowo przestały mieć one większy wpływ na życie w s i . Proces t e n w p e w n y m momencie został r a p t o w n i e zaha­ m o w a n y właśnie w czasie scalania gruntów. Komasacja była w p e w n e j mierze bodźcem do odnowienia z a t a r t y c h już w pamięci niechęci i a n t a - �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 125 gonizmów. Gospodarze zaczęli nagle sobie przypominać, że sąsiedzi r e ­ prezentujący o d m i e n n y na nią pogląd dopuścili się kiedyś obrazy, u r a ­ z i l i i c h honor, a n a w e t s k r z y w d z i l i . Częstokroć nieistotne kłótnie i n i e ­ porozumienia, w czasie których w y p o m i n a n o sobie dawną biedę i za­ leżność od i n n y c h łub „pańskość", ożyły ze zdwojoną siłą. K i l k a miesięcy przed komasacją, g d y mieszkańcy w s i D . b y l i już p o w i a d o m i e n i o m a ­ jącym nastąpić scaleniu, zatargi zostały spotęgowane w czasie wyborów sołtysa. I c h przebieg skłócił ostatecznie całą wieś. Przyczyną bezpo­ średnią były zabiegi 2 gospodarzy o funkcję sołtysa. K a n d y d a t a m i n a to stanowisko był X i Y. Współzawodnictwo t y c h 2 rolników o p r y m w e w s i rozpoczęło się jeszcze w okresie i c h młodości i trwało nieprzerwanie przez okres o k u ­ pacji h i t l e r o w s k i e j , lata krzepnięcia ludowego państwa, aż do schyłku l a t 6 0 - t y c h . W czasie w o j n y obaj b r a l i c z y n n y udział w r u c h u o p o r u i m i m o że należeli do t e j samej organizacji podziemnej i c h losy i d r o g i życiowe były zupełnie różne. Y pochodził z najbogatszej r o d z i n y w e w s i , dzięki czemu n i e o m a l automatycznie był p r e d y s t y n o w a n y do zajmowa­ nia czołowego miejsca w w i e j s k i e j h i e r a r c h i i autorytetów. Natomiast X był synem małorolnego chłopa, ale za t o cechowała go wrodzona i n t e l i ­ gencja i predyspozycje przywódcze, które okazały się n i e z w y k l e p r z y ­ datne w walce z o k u p a n t e m . Odmienne w a r u n k i egzystencji oraz róż­ nice charakterologiczne i osobowościowe sprzyjały ciągłości i długo­ trwałości r y w a l i z a c j i X i Y (silniej jeszcze w kilkadziesiąt l a t po w o j ­ nie). W y b o r y sołtysa były p o t r a k t o w a n e przez r y w a l i jako rodzaj s p r a w ­ dzianu popularności i prestiżu wśród mieszkańców w s i . W w y n i k u i c h działań w e w s i rzeczywiście wyodrębniły się d w a przeciwne obozy: zwolenników X i zwolenników Y. Ostatecznie po 2 - k r o t n y c h o f i c j a l n y c h w y b o r a c h sołtysem został k a n d y d a t dotąd n i e t r a k t o w a n y poważnie — d a l e k i od opowiadania się po c z y j e j k o l w i e k stronie. Podczas scalania gruntów i po jego zakończeniu działalność o b u g r u p nasiliła się. Z w o ­ l e n n i c y X dążyli przede w s z y s t k i m do spowodowania ponownego sca­ lenia, natomiast s y m p a t y c y Y występowali w obronie d ok ona nyc h po­ miarów i w y t y c z o n y c h nowo nadziałów ziemi, przyjmując t y m s a m y m rolę opozycji p o z y t y w n e j . Szczególnie ważną rolę w w y t w o r z e n i u się s y t u a c j i antagonistycznej odegrała postawa — X . Właśnie jego działalność była powodem o d r z u ­ cenia przez część w s i p r o j e k t u scalenia. Był to mężczyzna cieszący się od l a t dużym a u t o r y t e t e m , j a k o d o b r y gospodarz i o p e r a t y w n y w po­ czynaniach społecznik oraz i n n o w a t o r r o l n i c t w a , i n i c j a t o r szeregu akcji, w t y m p i e r w s z y propagator i n a j g o r l i w s z y w y z n a w c a idei komasacji. Jego prestiż został bardzo poważnie podważony, k i e d y wdał się w za­ t a r g z własnym szwagrem, powodując śledztwo i interwencję z zewnątrz. Opinia wiejska była w t y m w y p a d k u solidarna. Uważano, że s p r a w y sporne p o w i n n y być rozstrzygane wyłącznie w gronie r o d z i n n y m l u b �126 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA sąsiedzkim i n i e wykraczać poza wieś. Ponieważ w czasie wyborów soł­ tysa nie udało m u się odzyskać utraconej pozycji w społeczności w i e j ­ skiej, podjął próbę odzyskania zaufania i prestiżu w czasie komasacji, skupiając wokół siebie t y c h , którzy z dokonanych podziałów n i e b y l i zadowoleni. T e n zdawałoby się niedorzeczny pomysł miał wiele szans na pomyślne dla niego zakończenie, g d y b y rzeczywiście geodeta popeł­ nił rażące błędy i zapadła decyzja o p o n o w n y m scaleniu. T a k się j e d n a k nie stało. Jego postępowanie spotkało się z silniejszą niż przypuszczał opozycją pozostałych mieszkańców. W konsekwencji k o n f l i k t objął całą wieś, a antagonistyczne poczynania k i e r o w a n o n i e t y l k o wobec współ­ mieszkańców, lecz i wykonawców p r o j e k t u oraz przedstawicieli a d m i ­ nistracji. W opiniach na temat r o l i X w k o n f l i k c i e podkreślano przede wszyst­ k i m jego n e g a t y w n e cechy charakterologiczne, j a k upór w dążeniu do „postawienia n a s w o i m " , pewność siebie i wiarę w e własną n i e o m y l ­ ność, a t y m s a m y m b r a k s a m o k o n t r o l i i usiłowanie osiągnięcia celu za wszelką cenę. Ponadto w y k p i w a n i e sąsiadów i i c h działań, nieuznawanie i n n y c h autorytetów — poza własnym. A m b i t n y do przesady miał b o ­ leśnie odczuć n i e w y b r a n i e go n a sołtysa, a następnie n a członka r a d y scaleniowej. Uczucie k r z y w d y miało być d l a niego t y m silniejsze, że „przedtem był doceniany, załatwiał różne rzeczy i był r u c h l i w y " . Po skończonej komasacji X n i e dał za wygraną. „ N a początku mówił, że g d y b y n i k t na pole nie wyszedł, t o b y jeszcze raz było scalenie, to b y zmienili..., bo się ludzie nie godzą. N i e dawał on też i jego ludzie w y ­ chodzić w pole i pracować t y m , co c h c i e l i " . 6 W o p i n i i mieszkańców sąsiednich w s i postawa X zasługuje n a po­ tępienie, „bo j a k można t a k skłócić wioskę, przecież należy dążyć do jedności [...] d w a koła gospodyń chcieli założyć i d w a sołtysy już p r o ­ ponują [...] Zbuntował on część w s i , która b y do zabicia poszła, g d y b y nie przyjechała m i l i c j a [•••] t y l k o chce rządzić państwem, a t u m u chło­ p i nie dają". Przedstawiciel opozycji p o z y t y w n e j Y nie jest sylwetką t a k k o n ­ trowersyjną j a k X . Ceniony przede w s z y s t k i m j a k o niezły r o l n i k i spo­ k o j n y człowiek, s k o n c e n t r o w a n y na własnej rodzinie i gospodarstwie. Jego łatwość współżycia z sąsiadami oraz niemieszanie się do cudzych spraw zyskały m u szacunek we w s i . Swoją postawą życiową i zacho­ w a n i e m stanowił absolutne przeciwieństwo t r u d n e g o w pożyciu są­ siedzkim i ciężko doświadczonego przez los — X . W czasie prac k o masacyjnych w y b r a n o go na członka r a d y scaleniowej, a sami w y k o ­ n a w c y p r o j e k t u (inżynierowie geodeci) uważali go za pośrednika mię­ dzy n i m i a wsią. Zyskał więc zaufanie i pełnił f u n k c j e , o które X bez­ skutecznie zabiegał, co oczywiście wpłynęło na zaostrzenie k o n k u r e n c j i Wszystkie cytaty zamieszczone w opracowaniu pochodzą z materiałów A r c h i ­ w u m Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N w Warszawie. N r i n w . 1790-1800. 6 �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 127 między r y w a l a m i . Ponieważ od l a t znano go j a k o głównego oponen­ ta X został poniekąd k r e o w a n y n a przywódcę przez t y c h , którzy b y l i zadowoleni ze scalenia, a więc r e p r e z e n t o w a l i odmienne stanowisko niż X . O p i n i e sąsiadów o w y d a r z e n i a c h w e w s i D. były zdecydowanie n e ­ g a t y w n e . Wskazywały na u j e m n e cechy charakterologiczne X i jego g r u p y , i c h dążenie do władzy i rządzenia. Podkreślały i c h nieracjo­ nalne podejście do ziemi, która zamiast „rodzić leżała odłogiem". Z a ­ znaczały, że t e n sam geodeta przeprowadzał scalenia w i n n y c h wsiach w okolicy i nigdzie n i e było t a k i e j s y t u a c j i . T a m b o w i e m k i e r o w a n o się głównie r a c j a m i gospodarczymi. Dominowała w n i c h t r o s k a i o d ­ powiedzialność za prowadzony w a r s z t a t pracy, a nie s u b i e k t y w n e racje emocjonalne i rozbudzone nagle zadawnione urazy. M i m o to, że n i e każdy r o l n i k był ze scalenia w pełni zadowolony, oczekiwano na m o ­ m e n t zakończenia prac i rozoranie miedz, „jak na zbawienie, bo już był w i e l k i czas [...] była połowa września i trzeba było orać i siać. Mało k t o patrzył na t e n m e t r czy k i l k a , których m u brakowało [...] b y l i tacy, co sobie sami r o z o r a l i miedze i zaczynali pracę, bo kamienie już były wkopane, t o znaczy zaznaczone miedze, [...] a t a m w e w s i D . była m i l i c j a i jest do dziś m i l i c j a " . Po zakończeniu prac scaleniowych, g d y zapadł już ostateczny w e r ­ d y k t oraz w y t y c z o n o nowe miedze, antagonistyczne u g r u p o w a n i a w e w s i D. wzmogły swoją działalność. K o n f l i k t przekroczył granice w s i , a n a w e t p o w i a t u . Równocześnie opinie mieszkańców w s i D . na t e m a t przeprowadzonej komasacji, przebiegu prac geodety i społecznej r a d y scaleniowej (składającej się z delegatów mieszkańców wsi) i c h r z e t e l ­ ności i fachowości oraz efektów w y k o n a n y c h prac można podzielić na 3 główne g r u p y : 1) opinie negatywne, 2) opinie p o z y t y w n e , 3) opinie n e u t r a l n e inaczej niezaangażowane. O b s e r w u j e m y p r z y t y m zasadni­ czą rozbieżność między zajętymi p o s t a w a m i A, B, C, D a w y p o w i e d z i a ­ m i i o p i n i a m i , c z y l i zachowaniami w e r b a l n y m i a f a k t y c z n y m i . Opinie p o z y t y w n e w y p o w i a d a n e były przez niektórych przedstawicieli g r u ­ p y A, a negatywne — g r u p y C. Krótko można je scharakteryzować następująco: 1. Opinie skrajnie negatywne w y p o w i a d a l i w większości wypadków zwolennicy X . Z a jego czynną namową część z n i c h nie przejęła w po­ siadanie nowo wyznaczonych k o l o n i i . Przyczyną tego stanu rzeczy było oczekiwanie na nową komasację l u b komisję, która b y wydała decyzję o konieczności w e r y f i k a c j i przeprowadzonych prac scaleniowych, „przepunktowała poszczególne działki", a t y m s a m y m zmieniła obecny sta­ tus quo. Uważali o n i , że „dlatego wszystko trzeba znów przepunktować i szkody wyrównać, bo inżynier geodeta popełnił błąd [...] Mierniczy powinien na początku przyjść i zobaczyć, co jest czyje na polu, a on wziął rejestr i z rejestru odrąbał wszystko [...] Na przy- �128 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA kład sąsiad miał działkę, uprawiał ją od bardzo dawna, a teraz znikła m u , k t o i n n y ją m a i uprawia. Taka też działka za szosą jest bez właściciela". S t a n o w i s k u t a k i e m u towarzyszyły antagonistyczne poczynania, e p i ­ t e t y i rękoczyny w stosunku do geodetów, członków r a d y scalenio­ w e j i zwolenników Y, s k a r g i oraz petycje pisemne, oszczerstwa i p l o t ­ k i (tabl. 5-7). T a b l . 5. Schematyczne przedstawienie opinii skoligaconych rodzin na temat prowadzonego scalenia (Opracowanie autorki n a podstawie badań prze­ terenowych) Mateusz=ř=Maria 11921 1 1929 ñotr= J u l i a n a ł «1899 9 ď Jan=pMaria «1920 ,r Tadeusz «1947 J a n = M a r i a n n a Ignacy: J a n i n a 11941 11945 «1905 11939 Piotr 1 Anna «1950 «1952 O O* Kazimierz K r y s t y n a «1933 «1940 AnnaŤ=Jozef 11948 119S2 9 ď Antonina=¡=Wtadystaw «1910 Kazimierz « 1336 Saezepan^Jadwiga « 1910 Krystyna «1942 Cj^meżczyzrra; Q kobiela: * 1910 data uradzania; t/S35data śmierci; Jezef Andrzej «1953 Maria « 1936 Stanistaw=Celina «1930 «1935 Stanistew «1940 Marta «19S3 potomstwu; = matienstwo; ©opinie pozytywne;® opinie negatywne; 0opirtie neutralne 2. Opinie p o z y t y w n e zarówno o przebiegu, j a k i zasadach p r a c y geo­ dety oraz r a d y scaleniowej wyrażali głównie zadowoleni z rezultatów przeprowadzonej komasacji, ale b y l i wśród n i c h również p r z e d s t a w i ­ ciele g r u p y A . I c h zdaniem „inżynier był bardzo ostrożny, wiedział co go czeka i robił wszystko, żeby m u n i k t n i e zarzucił p r z e k u p s t w a czy oszustwa". O n i t o dążyli do stabilizacji i u n o r m o w a n i a życia w e w s i , co zdaje się świadczyć o i c h bardziej r a c j o n a l n y m niż e m o c j o n a l n y m stosunku do prowadzonego w a r s z t a t u pracy. R e k r u t o w a l i się o n i w więk­ szości ze zwolenników Y. Uważali, że „już dawno z t y m i p r o w o k a t o r a m i [czyli zwolennikami X — przyp. M . D.-P.] p o w i n i e n być zrobiony porządek, a sam X p o w i n i e n być zamknięty i koniec [...] O n i narzekają na komisję, bo podobno komisja miała mówić mierniczemu, gdzie on ma postawić słupy. T a k to miało wyglądać: komisja się pyta, dla kogo p a n mierzysz? a on mówi na przykład dla Pawła, a wtedy komisja [...] nie, w i e p a n to za mało [...] przypuść m u pan jeszcze kawałek. Tak miał mierniczy robić według nich". W w y p o w i e d z i a c h i c h przejawia się jednocześnie świadomość t a k i c h cech k u l t u r o w y c h własnej społeczności, j a k swoista d u m a i dążenie „do postawienia na s w o i m " , aby t y l k o nie wydać się „gorszym" czy „głup­ s z y m " o d sąsiada. �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 129 „Każdy chce na swoim postawić, żeby nie był gorszy od drugiego, żeby d r u g i nie miał lepiej [...] Niech stracę, niech adwokaty wezmą, niech wyprawuję, a m u pokażę, że nie jestem t a k i głupi. Więcej w y d a na adwokatów i prawa, niż t o jest warte, taka zawziętość [...] Teraz ma być jeszcze jedna komisja. Nie jest możliwe, żeby ona zmieniła cokolwiek. Zadrażnia to t y l k o stosunki. Gdyby nie interwencje i petycje X i pisane przez niego za wszystkich podania, sprawa dawno b y była załatwiona". 3. Opinie n e u t r a l n e w y p o w i a d a l i ci, którzy n i e chcieli się narazić któremukolwiek z antagonistycznych ugrupowań oraz próbujący ukryć swoje właściwe stanowisko. Najbardziej charakterystyczne dla repre­ zentantów t e j g r u p y w y p o w i e d z i brzmiały: „komisja punktowała, ale czy ona miała coś do powiedzenia? Różnie t o mówią. J e d n i , że odgry­ wała jakąś rolę, i n n i , że n i e " , albo „do k o m i s j i się n i e wtrącałem [...] j e d n i są zadowoleni z komasacji, d r u d z y nie, a m n i e t a m jest wszystko j e d n o " . Natomiast i c h poglądy na zaistniałe w y p a d k i wykazywały sze­ reg cech racjonalnego, ekonomicznego myślenia. „Inżynier swoje zrobił. W y b r a l i ludzie komisję sami spośród siebie. I wszystko może być w porządku, t y l k o trzeba wszystko brać rozsądnie. Jeżeli ktoś ma mniej ziemi, ale za to lepszej, to jest w porządku. Nawet j a k k t o dostał cały hektar ziemi dalej od domu, to jest w porządku, bo to m u się opłaca. Sprawiedliwie i roz­ sądnie [...] Przecież nawet ci, co b y l i w k o m i s j i , to nie wiedzieli, gdzie k t o dostanie ziemię. N a przykład sąsiad mówi, że specjalnie m u dano ziemię za drogą, a k t o był Duchem Świętym i wiedział, że m u t a m kawałek przydzielą". Częstokroć były t o w y p o w i e d z i połączone z ocenami piętnującymi poczynania t y c h mieszkańców w s i , którzy s w y m postępowaniem m o g l i przyczyniać się do zaostrzenia antagonizmów. Podkreślały one n p . czę­ sto, że „trochę to dziwne, że sołtys obecnie t r z y m a się kurczowo p o l i ­ t y k i X . Dostał bardzo dobrą kolonię, n i e w y p i e r a się, że jest zadowo­ lony, a jednocześnie spiskuje przeciw komasacji razem z X " . Opinie na t e m a t przeprowadzonej komasacji (pozytywne, n e g a t y w ­ ne, n e u t r a l n e ) nie są uzależnione od w i e k u , płci, wykształcenia czy zatrudnienia pozarolniczego. Natomiast wykazują jednomyślność w obrę­ bie poszczególnych małych r o d z i n w r e l a c j i : dziadkowie, ojcowie, dzieci. W zaistniałym k o n f l i k c i e oraz zróżnicowaniu się postaw i o p i n i i na temat komasacji zdecydowanie ujemną rolę odegrało stanowisko przede w s z y s t k i m jednego człowieka. N i e należy jednak zapominać, że splot różnych czynników, w y p a d k o w a różnorakich p r z e c i w s t a w n y c h działań zadecydowały o t y m , że jednostka mająca wszelkie predyspozycje do odegrania p o z y t y w n e j i integrującej r o l i stała się przywódcą n e g a t y w ­ n y m , rozbijającym jedność całej w s i . Bezsprzecznie winę za t o ponosi i społeczność wiejska, która nie potrafiła w k r y t y c z n e j s y t u a c j i wyjść poza osobistą niechęć, aby świadomie stawić czoło biegowi wydarzeń. Wbrew oczywistym faktom argumentem podstawowym, j a k i wysuwali wszyscy niezadowoleni z efektów scalenia, był a r g u m e n t ekonomicz9 — E t n o g r a f i a P o l s k a t. X X V I , z. 1 �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A 130 Tabl. 6. Schematyczne przedstawienie o p i n i i skoligaconych rodzin na temat prze­ prowadzonego scalenia (Opracowanie autorki na podstawie badań terenowych) Ludwik=Antonina « 4 5 i 1950 t O* 9 Marianna: «1901 J«zef=pJdzefa * 19Ю «1911 Jan=¡=Janina «188? «1900 R a f a ł WładysVaw=Franciszka R o z a l i a =i=Andrzej « 1897 • 1899 t Marek=Maria «1920 «1923 ť Henryk «1932 Aniela «1928 Stanisław * 19(5 Marian * 19(8 Jozefa «1941 Janina = «1923 f Г Jozef J a n «1941 «1942 Jdzef H e l e n a = Bolesław «19S3 «193Б «1932 n y — k r z y w d a . Wyrządzić ją miał przede w s z y s t k i m inżynier geodeta dokonując w a d l i w e j oceny starego g r u n t u , który miał znacznie większą wartość niż nowo usytuowane działki. Ponieważ geodecie pomagali w pracy przedstawiciele r a d y scaleniowej (czy k o m i s j i scaleniowej), w y b r a n i spośród w s z y s t k i c h mieszkańców, o n i również uważani b y l i za współwinnych istniejącej sytuacji. Tabl. 7. Schematyczne przedstawienie o p i n i i skoligaconych rodzin na temat prze­ prowadzonego scalenia (Opracowanie autorki na podstawie badań Mateusz = J a m n a t !9Sr 1 1950 Piotr=f=Jeze!a tra?/ ',is;i2 ď O* Tadeusz=pAnna «1923 *1925 Henryk Adrian Maria « 1945 «1947 «1950 Aleksander=¡=Anna «1916 « 1920 Marta ^ S t e f a n «1915 «1916 Wojciech A d a m W a l e n t y Z y g m u n t «1948 terenowych) «1950 « 1953 «1943 K a z i m i e r z = p Marra «1919 *1Ł25 R y s z a r d Celina Tadeusz «1950 «1947 «1947 Lucyna «1950 N a t y m miejscu należy zastanowić się, j a k i e stanowisko zajęły l o ­ kalne a u t o r y t e t y w stosunku do rozwijających się wypadków w e w s i D . w czasie j e j scalania. I n s t y t u c j e i organizacje społeczno-polityczne oraz organy a d m i n i s t r a c y j n e szczebla powiatowego i wojewódzkiego były od samego początku zaangażowane w przebieg a k c j i . D o n i c h też n a ­ pływały prośby, petycje i s k a r g i obligujące do i c h rozstrzygania od w s z y s t k i c h ugrupowań w e w s i . Stworzyło t o specyficzną sytuację u t r u d - �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 131 niającą wszelkie poczynania pacyfikacyjne. M i m o że i c h p r z e d s t a w i ­ ciele o d p i e r w s z y c h d n i usiłowali załagodzić k o n f l i k t , t o j e d n a k j a k o instancje mające bezpośredni w p ł y w na prawidłowy przebieg k o m a ­ sacji i odpowiedzialne za nią na każdym k r o k u narażone były n a n i e ­ powodzenie. Każda b o w i e m decyzja, czy nawet r o z m o w a mająca n a celu u n o r m o w a n i e stosunków wśród mieszkańców w s i , spotykała się z natychmiastową kontrakcją osób, które z różnych względów nie były z n i c h zadowolone. Również j a k i e k o l w i e k postępowanie mediacyjne było z miejsca torpedowane. W k o n s e k w e n c j i wszelkie działania t y c h i n s t y t u c j i i organizacji w zakresie przywrócenia zasad demokratyczne­ go myślenia i postępowania były bardzo ograniczone. W t r a d y c y j n e j społeczności w i e j s k i e j ogromną rolę odgrywał auto­ r y t e t t a k i c h i n s t y t u c j i , j a k szkoła i kościół. W samej w s i D . żadnej z t y c h placówek nie było, co oczywiście miało p e w i e n wpływ n a z m n i e j ­ szenie i c h r o l i w dziedzinie określania i r e g u l o w a n i a n o r m współżycia sąsiedzkiego. Próbę wpłynięcia na osłabienie k o n f l i k t u podjął proboszcz p a r a f i i , w której granicach a d m i n i s t r a c y j n y c h leżała wieś D . J a k sam p r z y ­ znawał, była ona bardzo nieśmiała. W czasie jednego z n i e d z i e l n y c h kazań wygłosił k i l k a zdań na t e m a t miłości bliźniego i zasad chrześci­ jańskiego współżycia. M i m o że zawarte w n i c h aluzje były odległe od nawiązywania do toczących się we w s i D. wydarzeń, po skończonej mszy odwiedziło go k i l k u j e j mieszkańców z żądaniami wyjaśnień i o d ­ wołania niektórych sformułowań, które przyjęli za skierowane do siebie. Również niepowodzeniem skończyła się próba podjęta przez nauczy­ ciela szkoły, do której uczęszczało gros uczniów ze w s i D. N a l e k c j i wychowawczej wyraził on w p r o s t dezaprobatę odnośnie do wypadków mających miejsce w scalanej w s i . Apelował do wychowanków, a b y w miarę swoich s k r o m n y c h możliwości starali się wpłynąć na postępo­ w a n i e rodziców, a gdy t o jest niemożliwe, chociaż sami w przyszłym „dorosłym" życiu starali się bardziej o b i e k t y w n i e i s p r a w i e d l i w i e oce­ niać podobne sytuacje, kierując się r a c j a m i ogólnospołecznymi, a n i e wyłącznie osobistymi. Reperkusje t e j pogadanki n i e dały na siebie dłu­ go czekać. W ciągu k i l k u następnych d n i szkołę o d w i e d z i l i zagniewani rodzice. Napłynęły na pedagoga s k a r g i do d y r e k c j i szkoły i k u r a t o ­ r i u m , a on sam został d o t k l i w i e p o b i t y przez nieznanych sprawców. W obliczu doznanych porażek zarówno proboszcz, j a k i nauczyciel d a l i za wygraną i więcej tego zagadnienia nie podjęli. Równocześnie w samej w s i D. nie było osoby, która cieszyłaby się jakimś szczególnym a u t o r y t e t e m , mogącej wpłynąć n a złagodzenie k o n f l i k t u . J e j mieszkań­ cy stanęli więc sami wobec problemów, z którymi nie bardzo d a w a l i sobie radę. Dlatego też częściej niż k i e d y k o l w i e k u c i e k a l i się do samo­ sądów l u b sięgali po rozwiązania p r o p o n o w a n o m v ^ z organa sądowe. �132 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A R O L A C Z Y N N I K Ó W ZEWNĘTRZNYCH W K S Z T A Ł T O W A N I U SIĘ P O S T A W W STOSUNKU DO Z I E M I W SYTUACJACH K O N F L I K T O W Y C H Obserwacja przebiegu a k c j i scaleniowych na południowo-wschodnim Mazowszu jednoznacznie wskazuje ujemne s k u t k i i n g e r e n c j i zewnętrz­ n y c h na życie społeczności w i e j s k i e j . W t y m p r z y p a d k u reprezentan­ t a m i „osób z zewnątrz" były różne kategorie urzędników a d m i n i s t r a c j i państwowej i w y k o n a w c y komasacji — inżynierowie geodeci. Z reguły każde i c h wkroczenie kończyło się k o n f l i k t e m z mieszkańcami, w któ­ r y m a k t y w n i e uczestniczyły obie s t r o n y oraz liczne grono sympatyków czy przeciwników określonych osób i i c h stanowisk. Rozpatrując c z y n n i k i , które decydowały o w z a j e m n y m w r o g i m n a ­ s t a w i e n i u między mieszkańcami w s i a w y k o n a w c a m i i przedstawicie­ l a m i a d m i n i s t r a c j i w czasie i po zakończeniu komasacji, zacznijmy od czynników n a t u r y f o r m a l n e j , c z y l i postępowaniu z g o d n y m z przepisa­ m i i t r y b e m urzędowego przebiegu prac związanych z przeprowadza­ n i e m a k c j i scaleniowej. Otóż w s a m y m założeniu, że dla przeprowadzenia komasacji w y ­ starczy zgoda 5 1 % gospodarzy kryło się niebezpieczeństwo, że pozostałe 4 9 % s t a n o w i l i p o t e n c j a l n i niezadowoleni, czy też niechętni scaleniu jeszcze przed przystąpieniem do zasadniczych prac. M o t y w y i c h stano­ w i s k a mogły być różne. N a przykład niechęć do z m i a n y dotychczaso­ wego areału wynikająca z przywiązania emocjonalnego do dotychczas uprawianego g r u n t u (czyli przesłanki psychologiczne), bądź przekona­ nie o jego wyższej niż w i n n y c h gospodarstwach wartości ekonomicz­ n e j . W i a r a t a n i e zawsze musiała mieć p o k r y c i e w rzeczywistości, z w y ­ k l e b o w i e m wynikała z przeświadczenia właściwego t u t e j s z y m r o l n i ­ k o m , że t o co jest moje, jest najlepsze (czyli m o t y w psychologiczny i ekonomiczny). Stanowiska n e g a t y w n e rodziły się również z niechęci do sąsiada, z którym n i e zawsze żyło się w zgodzie, a który właśnie znalazł się w g r u p i e t y c h , co p o p i e r a l i komasację i występowali o nią. Często dużą rolę odgrywała też sugestia, że „sąsiad t y l k o czycha n a moje p o l e " . I n n y m c z y n n i k i e m wiążącym się ściśle z t r y b e m postępowania a d m i ­ nistracyjnego był okres t r w a n i a prac scaleniowych, wynoszący jeden r o k gospodarczy (od jesieni do jesieni). T a k krótki t e r m i n p r z e w i d z i a ­ n y n a przeprowadzenie całej a k c j i utrudniał działalność uświadamia­ jącą w zakresie celowości i efektów, j a k i e niesie za sobą komasacja. Wykluczał o n n a w e t dłuższe bezpośrednie r o z m o w y z s a m y m i zainte­ r e s o w a n y m i . Natomiast mieszkańcy t u t e j s z y c h w s i są n i e u f n i w sto­ s u n k u do wszelkiej i n g e r e n c j i z zewnątrz. Nieufność ta jest być może przeżytkiem przetrwałym jeszcze z l a t pańszczyźniano-poddańczych, k i e d y ,to i n t e r w e n c j a rządu zaborczego czy pana wiązała się zazwyczaj z krzywdą d l a ludności. Jej przełamanie było możliwe j e d y n i e przez �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 133 znalezienie właściwego podejścia do r o l n i k a , wytłumaczenie m u celo­ wości t a k i c h , a nie i n n y c h poczynań. Wymagało t o j e d n a k znacznej ilości czasu. Gospodarz b o w i e m potrzebował zastanowić się, porozma­ wiać z resztą r o d z i n y . Musiał nabrać pewności, że współuczestniczy w p o d e j m o w a n i u decyzji bezpośrednio go dotyczących, że jego zdanie i w o l a się liczą. Szczególnie t e n ostatni f a k t miał doniosłe znaczenie, ponieważ w ostatnich latach bardzo wzrosło przekonanie rolników o i c h r o l i w społeczeństwie g l o b a l n y m . Jeszcze inną przyczyną konfliktów wynikającą z f o r m a l n y c h zasad czynności scaleniowych była tolerancja obejmująca 5000 m g r u n t u . Oznaczała ona, że po komasacji różnica między wielkością całego sta­ rego areału gospodarstwa a obszarem n o w y c h nadziałów może wynosić 5000 m ( i n p l u s l u b i n m i n u s ) . P r z y stanie dużej ilości małych kawał­ ków z i e m i częstokroć było t o równoznaczne ze zniknięciem k i l k u z n i c h . D l a niewielkiego gospodarstwa była t o poważna strata. I m i m o że w okolicznościach, g d y ilość nowo uzyskanego była mniejsza od stanu posiadanego poprzednio zawsze był on wyższej jakości niż dotychcza­ sowy, t o j e d n a k nie od razu rekompensował poniesiony przez r o l n i k a uszczerbek. Chłop, który otrzymał m n i e j z i e m i niż miał, czuł się za­ zwyczaj s k r z y w d z o n y w s w o i m s u b i e k t y w n y m odczuciu. I t o s k r z y w ­ dzony przez t y c h , którzy w myśl wszelkich zasad powołani b y l i do w y k o n a n i a swej p r a c y t a k , a b y przyniosła ona właśnie j e m u p r o f i t y . Z t r y b e m postępowania urzędowego ściśle powiązane były rozlicz­ ne komisje akceptujące p r o j e k t scalenia l u b później rozpatrujące i n t e r ­ wencje. Precedensem było, że do ogłoszonego p r o j e k t u scalenia można było wnosić w ciągu 2 t y g o d n i zastrzeżenia, które następnie k o m i s y j n i e r o z p a t r y w a n o . O d w e r d y k t u t e j k o m i s j i zależał ostateczny kształt sko­ m a s o w a n y c h pól. Każda, zarówno p o z y t y w n a j a k i negatywna, odpo­ wiedź została wyczerpująco i dokładnie uzasadniona. Jednak próby z m i a n y decyzji t e j k o m i s j i zdarzały się dość często ze s t r o n y t y c h , któ­ r z y nie b y l i zadowoleni z j e j ustaleń. Przejawiały się one przede w s z y s t k i m w p i s a n i u l i c z n y c h skarg i odwołań, głównie do wyższych i n s t a n c j i a d m i n i s t r a c y j n y c h , p a r t y j n y c h i społecznych ( m . i n . M i n i s t e r ­ stwa R o l n i c t w a , PZPR, Z S L , Z B O W i D ) . Każda skarga czy też zaża­ lenie r o l n i k a były r o z p a t r y w a n e przez inną specjalnie powołaną w t y m celu komisję, w skład której w c h o d z i l i obok specjalistów p r z e d s t a w i ­ ciele organizacji p o l i t y c z n y c h i społecznych. Rozpoczynała ona pracę od w i z j i l o k a l n e j . M i m o że komisje t y l k o sporadycznie zmieniały i s t n i e ­ jący w e r d y k t , a g d y nanosiły p o p r a w k i , t o były one n i e w i e l k i e , p r z y ­ jazd każdej z n i c h wyzwalał nadzieje „pokrzywdzonych" na pomyślne zmiany, a wśród „zadowolonych" wzbudzał obawy i poczucie zagrożenia, a t y m s a m y m był zarzewiem do ponownego skłócenia mieszkańców. Ponadto poważnie podważał w o p i n i i mieszkańców a u t o r y t e t w y k o n a w - �134 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ców, a także prestiż władz a d m i n i s t r a c y j n y c h i organizacji społeczno-politycznych. Na t y m miejscu należy uwzględnić jeszcze inną okoliczność. Otóż tutejsza ludność to w swej liczebnej przewadze chłopi—robotnicy (a w myśl d e f i n i c j i socjologicznych n a w e t robotnicy—chłopi). O d w i e l u l a t ze względu na niewielką odległość i łatwość dojazdu z n a j d o w a l i o n i zatrudnienie w Warszawie, O t w o c k u czy Mińsku M a z o w i e c k i m . I c h dzieci uczęszczały do m i e j s k i c h szkół zawodowych, średnich i wyższych. K o n t a k t y , j a k i e u t r z y m y w a l i z miastem, były więc wielostronne, czę­ stokroć podbudowane więzami pokrewieństwa czy przyjaźni z osobami z a t r u d n i o n y m i w a d m i n i s t r a c j i państwowej oraz pełniącymi rozmaite f u n k c j e w organizacjach społecznych. Bliskość stolicy umożliwiała rów­ nież osobistą interwencję w i n s t y t u c j a c h mających głos decydujący. Interweniujący zazwyczaj autentycznie w i e r z y l i , że w y s t a r c z y zwrócić się do przedstawicieli i n s t a n c j i a d m i n i s t r a c y j n y c h , społecznych czy p a r ­ t y j n y c h , aby uzyskać upragnioną decyzję. Dlatego też bardzo często w stosunku do sąsiadów i osób z k o m i s j i w y s u w a n o n i e r a c j o n a l n y a r g u ­ m e n t spowodowania bezpośredniej i n t e r w e n c j i „osoby wysoko posta­ wionej". Sytuacja wewnątrz w s i charakteryzowała się w p e w n y m momencie n i e u s t a n n y m pisaniem skarg oraz oczekiwaniem n a odpowiedź i jeszcze jedną — t y m razem ostateczną — komisję oraz j e j w e r d y k t . T e n stan w y c z e k i w a n i a i niepewności paraliżował życie gospodarcze i społeczne w s i oraz poważnie zniechęcał t y c h , którzy już zagospodarowali n o w e działki. Wprowadzał on niepokój (we w s i D . podsycany przez X ) , że w każdej c h w i l i może nastąpić zmiana decyzji, a t y m s a m y m powrót „na stare p o l a " . Konsekwencją jego było w s t r z y m y w a n i e i n w e s t y c j i na rzecz z i e m i i gospodarstwa rolnego, ponieważ i c h dalsza eksploata­ cja pozostawała niepewna. Bliższa analiza t y c h s y t u a c j i wskazuje na jeszcze i n n y aspekt życia społecznego w s i , a m i a n o w i c i e na upadek autorytetów. N i e chodzi w t y m p r z y p a d k u j e d y n i e o a u t o r y t e t y lokalne — wiejskie, lecz również o p r e ­ stiż specjalistów czy też l u d z i piastujących stanowiska w h i e r a r c h i i a d m i n i s t r a c y j n e j i społeczno-politycznej. Liczne komisje, które p r z y ­ jeżdżały do w s i D . po komasacji i odjeżdżały bez podjęcia wiążących decyzji, nie zaskarbiły sobie szacunku, lecz wręcz przeciwnie, z w y k l e wpływały na obniżenie prestiżu i n s t y t u c j i , które reprezentowały. R o l n i c y n a t y c h terenach mają głęboko zakorzenioną od l a t w i a ­ rę — wyrosłą na k o n k r e t n y m podłożu poprzednich okresów historycz­ n y c h — „że wszystko można załatwić za pieniądze". Dlatego też geo­ deci na co dzień s p o t y k a l i się z propozycją „łapówki" w zamian za wyznaczenie lepszego g r u n t u . Zarzut, że inżynier wziął pieniądze, był najczęściej w y s u w a n y przez niezadowolonych z wyników scalenia. Rów­ nie częste były sugestie, że wykorzystał wdzięki córek miejscowych �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 135 gospodarzy i dlatego wytyczył i c h ojcom lepsze kolonie. Oskarżeniom t y m towarzyszyło z w y k l e pisanie skarg na wykonawcę, ponadto obelgi, w y z w i s k a i życzenia najgorszego. Geodeta p r a k t y c z n i e był wobec n i c h bezsilny. Pozostawał w e w s i j e d y n i e r o k . Był sam i w d o d a t k u „obcy", później wyjeżdżał. Dlatego też było regułą, że n i k t z mieszkańców w s i , n a w e t z t y c h bardzo s p r a w i e d l i w y c h , n i e stanął w p r o s t w jego obronie i n i e przeciwstawił się o p i n i i współmieszkańców. Presja o p i n i i w i e j ­ skiej była t u nadal n i e z w y k l e silna. N i e tolerowała ona t y c h , którzy się wyłamywali z ustalonych zasad współżycia społecznego. Jeżeli już znalazł się ktoś, k t o zajął odmienne stanowisko o d reszty w s i , nie miał co liczyć w przyszłości n a jakąkolwiek pomoc sąsiedzką, n i e mówiąc już o i n n y c h rodzajach izolacji i szykan. W t e j s y t u a c j i było oczywiste, że każdy z mieszkańców w s i znajdował świadka, który pod przysięgą zeznawał, że widział j a k inżynier wziął „łapówkę". F a k t y te p o t w i e r ­ dzają znakomicie materiały sądowe . W e wzajemnej r e l a c j i geodeta — wieś mieliśmy więc do czynienia z trwałością t r a d y c y j n e g o w z o r u k u l ­ turowego, nakazującego, nieufność wobec w s z y s t k i c h „obcych" oraz do izolowania i c h spośród środowiska wiejskiego. Patrząc n a komasację od s t r o n y r o l n i k a dostrzegamy oddziaływanie d w u zasadniczych czynników — wzajemnie silnie powiązanych — na kształtowanie się i c h postaw: psychologicznego i ekonomicznego. Z p u n k t u widzenia psychologicznego w momencie rozpoczęcia sca­ lenia przed r o l n i k i e m o t w i e r a się niejako nieograniczona p e r s p e k t y w a o t r z y m a n i a najlepszej z i e m i w e w s i , chociaż nie zawsze jest on prze­ k o n a n y o t y m , który kawałek g r u n t u jest rzeczywiście najlepszy. Z r e ­ sztą, j a k w i e m y , jest t o pojęcie m i m o wszystko dość względne, i n n e j b o w i e m gleby potrzebuje hodowca, a i n n e j uprawiający w a r z y w a czy b u r a k i c u k r o w e . W okresie więc prac geodety r o l n i k w marzeniach „przymierza się" do różnych działek, czuje się już i c h p r a w n y m posia­ daczem. N a w e t n a bezpośrednie p y t a n i a inżyniera zbierającego zawsze życzenia rolników, co do u s y t u o w a n i a nowego nadziału — n i e odpo­ w i a d a n i g d y wprost, którą ziemię najbardziej pragnąłby otrzymać. „Będzie kluczył wokół n i e j , a n i g d y nie powie w p r o s t [...], a n a w e t g d y dostanie t a m , gdzie chciał, t o i t a k nie jest zadowolony". Dlatego też, g d y następuje m o m e n t k o n f r o n t a c j i z rzeczywistością, częstokroć w y ­ daje m u się, że został s k r z y w d z o n y , jego sąsiedzi dostali więcej l u b też lepszą ziemię. 7 Posądzenie o łapownictwo jest pierwszym, najpoważniejszym i najpowszech­ niejszym zarzutem w stosunku do geodetów. Na przykład w czasie prowadzonych badań autorka obserwowała przewód sądowy, w którym skazano w procesie po­ szlakowym na 1,5 r o k u więzienia geodetę oskarżonego przez chłopów o branie „łapówek". Sąd wobec relacji kilkudziesięciu „świadków" pobierania pieniędzy w y ­ dał w y r o k skazujący. 7 �13G MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A Ważny jest w t y m p r z y p a d k u również i n n y c z y n n i k psychologicz­ n y . A mianowicie, g d y w p o p r z e d n i m stanie gospodarstwo miało 3-4 ha z i e m i w d w u d z i e s t u p a r u kawałkach — c z y l i p r a k t y c z n i e wąskie paski, których poszczególne części w y k o r z y s t y w a n o pod różne u p r a w y — a obecnie m a całość skupioną w 3-4 nadziałach, wydaje się t o r o l n i k o ­ w i za mało. O w i e l e m n i e j niż posiadał poprzednio. Z działania tego c z y n n i k a zdają sobie sprawę j e d n a k wyłącznie n i e l i c z n i gospodarze. Ponadto, j a k t o już zaznaczono poprzednio, chłop m u s i mieć czas na dokładne zastanowienie się, poradzenie żony czy sąsiada. Natomiast w czasie samej komasacji wszyscy sąsiedzi są w t a k i e j samej s y t u a c j i i nie bardzo m a się on do kogo zwrócić. Oparcie prac scaleniowych na planach p o m i a r o w y c h i mapach spo­ rządzonych w latach 6 0 - t y c h naszego stulecia miało również bezsprzecz­ nie duże znaczenie psychologiczne d l a mieszkańców w s i . Chłopi ocze­ k i w a l i , że wszelkie prace będą w y k o n y w a n e od początku w e w s i nie wyłączając dokładnych pomiarów i k l a s y f i k a c j i gleby, t a k j a k przebie­ gały one w i n n y c h wsiach w okresie międzywojennym. Tymczasem skorzystano z dokonanych uprzednio pomiarów i oceny k l a s y ziemi, na które nanoszono nowe podziały. Sprawa t a była częstym p r z e d m i o ­ t e m rozmów ludności z geodetą. F a k t t e n świadczy o t y m , że posunię­ cia a d m i n i s t r a c y j n e z l a t poprzednich mogą mieć w dalszym ciągu wpływ n a f o r m o w a n i e się postaw ludności. Czynności w y k o n y w a n e poza zasięgiem w z r o k u budzą nieufność, niepokój i obawę przed oszu­ stwem . Teoretycznie rzecz biorąc chłopi są świadomi wszelkich korzyści, j a k i e niesie za sobą komasacja g r u n t u . Jednak, g d y nadchodzi m o m e n t objęcia n o w y c h działek, nie każdy z n i c h jest w stanie właściwie oce­ nić p r o f i t y , j a k i e przyniesie k o n k r e t n i e j e m u . T y m bardziej że swoje dawne pole doskonale znał, wiedział, j a k i wkład pracy j a k i e przynosił zyski. 8 Oba t e c z y n n i k i psychologiczny i ekonomiczny wpływają n a kształ­ towanie się s u b i e k t y w n y c h sądów i ocen o t y m , że ktoś został s k r z y w ­ dzony, a jego sąsiad n i e s p r a w i e d l i w i e nagrodzony. Stąd t y l k o już k r o k od antagonistycznych zachowań w stosunku do współmieszkańców w s i i wykonawców scalenia, przejawiających się w e w r o g i c h poczynaniach, w y z w i s k a c h , pogróżkach, insynuacjach, skargach i zażaleniach do wszy­ s t k i c h możliwych instancji. Powszechny jest zarzut, że inżynierowie (geodeci, melioranci) gros swojej pracy wykonują w b i u r a c h , a nie bezpośrednio we w s i . Jako pozytywny przykład postępowania podają chłopi scalenia prowadzone w okresie międzywojennym, gdy inżynier przez k i l k a l a t przebywał w jednej w s i , zapoznając się z każdym kawał­ k i e m g r u n t u i dopiero na tej podstawie opracowywał p r o j e k t scalenia, traktując istniejące plany i mapy jedynie pomocniczo. 8 �POSTAWY MIESZKAŃCÓW WSI WOBEC K O N F L I K T U 137 H I S T O R Y C Z N E U W A R U N K O W A N I E P O S T A W DO Z I E M I W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH Spróbujmy zastanowić się, czy opisane współcześnie postawy wzglę­ dem z i e m i i komasacji odznaczają się ciągłością (w znaczeniu występo­ w a n i a w poprzednich okresach historycznych) i powszechnością (w zna­ czeniu występowania na większym obszarze k r a j u ) . Pomocne w t y m zamierzeniu będą dla nas przede w s z y s t k i m informacje na temat spo­ rów s e r w i t u t o w y c h oraz a k c j i scaleniowych. W y n i k a z n i c h jednoznacznie, że w a l k a chłopów o s e r w i t u t y , wspól­ n o t y wioskowe czy zaprzestanie w y m i a n y gruntów toczy się nieprzer­ wanie, chociaż z różnym natężeniem od uwłaszczenia do l a t między­ w o j e n n y c h n i e t y l k o n a Mazowszu, ale i w i n n y c h dzielnicach k r a j u . Świadczy ona o t y m , że c i wszyscy, którzy na z i e m i zostawali, z n a l i j e j wartość i rangę nie t y l k o j a k o własności, lecz i w a r s z t a t u p r a c y — podstawy egzystencji. Wskazuje równocześnie na racjonalny, chociaż s u b i e k t y w n y , stosunek do z i e m i i gospodarstwa, m i m o że częstokroć było t o stanowisko sprzeczne z zasadami świadomej p o l i t y k i r o l n e j i z tego względu k o n f l i k t o w e . L i k w i d a c j a serwitutów i wspólnot w i o s k o w y c h pozbawiała całko­ w i c i e okoliczne drobne i biedne gospodarstwa chłopskie, p r a w i e nie posiadające łąk i pastwisk, możliwości prowadzenia h o d o w l i stanowią­ cej podstawę i c h istnienia. Z k o l e i p r z y zamianie gruntów f o l w a r k spychał chłopów n a ziemie gorsze, a w w y p a d k u , g d y zamiast w y m i a n y stosowano wynagrodzenie pieniężne, było ono zawsze niższe niż p o w i n ­ no i n i e wyrównywało ludności w i e j s k i e j strat. W a l k a o s e r w i t u t y , do której nawiązują w s w y c h w y p o w i e d z i a c h i n f o r m a t o r z y i l i t e r a t u r a h i s t o r y c z n a , jest jednocześnie walką o ziemię. Chociaż nie chodzi w n i e j bezpośrednio o uzyskanie p r a w a własności do kawałka g r u n ­ t u — j a k t o miało miejsce do uwłaszczenia — t o j e d n a k u k i e r u n k o w a n a jest ona na u t r z y m a n i e p r a w do ściśle określonego użytkowania g r u n ­ tów d w o r s k i c h przez chłopów, a w dalszej k o n s e k w e n c j i do poszerze­ n i a obszaru z i e m i f a k t y c z n i e przez chłopów posiadanej. W e wsiach południowo-wschodniego Mazowsza całkowita l i k w i d a c j a serwitutów nastąpiło dopiero w latach 1920-1923. Częstokroć ludność tutejsza mówi o t y m fakcie w t e n sposób, że o t r z y m a l i o d c i n k i lasu w o d p o w i e d n i m stosunku do ilości posiadanych krów „przeciętnie 1,5 m o r g i na krowę". Do t e j p o r y chłopi m i e l i n p . p r a w o wstępu do d w o r ­ skiego lasu i pobierania z niego gałęzi na opał. „Ci co m i e l i po 1 m o r g u s e r w i t u t u m o g l i łamać gałęzie co piątek, c i co 0,5 m o r g i — co d r u g i 9 Por. S. S r e n i o w s k i , Studio nad prawem i stosunkami agrarnymi w Kró­ lestwie Polskim 1831-Ш4, Warszawa 1963, s. 274, 287; K. G r o n i o w s k i , ReaZźzacja reformy uwłaszczeniowej 1864 т., Warszawa 19*63; H . B r o d o w s k a , Ruch chłopski po uwłaszczeniu w Królestwie Polskim 1864-1904, Warszawa 1967. 8 �138 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A piątek [...], był t o t z w . gajny dzień". Natomiast od c h w i l i u r e g u l o w a ­ n i a spraw s e r w i t u t o w y c h i o t r z y m a n i a e k w i w a l e n t u za nie, g d y chcieli zbierać chrust — g r z y b y i jagody w d w o r s k i m lesie, m u s i e l i już płacić specjalny podatek. Jak w y n i k a ze zgodnych w y p o w i e d z i kilkudziesięciu najstarszych informatorów (powyżej 60 r o k u życia), mieszkańcy t y c h terenów w a l ­ cząc o s e r w i t u t y ( t u szczególnie pastwiskowe) k i e r o w a l i się k o n k r e t n y ­ m i r a c j a m i e k o n o m i c z n y m i . „Bez serwitutów n i e byłoby t u żadnego życia d l a n a s " . Bez p a s t w i s k i c h gospodarstwa nie mogły prowadzić h o d o w l i , a zatem p r a k t y c z n i e istnieć. Te same racje przyświecały po­ s t a w o m w stosunku do l i k w i d a c j i wspólnot w i o s k o w y c h . Dlatego też w a l k a o s e r w i t u t y i pastwiska gromadzkie — prowadzona z niezwykłą konsekwencją od p i e r w s z y c h l a t po uwłaszczeniu przez mieszkańców południowo-wschodniego Mazowsza — świadczy przede w s z y s t k i m o po­ z y t y w n y m stosunku do z i e m i i gospodarstwa, pełniących f u n k c j e w a r ­ tości zabezpieczającej podstawę egzystencji. Korzyści płynące z l i k w i d a c j i szachownicy gruntów, t a k i e j a k n p . zwiększenie obszaru gospodarstwa, podniesienie k u l t u r y r o l n e j , wzrost dochodowości i wartości ziemi, zdawały się być oczywiste p r z y n a j ­ m n i e j d l a bogatszych chłopów. P r z e m a w i a za t y m f a k t , że właśnie o n i obok dworów zainteresowani b y l i sprawą komasacji gruntów najczęś­ ciej. N a przykład na południowo-wschodnim Mazowszu w Starej W s i i Sępochowie już p o d koniec X I X w . występowali o scalenie gruntów obok f o l w a r k u przede w s z y s t k i m właściciele gospodarstw powyżej 10 ha. I c h starania uwieńczono sukcesem dopiero w okresie między­ w o j e n n y m . W 1921 r. została skomasowana Stara Wieś, a w 1926 r. Sępochów. Chłopi małorolni, z w y k l e mało uświadomieni, a ponadto czerpiący duże korzyści ze wspólnot w i o s k o w y c h , które l i k w i d o w a n o w r a z z komasacją, nie zawsze b y l i zainteresowani i dostrzegali potrzebę scalania gruntów. Zdarzało się- więc często, że sprzeciwiali się ostro samorzutnie p o d e j m o w a n y m a k c j o m k o m a s a c y j n y m . Stanowisko, j a k i e zajmowała biedota w i e j s k a oraz znaczna część gospodarzy śred­ n i c h , tłumaczono z w y k l e w l i t e r a t u r z e j a k o przyzwyczajenie do t r a ­ dycyjnego gospodarowania i przywiązanie do k o n k r e t n e g o ojcowego zagona. Ta ostatnia i n t e r p r e t a c j a nie w y d a j e się j e d n a k właściwa, ponie­ waż przywiązany do „ojcowizny" mógł być i właściciel większej ilości z i e m i . N i e uwzględnia ona, że gospodarze średni i biedota w i e j s k a opie­ r a l i swoją gospodarkę hodowlaną, która była p o d s t a w o w y m artykułem 10 n 1 2 Wobec b r a k u przepisów p r a w n y c h . Gospodarze zamożni najczęściej tłumaczyli bojkot komasacji ze strony b i e d ­ nych t y m , że scalenie położyłoby kres p r a k t y k o w a n e j od l a t przez t y c h ostatnich kradzieży z cudzych pól. Por. W. G r a b s k i , Materiały w správné włościańskiej, t. 3, Warszawa 1919. 10 11 12 �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW WSI W O B E C K O N F L I K T U 139 i c h z b y t u —• a zatem k o n t a k t u r y n k o w e g o — n a wspólnotach w i e j s k i c h i s e r w i t u t a c h , które p r z y a k c j i scaleniowej l i k w i d o w a n o . Co więcej na s k u t e k zróżnicowanej jakości gleby w y k o r z y s t y w a l i o n i n i e w i e l k i e , urodzajniejsze kawałki g r u n t u wśród pól o r n y c h pod zagony w a r z y w ­ ne. P r z y skomasowanych g r u n t a c h wydzielenie t a k i c h areałów z więk­ szego obszaru było już u t r u d n i o n e i częstokroć chłopi b y l i zmuszeni rezygnować z którejś z dotychczas u p r a w i a n y c h roślin, co p r z y gospo­ darce samożywieniowej było dość i s t o t n y m m a n k a m e n t e m . Równocześ­ nie, ponieważ zazwyczaj najuboższych gospodarzy nie stać było n a pokrycie pełnych kosztów przeprowadzenia scalenia oraz opłacenie m i e r ­ niczego i i n n y c h urzędników a d m i n i s t r a c j i , z reguły spychano i c h na ziemie najgorsze, częstokroć jeszcze n i e w y r o b i o n e . Dlatego też d l a n i c h •— p r z y p r z e w i d y w a n y c h , w y s o k i c h nakładach — zapowiadały się m i n i m a l n e korzyści. Stąd też i c h niechęć do scalania wynikała również z r a c j o n a l n y c h przesłanek ekonomicznych, a n i e j e d y n i e z s e n t y m e n t u „do ojcowskiego zagona". Reasumując dotychczasowe rozważania możemy bez obawy z a r y z y k o ­ wać twierdzenie, że w t y c h wsiach, w których prestiż t r a d y c y j n y c h i współczesnych autorytetów ( t a k i c h j a k : kościół, szkoła, czy l o k a l n a administracja niższego szczebla) jest n i e w i e l k i n a kształtowanie się postaw i zachowań ludności mają bezpośredni wpływ poczynania i w z o ­ r y postępowania miejscowych autorytetów osobowych. Właśnie one s k u ­ piają wokół siebie t y c h w s z y s t k i c h , których interesy reprezentują i któ­ r z y przyswajają sobie i c h postawy. Wyd a je się, że przedstawione i n f o r ­ macje pozwalają również odpowiedzieć na p y t a n i e : jaką rolę w s y t u a ­ cjach antagonistycznych o d g r y w a p o d m i o t sporu •— ziemia, i j a k i e j e j w a l o r y są bezpośrednimi p r z y c z y n a m i zadrażnień. Otóż m i m o że w a r ­ g u m e n t a c j i rolników na p l a n p i e r w s z y w y s u w a n e są zawsze f u n k c j e ekonomiczno-zabezpieczające ziemi, to jednak decydujące znaczenie dla zaistnienia k o n f l i k t u i jego rozprzestrzenienia m a f a k t bardzo silnie rozbudowanego w świadomości ludności poczucia własności ziemi. D l a ­ tego też w sytuacjach antagonistycznych w a l o r y ekonomiczne z i e m i zostają niejako przesunięte n a dalsze miejsce, a dominującą rolę o d ­ g r y w a s u b i e k t y w n e p o j m o w a n i e posiadania. 1 3 Postawy ludności w i e j s k i e j do ziemi w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h d e t e r m i n o w a n e były różnymi p r z y c z y n a m i s p r a w c z y m i . Najważniejsze znaczenie miały wśród n i c h j e d n a k i n d y w i d u a l n e odczucia o c h a r a k t e ­ rze r a c j o n a l n y m i i r r a c j o n a l n y m . P r z y t y m należy zaznaczyć, że w c h w i l i r o z w o j u k o n f l i k t u „o ziemię" zazwyczaj m a m y do czynienia z zatarciem głównego celu, do jakiego zmierzały zwaśnione strony. A z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w przypadku badanej w s i . �140 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA W jego miejsce rodzi się wiele celów i wartości i n n y c h , pozornie od­ ległych i n i e związanych ze sobą oraz działań zmierzających je d ynie do wyrządzenia szkody p r a w d z i w e m u i r z e k o m e m u p r z e c i w n i k o w i . W świetle p r z e d s t a w i o n y c h d a n y c h można również stwierdzić, że akcje scaleniowe przeprowadzane w przeszłości na obszarze k r a j u w y ­ woływały postawy zarówno p o z y t y w n e , j a k i n e g a t y w n e . W t y m r o ­ z u m i e n i u sytuacja zaistniała współcześnie na południowo-wschodnim Mazowszu jest t y p o w a i dla i n n y c h okolic k r a j u . W y d a j e się więc, że m a m y do czynienia z pewną trwałością i powszechnością postaw l u d ­ ności w i e j s k i e j w stosunku do z i e m i i komasacji. Jednak m i m o zbież­ ności wypadków i i d e n t y c z n y c h zachowań i c h bezpośrednie podłoże jest odmienne. W e w s i D . n i e spotkaliśmy się z o s t r y m dychotomiczn y m podziałem, j a k i był w i d o c z n y w e wsiach scalanych przed I I wojną światową, a który polegał na t y m , że negatywne p o s t a w y w stosunku do komasacji reprezentowała ludność uboga, natomiast w y r a z i c i e l a m i p o z y t y w n y c h b y l i gospodarze zamożni, dążący do w y k o r z y s t a n i a k o ­ n i u n k t u r y na u t o w a r o w i e n i e p r o d u k c j i r o l n e j . J a k powiedziano, oba stanowiska p o d y k t o w a n e były przede w s z y s t k i m r a c j a m i ekonomiczny­ m i , a zatem uzależnione od czynników gospodarczo-społecznych. N a obecne postawy mieszkańców komasowanej w s i w większym s t o p n i u wpłynęły j e d n a k c z y n n i k i emocjonalne (psychologiczne), m i m o że w w y ­ s u w a n y c h przez n i c h argumentach kładziono nacisk przede w s z y s t k i m na racje ekonomiczne. Oddziaływanie czynników emocjonalnych było szczególnie widoczne w t o k u prac scaleniowych i bezpośrednio po i c h zakończeniu. Współcześnie w gronie t y c h , którzy pragnęli przeprowadzenia k o ­ masacji, znaleźli się i n n o w a t o r z y r o l n i c t w a : element najbardziej po­ stępowy, rozumiejący, że j e d y n i e tą drogą możliwa jest zwyżka docho­ dowości gospodarstw. N i e zawsze b y l i to r o l n i c y najzamożniejsi, lecz częstokroć właśnie małorolni, pragnący przestawić swoje gospodarstwa na specjalizację określonej gałęzi p r o d u k c j i r o l n e j . Mieliśmy więc w t y m p r z y p a d k u do czynienia z odmienną sytuacją niż ta, j a k a t o w a ­ rzyszyła a k c j o m scaleniowym przed 1939 r. Sytuacja obserwowana współcześnie świadczy o r a c j o n a l n y c h posta­ w a c h wobec ekonomicznych walorów ziemi wśród w s z y s t k i c h k a t e g o r i i rolników w e w s i . W odróżnieniu do okresu poprzedniego, k i e d y racjo­ nalne postawy względem gospodarstwa wyrażały się w dążeniu do s t w o ­ rzenia warunków zaspokajających potrzeby samożywieniowe r o d z i n y chłopskiej, obecnie coraz częściej wyrażają się one w dążeniu do specja­ l i z a c j i w ściśle określonym k i e r u n k u p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . N a ­ leży j e d n a k zaznaczyć, że współcześnie, m i m o postępującego procesu racjonalizacji postaw wobec podstawowego w a r s z t a t u p r a c y r o l n i k a , w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h mieliśmy do czynienia przede w s z y s t k i m z i r r a c j o n a l n y m podejściem do z i e m i i gospodarstwa. W y d a j e się, że �P O S T A W Y MIESZKAŃCÓW W S I WOBEC 141 KONFLIKTU wyjaśnienie tego p a r a d o k s u jest możliwe j e d y n i e na płaszczyźnie współ­ p r a c y ze specjalistami z d z i e d z i n y p s y c h o l o g i i społecznej. Dokonana o wyjątkowej zachowań w analiza materiału p o z w a l a trwałości wysunąć jednego z t r a d y c y j n y c h społeczności w i e j s k i e j . również W z o r e m t y m jest s t o s u n k u do „obcych" oraz i z o l o w a n i e i c h w twierdzenie kulturowych wzorów postawa „nieufna" środowisku wiejskim. Zaznaczyła się ona wyraźnie w zachowaniach mieszkańców w s i D. o d ­ nośnie do „ludzi z zewnątrz" — geodetów i p r z e d s t a w i c i e l i k o m i s j i sca­ leniowych. Мирослава Дрозд-Пясецка ПОЗИЦИИ ЖИТЕЛЕЙ ДЕРЕВНИ В КОНФЛИКТНОЙ СИТУАЦИИ, ВОЗНИКШЕЙ НА ПОЧВЕ ЛИКВИДАЦИИ ЧЕРЕСПОЛОСИЦЫ Резюме В работе обсуждаются итоги исследований позиций иповедения сельского коллектива в особой, конфликтной ситуации, имевшей место вследствие проведенной в 1970г. ликви­ дации чересполосицы в одной из деревень юго-восточной Мазовии. Результаты анализа материала позволили обнаружить 4позиции по отношению кпред­ ставленному проекту укрупнить земельные участки: А — отрицательные позиции, Б — по­ зиции положительные, но со многими возражениями, В —положительные позиции, Г — нейтральные позиции. Сверх того установлено, что вдеревне выделились 2 вида руководи­ телей: X — возглавляющий группу отрицательных позиций и У —представляющий лиц с положительной позицией. Одновременно выделено 3 типа позиций по отношению кходу работпо укрупнениюземельных участков, работе инженера-геодезиста, его честности и про­ фессиональному знанию дела: положительные, отрицательные, нейтральные. В рассуждениях учтена также роль внешних факторов при возникновении позиций по отношению кземле в конфликтных ситуациях ипредпринята попытка определить, сущест­ вует ли историческая обусловленность социальных позиций и поведения по отношению к земле в антагонистических ситуациях. �