https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/674da6da53c01638ea02aad6c8d3681a.pdf 36809fb7b6e8189b4bb8f4a08d069fbf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:857 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:788 Title A name given to the resource Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.79-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 WITOLD DYNOWSKI PAŃSTWOWE M U Z E U M ETNOGRAFICZNE W WARSZAWIE Od m o m e n t u , k i e d y z m u z e a l n i c t w e m z a c z ę t o ł ą c z y ć p o j ę c i e reprezen­ t a c j i k u l t u r y narodowej, gromadzenie z b i o r ó w i odpowiedni s p o s ó b i c h eksponowania z y s k a ł y i n n ą , znacznie w y ż s z ą r a n g ę . T o t e ż po w i e l u latach d o r y w c z y c h r o z w i ą z a ń w stosunku do z b i o r ó w etnograficznych groma­ dzonych w Warszawie o t w a r c i e w g r u d n i u 1973 r . o k a z a ł e g o M u z e u m Etnograficznego w c e n t r u m stolicy s p o t k a ł o s i ę z najbardziej ż y w y m zadowoleniem i s a t y s f a k c j ą nie t y l k o u polskich e t n o g r a f ó w i e t n o l o g ó w , ale t a k ż e i u t y c h , k t ó r y m niepisana h i s t o r i a c h ł o p ó w jest bliska i droga. Co w i ę c e j , w y j ę c i e z m a g a z y n ó w i w ł a ś c i w e wyeksponowanie wcale n i e n a j u b o ż s z y c h z b i o r ó w pozaeuropejskich b ę d z i e teraz dla szerokich k r ę g ó w s p o ł e c z e ń s t w a b o d a j ż e najbardziej w ł a ś c i w y m b o d ź c e m f o r m u j ą c y m w y ­ o b r a ź n i ę i b o g a c ą c y m w i e d z ę o drogach r o z w o j u k u l t u r ludzkich, sta­ w i a j ą c w l e k c j i p o g l ą d o w e j najbardziej d o n i o s ł y p r o b l e m w dziejach c y w i l i z a c j i , co c z ł o w i e k a w d z i a ł a n i u i t w ó r c z o ś c i ł ą c z y , a co dzieli. O t w a r c i e w stolicy P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w nowej reprezentacyjnej siedzibie zbiega s i ę z jubileuszem trzydziestolecia naszej odrodzonej p a ń s t w o w o ś c i . W y d a r z e n i e to n i e w ą t p l i w i e zapoczątkuje w k r ę g u ż y c i a etnograficznego n o w y okres. Z a n i m jednak zacznie s i ę on w y p e ł n i a ć n o w y m i w a r t o ś c i a m i , r z e c z ą j a k najbardziej s ł u s z n ą b ę d z i e n a w i ą z a ć m y ś l ą do d r o g i j u ż przebytej, przede w s z y s t k i m do tego p u n k t u — n a z w i j m y go „ z e r o w y m " , k i e d y w 1946 r o k u w w a r u n k a c h k o m p l e t n e j r u i n y i zniszczenia p o d j ę t o p r a c ę n a d wskrzeszeniem M u z e u m Etnograficznego w Warszawie. O d w o ł y w a n i e s i ę do p u n k t u „ z e r o w e g o " ma sens p o d w ó j n y , chodzi przede w s z y s t k i m o to, ż e b y m ó c w e w ł a ś c i w e j skali s p o j r z e ć na w k ł a d pracy i w y s i ł k u w ł o ż o n y c h w c i ą g u trzydziesto­ lecia, ż e b y m ó c o p e r o w a ć k o n t r a s t e m — t a k b y ł o na p o c z ą t k u , a t a k jest dzisiaj. Poza t y m o d w o ł y w a n i e s i ę do p u n k t u „ z e r o w e g o " m a t a k ż e sens d o d a t k o w y . Chodzi o to, ż e b y dla h i s t o r i i etnografii polskiej (przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u n a m ł o d s z ą g e n e r a c j ę ) , w mocniejszych l i n i a c h u t r w a l i ć ogrom w y s i ł k u i pracy w ł o ż o n y c h w o d b u d o w ę i r o z b u d o w ę m u z e a l n i c t w a etnograficznego w Polsce. O c z y w i ś c i e u w z g l ę d n i a j ą c szcze­ g ó l n e t r u d n o ś c i i efekty p r z y odbudowie o ś r o d k a warszawskiego. �80 WITOLD DYNOWSKI Hyc. 1. P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne. Odrestaurowany dawny gmach rzystwa Kredytowego Ziemskiego przy ul. Kredytowej 1 Fot. т. Towa­ Kobus I n i c j a t o r e m o d b u d o w y ( p u n k t zerowy) M u z e u m Etnograficznego w Warszawie b y ł dr Jan Ż o ł n a - M a n u g i e w i c z . Ze s z c z u p ł y m g r o n e m w s p ó ł p r a c o w n i k ó w z a a d o p t o w a ł on zdewastowany X V I I I - w i e c z n y p a ł a c y k B r ü h l a w M ł o c i n a c h do w y j ś c i o w y c h potrzeb s t o ł e c z n e g o m u z e a l n i c t w a . W t y m czasie p l a c ó w k a ta w y s t ę p o w a ł a pod n a z w ą M u z e u m K u l t u r Ludowych. Na p o d k r e ś l e n i e z a s ł u g u j e decyzja p o w z i ę t a na O g ó l n o p o l s k i e j K o n ­ ferencji Etnograficznej z w o ł a n e j przez N a c z e l n ą D y r e k c j ę Muzeów i O c h r o n y Z a b y t k ó w i d o t y c z ą c a k i e r u n k ó w pracy M u z e u m K u l t u r L u ­ d o w y c h . Zgodnie z zaleceniami tej K o n f e r e n c j i m u z e u m warszawskie w p r z y s z ł o ś c i w i n n o się p r z e k s z t a ł c i ć w c e n t r a l n ą p l a c ó w k ę m u z e a l n ą dla całego k r a j u . Z n a t u r y rzeczy b y ł a b y to p l a c ó w k a reprezentacyjna, d z i a ł a l n o ś c i ą s w o j ą o r i e n t u j ą c a muzea regionalne, przede w s z y s t k i m na sposoby przedstawienia c a ł o k s z t a ł t u p r o b l e m a t y k i polskiej k u l t u r y l u ­ dowej. Co w i ę c e j w tej p l a c ó w c e muzealnej, a nie gdzie indziej, w i n n y b y ć zgrupowane etnograficzne zbiory r e p r e z e n t u j ą c e k u l t u r ę l u d o w ą i n n y c h k r a j ó w i k o n t y n e n t ó w . Zgodnie z t y m i z a ł o ż e n i a m i w 1947 r. p o w o ł a n o do ż y c i a w M u z e u m w y o d r ę b n i o n y d z i a ł e t n o g r a f i i pozaeuro- �PAŃSTWOWE MUZEUM 81 ETNOGRAFICZNE pejskiej, gdzie m i a ł y b y ć zgromadzone wszystkie z a b y t k i pozaeuropejskie dotychczas rozproszone po l i c z n y c h muzeach warszawskich i t e r e n o w y c h . D z i ę k i t e m u w n a s t ę p n y c h j u ż latach t r a f i ł y do M u z e u m p r a w i e wszyst­ kie w a r t o ś c i o w e kolekcje z tego zakresu. W a r t o t e ż p o d k r e ś l i ć , że zbiory z zakresu polskiej k u l t u r y l u d o w e j p o c z ą t k o w o b y ł y gromadzone w r a ­ mach jednego d z i a ł u , natomiast w 1954 r. z o s t a ł y one podzielone na zbiory z zakresu k u l t u r y m a t e r i a l n e j oraz zbiory sztuki l u d o w e j . W r a z z p o w i ę k s z a n i e m się z b i o r ó w i p o s t ę p u j ą c ą s p e c j a l i z a c j ą pracy w m u z e u m zbiory s z t u k i w 1958 r. z o s t a ł y podzielone na o d r ę b n e z e s p o ł y : t k a n i n y , stroju, p r z e d m i o t ó w o b r z ę d o w y c h , o z d ó b w n ę t r z a mieszkalnego, m e t a l o ­ plastyki, malarstwa i rzeźby. Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że w r a z z p o w o ł a n i e m na stanowisko d y r e k t o r a M u z e u m prof. Ksawerego Piwockiego (1956) rozpoczyna się w p o w o ­ jennej h i s t o r i i p l a c ó w k i n o w y r o z d z i a ł . W t y m t e ż okresie M u z e u m zmienia n a z w ę na M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j . M o ż e m y p r z y j ą ć , że w o m a w i a n y m okresie z a s z ł y t r z y zasadnicze wydarzenia, k t ó r e znakomicie z b l i ż a ł y n o w ą p l a c ó w k ę m u z e a l n ą do stanu rzeczy, k t ó r y k o n s t a t u j e m y dzisiaj. W t y m czasie b o w i e m uzyskano przez d y r e k c j ę Ryc. 2. Dział folkloru. Ekspozycja wycinanek i pająków Fot. 6 — Etnografia Polska, X I X / 2 L. Trojanowski �82 WITOLD DYNOWSKI o s t a t e c z n ą l o k a l i z a c j ę siedziby muzeum, na k t ó r ą przeznaczono c z ę ś ­ ciowo zniszczony d a w n y gmach T o w a r z y s t w a K r e d y t o w e g o Ziemskiego p r z y u l . K r e d y t o w e j 1. Prace nad o d b u d o w ą i dostosowaniem do potrzeb m u z e a l n i c t w a z a k o ń c z o n o w 1971 r o k u . W y d a r z e n i e m p r z e ł o m o w y m dla powojennej h i s t o r i i M u z e u m b y ł o r ó w n i e ż r o z p o r z ą d z e n i e M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i (1964 г.), na m o c y k t ó r e g o M u z e u m przemianowane z o s t a ł o na P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie i o t r z y m a ł o statut z a k r e ś l a j ą c y podstawowe cele i f o r m y jego d z i a ł a l n o ś c i . Zgodnie ze statutem M u z e u m jest p l a c ó w k ą n a u k o w o - b a d a w c z ą i o ś w i a t o w ą . Ryc. 3. Dział folkloru. Ekspozycja palemek Fot. wielkanocnych L. Trojanowski �PAŃSTWOWE MUZEUM ETNOGRAFICZNE 83 Z a d a n i e m tej p l a c ó w k i jest gromadzenie i u d o s t ę p n i a n i e z b i o r ó w e t n o ­ graficznych i z dziedzin p o k r e w n y c h . P l a c ó w k a w i n n a t e ż p r o w a d z i ć badania naukowe i d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w ą . Obarcza się t e ż p l a c ó w k ę w s p ó ł d z i a ł a n i e m w upowszechnianiu n a u k i z i n s t y t u c j a m i r o z w i j a j ą c y m i p o d o b n ą d z i a ł a l n o ś ć . N o w e zadania stawiane przed M u z e u m w y m a g a ł y dość znacznej reorganizacji dotychczasowej d z i a ł a l n o ś c i p l a c ó w k i . W t y m t e ż r o k u w y o d r ę b n i o n o t r z y podstawowe z e s p o ł y m e r y t o r y c z n e z k u r a ­ t o r a m i , o d p o w i e d z i a l n y m i za t o k pracy. S ą to: Z e s p ó ł e t n o g r a f i i p o l ­ skiej i k r a j ó w o ś c i e n n y c h , Z e s p ó ł l u d ó w pozaeuropejskich oraz Z e s p ó ł d z i a ł ó w d o k u m e n t a c j i i prac o ś w i a t o w y c h . Z e s p ó ł p o l s k i dzieli się n a d z i a ł y : gospodarki podstawowej i r z e m i o s ł , t k a n i n i s t r o j ó w , f o l k l o r u oraz d z i a ł s z t u k i p o w o ł a n y w 1972 r. w w y n i k u scalenia d a w n i e j samo­ d z i e l n y c h d z i a ł ó w : m a l a r s t w a , g r a f i k i i w y c i n a n e k oraz r z e ź b y l u d o w e j . Z e s p ó ł e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej d z i a ł a ł i d z i a ł a jako grupa specja­ l i s t ó w — bez w e w n ę t r z n e g o p o d z i a ł u na k i e r u n k i p r o b l e m o w e i tema­ tyczne. O c z y w i ś c i e w m i a r ę p o w i ę k s z a n i a się z b i o r ó w i w y ż s z e j specja­ l i z a c j i m e r y t o r y c z n e j p r a c o w n i k ó w m u z e a l n y c h sprawa w y o d r ę b n i e n i a p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł ó w b ę d z i e bardziej d o j r z a ł a do r o z w i ą z a n i a . W zes­ pole t r z e c i m w y o d r ę b n i o n o przede w s z y s t k i m n a s t ę p u j ą c e d z i a ł y : a r c h i ­ w u m , b i b l i o t e k a , w y d a w n i c t w a i d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a . Jest r z e c z ą z r o z u m i a ł ą , że f u n k c j o n u j ą c obecnie w znacznie korzystniejszych w a r u n ­ k a c h l o k a l o w y c h P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne b ę d z i e m o g ł o z w r ó ­ cić b a c z n i e j s z ą n i ż dotychczas u w a g ę na w y p r a c o w a n i e w ł a s n e g o m o ­ d e l u — p l a c ó w k i centralnej, j a k i odpowiedniej koncepcji d z i a ł a n i a n i e t y l k o na u ż y t e k w ł a s n y , lecz i dla sieci m u z e ó w t e r e n o w y c h . W s z y s t k o wskazuje na to, że w c e n t r u m u w a g i D y r e k c j i znajdzie się s z c z e g ó ł o w e o p r a c o w y w a n i e z b i o r ó w z a r ó w n o dla a k c j i w y s t a w i e n n i c z e j , j a k i d l a c e l ó w naukowo-badawczych (eksponat muzealny j a k o źródło). Liczba z b i o r ó w wzrasta bardzo szybko; w 1973 r. p r z e k r o c z y ł a 50 000 ekspo­ n a t ó w . Z liczby tej ponad 12 000 e k s p o n a t ó w p r z y p a d a ł a na d z i a ł t k a n i n i s t r o j ó w , ponad 7 000 na D z i a ł gospodarki i r z e m i o s ł ponad 3 000 na D z i a ł f o l k l o r u oraz ponad 10 000 na D z i a ł sztuki l u d o w e j . Ł ą c z n i e zbiory z zakresu e t n o g r a f i i P o l s k i o b e j m o w a ł y w 1973 r . ponad 35 000 ekspo­ n a t ó w z a ś z b i o r y pozaeuropejskie l i c z y ł y sobie ponad 15 000 egzem­ plarzy. W k r ę g u e t n o g r a f i i polskiej mocno u t r w a l i ł się zwyczaj dzielenia w y t w o r ó w k u l t u r y na w y t w o r y k u l t u r y m a t e r i a l n e j duchowej i s p o ł e c z ­ n e j . P o m i m o l i c z n y c h d y s k u s j i teoretycznych p r o w a d z o n y c h ostatnio, zwłaszcza w związku z podjęciem wydzielonych studiów historii k u l ­ t u r y materialnej i kreowaniem I n s t y t u t u Historii K u l t u r y Materialnej, p o d z i a ł t e n u t r z y m a ł się i nic nie wskazuje na to, ż e b y w tej k o n w e n c j i ( i t y l k o k o n w e n c j i ) m i a ł y zajść z m i a n y bardziej zasadnicze. S ł u s z n y t e ż �84 WITOLD DYNOWSKI w y d a j e się p o g l ą d , że w badaniach nad c a ł o k s z t a ł t e m k u l t u r y p o w i n n o s i ę b e z w a r u n k o w o r o z p o c z y n a ć od z g ł ę b i e n i a k u l t u r y m a t e r i a l n e j . K u l ­ t u r a materialna obejmuje j e d n a k niezmiernie w i e l k ą ilość bardzo r ó ż n o ­ r o d n y c h p r z e j a w ó w l u d z k i e j w y t w ó r c z o ś c i , t o t e ż dla zorientowania się w t y m , co ona zawiera, n i e z b ę d n e jest w y r ó ż n i e n i e w niej osobnych d z i a ł ó w . M o ż n a s t w i e r d z i ć , że w z a l e ż n o ś c i od tego, j a k dalece b y ł y zaawansowane studia h i s t o r i i k u l t u r y m a t e r i a l n e j , p o d z i a ł i n t e r e s u j ą c e g o nas z e s p o ł u k u l t u r y b y ł m n i e j l u b bardziej p r z e j r z y s t y i z a d o w a l a j ą c y . P ó ł w i e k u t e m u K a z i m i e r z M o s z y ń s k i p i s a ł , że w pracach nad e t n o g r a f i ą E u r o p y (w t y m t a k ż e w pracach p o ś w i ę c o n y c h e t n o g r a f i i Polski) ,,do niedawna u p r z y w i l e j o w a n e stanowisko" z a j m o w a ł y odzież i b u d o w n i c t w o , i n n e z a ś d z i a ł y przedstawiano w f o r m i e z a c z ą t k o w e j l u b t e ż p o m i j a n o z u p e ł n i e . P i e r w s z ą p r ó b ę systematycznego u k ł a d u spojrzenia o b e j m u j ą ­ cego c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y materialnej d a ł K . M o s z y ń s k i w c z a s o p i ś m i e „ L u d " w 1924 r. W zasadzie ten sam u k ł a d z m a ł y m i m o d y f i k a c j a m i z a c h o w a ł K . M o s z y ń s k i w k a p i t a l n y m dziele Kultura ludowa Słowian, cz. I : Kultura materiálna. W y r ó ż n i a on w k u l t u r z e materialnej n a s t ę p u ­ j ą c e w i e l k i e d z i a ł y : 1) zdobywanie ż y w n o ś c i i n i e k t ó r y c h s u r o w c ó w (zbie- Ryc. 4. Dział sztuki ludowej. Ekspozycja rzeźby figuralnej Fot. S. Sowilski �PAŃSTWOWE MUZEUM 85 ETNOGRAFICZNE ractwo, ł o w i e c t w o , r y b o ł ó w s t w o , hodowla z w i e r z ą t , u p r a w a r o ś l i n ) ; 2) p r z e c h o w y w a n i e ż y w n o ś c i i s u r o w c ó w ; 3) p r z y g o t o w y w a n i e p o k a r ­ m ó w , zaopatrywanie się w w o d ę , niecenie i sposoby u ż y w a n i a ognia, s p o r z ą d z a n i e p o t r a w i n a p o j ó w ; 4) o b r ó b k a s u r o w c ó w r o ś l i n n y c h n p . drewna, w ł ó k n a , o b r ó b k a s u r o w c ó w z w i e r z ę c y c h , np. s k ó r y , kości, o b r ó b ­ k a s u r o w c ó w m i n e r a l n y c h n p . g l i n y , k r u s z c ó w ; 5) zabiegi o b e z p i e c z e ń ­ stwo i w y g o d ę ( s p o r z ą d z a n i e i u ż y t k o w a n i e b r o n i , o d z i e ż y , b u d o w l i i s p r z ę t ó w , zabiegi o czystość); 6) transport i k o m u n i k a c j a ( r u c h l ą d o w y i w o d n y , rodzaje lokomocji, pomocnicze ś r o d k i l o k o m o c j i i transportu). U k ł a d w y p r a c o w a n y przez K . M o s z y ń s k i e g o s t a ł się u k ł a d e m k l a ­ sycznym. W o k r e ś l o n y m sensie o b o w i ą z y w a ł on polskich e t n o g r a f ó w p r z y poruszaniu t e m a t ó w odpowiednich (stał się w p e w n y m sensie m a n i e r ą n a u k o w ą — s z k o ł ą p o l s k ą w etnografii). Jasne jest, ż e p o r z ą d e k d o t y c z ą c y zasad k l a s y f i k a c j i w y t w o r ó w l u ­ dowej k u l t u r y m a t e r i a l n e j ustalony w p o l s k i m p i ś m i e n n i c t w i e etno­ g r a f i c z n y m r ó w n i e mocno o b o w i ą z y w a ł t a k ż e w y s t a w i e n n i c t w o muzealne. T o t e ż m o ż n a p r z y j ą ć , że w okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a r ó w n o muzea T Ryc. 5. Wystawa „Tkactwo i strój" Fot. s. Sowilski: �86 WITOLD DYNOWSKI centralne, j a k i regionalne h o ł d o w a ł y t y m s a m y m zasadom które ustalił Kazimierz M o s z y ń s k i . klasyfikacji, 1 W p u n k c i e z e r o w y m o d r a d z a j ą c e g o się etnograficznego m u z e a l n i c t w a w stolicy nie r e j e s t r u j e m y w y m i e r n y c h tendencji z m i a n y zasad p r z e d ­ w o j e n n y c h . P o l i t y k a gromadzenia i ekspozycji z b i o r ó w w okresie po­ c z ą t k o w y m (Muzeum K u l t u r Ludowych w Młocinach) całkowicie b y ł a u z a l e ż n i o n a i p o d p o r z ą d k o w a n a bardzo s k r o m n y m w a r u n k o m l o k a l o ­ w y m i m a ł y m dotacjom na zakup e k s p o n a t ó w . T o t e ż o t y m okresie m o ż n a p o w i e d z i e ć , że c h a r a k t e r y z o w a ł o j ą raczej zaspokajanie c e l ó w d o r y w c z y c h w y s t a w i e n n i c t w a i poszukiwanie r o z s ą d n e g o w y j ś c i a w sy­ tuacjach k ł o p o t l i w y c h a n i ż e l i konsekwentna p o l i t y k a d ł u g o f a l o w a . I n a ­ czej trzeba b ę d z i e s p o j r z e ć na d z i a ł a l n o ś ć M u z e u m od m o m e n t u , k i e d y k i e r o w n i c t w o tej p l a c ó w k i p r z e j ą ł prof. K s a w e r y P i w o c k i , w y b i t n y ba­ dacz l u d o w e j d z i a ł a l n o ś c i a r t y s t y c z n e j . K i e r u n e k r o z w o j o w y nowej p l a ­ c ó w k i zaznaczony z o s t a ł j u ż w samej nazwie: M u z e u m K u l t u r y i Sztuki" L u d o w e j . D o d a j m y , że poszerzony p r o f i l m u z e a l n i c t w a etnograficznego w Warszawie, a raczej p o d k r e ś l e n i e r ó w n o r z ę d n o ś c i z b i o r ó w s z t u k i l u ­ d o w e j w k o l e k c j a c h etnograficznych, zbiega się z przekazaniem M u z e u m 12 000 z a b y t k ó w s z t u k i przez D e p a r t a m e n t P l a s t y k i M i n i s t e r s t w a K u l ­ t u r y i Sztuki. Znamiona r ó w n o r z ę d n o ś c i k u l t u r y i s z t u k i w ekspozycji muzealnej m o ż e m y z a o b s e r w o w a ć t a k ż e i w dzisiejszym M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n y m . W dziale p o ś w i ę c o n y m ekspozycji w n ę t r z a c h a ł u p y c h ł o p ­ skiej obok w y t w o r ó w starszych — n a z w i j m y je s p r z ę t a m i l u d o w y m i — o g l ą d a m y t a k ż e m e b l a r s t w o ludowe: b a r w n e skrzynie, kredensy i szafy, n a j c z ę ś c i e j w y k o n y w a n e przez p r o w i n c j o n a l n y c h r z e m i e ś l n i k ó w zaspo­ k a j a j ą c y c h r o z b u d o w u j ą c e się potrzeby c h ł o p s k i e . Ten t y p w y t w o r ó w w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j zyskuje p e ł n e o b y w a t e l s t w o p r z e w a ż n i e pod koniec u b i e g ł e g o stulecia. T o samo m o ż e m y o b s e r w o w a ć w w y s t a w i e „ T k a c t w o i strój". S ł u s z n i e p o d k r e ś l a się, ż e „ w i e l k a r o z m a i t o ś ć c z y n n i k ó w m a j ą c y c h w p ł y w na ostateczny w y r a z p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h nie d y s k w a l i f i ­ k u j e go j a k b w y t w o r u polskiej k u l t u r y l u d o w e j " . W r ę c z przeciwnie, p o m i m o stopienia się w s t r o j u c h ł o p s k i m z drugiej p o ł o w y u b i e g ł e g o stulecia e l e m e n t ó w najrozmaitszej p r o w e n i e n c j i ( m i ę ­ dzy i n n y m i u w z g l ę d n i ć n a l e ż y silne w p ł y w y s p o s o b ó w noszenia się t z w . w a r s t w w y ż s z y c h — szlachty i m i e s z c z a ń s t w a , j a k r ó w n i e ż u m u n d u r o ­ w a n i a wojska) b y ł on m o c n y m akcentem w y r ó ż n i a j ą c y m c h ł o p ó w . Co w i ę c e j , p o m i m o r o z w i ą z a ń z b l i ż o n y c h l u b podobnych, s t r ó j c h ł o p s k i z tego okresu w y s t ę p o w a ł na ziemiach P o l s k i w bardzo d u ż y m z r ó ż n i c o 2 1 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. I, cz. I, Kraków 1924. K . P i e t k i e w i c z , Wystawa „Tkactwo г Strój", [w:] Państwowe Muzeum Etnograficzne, Historia, Zbiory, Ekspozycje, Warszawa 1973, s. 62. 2 �PAŃSTWOWE MUZEUM 87 ETNOGRAFICZNE Ryc. 6. Zbiory z Afryki Fot. L. Trojanowski w a n i u . Jeszcze m n i e j w i ę c e j 80 lat t e m u m o ż n a b y ł o d o l i c z y ć się k i l k a ­ d z i e s i ą t odmian regionalnych. W zbiorach M u z e u m Etnograficznego r e j e s t r u j e m y b o g a t ą i c h k o l e k c j ę , rodzi się w z w i ą z k u z t y m pytanie, w j a k i s p o s ó b n a l e ż a ł o b y j e najkorzystniej w y e k s p o n o w a ć . P e ł n y efekt mocniejszego p o w i ą z a n i a z a b y t k ó w i w y t w o r ó w s z t u k i ludowej z całokształtem k u l t u r y chłopskiej rejestrujemy w wystawach „ P o l s k i e o b r z ę d y doroczne", „ Z d o b n i c t w o chaty w i e j s k i e j " i przede w s z y s t k i m w „ G a l e r i i S z t u k i L u d o w e j " . W tej ostatniej zgromadzone zostały zabytki rzeźby ludowej, malarstwa i drzeworytu. W okolicznościo­ w y m w y d a w n i c t w i e M u z e u m Etnograficznego p o d k r e ś l a się szczególnie mocno bogactwo zbioru r z e ź b . D z i a ł ten zdaniem prof. J. Grabowskiego jest „ c h y b a najbogatszy co n a j m n i e j w Polsce", przekracza on b o w i e m 1300 f i g u r — m o ż n a p o w i e d z i e ć — bez m a ł a , p r a w i e k o m p l e t . Z b i ó r ten m o ż e o b s ł u g i w a ć nie t y l k o najbardziej p o m y s ł o w e w y s t a w y , lecz r ó w ­ n i e ż z p e ł n y m powodzeniem w i n i e n s ł u ż y ć do s t u d i ó w t a k i c h zjawisk a r t y s t y c z n y c h , j a k i m jest r z e ź b a l u d o w a . 3 3 J. G r a b o w s k i , op. cit., s. 60. �88 WITOLD DYNOWSKI Na z a k o ń c z e n i e k r ó t k i e g o p r z e g l ą d u i c h a r a k t e r y s t y k i z b i o r ó w i eks­ pozycji P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego n a l e ż a ł o b y jeszcze n a ­ w i ą z a ć do k o l e k c j i pozaeuropejskich, m ó w i ą c ściślej do z b i o r ó w z A f r y k i , P o l i n e z j i i A m e r y k i oraz z A z j i P o ł u d n i o w o - W s c h o d n i e j , j a k r ó w n i e ż z A u s t r a l i i i Oceanii. N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że z a l ą ż k i etnograficznych zbio­ r ó w pozaeuropejskich s i ę g a j ą „ p u n k t u zerowego". Gromadzono je z o k r e ś ­ l o n ą k o n c e p c j ą i planowo ( M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h ) , r ó w n o l e g l e do z b i o r ó w polskich. Trzeba t a k ż e z a r e j e s t r o w a ć odmienne sytuacje, j a k i e m i a ł y miejsce i z a c h o d z ą nadal w sposobach k o m p l e t o w a n i a etnograficz­ n y c h z b i o r ó w pozaeuropejskich. O ile w okresie przed p i e r w s z ą w o j n ą ś w i a t o w ą i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m z b i o r y pozaeuropejskie powsta­ w a ł y w w y n i k u d a r o w i z n i z a p i s ó w c a ł y c h k o l e k c j i gromadzonych amatorsko przez d ł u g i e okresy ż y w o t a P o l a k ó w na dalekiej o b c z y ź n i e np. Ignacy Belakowicz — K a m b o d ż a , Laos i A n n a m , L e o p o l d J a n i k o w ­ s k i — K a m e r u n , B r o n i s ł a w P i ł s u d s k i — kolekcje j a k u c k i e i gilackie, to obecnie k o m p l e t u j e się je w zasadzie z o k r e ś l o n y m planem. N i e jest w i ę c d z i e ł e m p r z y p a d k u , ż e obecnie w P a ń s t w o w y m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n y m z b i o r y z A f r y k i zasacharyjskiej s t a n o w i ą n a j l i c z n i e j s z ą i n a j ­ c e n n i e j s z ą k o l e k c j ę e t n o g r a f i c z n ą . Zainteresowanie b o w i e m w Polsce e t n o g r a f i ą A f r y k i z n a l a z ł o się c a ł k o w i c i e „ n a l i n i i " z p o w o j e n n y m procesem dekolonizacji A f r y k i i t w o r z e n i e m s i ę n i e z a l e ż n y c h p a ń s t w a f r y k a ń s k i c h . W k o n k r e t n y m p r z y p a d k u z b i e g ł o się to z w y p r a w a m i p o d r ó ż n i c z y m i dr W a c ł a w a Korabiewicza, k t ó r y ściśle w s p ó ł p r a c o w a ł z p o w o j e n n y m m u z e a l n i c t w e m etnograficznym. W p e w n y m sensie obraz d z i a ł a l n o ś c i zaplanowanej w y s t ę p u j e t a k ż e w k o l e k c j i m e k s y k a ń s k i e j . K o l e k c j a m e k s y k a ń s k a pochodzi b o w i e m c z ę ś c i o w o z b a d a ń t e r e n o w y c h prof. M . F r a n k o w s k i e j , c z ę ś c i o w o z w y m i a n y m i ę d z y m u z e u m warszaw­ s k i m i Museo de las C u l t u r a s w m i e ś c i e M e k s y k u . 4 5 W 4 zasadzie d z i a ł a l n o ś ć centralnych p l a c ó w e k muzealnych związana Wszystkie dane dotyczące struktury organizacyjnej P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego, jak również wiadomości o zbiorach i ich liczebności zaczerpnięte zostały z okolicznościowego wydawnictwa Państwowe Muzeum Etnograficzne, Hi­ storia, Zbiory, Ekspozycje opublikowanego z okazji otwarcia nowej placówki. To samo dotyczy wiadomości o działalności Muzeum Etnograficznego w Warszawie w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i przed pierwszą wojną światową. O historii Muzeum Etnograficznego w Warszawie i o działalności tej placówki w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym pisali: prof, dr E . Frankowski i doc. T. Dziekoński. W pewnym sensie odzwierciedleniem zainteresowań powojennym procesem afrykańskim była wystawa zorganizowana w Warszawie pod hasłem „Afryka nie­ znana a bliska". Brali w niej udział pracownicy naukowi Uniwersytetu Warszaw­ skiego, wykorzystując zbiory Muzeum. W wystawie tej zaangażowane było także U N E S C O . Recenzja o tej wystawie zamieszczona była w „Etnografii Polskiej", t. X I I I . 5 �PAŃSTWOWE MUZEUM ETNOGRAFICZNE 89 jest mocno z g e n e r a l n ą l i n i ą p a ń s t w o w e j p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . W y r a ż a się to nie t y l k o w dziedzinie k o m p l e t o w a n i a z b i o r ó w (dotyczy to przede w s z y s t k i m z a k u p ó w znaczniejszych), lecz t a k ż e i w p r o g r a m o w a n i u o d ­ powiednich wystaw. W działalności wystawienniczej P a ń s t w o w e g o M u ­ zeum Etnograficznego, j a k i w p l a c ó w k a c h , z k t ó r y c h ono w y r o s ł o ( M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h , M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j ) , obok w y s t a w s t a ł y c h r e j e s t r u j e m y t a k ż e w y s t a w y specjalne — o k o l i c z n o ś c i o w e czy t e ż o w y b r a n e j tematyce. Ten t y p w y s t a w M u z e u m Etnograficzne w Warszawie o r g a n i z o w a ł o j u ż od lat, z a r ó w n o w k r a j u , j a k i za g r a ­ n i c ą . W s p o m n i j m y t u , że j u ż w 1949 r . b y ł a zorganizowana w y s t a w a pierwsza, p o ś w i ę c o n a sztuce A f r y k i i Oceanii. W l a t a c h n a s t ę p n y c h ze z b i o r ó w s t a ł y c h u d o s t ę p n i o n o szerszemu o g ó ł o w i w y s t a w y specjalne pod h a s ł e m „ P o l s k i s t r ó j l u d o w y " , p r e z e n t u j ą c y około 100 z e s t a w ó w , oraz „ W i e j s k i e w n ę t r z a mieszkalne". W z w i ą z k u z o g ł o s z e n i e m r o k u 1962 R o k i e m Z i e m i Mazowieckiej P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne zorga­ n i z o w a ł o w latach Z a c h ę t y w y s t a w ę pod n a z w ą „ K u l t u r a artystyczna w s i mazowieckiej". Jej zadaniem b y ł o pokazanie, j a k i m mianowicie prze­ m i a n o m u l e g ł a l u d o w a t w ó r c z o ś ć artystyczna na Mazowszu na p r z e ł o m i e u b i e g ł e g o i b i e ż ą c e g o stulecia. Rok 1963 s t a n ą ł pod z n a k i e m j u b i l e u s z u 75-lecia warszawskiego M u z e u m Etnograficznego. P o d k r e ś l a j ą c w a g ę tego jubileuszu przygotowano d u ż ą w y s t a w ę r e t r o s p e k t y w n ą , p r z e d s t a w i a j ą c ą dzieje M u z e u m i jego p o w o j e n n y dorobek. S z c z e g ó l n i e c h o d z i ł o w tej w y s t a w i e o pokazanie bogactwa z b i o r ó w i i c h w a r t o ś c i dla b a d a ń n a u ­ k o w y c h — jako d o k u m e n t u m i n i o n e j p r z e s z ł o ś c i . O s o b n ą k a r t ę w dzia­ ł a l n o ś c i M u z e u m Etnograficznego s t a n o w i w s p ó ł p r a c a z i n n y m i m u z e a m i etnograficznymi i organizacjami s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y m i . W 1964 r. P a ń ­ s t w o w e M u z e u m Etnograficzne u r z ą d z i ł o w M u z e u m Mazowieckim w P ł o c k u w y s t a w ę p o ś w i ę c o n ą muzyce i t a ń c o w i A f r y k i . W ramach w s p ó ł p r a c y z i n s t y t u c j a m i p o l i t y c z n y m i z okazji K o n g r e s u Zjednoczo­ nego S t r o n n i c t w a L u d o w e g o w 1964 r. zorganizowano t a k ż e w salach F i l h a r m o n i i N a r o d o w e j w Warszawie o k o l i c z n o ś c i o w ą w y s t a w ę pod naz­ w ą „ S z t u k a l u d o w a i j e j w p ł y w na k u l t u r ę n a r o d o w ą " . N i e m a l co r o k u , a n a w e t c z ę ś c i e j , r e j e s t r u j e m y p r z e j a w y s z c z e g ó l n e j a k t y w n o ś c i M u z e u m Etnograficznego w Warszawie w postaci o r g a n i ­ zowania w y s t a w specjalnych. Rejestr t y c h w y s t a w jest p o k a ź n y i w y ­ soce urozmaicony. T o t e ż w k r ó t k i m a r t y k u l e p i s a n y m z okazji o t w a r c i a nowej, reprezentacyjnej siedziby s t o ł e c z n e j p l a c ó w k i muzealnej nie spo­ sób jest w y m i e n i ć n a w e t g ł ó w n i e j s z e i m p r e z y zorganizowane w m i n i o ­ n y m t r z y d z i e s t o l e c i u . Jedno nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że obok t r o s k i 6 6 O wystawach specjalnych i o pracy oświatowej P a ń s t w o w e g o Muzeum Etno­ graficznego dokładniej informuje wyd. Państwowe Muzeum Etnograficzne w War­ szawie, Historia, Zbiory, Ekspozycje, Warszawa 1973. �30 WITOLD DYNOWSKI 0 w y s t a w y s t a ł e , w y s t a w y specjalne są s z c z e g ó l n y m w y r a z e m p r ę ż n o ś c i 1 d u ż e j a m b i c j i z e s p o ł u p r a c o w n i k ó w M u z e u m . Co w i ę c e j , w i d z ą c rzecz z p e r s p e k t y w y minionego trzydziestolecia i z pozycji kilkakrotnych z m i a n w k i e r o w n i c t w i e M u z e u m n a l e ż y t a k ż e s t w i e r d z i ć , że organizo­ w a n i e w y s t a w specjalnych b y ł o jak najbardziej s ł u s z n ą k o n c e p c j ą i n a j ­ bardziej w ł a ś c i w y m sposobem p r z y p o m i n a n i a o potrzebach m u z e a l n i c t w a etnograficznego w stolicy i o r o l i , j a k ą w i n n y o d e g r a ć z b i o r y etnogra­ ficzne w muzealnej p r o b l e m a t y c e p o l i t y k i k u l t u r a l n e j — stapiania się p r z e s z ł o ś c i ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . �