https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/638c61c0318982f6f1021510c8fbfee1.pdf c2fb67c537c71305358844ac564b2907 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4898 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4544 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.161-163 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N T ó t h Janos: G O C S E J N E P I E P I T E S Z E T E ( B u d o w n i c t w o l u d o w e B u d a p e s z t 1965, s. 156, ilustir. 270 + 8 r y c i n k o l o r . W d r u g i m n u m e r z e P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j w 1967 z a m i e ś c i ł e m r e c e n z j ę p r a c y J. T ó t h a o w ę g i e r s k i e j a r c h i ­ t e k t u r z e l u d o w e j . O b e c n i e d o s z ł a do n a s z y c h r ą k i n n a p r a c a tego a u t o r a o l u d o w y m budownictwie regionu Gocsej w p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h W ę g r z e c h , w pobliżu granicy jugosłowiańskiej, w komitacie Zala. K s i ą ż k a m a cztery rozdziały. W pierwszym, k r ó t k i m rozdziale, autor p o d s u m o w a ł dotychczasowe w y n i k i ba­ d a ń nad o s a d n i c t w e m . O n sam dla s w y c h c e l ó w p r z e ­ b a d a ł p o n a d 100 o s i e d l i z a r ó w n o w t e r e n i e , j a k i na p o d s t a w i e m a p k a t a s t r a l n y c h z 1860 r. N a j b a r d z i e j i s t o t ­ n y jest f a k t , że n i e w i e l k i ten region, o p o w i e r z c h n i za­ l e d w i e 1600 k m , p o k r y t y j e s t g ę s t ą s i e c i ą o s i e d l i n i e posiadających dawniej prawie żadnych dróg dojazdo­ w y c h . P o w o d o w a ł o to z n a c z n ą i z o l a c j ę , a t y m s a m y m wytworzenie w przeszłości indywidualnych form w bu­ downictwie wiejskim. 2 A n a l i z u j ą c t y p y osiedli, a u t o r m . i n . z w r a c a uwagę na c h a r a k t e r y s t y c z n ą , ś r e d n i o w i e c z n ą , r o z p r o s z o n ą for­ m ę osadnictwa wojskowego, zwanego „szer", oraz na osiedla u l i c o w e w y t w o r z o n e w rezultacie r y t m i c z n e g o rozmieszczenia d o m ó w . Z a j m u j e się on t u r ó w n i e ż roz­ przestrzenieniem zagrody „ o k o ł o w e j " z w i ą z a n e j z ho­ d o w l ą z w i e r z ą t na w o l n y m p o w i e t r z u , s t w i e r d z a j ą c p r z y t y m , że ten t y p z a b u d o w a ń b y ł w X V I I I i l.poł. X I X w . p o w s z e c h n y nie t y l k o w Gocsej, ale r ó w n i e ż w O r s é g , w s ą s i e d n i m k o m i t a c i e Vas oraz w S t y r i i . Drugi, najobszerniejszy rodział p o ś w i ę c i ł autor ana­ lizie i opisowi b u d y n k ó w z a c z y n a j ą c od o b i e k t ó w sytuo­ wanych w winnicach, a p o s i a d a j ą c y c h jedno pomiesz­ czenie n a t ł o c z n i ę w i n n ą i . d r u g i e — n a b e c z k i z m o s z ­ czem. T e n gospodarczy b u d y n e k r o z r a s t a się przez d o ­ danie d o ń s t a j n i , i z b y i t d . K o n t y n u a c j ą tego jest d o m zwany „szorosz" — w układzie jednotraktowym, w k t ó ­ r y m środek b u d y n k u zajmuje kuchnia z w e j ś c i e m z d w o ­ r u , obok niej z j e d n e j s t r o n y jest izba, z d r u g i e j k o m o r a , a nieraz też część gospodarcza r o z c i ą g a się przez do­ d a n i e s t a j n i i szopy. K o l e j n y t y p b u d y n k u to d o m z ł o ż o n y j a k i p o p r z e d n i z izby, k u c h n i i k o m o r y , z d o s t a w i o n y m od s t r o n y k o ­ m o r y , pod k ą t e m prostym, b u d y n k i e m gospodarczym, w s k ł a d k t ó r e g o wchodzi nieraz druga k o m o r a , dalej stajnia i stodoła. W ten sposób cała zagroda m a w r z u ­ cie k s z t a ł t l i t e r y „ L " , a n i e k i e d y , r o z r a s t a j ą c się w d r u g ą stronę, uzyskuje kształt litery ,,T". P e w n ą o d m i a n ę stanowi dom, k t ó r y oprócz g ł ó w n e j k o m o r y m a jeszcze m a ł ą k o m ó r k ę z p r z e z n a c z e n i e m n p . na p r z e c h o w y w a n i e n a p o j ó w alkoholowych. Niekiedy k o m ó r k a ta z a m i e n i o n a na d r u g ą i z b ę m i e s z k a l n ą jest d o s t a w i o n a do s z c z y t u i z b y w p o ł o w i e j e j s z e r o k o ś c i , zawsze od s t r o n y u l i c y . Z e w z g l ę d u n a j e d n o l i t ą k o n ­ strukcję dachu przed k o m ó r k ą powstaje n a r o ż n y podcień. C a ł k o w i c i e odmiennie k s z t a ł t u j e się t y p o w y dla a r c h i ­ t e k t u r y w G ô c s e j b u d y n e k z w a n y na W ę g r z e c h „ c s o n kakontyos", w k t ó r y m analogiczna k o m ó r k a dostawio­ na jest do d ł u ż s z e j ś c i a n y izby p r z y jej zewnętrznym narożu, ewentualnie w niewielkiej o d l e g ł o ś c i od izby, t a k ,że t w o r z y s i ę p o m i ę d z y n i m i w o l n e p r z e j ś c i e , z a ­ m k n i ę t e j e d n a k od s t r o n y u l i c y d r z w i a m i . T e g o r o d z a j u sytuacja k o m ó r k i m i a ł a s w o j ą g ł ę b o k ą konsekwencję, a l b o w i e m ta w ł a ś n i e c z ę ś ć d o m u s t a n o w i f a s a d ę f r o n ­ tową, nad którą dach posiada swoistą konstrukcję i bryłę. O m ó w i o n e rodzaje b u d y n k ó w są w regionie G ô c s e j t y p o w e . W i d a ć to w y r a ź n i e n a l i c z n y c h r y c i n a c h , , k t ó r y ­ m i autor ilustruje k a ż d e o m a w i a n e zagadnienie. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , na k t ó r ą n a l e ż y z w r ó c i ć s z c z e g ó l n ą b u d o w n i c t w i e tego u w a g ę , jest to, ż e w t r a d y c y j n y m r e g i o n u , s z c z e g ó l n i e w ó w c z a s , g d y m a m y do c z y n i e n i a Z w regionie J Gocsej), E wyd. MUszaki K6nyvkiadó. z chałupami o konstrukcji z r ę b o w o ^ w ę g ł o w e j , nie ma przejść w e w n ę t r z n y c h p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i pomiesz­ c z e n i a m i . C h c ą c z i z b y p r z e j ś ć do k u c h n i czy k o m o r y , m u s i się w y c h o d z i ć na z e w n ą t r z d o m u . Po o m ó w i e n i u p o w y ż s z y c h z a g a d n i e ń a u t o r a n a l i z u j e bogatą dekorację m a l a r s k ą i ciesielską, wiążąc je z k o n ­ re­ kretnymi stylami historycznymi. Przejawem stylu nesansowego są d r e w n i a n e szczyty d a c h ó w zdobione za­ r ó w n o malaturami, jak i m o t y w a m i wycinanymi na s t y k u desek l u b i c h p o w i e r z c h n i . W y s t ę p u j ą t u zdob­ nicze elementy w postaci p o j e d y n c z y c h k w i a t ó w czy r o ś l i n l u b c a ł y c h b u k i e t ó w , serca, g w i a z d y , k r z y ż e , m a ­ lowane w strojach regionalnych f i g u r k i ludzkie itp. Prze­ j a w e m baroku i klasycyzmu są w budownictwie ludo­ w y m g a n k i i podcienia k o l u m n o w e , k t ó r e b ą d ź to obie­ gają dom z k i l k u nieraz stron, b ą d ź też t w o r z ą w n ę k i w ś r o d k o w e j części b u d y n k u . Natomiast z okresu eklek­ t y z m u p r z e s z ł y do a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j n i e k t ó r e f o r ­ m y g a n k ó w i f i l a r y na r o g a c h b u d y n k u . Sporo miejsca p o ś w i ę c i ł autor r ó w n i e ż w y p o s a ż e n i u w n ę t r z a i jego s k ł a d o w y m e l e m e n t o m , w ś r ó d których widzimy bogato zdobione r ó ż n y m i t e c h n i k a m i szafy, skrzynie m a l o w a n e ( X V I I I w.), zydle m a l o w a n e i r z e ź ­ b i o n e ( X V I I I w . ) , s t o ł y n a w i ą z u j ą c e do m e b l i s t y l o w y c h , no i o c z y w i ś c i e s k r z y n i e s a r k o f a g o w e z bogato r y z o w a ­ nym wzorem geometrycznym. N i e p o m i j a J. T ó t h r ó w n i e ż u r z ą d z e ń ogniowych, wśród których omawia zarówno prymitywne kuchenne piece b u d o w a n e z k a m i e n i a , j a k i piece ogrzewalne u dołu czworoboczne, u g ó r y o k r ą g ł e , a w y k o n a n e z k a f l i kwadratowych o miskowatym wgłębieniu. Załączone i l u s t r a c j e p o z w a l a j ą z o r i e n t o w a ć się, że tego rodzaju p i e c e s ą do d z i ś j e s z c z e u ż y w a n e . Osobne zagadnienie s t a n o w i k o n s t r u k c j a dachu, k t ó ­ r e g o r ó ż n e p r z y k ł a d y s t o p n i r o z w o j o w y c h z a c h o w a ł y sie w ł a ś n i e w regionie Gocsej. N i e z m i e r n i e i n t e r e s u j ą c a jest pewna odmiana konstrukcji na sochy i ś l e m i ę , k t ó r e j ( u w a g a m o j a — J.C.) o d p o w i e d n i k a n i e z n a j d u j e m y w Polsce. Polega ona na t y m , że pod k a l e n i c ą c a ł e g o b u ­ d y n k u biegnie ślemię (węgierskie: „ s e l e m e n a " ) leżące w w i d e ł k a c h k i l k u p a r k o z ł ó w . D o p i e r o na ślemieniu s p o c z y w a j ą k o ń c e k r o k w i , k t ó r e s t a n o w i ą szkielet po­ szycia dachu. N i e k i e d y ś l e m i ę p o d p a r t e jest t a k ż e socha­ mi (węgierskie: „soha"). Jednym z istotnych zagadnień, k t ó r e m u autor po­ ś w i ę c a w i e l e miejsca, są b u d y n k i gospodarcze, a w ś r ó d n i c h s t o d o ł y . S z c z e g ó ł o w o zajmuje się on s t o d o ł a m i w i e l o b o c z n y m i , z k t ó r y c h obecnie jeszcze k i l k a z a c h o w a ł o się w terenie na z a c h ó d od D u n a j u , w północnych W ę g r z e c h j e s t i c h z n a c z n i e w i ę c e j . U w a ż a j e za n a j s t a r ­ szy t y p s t o d o ł y n a W ę g r z e c h , p o l e m i z u j ą c p r z y tym z r ó ż n y m i p o g l ą d a m i o d n o ś n i e c e l o w o ś c i b u d o w y tego r o d z a j u s t o d ó ł (np. ż e k o ń c ó w k a p o l i g o n a l n a jest w ł a ś ­ ciwsza p r z y u s t a w i a n i u b u d y n k u pod w i a t r l u b że w t a k i e j stodole jest w i ę c e j miejsca). Sam autor jest s k ł o n ­ ny widzieć pewne pokrewieństwo pomiędzy stodołami wielobocznymi a architekturą kościelną. Jakkolwiek wiadomo m u o istnieniu takich stodół we wschodniej E u r o p i e , to j e d n a k n i e w i ą ż e an tego z a g a d n i e n i a z d r u ­ gim problemem, a mianowicie konstrukcją dachu na s o c h y i ś l e m i ę . M o ż l i w e w y d a j e s i ę ( u w a g a m o j a — J.C.) z a p o ż y c z e n i e o b u t y c h e l e m e n t ó w od S ł o w i a n . S u g e r u j ą to z r e s z t ą w y r a ź n i e s ł o w i a ń s k i e n a z w y sochy i ś l e m i e ­ n i a . T y m b a r d z i e j , ż e za p o ż y c z k a s ł o w i a ń s k ą t y c h o s t a t ­ nich w y p o w i a d a ł się j u ż przed . k i l k u l a t y węgierski etnograf, J. Barabasz. Z a s ł o w i a ń s k i e n a t o m i a s t u w a ż a J. T ó t h znane w r e g i o n i e ' Gocsej . pod n a z w ą „ k a s t u " k t ó r e (uwaga m o j a — J.C) ze w z g l ę d u n a spichlerze („kaaste"), swą kon- m �s t r u k c j ę s t a n o w i ą a n a l o g i ę dla pospolitych w Czecho­ s ł o w a c j i , a z n a n y c h i w p o ł u d n i o w e j Polsce, t z w . s y p a ń c ó w , ze z r ę b o w y m b e c z k o w a t y m s k l e p i e n i e m . Z kolei o m a w i a J. T ó t h b u d o w l e sakralne, a w ś r ó d nich przede w s z y s t k i m liczne odmiany dzwonniczek, analizując kompozycyjne metody ich konstrukcji. Z z a g a d n i e ń k o n s t r u k c y j n y c h poruszonych przez auto­ ra n a l e ż y w y m i e n i ć t r a d y c y j n o ś ć i p o w s z e c h n o ś ć kon­ strukcji zrębowej, przy czym poszczególne w i e ń c e w i ą ­ zane s ą n a n a r o ż a c h na w ę g i e ł , t z w . o b ł a p . O p r ó c z tego do d z i ś jeszcze z a c h o w a ł y s i ę s t a r e d o m y , i c h c z ę ś c i (np. s t a j n i a ) l u b b u d y n k i z w i ą z a n e z p r o d u k c j ą i p r z e ­ chowywaniem wina, k t ó r y c h ściany s ą wyplatane z ga­ łęzi na osnowie z d r ą ż k ó w , a n a s t ę p n i e polepione w a r ­ s t w ą g l i n y i pobielone. W t r z e c i m rozdziale swej p r a c y z a z n a j a m i a nas J. Tóth z planami budowy muzeum budownictwa ludowe­ go, n a w o l n y m p o w i e t r z u , z r e g i o n u G o c s e j , u m i e j s c o ­ wionego w w o j e w ó d z k i m m i e ś c i e tej okolicy — Zalaeger- szeg. B ę d ą t a m p o m i e s z c z o n e r ó ż n e t y p y z a g r ó d i d o ­ m ó w , w o j n o s t o j ą c e o b i e k t y gospodarcze, d z w o n n i c z k i itd. Całość została zlokalizowana wokół stojącego t a m w naturalnych warunkach zabytkowego wodnego m ł y n a . W k o ń c o w e j części pracy autor daje k r ó t k i e i n f o r ­ macje o z a b y t k o w y c h b u d y n k a c h w r ó ż n y c h m i e j s c o ­ w o ś c i a c h r e g i o n u . P o n a d t o , w i d z ą c zatracanie s i ę cech tradycyjnych we współczesnej architekturze wiejskiej kopiującej wzory miejskiego budownictwa, wskazuje m o ż l i w o ś c i zastosowania p o s z c z e g ó l n y c h d a w n y c h ele­ m e n t ó w w obecnej zabudowie w s i w ę g i e r s k i e j . Z w r a c a p r z y t y m u w a g ę , ż e t y l k o szacunek i p o w a ż a n i e dla tradycji może właściwie ustosunkować wiejskich budow­ n i c z y c h do d a w n e j a r c h i t e k t u r y l u d o w e j . Praca J. T ó t h a , w y d a n a bardzo starannie na k r e d o ­ w y m , w y s o k i e j k l a s y p a p i e r z e , m o ż e s ł u ż y ć za w z ó r d l a tego r o d z a j u e d y c j i . Jerzy Czajkowski Georgi K o ż u c h a r o w : B A Ł G A R S K A T A K A S Z T A P R E Z P E T S T O L E T I J A ( B u ł g a r s k i d o m w c i ą g u p i ę c i u stuleci). W y d . B a ł g a r s k a A k a d e m i j a n a N a u k i t e , S e k c i j a za T e o r i j a n a G r a d e u s t r j s t w o i A r c h i t e k t u r a t a . S o f i a 1967, s. 267, r y c . 202, t a b l . 8. W serii prac p o ś w i ę c o n y c h b u d o w n i c t w u l u d o w e m u w Bułgarii praca K o ż u c h a r o w a zajmuje pozycję w y ­ j ą t k o w ą . Jest t o p i e r w s z a p u b l i k a c j a o c h a r a k t e r z e s y n ­ tetycznym d a j ą c a obraz b u ł g a r s k i e g o b u d o w n i c t w a l u ­ dowego w t a k rozległej p e r s p e k t y w i e historycznej. A u t o r podzielił s w ą p r a c ę na dwie części. Pierwsza o b e j m u j e czasy od k o ń c a w . X I V do p o c z ą t k ó w o d r o ­ dzenia narodowego B u ł g a r ó w w 2jpołowie w . X V I I , d r u g a z a ś czasy p ó ź n i e j s z e do oswobodzenia Bułgari s p o d j a r z m a t u r e c k i e g o w r . 1878. K a ż d a z w y m i e n i o n y c h części dzieli s i ę na rozdziały o b e j m u j ą c e k r ó t s z e okresy historyczne. W rozdziale k o ń c o w y m autor omawia w s p o s ó b s k r ó t o w y dzieje b u d o w n i c t w a l u d o w e g o w B u ł ­ g a r i i p o czasy n a j n o w s z e . J a k z w y k l e w p o d o b n y c h o p r a c o w a n i a c h czasy n a j ­ dawniejsze a ż po koniec X V I w . p o t r a k t o w a n e s ą w spo­ s ó b o g ó l n i k o w y , co u z a s a d n i o n e j e s t b r a k i e m m a t e r i a ­ ł ó w faktograficznych. N a r ó d b u ł g a r s k i znosił w ó w c z a s ciężką n i e w o l ę t u r e c k ą . K r a j p l ą d r o w a n y b y ł przez n a ­ jeźdźców, l u d n o ś ć m i e j s c o w ą wysiedlano, a na j e j miejsce sprowadzano p r z y b y s z ó w z M a ł e j Azji. Wiele budowli 0 charakterze m o n u m e n t a l n y m uległo zniszczeniu, a b u ­ d o w n i c t w o w i e j s k i e , j a k w y n i k a ze s z c z u p ł y c h t r e ś c i o w o relacji podróżników, przedstawiało się nad wyraz nędz­ nie. M a ł e d o m k i p a r t e r o w e l u b p i ę t r o w e , budowane z drewna na w ę g i e ł l u b o konstrukcji ramowej w y p e ł ­ nionej p l e c i o n k ą o b r z u c o n ą gliną, b y ł y ubogie i brudne. N a w e t siedziby t u r e c k i c h f e u d a ł ó w nie p r z e d s t a w i a ł y się okazale, g d y ż nie p o z w a l a ł y na to dość ograniczone środki materialne T u r k ó w j a k również ciągła obawa przed e w e n t u a l n ą k o n f i s k a t ą mienia, k t ó r a w krajach p o z o s t a j ą c y c h p o d b e r ł e m s u ł t a n ó w n i e n a l e ż a ł a do r z a d ­ kich wypadków. Dopiero w w i e k u X V I I i w pierwszej połowie X V I I I w . w związku z postępującym upadkiem potęgi tureckiej 1 w z r a s t a j ą c y m w p a ń s t w i e r o z p r z ę ż e n i e m sytuacja zmie­ niła się na k o r z y ś ć B u ł g a r ó w , k t ó r z y dzięki swej ogrom­ nej p r a c o w i t o ś c i , z n a j o m o ś c i r z e m i o s ł a i t a l e n t o m h a n ­ d l o w y m z a c z y n a j ą p o d n o s i ć s i ę e k o n o m i c z n i e , co z n a j ­ duje r ó w n i e ż s w ó j w y r a z w b u d o w n i c t w i e . Z tego w ł a ś ­ n i e o k r e s u p o c h o d z ą najstarsze, zachowane do d z i ś za­ b y t k i b u d o w n i c t w a m i e s z k a l n e g o : czy to w i e j s k i e g o n p . w miejscowości Gradec leżącej na B a ł k a n i e Wsch. koło p r z e ł ę c z y K o t l e n s k i e j , K o p r i w s z t i c a (obecnie m i a s t e c z k o na p ó ł n o c n y m p o d n ó ż u Szysztin), B o ż e n c i (k. G a b r o w a ) , S t o j n o w c y (k. T r j a w n y ) , B e l i c a (k. R a z ł o g ) , A r b a n a s i (k. W e l . T i r n o w o ) , czy m i e j s k i e g o , k t ó r e g o przykłady znajdujemy w Samokowie, Bansku i wielu i n . Jak w y n i k a z o m a w i a n y c h przez autora o b i e k t ó w , b u d o w n i c t w o b y ł o j u ż w ó w c z a s d o ś ć znacznie z r ó ż n i c o ­ wane. D o m m i e j s k i z S a m o k o w a jest p a r t e r o w y , z b u d o w a n y z d r e w n a na s u m i k i ł ą t k ę . S k ł a d a się on z d w u m n i e j więcej r ó w n y c h wielkości izb. W s p ó ł c z e s n e m u domy zachowane w Bansku m a j ą charakter obronny. S ą jedno­ piętrowe, o masywnych ścianach budowanych z ka­ 162 m i e n i a . W c z ę ś c i p a r t e r o w e j poza o b s z e r n y m p o d c i e n i e m s ł u p o w y m z n a j d u j ą s i ę trzy pomieszczenia, z k t ó r y c h jedno służyło jako stajnia, d w a pozostałe zaś jako s k r y t ­ k i połączone schodami z pomieszczeniami z n a j d u j ą c y m i się n a d n i m i . P i ę t r o w y p e ł n i a obszerna, o t w a r t a w e ­ randa zwana „czardak", znajdująca się nad podcieniem, i dwie d u ż e izby z w e j ś c i e m w p r o s t z czardaka. C h a ł u p y wiejskie były częściowo murowane a częścio­ wo wykonane z drewna przy wykorzystaniu różnych możliwości konstrukcyjnych. Np. dom w e w s i Bożenci m i a ł c z ę ś ć p a r t e r o w ą z b u d o w a n ą z k a m i e n i a , podczas gdy p i ę t r o z obszernym n a r o ż n y m czardakiem w y k o n a n e było częściowo z drewna na sumik i łątkę, częściowo zaś'posiadało ściany o konstrukcji ramowej wypełnionej plecionką z glinianą polepą. Trzy znajdujące s i ę na p i ę t r z e pomieszczenia t w o r z y ł y k ą t p r o s t y z izbą za­ o p a t r z o n ą w ognisko p o ś r o d k u . Z izby tej zwanej „ k a s z ­ ta" w i o d ł y d r z w i na lewo do drugiej izby zwanej „soba", n a p r a w o z a ś do k o m o r y z w a n e j „ k i l e r " . W K o p r i w s z t i c y p a r t e r o w y dom zbudowany w l.pol. X V I I I w . posta­ w i o n y b y ł z d r e w n a , c z ę ś c i o w o n a w ę g i e ł , c z ę ś c i o w o na s u m i k i ł ą t k ę . S k ł a d a ł się z sieni zwanej „ p r u s t " i izby z o g n i s k i e m (kaszta) oraz szerokiego p o d c i e n i a s ł u p o w e ­ go, b i e g n ą c e g o w z d ł u ż c a ł e j d ł u g o ś c i ś c i a n y licowej. Z a c z y n a j ą c y się j u ż na p r z e ł o m i e X V I I i X V I I I w . okres p r o s p e r i t y gospodarczej B u ł g a r ó w o s i ą g n ą ł s w ó j p u n k t k u l m i n a c y j n y w 2.poł. w . X I X . W m i a r ę j a k p o ­ stępował w e w n ę t r z n y rozkład p a ń s t w a tureckiego i j a k pogłębiał się ekonomiczny upadek w o b r ę b i e Turcji w ł a ś c i w e j coraz w i ę k s z e znaczenie w ż y c i u gospodarczym kraju grali Bułgarzy,' którzy s w ą produkcją towarową p o k r y w a l i 1/5 h a n d l u z a g r a n i c z n e g o c a ł e g o p a ń s t w a t u ­ r e c k i e g o i jeszcze w i ę k s z ą c z e ś ć h a n d l u w e w n ę t r z n e g o . Z a r o b k i u z y s k i w a n e p r z e z B u ł g a r ó w ze s p r z e d a ż y p r o ­ d u k t ó w z w i e r z ę c y c h , r o l n y c h oraz w y r o b ó w r z e m i e ś l n i ­ czych p r o w a d z i ł y do a k u m u l a c j i z n a c z n y c h k a p i t a ł ó w , k t ó r e z u ż y w a n e b v ł y r ó w n i e ż n a cele b u d o w l a n e . D l a ­ tego t e ż w n i e k t ó r y c h o k o l i c a c h b u d o w n i c t w o l u d o w e r o z w i n ę ł o s i ę wspaniale. J e d n y m z p r z y k ł a d ó w tego roz­ w o j u s ą bogate wsie w Rodopach, k t ó r y c h m i e s z k a ń c y prócz w y p a s u owiec i produkcji t k a n i n w e ł n i a n y c h p r o ­ w a d z o n y c h na o g r o m n ą s k a l ę z a j m o w a l i się również r z e m i o s ł e m b u d o w l a n y m , na czym doskonale zarabiali. Strefą działania tych ludowych budowniczych były roz­ ległe obszary s i ę g a j ą c e na p ó ł n o c po P l o w d i w a na p o ­ łudniu obejmujące całą niemal dzisiejszą Grecję i w y ­ b r z e ż e M a ł e j A z j i , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m K o n ­ stantynopola, gdzie b y ł o t y c h sezonowych, w ę d r o w y c h rzemieślników najwięcej. Jak w y n i k a z m a p y oublikowanej w pracy K o ż u c h a ­ rowa podobnych ośrodków ludowego rzemiosła budowla­ nego b y ł o n a t e r e n i e B u ł g a r i i w i ę c e j . S p o t y k a m y s i ę z n i m i p r z e w a ż n i e w rejonach górskich (np. Riła, S t r a n ża, Stara P ł a n i n a ) . Stawiane przez w i e j s k i c h a r c h i t e k t ó w b u d o w l e czy to w e wsiach (Bożenci. Smolian, K o p r i w ­ sztica, A r b a n a s i i w i n n y c h ) , czy w m i a s t a c h ( P l o w d i w , �Samokow, Gabrowo) b y ł y n i e z w y k l e o k a z a ł e , zdobione w s p a n i a ł ą s n y c e r k ą , k t ó r e j najbogatsze p r z y k ł a d y sta­ n o w i ą d r e w n i a n e stropy, t z w . t a w a n y . Tego r o d z a j u do­ m o s t w a b y ł y o c z y w i ś c i e w ł a s n o ś c i ą l u d z i b o g a t y c h , ale w o m a w i a n y m okresie z a m o ż n o ś ć nawet mieszkańców w s i b y ł a taka, że znalazła ona w y r a z w charakterze zabudowy c a ł y c h osiedli (Smdlian, Rajkowo, Arbanasi i innych). K o ż u c h a r o w daje liczne ilustracje zdobnictwa d o m ó w b u ł g a r s k i c h , ale szerzej n i e z a j m u j e s i ę t y m p r o b l e m e m , i n t e r e s u j ą go p r z e d e w s z y s t k i m z a g a d n i e n i a typologiczne i rozwój d o m u bułgarskiego. P r z y j m u j ą c jako p o d s t a w ę systematyki wzajemne usy­ tuowanie pięciu g ł ó w n y c h części s k ł a d o w y c h d o m u b u ł ­ garskiego, a m i a n o w i c i e i z b y z o g n i s k i e m (kaszta), sieni (prust), k o m o r y (kiler), izby z piecem ogrzewalnym (soba) o r a z w e r a n d y ( c z a r d a k ) , w y r ó ż n i a a u t o r d w a z a ­ sadnicze t y p y . Jeden s t a n o w i dom, k t ó r e g o p l a n r o z w i j a się d o k o ł a czardaka jako p u n k t u centralnego, obejmu­ j ą c y s w y m z a s i ę g i e m p o ł u d n i o w ą część B u ł g a r i i po r z e k ę M a r i c e na p ó ł n o c y , i d r u g i t y p , k t ó r y r o z w i j a się w o k ó ł izby z o g n i s k i e m (kaszta), w y s t ę p u j ą c y na p o z o s t a ł y c h obszarach k r a j u z w y j ą t k i e m okolic g ó r S t r a n ż a . P o ­ dział n a b u d o w n i c t w o części p ó ł n o c n e j i p o ł u d n i o w e j m a r ó w n i e ż swe uzasadnienie jeśli chodzi o zagadnienie u r z ą d z e ń ogniowych. W części p ó ł n o c n e j w o b r ę b i e do­ m u jest jedno t y l k o pomieszczenie p o s i a d a j ą c e ognisko do g o t o w a n i e , p o d c z a s g d y w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j u r z ą ­ dzenia t a k i e z n a j d u j ą się w k a ż d y m w n ę t r z u m i e s z k a l ­ nym. D o m y b u ł g a r s k i e z a r ó w n o w części północnej, jak i p o ł u d n i o w e j s ą w zasadzie s z e r o k o f r o n t o w e . T y p b u ­ downictwa wąskofrontowego z szeregiem wnętrz w amfiladzie, z w e j ś c i e m w węższej ścianie b u d y n k u , w y ­ stępuje w rejonie gór S t r a n ż a i w z d ł u ż w y b r z e ż a Morza Czarnego a ż poza Burgas n a p ó ł n o c y . D a w n i e j p o d o b n y u k ł a d (obok szerokofrontowego) s t o s o w a n y b y ł w c h a ł u ­ pach t y p u ziemiankowego, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w szero­ k i m pasie c i ą g n ą c y m się w z d ł u ż D u n a j u . N a t l e p o d ­ stawowego zróżnicowania wyodrębniło się w 2.poł. X I X w . .szereg o d m i a n l o k a l n y c h , k t ó r e a u t o r o m a w i a w sposób szczegółowy, przedstawiając k a ż d o r a z o w o ich rozwój w postaci bardzo interesujących schematów. Tekst uzupełniają mapy ilustrujące zasięgi w y s t ę p o w a ­ nia p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w i odmian w p a r u przekrojach czasowych. Jak j u ż wspomniano w y ż e j , w d a w n y m budownictwie b u ł g a r s k i m u ż y w a n y b y w a ł budulec drewniany. W y ­ s t ę p o w a ł on przede w s z y s t k i m na terenach g ó r s k i c h , L I S SZANOWNA Przesyłam sują. W zówka T Rss. D O W a m 2 zdjęcia, 1967 pow. Nowy Skupień. Pyzówce, k t ó r e może Was r. b y ł e m na Targ. Poznałem biarza kapliczek S t a n i s ł a w a samej Praca K o ż u c h a r o w a dzięki przejrzystości konstrukcji, zgromadzeniu sporego m a t e r i a ł u faktograficznego, in­ teresującym rekonstrukcjom naświetlającym problemy genetyczne i rozwojowe p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w a r c h i t e k ­ tonicznych m a d u ż ą w a r t o ś ć n a u k o w ą . Jest ona j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h pozycji dla p r z y s z ł y c h prac w dzie­ dzinie b a d a ń nad l u d o w y m b u d o w n i c t w e m w rejonie k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i m . Z pracy tej w y n i k a jednak, że budownictwo Bułgarii wykazuje wiele analogii z budow­ nictwem południowej i południowo-wschodniej Rumunii. Wiąże je z n i m dawne w y s t ę p o w a n i e b u d o w n i c t w a zie­ m i a n k o w e g o po o b u s t r o n a c h D u n a j u , d o m ó w p i ę t r o w y c h z pomieszczeniami gospodarczymi w części parterowej a m i e s z k a l n y m i i c z a r d a k i e m na p i ę t r z e . A n a l o g i e te, k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y rejestr m o ż n a by znacznie rozsze­ rzyć, kańczą się u podnóża Karpat p o ł u d n i o w y c h . B u ­ downictwo Siedmiogrodu w sposób w y r a ź n y odcina się o d tego, co s p o t y k a m y n a t e r e n i e B u ł g a r i i i p o ł u d n i o w e j R u m u n i i . T r u d n o b y ł o b y d o s z u k a ć s i ę p o d o b i e ń s t w a czy bardziej czytelnych z w i ą z k ó w p o m i ę d z y b u d o w n i c t w e m b u ł g a r s k i m a t y m , k t ó r e w y s t ę p u j e na terenach K a r p a t , szczególnie zaś wschodnich i zachodnich. R E D A K C J I REDAKCJO sierpniu wiskiem p o d c z a s -gdy w d o l i n a c h s t o s o w a n y b y ł t z w . p a j a n t , t j . konstrukcja ramowa w y p e ł n i o n a plecionką z chrustu polepionego gliną. Dziś k o n s t r u k c j a p a j a n t o w a panuje już w całej Bułgarii, zaś chałupy budowane z drewna n a w ę g i e ł czy s u m i k i ł ą t k ę n a l e ż ą do b a r d z o r z a d k i c h zabytków. Z b u d o w n i c t w a wiejskiego w y w o d z ą się genetycznie budowle miejskie, których najwspanialsze przykłady stanowią domy bogatych k u p c ó w w starej dzielnicy Plowdiwu. Po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i w z w i ą z k u z k o n i e c z n o ś ­ cią b u d o w y reprezentacyjnych g m a c h ó w dla w ł a d z a d m i ­ n i s t r a c y j n y c h , s z k o l n i c t w a etc. p o j a w i a s i ę w m i a s t a c h bułagarskich architektura typu zachodnioeuropejskiego. Wprawdzie z początkiem X X w. architekci bułgarscy p r ó ­ b o w a l i w s w y c h p r o j e k t a c h n a w i ą z y w a ć do l o k a l n y c h tradycji, jednak nie u d a ł o i m się z a h a m o w a ć naporu kosmopolitycznych w z o r ó w , k t ó r e ostatecznie zadecydo­ w a ł y o obliczu większości miast b u ł g a r s k i c h . Bardziej konserwatywna o k a z a ł a się natomiast w i e ś , k t ó r a m i m o przemian gospodarczych i s p o ł e c z n y c h , j a k i e zaszły po I I wojnie światowej, nawet w s w y m najnowszym, w dużej mierze zmodernizowanym b u d o w n i c t w i e nie z r y w a całkowicie więzów z przeszłością. Kilka przy urlopie we tam zaintere-. m o g ł e m s i ę d o w i e d z i e ć , czy w i n n y c h w s i a c h s ą wsi jego ludowego kapliczek znajduje drodze, jedna przy stacji kobieta, której syn zginął Skupień kapliczki rzeź­ swoje m a l u j e i złoci. F i g u r e k kich się pelii. Żalił się nawet, w kolejo­ również kapliczki. przez­ Szeligę, znanego pod jego Py­ nie rzeźbi. K a p l i c z e k że b y l i u niego i n a m a w i a l i go, a b y r z e ź b i ł ludz­ żadnej jacyś „ r ó ż n e t a k i e pajace", ale jego d w a rodzaje: jeden — „ p o l n e " , stosunkowo m a ł e i proste, równię? w sąsiedniej wsi Sieniawie. Nie a inne przeznaczone do jego wnętrz, można podzielić on m i e j s c u p o d p o c i ą g i e m ) . P o z a t y m r o z p o z n a ł e m 2—3 kapliczki Kapliczki Ce­ z Krakowa na ją przystał. w tym (ufundowała nie sprzedaje w wej to nie precyzyjnie na rzeźbione, 163 �