https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58aaad1f1eed37dba63d68a4d289e153.pdf 4c85605a53e8c70f4e8ddb80b875e878 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:850 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:782 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.197-221 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 CZESŁAW ROBOTYCKI C Y W I L I Z A C J A WSPÓŁCZESNA A SPOŁECZNOŚCI PLEMIENNE W n u m e r z e c z w a r t y m z 1973 r. c z a s o p i s m a „Current A n t h r o p o l o g y " , w jego stałej r u b r y c e k o m e n t a r z y i r e c e n z j i odbyła się c i e k a w a d y s k u s j a o książce A n d r e a e a L o m m e l a Fortschritt ins Nichts (Postęp do nikąd)К W formie, z której często k o r z y s t a r e d a k c j a C A p r z e d s t a w i o n o c y k l r e c e n z j i autorów pochodzących z różnych ośrodków e t n o l o g i c z n y c h w świecie ( E u r o p a , A z j a , A m e r y k a , A u s t r a l i a ) . Treść i poglądy z a w a r t e w p r a c y L o m m e l a dotyczące, ogólnie mówiąc, s y t u a c j i współczesnych społeczności p l e m i e n n y c h w k o n t a k c i e z cywilizacją wzbudziły — w s w o i m c z a s i e — duże z a i n t e r e s o w a n i e , a j e j k o m e n t a t o r z y w C A z a p r e z e n t o w a l i p o s t a w y o d pełnej a p r o b a t y d o potępienia. M a m nadzieję, że p o p r z e z s k o m e n t o w a n i e tła t a k i c h p o s t a w wskażę n a sferę p r o b l e m a t y k i , j a k a p o w i n n a , m o i m z d a n i e m , towarzyszyć rozważaniom etnologów. M a m n a myśli p e w i e n t y p r e f l e k s j i filozoficznej, j a k i można by uprawiać w y k o r z y ­ stując osiągnięcia etnologii, umożliwiając t y m s a m y m pełniejsze włączenie się do d y s k u s j i toczących się współcześnie n a g r u n c i e antropologii filozoficznej, a dotyczą­ cej osobowości człowieka w w a r u n k a c h c y w i l i z a c j i technologicznej. Przyjmuję, że antropologia filozoficzna, m i m o n i e z b y t p r e c y z y j n i e i s z e r o k o zakreślonej p r o b l e m a t y k i , jest najogólniejszą nauką o człowieku . E t n o l o g , z r a c j i p r z e d m i o t u d y s c y p l i n y j a k i osiągnięć t e o r e t y c z n y c h , p o w i n i e n uczestniczyć w w y ­ jaśnianiu c y w i l i z a c y j n y c h niepokojów, j a k też w rozważaniach n a t u r y a k s j o l o g i c z n e j . 2 Myślę, że n i e o d b i e g a m y o d t e m a t u z a p r o p o n o w a n e g o w tytule, a l e n a d a j e m y m u określony w y m i a r . N i e c h o d z i t u o szczegółową i faktograficzną analizę k o n t a k t u c y w i l i z a c j a — społeczności p l e m i e n n e , a l e o pewną ogólniejszą refleksję z tego f a k t u wypływającą. Postęp do nikąd to r e z u l t a t badań t e r e n o w y c h p r z e p r o w a d z o n y c h p r z e z a u t o r a w 1955 r. w północno-zachodniej A u s t r a l i i . Była to jego d r u g a , po s i e d e m n a s t u l a t a c h , w y p r a w a n a t e n s a m t e r e n , p o b a d a n i a c h p r o w a d z o n y c h w 1938 r. p r z e z I n s t y t u t F r o b e n i u s a w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m . W obu w y p r a w a c h c e l e m p r a c t a m p r o w a d z o n y c h było s k o p i o w a n i e malowideł n a s k a l n y c h i p o z n a n i e i c h k o n t e k s t u Fortschritt ins Nichts, by Andreas Lommel, „Current A n t h r o p o l o g y " v o l . 14, no 4, O c t o b e r 1973, s. 455-560. W ś r ó d w i e l u p r a c f i l o z o f i c z n y c h najczęściej s p o t y k a m y tego t y p u definicję antropologii f i l o z o f i c z n e j : „...zajmuje się o n a teoretyczną refleksją n a d człowie­ k i e m , strukturą jego osobowości, m o t y w a m i i m e c h a n i z m a m i jego zachowań, m i e j ­ s c e m w świecie p r z y r o d y i h i s t o r i i , s e n s e m życia...", por. пр. Т. M . J a r o s z e w ­ s k i , Pojęcie praktyki w filozoficznej antropologii, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 8; 1973, s. 8. 1 2 �198 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E mitologicznego. R e z u l t a t e m drugiej było ponadto dokładne p o z n a n i e tubylców a u s t r a l i j s k i c h , a szczególnie wierzeń i w i d o w i s k obrzędowych j a k mówi L o m m e l , wyjątkowe m i e j s c e w i c h k u l t u r z e . życia g r u p y zajmujących, O b s e r w a c j e współczesnych f o r m życia tubylców, i c h s z t u k i i obrzędów, skłoniły a u t o r a do n a p i s a n i a książki, w której n a k a n w i e o p i s u k u l t u r y g r u p y s n u j e n a poły filozoficzne rozważania o d e s t r u k t y w n y m w p ł y w i e c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j n a s t r u k ­ turę psychiczną człowieka, ukształtowaną w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j . "W k i l k u krótkich t e z a c h poglądy L o m m e l a można streścić następująco: 1. W życiu g r u p y p i e r w o t n e j s z t u k a i obrzęd zajmują m i e j s c e w y j ą t k o w e i t a k istotne d l a j e j i n t e g r a c j i , a także u t r z y m a n i a r ó w n o w a g i p s y c h i c z n e j j e d n o s t k i , j a k i e są niemożliwe w e współczesnym świecie. 2. B a d a n e p r z e z L o m m e l a obrzędy są t y p o w e d l a a r c h a i c z n y c h społeczności p l e ­ m i e n n y c h , a stany e m o c j o n a l n e towarzyszące twórczości a r t y s t y c z n e j odpowiadają przeżyciom l u d ó w e p o k i l o d o w c o w e j tworzącym r y s u n k i n a s k a l n e w j a s k i n i a c h południowej F r a n c j i . 3. N i e m a n a d z i e i n a to, a b y te s p e c y f i c z n e s t a n y p s y c h i c z n e mogły zachować się n a d a l współcześnie, t j . w epoce c y w i l i z a c j i i technologii. 4. W y n i k a to z destruktywnego w p ł y w u c y w i l i z a c j i n a społeczności plemienne. 5. K o n t a k t , b o w i e m , c y w i l i z a c j a — k u l t u r a p l e m i e n n a , p r o w a d z i do d e g e n e r a c j i i u t r a t y wartości. Z a w z r o s t e d u k a c j i , standardów m a t e r i a l n y c h i d o b r o b y t u płacą k u l t u r y p l e m i e n n e u p a d k i e m t r a d y c y j n e j k u l t u r y i r o z p a d e m życia psychicznego. T a k więc, „postęp" d l a l u d z i „prymitywnych" to k o n i e c w s z y s t k i e g o poza fizyczną egzystencją. 6. K a ż d a c y w i l i z a c j a , oprócz m a t e r i a l n y c h , p o t r z e b u j e także p e w n y c h standardów d u c h o w y c h . W e d ł u g L o m m e l a c y w i l i z a c j a t e c h n i c z n a (zachodnia) n a s t a w i o n a t y l k o n a d o b r a m a t e r i a l n e , t a k i c h standardów d u c h o w y c h n i e w y t w a r z a . T y m c z a s e m p r z y ­ szłość ludzkości zależy od i n t e g r a c j i „mas trzeciego świata" z nowoczesną społecz­ nością industrialną. W y n i k i e m tej k o n i e c z n e j i n t e g r a c j i może być t y l k o p o w s t a n i e m a s y „proletariatu" pozbawionego w a r s t w y przeżyć p s y c h i c z n y c h , w y k o r z e n i o n e g o z t r a d y c j i , pełnego p o c z u c i a niższości, walczącego o p r a w o do dóbr m a t e r i a l n y c h , ale n i e potrafiącego wśród n i c h żyć. 7. Stąd L o m m e l wątpi w ideę postępu, naczelną d l a nowoczesnego świata o d czasów r e w o l u c j i f r a n c u s k i e j , stawiając tezę, że większość r e a l n y c h problemów współczesnego świata n i e d a się rozwiązać. Rozwijać się o n e będą zgodnie z właściwą sobie wewnętrzną logiką, a o p a n o w a n i e i c h leży poza l u d z k i m i możliwościami . 3 Artykuły r e c e n z y j n e , komentujące tezy L o m m e l a , można uporządkować w p e w ­ ne grupy, przyjmując z a k r y t e r i u m z a w a r t e w n i c h s t w i e r d z e n i a . J e d n e podtrzymują p r z e k o n a n i a autora, i n n e są i m p r z e c i w s t a w n e , t r z e c i e w r e s z c i e , n i e podważając zasadności tez, wskazują n a i n n e możliwe aspekty p r o b l e m u podniesionego przez L o m m e l a . W s u m i e p r z e d s t a w i o n e niżej poglądy uznać można z a c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a różnych środowisk etnografów, n a t a k ważki problem, j a k i s t a n o w i niewątpliwie r o z p a d k u l t u r t r a d y c y j n y c h i s t r u k t u r y p s y c h i c z n e j człowieka pod w p ł y w e m c y w i l i ­ z a c j i technologicznej. Zasługą L o m m e l a jest podniesienie podkreślają niektórzy r e c e n z e n c i . tego p r o b l e m u , może zbyt impresyjne, co P r z y r e f e r o w a n i u w s p o m n i a n y c h poglądów p o m i j a m umyślnie te p a r t i e k r y t y k i , które dotyczą metodologicznych potknięć c z y też niektórych szczegółów życia t u b y l ­ ców a u s t r a l i j s k i c h . N i e stanowią o n e głównego p r z e d m i o t u m o i c h rozważań, a p r z y t y m zajęcie s t a n o w i s k a w o b e c n i c h wymagałoby szczegółowej znajomości książki. 3 , , C u r r e n t A n t h r o p o l o g y " , v o l . 14 no 4, October 1973, s. 455. �199 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Racje przeciwstawiane twierdzeniom L o m m e l a podkreślają, że to właśnie tzw. „proletariat" trzeciego świata m a s z a n s e zaproponować światu n o w e ideały (H. J . M . C l a e s e n , H o l a n d i a ) . 4 N a t o m i a s t J . F r i d l (Ohio, U S A ) podkreśla, że w p ł y w ó w „zachodu" n i e d a się odłożyć n a później. J a k o u c z e s t n i c y c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j powinniśmy żałować t y c h p o d n i e s i o n y c h p r z e z L o m m e l a skutków e k s p a n s j i k u l t u r o w e j , a l e j a k o n a u k o w c y antropolodzy jesteśmy zobowiązani zaoferować l u d o m p l e m i e n n y m coś więcej niż n a s z e współczucie . 6 W p r z e k o n a n i u S. F u c h s a ( B o m b a j , I n d i e ) l o s tubylców a u s t r a l i j s k i c h n i e jest s y m p t o m a t y c z n y d l a w s z y s t k i c h społeczności p l e m i e n n y c h świata. J e s t wręcz u n i ­ k a l n y . A u s t r a l i j c z y c y w s w o i m r o z w o j u nigdy n i e w y s z l i p o z a s t a d i u m k u l t u r y z b i e racko-łowieckiej. N a i n n y c h o b s z a r a c h świata społeczności t a k i e istniały obok m n i e j l u b b a r d z i e j rozwiniętych k u l t u r r o l n i c z y c h , które były pośrednim e t a p e m -rozwoju w k i e r u n k u c y w i l i z a c j i . Stąd też proces a s y m i l a c j i przebiegał i n a c z e j . T u b y l c y a u s t r a ­ l i j s c y , p i s z e dalej F u c h s , n i e będąc w s t a n i e opanować środowiska, w y t w o r z y l i świat wierzeń i f a n t a z j i , który dał podstawę i c h k u l t u r o w e g o życia. A l e świat t e n stał się p o w o d e m s t a g n a c j i występującej już p r z e d p r z y b y c i e m Europejczyków. C y w i l i z a c j a n a t o m i a s t d a j e szansę przejścia z e świata urojeń do rzeczywistości . 6 Sprzeczność między mentalnością tradycyjną a nowoczesną, mówi k o l e j n y r e ­ c e n z e n t V . M a c o n i ( G e n u a , Włochy), n i e polega n a nieroaróżnianiu świata snów i wierzeń od rzeczywistości. R z e c z w t y m , że t r a d y c y j n a mentalność społeczności p l e m i e n n y c h r e a l i z u j e się w s p e c y f i c z n e j p o s t a w i e w o b e c Białych. P o l e g a o n a n a lęku i pogardzie, jaką przejawiają do n i c h , p r z y j e d n o c z e s n y m p r z e j m o w a n i u p e w ­ n y c h wartości m a t e r i a l n y c h ' . J . J e l i n e k (Brno, Czechosłowacja) gdzie i n d z i e j u p a t r u j e p r z y c z y n r o z p a d u systemów p l e m i e n n y c h . J e s t o n konsekwencją w y z y s k u i p r z e w a g i e k o n o m i c z n e j , która prowadzi- do rozdziałów społecznych i u t r a t y o w y c h wartości d u c h o w y c h . I s t n i e j e j e d n a k także p o z y t y w n a a l t e r n a t y w a : w t r a k c i e m o d e r n i z a c j i przemysłowej e l e m e n t y t r a d y c j i mogą ulegać przewartościowaniu, przekształcając się w f o l k l o r (np. t a k dzieje się w J a p o n i i , C h i n a c h , r a d z i e c k i e j S y b e r i i ) . 8 W e d ł u g F . R o s e ' a ( B e r l i n , N R D ) p r o b l e m y podnoszone p r z e z L o m m e l a są w y ­ n i k i e m n e o k o l o n i a l n e j i n d u s t r i a l i z a c j i i przeciwstawić i m można j a k o rozwiązanie np. politykę Z S R R w o b e c mniejszości n a r o d o w y c h . 9 P r z y t o c z o n e do tego m i e j s c a głosy mają c h a r a k t e r p o l e m i c z n y w o b e c t e z L o m ­ m e l a . A l e w w i e l u p u n k t a c h a u t o r z y r e c e n z j i zgadzają się z n i m podkreślając, że w y b i e g a o n p o z a g r a n i c e etnologii wprowadzając do niej e l e m e n t y filozoficzne i etyczne. Dotyczą o n e ważnych problemów współczesności, w t y m między i n n y m i , losów małych narodów w w a r u n k a c h c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n e j (V. B . K a b o , L e ­ ningrad) . 10 Postępów c y w i l i z a c j i n i e d a się zatrzymać, a „trzeci świat" n i e c h c e p o w r o t u do b u s z u . Wyłącznie więc m a t e r i a l n y rozwój, p o z b a w i o n y h u m a n i s t y c z n e j ideologii, n i e może wypełnić e m o c j o n a l n e j p u s t k i , j a k a p o w s t a j e po u t r a c i e k u l t u r y . P o d o b n e 4 5 6 7 8 9 10 Tamże, s. 455, 456. Tamże, s. 456. Tamże, s. 456, 457. Tamże, s. 458. Tamże, s. 457. Tamże, s. 459. Tamże, s. 457, 458. �200 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E zresztą p r o b l e m y obserwować można w kręgu s a m e j c y w i l i z a c j i ( z a n i e c z y s z c z e n i e środowiska, możliwość w o j n y biologicznej). "W niej też n i e narodził się żaden s y s t e m filozoficzny zasługujący n a m i a n o „weltanschaung", j a k piszą T . G . H . S t r e l h o w i S. F u c h s . 1 1 J a n J e l i n e k podkreśla natomiast, że współcześnie istniejąca k u l t u r a tubylców a u s t r a l i j s k i c h i l u s t r u j e szczególnie wyraźnie w s z y s t k i e k o n s e k w e n c j e kontaktów z cywilizacją. S t o i o n a n a j e d n y m z krańców całej g a m y k u l t u r z r o d z o n y c h i , do­ d a j m y od siebie, z n i s z c z o n y c h p r z e z dwudziestowieczną technikę . 12 R e c e n z e n c i p r a c y L o m m e l a n i e o g r a n i c z y l i się wyłącznie do p o l e m i k c z y p o d ­ t r z y m a n i a t e z autora. R e c e n z j e zawierają także s z e r e g interesujących przemyśleń dotyczących c h a r a k t e r u c y w i l i z a c j i i r o l i etnologii, jaką p o w i n n a o n a spełniać w kształtowaniu l u d z k i c h przekonań. H . J . M . C l a e s e n w s k a z u j e , że p o c z u c i e zmę­ c z e n i a i n i e p o k o j u w z r a s t a w naszej c y w i l i z a c j i . R u c h y „dzieci k w i a t ó w " , życie w k o m u n a c h , można interpretować j a k o w a l k ę o n o w e i d e a ł y . S . F u c h s odnosi wrażenie, że L o m m e l o d c z u w a wręcz masochistyczną satysfakcję obwiniając c y w i ­ lizację zachodnią o ruinę życia a u s t r a l i j s k i c h tubylców . T . G . S t r e l h o w w s k a z u j e z k o l e i n a potrzebę umiejętności emocjonalnego przeżycia i n n e j k u l t u r y , s u p o n u j e , że ludność k o l o r o w a mogłaby rozwinąć t e z e s w o i c h t r a d y c y j n y c h ideałów, które w e współczesnych w a r u n k a c h n i e straciły n a wartości, a poprowadziłyby cywilizację p o z a p u n k t oznaczający, j a k w i e l u się tego o b a w i a , k o n i e c j e j drogi ¥. 13 u W p r z e k o n a n i u V . B . K a b o postęp j e s t z w y k l e m i e r z o n y w k a t e g o r i a c h m a ­ t e r i a l n y c h , a t y m c z a s e m p o s i a d a o n n i e m n i e j ważny w y m i a r społeczny i d u c h o w y . S t a r e wartości zastępowane są n o w y m i n i e t y l k o wśród ludów „zacofanych", a l e w całym współczesnym świecie. W y n i k zaś kontaktów z cywilizacją może być o d ­ m i e n n y od w s k a z a n e g o p r z e z L o m m e l a . 16 Z a formę wstępnego uogólnienia p r z e d s t a w i o n y c h wyżej poglądów służyć mogą s t w i e r d z e n i a z a w a r t e w r e c e n z j i R . W a g n e r a ( E v a n s t o n , I l l i n . U S A ) . U w a ż a o n , że antropologia oddziałuje n a świadomość społeczną wyjaśniając w sposób r a c j o n a l n y „odmienne s t y l e życia". Różnorodność kulturową tłumaczy w o b i e k t y w n y c h n a u k o ­ w y c h k a t e g o r i a c h społecznie z d e t e r m i n o w a n y c h procesów i f u n k c j i . W społecznej p e r c e p c j i n i e p o d s u w a t y m s a m y m problemów budzących r e f l e k s j e i przemyślenia n a t u r y etycznej. A n t r o p o l o g i a jest nauką, a n i e j e s t mądrością w s e n s i e f i l o z o f i c z n y m . P o t r z e b n a j e s t j e j w i ę c s z e r s z a p e r s p e k t y w a pozwalająca dostrzec wartość człowieka jako takiego . 17 T e różnorodne, z r e f e r o w a n e wyżej poglądy posiadają s p e c y f i c z n y nastrój, w y ­ wołany już samą problematyką książki L o m m e l a , o d którego większość komentują­ c y c h n i e c h c e a l b o n i e potrafi się uwolnić. J e s t to p e w n e p o c z u c i e w i n y z a los, j a k i przyniosła społecznościom p l e m i e n n y m c y w i l i z a c j a . L o s , j a k chcą niektórzy, n i e u ­ c h r o n n y . T o niewątpliwie refleks p e w n e j ogólniejszej t r o s k i m o r a l n e j , j a k a t o w a ­ rzyszy naszej c y w i l i z a c j i lat ostatnich. Myślę, że g d y b y przyszło c y t o w a n y m a u t o r o m oceniać podobną książkę l a t t e m u dziesięć l u b piętnaście, t o n i c h w y p o w i e d z i byłby z a s a d n i c z o i n n y . C y w i l i z a c j a w n i c h jawiłaby się j a k o coś uporządkowanego i celowego, j e j p o w s z e c h n y rozwój 11 12 1 3 1 4 15 1 6 1 7 Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, s. 457, 459. s. 457. s. 456. s. 457. s. 459, 460. s. 458. s. 460. �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 201 i p a n o w a n i e miały przynieść ludzkości n i e t y l k o wygodę, a l e i szansę pełniejszego życia, wolność od przesądów, nową moralność itp. T a k i e o p t y m i s t y c z n e prognozy znajdowały u z a s a d n i e n i e w rozwijających się n i e z w y k l e d y n a m i c z n i e c y b e r n e t y c e , teorii i n f o r m a c j i , t e o r i i gier i i n n y c h n a u k a c h . T e , wyrosłe z p o g r a n i c z a w i e l u , d y s c y p l i n y w i e d z y z a s t o s o w a n e w n a u k a c h społecznych otwierały n o w e i i n n e p e r ­ s p e k t y w y b a d a w c z e . W p r z e k o n a n i u l i c z n y c h u c z o n y c h dzięki osiągnięciu t y m s a m y m wyższego s t o p n i a w i e d z y o społeczeństwie możliwe będzie m a k s y m a l n e n i m s t e r o ­ w a n i e . W p e r s p e k t y w i e więc także i antropologii można będzie przewidzieć i k i e r o ­ w a ć sytuacją n a s t y k u c y w i l i z a c j a —'społeczności p l e m i e n n e . P r z e k o n a n i a t a k i e można znaleźć w p r o p o n o w a n y c h wówczas niektórych t e o r e ­ t y c z n y c h k o n c e p c j a c h a n t r o p o l o g i c z n y c h dotyczących r o z w o j u k u l t u r y . N i e są o n e p r z y t y m explicite formułowane, a l e dadzą się z t y c h teorii wywieść. Dobrą i c h ilustracją mogą być formuły neoewolucjonistów. A u t o r z y i c h podejmują w s w o i c h rozważaniach różne wątki dawnego, a wciąż żywego pojęcia e w o l u c j i j a k o p a r a d y g ­ m a t u s y s t e m u teoretycznego, rozwijając j e n a p o d s t a w i e s t w i e r d z e n i a zaczerpniętego z f i z y k i teoretycznej, t e o r i i i n f o r m a c j i , c y b e r n e t y k i i t p . 1 8 W j e d n y m z w a r i a n t ó w n e o e w o l u c j o n i z m j a w i się n a m j a k o k o n c e p c j a u n i w e r s a l i s t y c z n a , przyjmująca z a k r y t e r i u m r o z w o j u k u l t u r y l u d z k i e j j a k o całości c z y n n i k t e c h n o l o g i c z n o - e n e r g e t y c z n y ( L e s l i e A . W h i t e ) . A u t o r tej k o n c e p c j i przyjął z a p o d ­ stawę s w o i c h rozważań przeniesioną z f i z y k i teoretycznej I I zasadę t e r m o d y n a m i k i . W jego ujęciu k u l t u r a i o r g a n i z a c j a społeczna są funkcją najwyższej fazy o r g a n i ­ z a c j i m a t e r i i , jaką jest m a t e r i a o b d a r z o n a świadomością. W w y n i k u t a k i c h założeń k u l t u r a jest r o d z a j e m s y s t e m u t e r m o d y n a m i c z n e g o , którego z m i a n y zależą o d r e l a c j i między r o d z a j e m w y t w a r z a n e j energii i technologią. T e c h n o l o g i a d e c y d u j e też o p o ­ zostałych a s p e k t a c h k u l t u r y (ideologicznych, p s y c h o l o g i c z n y c h itp.). C e l e m p r z e ­ kształcania energii, p o z y s k i w a n e j z zasobów środowiska n a t u r a l n e g o , j e s t p o d t r z y ­ m a n i e i s t n i e n i a i r o z w o j u ludzkości. I n n a z w e r s j i n e o e w o l u c j o n i z m u zakłada wielokierunkowość e w o l u c j i ( J u l i a n H . S t e w a r d ) , a regularności r o z w o j u układają się w tej k o n c e p c j i w o g r a n i c z o n e teorie średniego zasięgu. Są o n e p o d b u d o w a n e teorią t z w . ekologii k u l t u r o w e j , sprowadzającej się do stwierdzeń o procesie stałej a d a p t a c j i k u l t u r y do w a r u n k ó w e k o l o g i c z n y c h . Ogólnie r z e c z biorąc, między w a r u n k a m i środowiska geograficznego a technologią z a c h o d z i sprzężenie z w r o t n e i o n o d e t e r m i n u j e potrzeby społeczeństwa i t y p k u l t u r y . I n n y m i słowy, k u l t u r a z m i e n i a środowisko, z m i e n i o n e środowisko w a ­ r u n k u j e p o w s t a n i e n o w e j technologii, dzięki której k u l t u r a m a s z a n s e p r z e t r w a n i a i r o z w o j u . N i e mają t y c h s z a n s k u l t u r y n i e z d o l n e do s z y b k i e j a d a p t a c j i , do w y t w o ­ r z e n i a n o w y c h technologii. T a k i m k u l t u r o m grozi s t a g n a c j a i upadek. W o b u k o n c e p c j a c h s i l n i e podkreśla się i to, że z m i a n o m t e c h n o l o g i c z n y m towarzyszą przekształcenia s t r u k t u r społecznych idące w k i e r u n k u różnicowania się społeczności i c e n t r a l i z a c j i ośrodków i n t e g r a c j i społecznej. Występuje w n i c h p r z e ­ świadczenie, że ludzkość zdąża w e w ł a ś c i w y m k i e r u n k u , czego d o w o d e m są z m i a n y technologiczne i wzrastające t e m p o r o z w o j u . W poglądach t y c h z a w a r ł a się też j e d n o z n a c z n a prognoza d l a społeczności p l e m i e n n y c h . Postęp j e s t n i e o d w r a c a l n y i dokonuje się p o p r z e z gwałtowne r e w o l u c j e technologiczne, które zmieniają i p r z y ­ spieszają aktywność gospodarczą człowieka. Prowadzić to m a do u n i f o r m i z a c j i egzystencji l u d z k i e j w s k a l i świata i p o w s t a n i a j e d n e g o globalnego s y s t e m u s p o ­ łecznego. E l e m e n t y myśli n e o e w o l u c j o n i s t y c z n e j referuję n a podstawie wnikliwego studium A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Odrodzenie ewolucjonizmu, „Etnografia P o l ­ s k a " , t. 15: 1971 z. 2, s. 103-134. 1 8 �202 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Poglądy neoewolucjonistów są niewątpliwie w y n i k i e m f a s c y n a c j i współczesną cywilizacją i w w i e l u m i e j s c a c h korespondują z rozwijającymi się równolegle do nich koncepcjami technokratycznymi. Ogólnie mówiąc t e c h n o k r a t y z m głosi, że d e c y z j e w społeczeństwie przemysło­ w y m p o w i n n y podejmować g r u p y f a c h o w y c h elit ( w t y m p r z e d e w s z y s t k i m t e c h ­ ników), ponieważ tego w y m a g a c h a r a k t e r n a s z e j c y w i l i z a c j i . Całą b o w i e m c y w i l i ­ zację industrialną łączą wspólne w y m o g i t e c h n i c z n o - e k o n o m i c z n e , stąd też p o t r z e b a powołania do życia w a r s t w y specjalistów — menagerów. W t a k i m świecie postę­ pującym t r e n d e m życia społecznego jest ustępowanie ideologii n a r z e c z i n f o r m a c j i i p r o g n o z o w a n i a społecznego, c o wynikać m a z większej wartości i n f o r m a c j i w o k r e ­ sie r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j . D o p r o w a d z i t o do p o w s t a n i a n o w e g o społeczeń­ s t w a , „naukowego", w którym naczelną rolę odgrywać będzie s t e r o w a n i e o c h a ­ r a k t e r z e t e c h n o l o g i c z n y m . N a m a r g i n e s i e w a r t o t u podkreślić, że tezy powyższe mają swój ideologiczny w y r a z w t z w . „teorii k o n w e r g e n c j i " ( u p o d o b n i a n i a się systemów) . w T y m c z a s e m osiągnięty k o l e j n y próg r o z w o j u c y w i l i z a c j i , z w a n y powszechnie rewolucją naukowo-techniczną, przyniósł z e sobą w i e l e n o w y c h problemów n a t u r y społecznej i e k o n o m i c z n e j , n i e rozwiązując, j a k się tego spodziewano, d o t y c h c z a ­ sowych. I n s t r u m e n t a l n e d e z y d e r a t y t e c h n o k r a t y c z n e odnoszące się do technologii (ener­ getyka, t r a n s p o r t itp.) pokrywały się w w i e l u m i e j s c a c h z o d d a w n a p o s t u l o w a n y m i p r z e z humanistów, a głównie p r z e z filozofów, z a s a d a m i współpracy ogólnoludzkiej. A l e p r z e c i w r e a l i z a c j i t y c h d o d a t n i c h aspektów technologii stanęły n i e z l i c z o n e a n t a g o n i z m y współczesnego świata. W y p ł y w a j ą c a z r o z w o j u technologii określona p o l i t y k a gospodarcza k r a j ó w i n ­ d u s t r i a l n y c h , oferując s z e r e g wartości m a t e r i a l n y c h , pozostawiła producentów s u r o w ­ ców, t j . „trzeci świat", w roli pariasów c y w i l i z a c j i . N i e m n i e j istotne j e s t i to, że w kręgu s a m e j c y w i l i z a c j i technologicznej dało się słyszeć głosy oznajrnujące światu apokaliptyczną wizję głodu s u r o w c o w e g o i trwałego n i e d o b o r u żywności. O d c z a s u słynnego „Raportu r z y m s k i e g o " pojawiło się w l i t e r a t u r z e e k o n o m i c z n e j pojęcie z e r o w e g o t e m p a w z r o s t u , oznaczające stagnację gospodarczą, jedyną alternatywę katastrofy grożącej światu w p r z y p a d k u u t r z y m a n i a się o b e c n y c h t e n d e n c j i r o z ­ wojowych. K o n f l i k t y gospodarczo-społeczne i p o l i t y c z n e , m n i e j l u b b a r d z i e j k o n i u n k t u r a l n e p r o g n o z y e k o n o m i c z n e , a także i i n n e n i e w y m i e n i o n e t u c z y n n i k i to źródło k l i ­ m a t u , w którym narodziły się o d m i e n n e od t y c h z l a t sześćdziesiątych p o s t a w y w o b e c c y w i l i z a c j i . W l i c z n y c h próbach c h a r a k t e r y s t y k i współczesnej c y w i l i z a c j i n i e d a się dziś oddzielić a n a l i z c z y s t o n a u k o w y c h od ocen i wartościowania. W y p o w i a d a j ą się p r z e d s t a w i c i e l e różnych d y s c y p l i n (głównie h u m a n i s t y k i ) , m e r y ­ t o r y c z n i e zaś i c h poglądy skupiają się wokół s z e r o k o r o z u m i a n e j antropologii f i l o ­ zoficznej. W sferze myśli filozoficznej z j a w i s k o r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j j e s t często s y n o n i m e m n o w y c h jakości w k u l t u r z e i b y w a w d w o j a k i sposób t r a k t o w a n e . R e ­ w o l u c j a n a u k o w o - t e c h n i c z n a może podlegać ocenie m o r a l n e j j a k o źródło p r z e m i a n c y w i l i z a c y j n y c h albo można analizować j e j w p ł y w n a s t o s u n k i międzyludzkie c z y osobowość w z a s a d z i e b e z o c e n y m o r a l n e j . T a d r u g a możliwość zakłada n i e o d w r a ­ calność przeobrażeń, j a k i e niesie c y w i l i z a c j a związana z p r o g r a m e m modelowania przyszłych z j a w i s k społecznych. J . B a ń k a , Wprowadzenie n r 7: 1973, s. 71-83. 19 w model technokratyzmu, „Studia F i l o z o f i c z n e " , �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 203 O c e n y r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j , m i m o że są f o r m a l n i e nieprawomocne, mają b a r d z o bogatą tradycję. Podstawą i c h jest najczęściej s t a r e p r z e c i w s t a w i e n i e n a t u r a — c y w i l i z a c j a , p r z y c z y m z góry przesądza się ocenę negatywną członowi przeciwległemu do tego, z a którym d e k l a r u j e się d a n y autor. O c e n a t a najczęściej niekorzystnie wypada dla cywilizacji . 20 Współczesnym w y r a z e m t a k i e g o s t a n o w i s k a może być k o n c e p c j a „nowej a n t r o ­ p o l o g i i " H . Marcusego. W jego p r z e k o n a n i u epoka c y w i l i z a c j i technologicznej rozwiązała p r o b l e m potrzeb d o t y c h c z a s w k u l t u r z e dominujących, tzn. p r o b l e m głodu, a występujące j e s z c z e w świecie jego o b s z a r y wynikają z niewłaściwego podziału dóbr m a t e r i a l n y c h . Naczelną n a t o m i a s t potrzebą człowieka stała się współ­ cześnie p o t r z e b a wolności. D a się o n a osiągnąć p r z e z „rewolucję e s t e t y c z n o - e r o tyczną", której c e l e m m a być z m i a n a obyczajów, s t y l u życia, wartości m o r a l n y c h i e s t e t y c z n y c h . J e s t to j e d y n a d r o g a do ukształtowania n o w e j , głębszej osobowości człowieka. P o s t u l a t y r e w o l u c j i M a r c u s e g o w y m i e r z o n e są przede w s z y s t k i m p r z e c i w s t y l o w i życia przyjętemu w p o s t i n d u s t r i a l n y c h „państwach dobrobytu", kształtu­ jących t z w . „jednowymiarową osobowość". W y r a ż a się o n a w k o n f o r m i s t y c z n y m typie człowieka, akceptującym s f e t y s z y z o w a n y c h a r a k t e r dóbr m a t e r i a l n y c h , k o n f o r m i s t y c z n y t y p myślenia, podporządkowanie i podległość. Człowiek t a k i a f i r m u j e więc cywilizację, której manifestacją jest k o n k u r e n c y j n a gospodarka, n i s z c z e n i e zasobów i środowiska naturalnego, t r w o n i e n i e energii l u d z k i e j i doprowadzanie w i e l o r a k i m i sposobami p s y c h i k i człowieka d o napięć do g r a n i c wytrzymałości. W s u m i e c y w i l i z a c j a ta, s p r z e c z n a w każdym w y m i a r z e z n a t u r a l n y m i skłonno­ ściami człowieka, p r o w a d z i do n e r w i c , lęków i f r u s t r a c j i . Rozwiązaniem tej s y t u a c j i może być, powtórzmy, w s p o m n i a n a „rewolucja e s t e t y c z n o - e r o t y c z n a " prowadząca do u k o n s t y t u o w a n i a n o w e j osobowości „wielowymiarowej", której odpowiadałby s t y l życia p r o p o n o w a n y p r z e z M a r c u s e g o j a k o „egzystencja u s p o k o j o n a " . N a c z e l n y m j e j założeniem może być hasło życia spokojniejszego i zgodnego z naturą, r e z y g n a c j i z l u k s u s u n a r z e c z p e w n e j skromności i z d r o w i a . 2 1 Poglądy M a r c u s e g o (widać w n i c h wątki zaczerpnięte z F r e u d a , M a r k s a , H e g l a ) t r u d n e są do oceny. N i e d a się p r z y t y m w pełni i c h zaakceptować a n i obalić. N i e można i m j e d n a k odmówić zasługi w s k a z a n i a n a z a c h w i a n i e wartości d o k o n u ­ jące się w c y w i l i z a c j i , gdzie z a c h o d z i proces r e w o l u c j i n a u k o w o - t e c h n i c z n e j , a o g a r ­ niające większość sfer stosunków międzyludzkich. Oddziaływanie n a u k i i t e c h n i k i n a s t o s u n k i społeczne i osobowość j e s t d z i s i a j n i e u n i k n i o n e , a dzięki n a u c e możemy n i m i sterować, to n a c z e l n a t e z a c i e k a w y c h , a n t r o p o l o g i c z n y c h ,i a k s j o l o g i c z n y c h p r o p o z y c j i J . F o u r a s t i e . 22 C z a s y , w których żyjemy — pisze a u t o r — zmieniły s y s t e m u z n a w a n y c h p r z e z n a s wartości. J e s t . to r e z u l t a t ogromnego w z r o s t u stopy życiowej. Z a s a d y d o t y c h ­ c z a s o w e j moralności to n o r m y c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a społeczeństwa rolniczego. O p i e ­ rają się n a r o d z i n i e j a k o p o d s t a w o w e j grupie społecznej. Współczesne w a r u n k i życia w m i a s t a c h rozluźniły d a w n y s y s t e m więzi doprowadzając do k r y z y s u r o d z i n y i moralności. S a m a zaś moralność oparła była n a z a c h o w a n i a c h i n s t y n k t o w n y c h . N o w a moralność m a s z a n s e oprzeć się n a i n f o r m a c j i n a u k o w e j . I n s t y n k t o w n e p o c z u - H . P r o m i e ń s k a , Rewolucja naukowo-techniczna a etyka, „Studia F i l o ­ z o f i c z n e " , n r 7: 1973, s. 120-121. S z k i c o w e j p r e z e n t a c j i poglądów H . M a r c u s e g o dokonałem na podstawie E . i F . R y s z k o w i e , Między zwątpieniem a utopią, W a r s z a w a 1970; J . В ogrosz, Homo novus Herberta Marcusego, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 5: 1973; s. 91-108. J . F o u r a s t i e , Myśli przewodnie, W a r s z a w a 1972. 2 0 2 1 2 2 �204 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E cie zła i d o b r a j a k o n a c z e l n y c h n o r m m o r a l n y c h będzie można zastąpić pojęciem błędu w z n a c z e n i u n a u k o w y m . O d tego r n o m e n t u moralność zależy od zespołu p o s i a d a n y c h i n f o r m a c j i , a jeżeli n i e jest o n pełny, d o k o n u j e m y m a k s y m a l n i e ś w i a ­ domego w y b o r u . W y b ó r m o r a l n y s t a j e się ,świadomą reakcją łagodzącą b r a k l u b niedostatek i n f o r m a c j i . Moralność byłaby więc z b i o r e m i n f o r m a c j i nieszczegółowych, które zastępują człowiekowi podejmującemu decyzję ogół brakujących i n f o r m a c j i szczegółowych" . I s t n i e j e .szansa, że dzięki współczesnym możliwościom i n f o r m a ­ c y j n y m rozstrzygnięcia w s z e l k i e będą m o t y w o w a n e n a u k o w o . W y t w o r z y się n o w a „mentalność n a u k o w a " , różna od mentalności t r a d y c y j n e j . P o z w o l i o n a człowiekowi n a postęp t e c h n i c z n y , automatyzację itp., a l e p o z b a w i go p e w n e j s f e r y e m o c j o n a l n e j życia, którą F o u r a s t i e n a z y w a „życiem żarliwym". Stąd płynie jego n a c z e l n y p o s t u ­ l a t d l a antropologii filozoficznej: t r z e b a znaleźć n o w e wartości i p o s t a w y , zgodne z nauką, a które chroniłyby l u d z i p r z e d utratą o w e j s f e r y „życia ż a r l i w e g o " . n A 24 25 P r z e d s t a w i o n e d w i e , różne bardzo, c h a r a k t e r y s t y k i współczesnej c y w i l i z a c j i w r a z z i c h k o n s e k w e n c j a m i d l a człowieka sygnalizują z a l e d w i e złożoność o c e n i o c e ­ n i a n y c h s y t u a c j i . P r o j e k c j e n o w e g o świata z t y c h a n a l i z w y p ł y w a j ą c e zawierają a k c e n t y z n a n e etnologowi. A b y j e uwypuklić posłużę się j a k o przykładem j e s z c z e inną wizją społeczeństwa — t z w . „wychowującego" albo „edukacyjnego". M ó w i się w n i e j , że k o n s u m p c y j n a o r i e n t a c j a życia współczesnego okazała się a n t y k u l t u r a l n a , antyspołeczna i a n t y p e r s o n a l i s t y c z n a . M i m o u w o l n i e n i a człowieka z w i ę z ó w nędzy, w y n i e s i e n i a go w s f e r y dobrobytu, pogłębiła się a l i e n a c j a , pozo­ stawiając go w pustce bez wartości. K o n c e p c j a „społeczeństwa e d u k a c y j n e g o " m a wyprowadzić człowieka z zaułka k o n s u m p c y j n e g o . Zachowując w r a c j o n a l n y c h g r a ­ n i c a c h obowiązki p r o d u k c y j n e i k o n s u m p c y j n e w s k a z u j e o n a n a f o r m y i n t e n s y w n e j działalności służącej r o z w o j o w i osobowości. Działaniem t y m p o w i n n o stać się b e z ­ i n t e r e s o w n e kształcenie. P o w i n n o ono p r z y t y m posiadać c h a r a k t e r ciągły. R o z b u ­ dzenie tego r o d z a j u potrzeb w człowieku jest w a r u n k i e m k o n i e c z n y m r e a l i z a c j i „społeczeństwa e d u k a c y j n e g o " . J e d n y m z celów takiego społeczeństwa m a być przywrócenie p o c z u c i a więzi z i n n y m i , pogłębienie autentyczności przeżyć, p o s z u ­ k i w a n i e n o w y c h f o r m wspólnot, gdzie najpełniej wyrażać może się o s o b o w o ś ć . 2S G d y b y uogólnić p r z y t o c z o n e koncepcje, to w n i o s k i e m , j a k i się n a s u n i e , będzie s t w i e r d z e n i e , że współczesna c y w i l i z a c j a p r o w a d z i do z a p o z n a n i a w s z e l k i c h t y c h wartości osobowości, j a k i e p r z e z w i e k i uchodziły z a n a c z e l n e w kręgu k u l t u r y e u r o p e j s k i e j . Próby r a t o w a n i a h u m a n i s t y c z n y c h aspektów l u d z k i e j e g z y s t e n c j i w z u n i f o r m i z o w a n y m i m a s o w y m społeczeństwie mają c h a r a k t e r różnorodny i znajdują o d b i c i e w r o z l i c z n y c h ideologiach, a często z ideologii w y p ł y w a j ą . Z a d a n i e m h u m a ­ n i s t y k i p o w i n n o być w s k a z y w a n i e wartości i p o d e j m o w a n i e p r o b l e m a t y k i , dzięki której będzie można przezwyciężyć t e t e n d e n c j e c y w i l i z a c j i , które prowadzą do technokratyzmu i uniformizmu kulturowego. 27 Szczegółowa d y s c y p l i n a h u m a n i s t y c z n a , jaką j e s t etnologia, d z i e l i z i n n y m i n a u k a m i o człowieku podobne niepokoje, n i e m n i e j posiadają one s p e c y f i c z n y d l a niej charakter. F o u r a s t i e , op. cit, s. 128 n . F o u r a s t i e , op. cit, s. 145, 146. F o u r a s t i e , op. cit., s. 152. B. S u c h o d o l s k i , Człowiek w perspektywach społeczeństwa konsump­ cyjnego i społeczeństwa wychowującego, „Studia F i l o z o f i c z n e " , n r 5: 1973, s. 5-17. Zauważmy, że w i e l e stwierdzeń M a r c u s e g o stało się hasłami „rewolucji s t u ­ d e n c k i e j " w Paryżu z m a j a 1968 г., s a m zresztą M a r c u s e występował p u b l i c z n i e n a w i e c a c h w U S A . Z k o l e i t e c h n o k r a t y z m w y k o r z y s t u j e m . i n , ideologiczną tezę o u p o d o b n i a n i u się systemów. W r e s z c i e różne są s z a n s e r e a l i z a c j i ( w zależności właśnie od u s t r o j u ) k o n c e p c j i społeczeństwa e d u k a c y j n e g o . 2 3 2 4 2 5 2 8 2 7 �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 205 Z a u w a ż o n a została p r z e z recenzentów L o m m e l a , a n i e t y l k o od n i c h przecież z n a n a , d w u z n a c z n a r o l a technologii, która z i m p e t e m działa w kręgu k u l t u r „trzeciego świata". Realizujące się w i n n y c h w y m i a r a c h niż c y w i l i z a c j a k u l t u r y łatwo w k o n t a k c i e z nią ulegają r o z p a d o w i . G w a ł t o w n e w p ł y w y c y w i l i z a c y j n e d o ­ konać mogą wśród n i c h etycznego s p u s t o s z e n i a , ponieważ m e c h a n i z m y a d a p t a c y j n e n o r m i obyczaju, z natury powolniejsze, za z m i a n a m i technologicznymi nie n a ­ dążają. W y d a j e m i się, że etnolodzy znając powyższy k u l t u r o w y m e c h a n i z m , w o c e ­ n a c h s y t u a c j i l u d ó w p l e m i e n n y c h projektują własne w y n i e s i o n e z kręgu c y w i l i ­ z a c j i t r o s k i i n i e p o k o j e . W określonych s z a n s a c h p r z e t r w a n i a c z y sposobach a s y ­ m i l a c j i k u l t u r o w e j widzą możliwość u r a t o w a n i a niektórych p r z y n a j m n i e j z t y c h wartości, j a k i e s a m i zagubiliśmy w r o z w o j u c y w i l i z a c y j n y m . T o właśnie w kręgu etnologii powstały albo do niej się odwołują tezy o p e w ­ n y c h n i e z m i e n n y c h , m i m o o l b r z y m i e j plastyczności, c e c h a c h n a t u r y l u d z k i e j c z y n i e z w y k l e trwałych n a w y k a c h k u l t u r o w y c h . Z a c h o w a n e w k u l t u r a c h p l e m i e n n y c h , a ukształtowane w d a w n y c h f o r m a c h k u l t u r o w y c h n a w y k i , zostały z zachowań l u d z k i c h p r z e z cywilizację w y r u g o w a n e l u b zepchnięte n a , w y d a w a ł o b y się, n i e znaczący m a r g i n e s . T y m c z a s e m o k a z u j e się, że d l a właściwego funkcjonowania l u d z k i e j p s y c h i k i są one j e s z c z e ciągle ważne. F u n k c j o n o w a n i e w obrębie c y w i l i z a c j i mitów, archetypów, elementów a g o n a l ­ n y c h i z a b a w o w y c h c z y j e s z c z e i n n y c h n a w y k ó w , o których głośno w n a j n o w s z e j l i t e r a t u r z e n i e t y l k o c z y s t o e t n o g r a f i c z n e j , w s k a z u j e n a niektóre t r w a l e ukształ­ t o w a n e p r z e z kulturę c e c h y l u d z k i e j n a t u r y . G d y więc p r z y c h o d z i do f i l o z o f i c z n y c h d y s k u s j i o n a t u r z e człowieka, możli­ wościach kształtowania osobowości i prób p r o g r a m o w a n i a (czy j a k się c z a s e m m ó w i t e c h n o l o g i i e t y k i ) , etnolog p o w i n i e n w s k a z y w a ć n a p o d n i e s i e n i e wyżej c e c h y , podkreślając t y m s a m y m dodatnie wartości d a w n y c h systemów k u l t u r o w y c h . C z y ­ n i to n i e dlatego, że w świat odchodzący j e s t z a p a t r z o n y , j a k to sugerują niektórzy socjolodzy. P r z e k o n a n y j e s t e m o ciągle istotnej r o l i etnologa w s t u d i a c h n a d czło­ w i e k i e m współczesnym, w b r e w p r z e k o n a n i o m M . Czerwińskiego, który uważa w s p o m n i a n e p r z e z e m n i e „archaiczne" s f e r y p s y c h i k i l u d z k i e j z a m a r g i n a l n e l u b g r u n t o w n i e przekształcone p r z e z współczesne f o r m y życia. W y w o d z i z tego tezę o c o r a z m n i e j s z e j przydatności n a u k e t n o l o g i c z n y c h w b a d a n i a c h n a d współczes­ n y m człowiekiem i jego k u l t u r ą . 28 W rozważaniach o r o l i i m i e j s c u człowieka w h i s t o r i i i świecie p o w s z e c h n i e p r z y j m u j e się p r z e k o n a n i e o nieuchronności i nieodwracalności c y w i l i z a c j i . N i e m a w n i e j m i e j s c a d l a społeczności p l e m i e n n y c h . W p r o g n o z a c h p r z y j m u j e się i c h z a n i k . E t n o l o d z y w d y s k u s j a c h t y c h propagują z a c h o w a n i e p e w n y c h i c h f o r m w imię r a t o w a n i a różnorodności k u l t u r o w e j j a k o źródła trwałej o d n o w y wartości. P r a k t y c z n y c h dróg r e a l i z a c j i t y c h h u m a n i s t y c z n y c h postulatów n i e znaleziono. T o j e s z c z e j e d e n z niepokojów wyrosłych n a g r u n c i e porównywania k u l t u r y w s p ó ł ­ c z e s n y c h społeczeństw p i e r w o t n y c h i c y w i l i z a c j i t e c h n i c z n y c h . K a t e d r a E t n o g r a f i i Słowian U J G r o d z k a 52, 31-044 K r a k ó w 2 8 M. C z e r w i ń s k i , Magia, mit, fikcja, W a r s z a w a 1973. �LESZEK DZIĘGIEL Z P R O B L E M A T Y K I WSPÓŁCZESNEGO AFGANISTANU Są k r a j e , które p o m i m o s w o j e g o o d d a l e n i a od centrów n a u k o w y c h i c y w i l i ­ z a c y j n y c h posiadają s t o s u n k o w o obszerną literaturę. Są i n n e , które m i m o r o z w o j u g l o b a l n y c h systemów k o m u n i k a c y j n y c h i p r z e k a z y w a n i a i n f o r m a c j i do d n i a d z i ­ siejszego pozostają n i e j a k o n a u b o c z u głównego n u r t u zainteresowań różnych d y s ­ c y p l i n w i e d z y . D o tej drugiej g r u p y należy — j a k się w y d a j e — w d a l s z y m ciągu A f g a n i s t a n , m i m o że w o s t a t n i c h l a t a c h n a jego o b s z a r a c h rozwinęła się dość o s o b l i w a k a t e g o r i a t u r y s t y k i i że r a z po r a z r e l a c j e z t a m t y c h terenów stają się p r z e d m i o t e m sprawozdań w y p r a w a l p i n i s t y c z n y c h . W s z e l k i e te b o w i e m relacje mają j e d n o s t r o n n y , podróżniczy — w t y m t r a d y c y j n y m z n a c z e n i u — c h a r a k t e r , a w y p r a w y wysokogórskie operują z konieczności w b e z l u d n y c h , m a r g i n a l n y c h d l a r e s z t y k r a j u m a s y w a c h . W każdym r a z i e z u w a g i n a skąpość i w y r y w k o w y c h a r a k t e r dostępnej w P o l s c e l i t e r a t u r y n a u k o w e j n a t e m a t A f g a n i s t a n u należy c h y b a s k r u p u l a t n i e sygnalizować każdą pozycję, j a k a z n a j d u j e się w n a s z y c h b i b l i o t e k a c h n a u k o w y c h . D o n i c h zaliczyłbym więc pracę uczonego amerykań­ skiego R . N e w e l l a Polityka Afganistanu j a k o książkę s t o s u n k o w o nową i dającą s z e r e g interesujących i n f o r m a c j i zarówno d l a zajmujących się p r o b l e m a m i p o l i t y c z n o - g o s p o d a r c z y m i , j a k i d l a etnografa i socjologa studiującego p r o b l e m y t r z e ­ ciego świata. 1 P r o f e s o r R i c h a r d S . N e w e l l w y k ł a d a historię A z j i Południowej n a U n i w e r s y ­ tecie Północnej I o w y . W połowie l a t sześćdziesiątych badał s k u t k i r e f o r m y r o l n e j w I n d i a c h północnych. W o k r e s i e od r o k u 1966 do 1967 był p r z e d s t a w i c i e l e m A s i a F o u n d a t i o n w o p i s y w a n y m p r z e z siebie A f g a n i s t a n i e . J e g o i n f o r m a c j e , j a k wspomnieliśmy, są s t o s u n k o w o n o w e , a c z już pod s z e ­ regiem względów zdeaktualizowane, przede w s z y s t k i m jednak w dziedzinie z j a ­ w i s k u s t r o j o w y c h . N i e b a w e m po w y d a n i u książki opisującej A f g a n i s t a n ostrożnie ewoluująca k u m o n a r c h i i k o n s t y t u c y j n e j a r m i a przejęła rządy, obaliła nieobecnego w t e d y w k r a j u króla Z a h i r a S z a c h a , a n a c z e l e państwa stanął p r e z y d e n t M u h a m m e d D a u d , e n e r g i c z n y p o l i t y k , k u z y n obalonego m o n a r c h y , odznaczający się doświadczeniem w działalności p o l i t y c z n e j już w l a t a c h p o p r z e d n i c h . T y m n i e m n i e j należy wątpić, ażeby i n f o r m a c j e dotyczące układu sił w obrębie p l e m i o n zamieszkujących A f g a n i s t a n , i c h problemów k u l t u r o w y c h , s p r a w awansu c y w i l i z a c y j n e g o całego społeczeństwa i trudności, j a k i e n i e s i e konieczność m o d e r ­ n i z a c j i z a w a r t e w książce A m e r i k a n i n a stały się n i e a k t u a l n e . Spróbujmy z a t e m R . S . N e w e l l , The Politics of Afghanistan, I t h a c a a n d L o n d o n 1972, C o r n e l l U n i v e r s i t y P r e s s . W a r t o nadmienić, że zarówno o m a w i a n a t u książka, j a k i w y m i e ­ nione w d a l s z y c h p r z y p i s a c h p o z y c j e dostępne są w bibliotece I n s t y t u t u R o l n i c t w a i Leśnictwa K r a j ó w T r o p i k a l n y c h i S u b t r o p i k a l n y c h A k a d e m i i R o l n i c z e j w K r a ­ kowie. 1 �207 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E zatrzymać się nieco dłużej p r z y t y c h częściach książki, które mogłyby szczególnie pożyteczne d l a b a d a c z y że będzie tematu. nią Na końcowy pozór rozdział, bibliografia zjawisk kulturowych omawiający ta jest Afganistanu. szczegółowo bogatsza, niż to i N e w e l l pisze, że s a m y c h .pozycji n a t e m a t A f g a n i s t a n u źródła się w się okazać Wydaje i powszechnie uważa języku r o s y j s k i m w y ­ m i e n i a n i e m n i e j j a k 56®0 w y d a n a w r o k u 1965 p r a c a r a d z i e c k a Bibliografia nistanu. N a ogół j e d n a k krajach i najcenniejsze p r a c e te r o z s i a n e są p o różnych b i b l i o t e k a c h , źródła, p i s a n e po p e r s k u , w Się, bibliografię Afga­ rozmaitych języku p u s z t u , a r a b s k i m c z y t u r e c k i m zalegają nieuporządkowane a r c h i w a państwowe w K a b u l u . T y m pożytecz­ n i e j s z e z a t e m są wskazówki a u t o r a o m a w i a n e j t u książki. E t n o g r a f a zainteresują p r z e d e w s z y s t k i m początkowe rozdziały p r a c y , traktujące 0 l u d a c h zamieszkujących A f g a n i s t a n , i c h p o c h o d z e n i u , języku a l e także i i c h p o z y c j i we współczesnym t y m państwie środkowoazjatyckim. Nader ciekawe i zasługujące n a z a s t a n o w i e n i e są jego u w a g i o e w o l u c j i c y w i l i z a c y j n e j , jaką przeszły t e o b s z a r y po s p u s t o s z e n i u i c h w układów średniowieczu p r z e z a r m i e Dżyngis C h a n a i po z n i s z c z e n i u nawodnieniowych kierunku głównych n a rzekach. Regres szlaków kulturowy komunikacyjnych w Azji w y w o ł a ł a także z m i a n a Środkowej i przerzucenie p u n k t u ciężkości h a n d l u a z j a t y c k i e g o z dróg lądowych n a m o r s k i e . A l e c h y b a słusz­ nie autor w s k a z u j e także n a z j a w i s k o s t o p n i o w e g o zacieśniania horyzontów czności zamieszkujących Trwająca Afganistan do rozmiarów własnej przez setki l a t a n a r c h i a polityczna w wyższego potrzeb mie niż ród społe­ i rodziny. tej części A z j i , u s t a w i c z n i e niające się układy p o l i t y c z n e i m i l i t a r n e , z a w s z e t y c h , które były poprzednio, wioski, rodu zmie­ niemal radykalnie odmienne od doprowadziły do z a n i k u j a k i e j k o l w i e k więzi społecznej i rodzina szczebla. integracyjnych zjawisko do czasów o s t a t n i c h w T o groźne z punktu d a się zaobserwować w Afganistanie, widzenia dzisiejszych szczególnie j a s k r a w e j l e c z występowało i występuje for­ również 1 w w i e l u i n n y c h częściach świata. Innym z kolei elementem jest o p i s y w a n e przez Newella rzemieślniczo-kupieckiej. kulturowym, zjawisko Osobliwa jaki słabości symbioza, w zainteresowałby c h y b a c z y t e l n i k a , miast afgańskich jakiej ludność i ich miast warstwy żyła przez całe p o k o l e n i a z otaczającymi ją p a s t e r s k i m i n o m a d a m i , w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u prowadziła do w z a j e m n e j wymiany nowości kulturowych. Wojowniczy koczownik, stojący n a ogół z n a c z n i e niżej o d mieszkańca m i a s t , uważał się równocześnie z a coś lepszego i f a k t y c z n i e to o n s p r a w o w a ł władzę, miał w s w o i m ręku siłę. N i e k o r z y s t n y układ e t n i c z n y m i a s t a i w s i sprawiał, że władali t y m i o b s z a r a m i w ę d r o w n i p a s t e r z e podporządkowując sobie rolników i kupców, co n i e sprzyjało b y n a j m n i e j Tragiczne skutki z punktu widzenia rozwoju rywalizacji o wpływy w monarchii z jednej Z drugiej n i m Rosjan i Anglików w strony zapewniał n o m i n a l n i e s t r o n y skłaniał w ł a d c ó w afgańskich rozwojowi. k r a j u miał d l a A f g a n i s t a n u X I X wieku. Status (i to n i e z a w s z e ) fakt buforowej niezależny byt. do bojaźliwego, s e l e k t y w n e g o korzy­ s t a n i a z w p ł y w ó w c y w i l i z a c y j n y c h . W s z y s t k o , c o prowadziło do szerszej m o d e r n i z a c j i ówczesnego A f g a n i s t a n u , stwa z jednej stawiało p o d z n a k i e m z a p y t a n i a r e s z t k i suwerenności p a ń ­ strony, a z drugiej działało j a k o siła dezintegrująca. Elementy naj­ b a r d z i e j z a c h o w a w c z e , a więc b a r d z o k o n s e r w a t y w n y k l e r muzułmański i f a n a t y c z n a starszyzna plemienna, R. N e w e l l daje Afganistanu olbrzymią stawały stanęli w rolę o d g r y w a t y m zagadnieniom się z konieczności gwarantami jedności n a m cały w a c h l a r z p r z y c z y n , d l a których twórcy obliczu trudności ubóstwo k r a j u niemal n i e do p o k o n a n i a . kraju. nowoczesnego Wśród i jego n i e k o r z y s t n e ukształtowanie. poświęca sporą część książki. Może m n i e j będzie szczegółowa a n a l i z a s y t u a c j i p r a w n o - p o l i t y c z n e j ważna d l a nich Autor etnografa poszczególnych grup władzy �208 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E w A f g a n i s t a n i e l a t p o w o j e n n y c h zważywszy, że p o o s t a t n i m p r z e w r o c i e w o j s k o w y m s y t u a c j a uległa d a l s z y m z m i a n o m . T u j e d n a k wypadałoby zwrócić uwagę n a p r o b l e m kształcenia n o w y c h k a d r f a c h o w e j i n t e l i g e n c j i i właściwego o b s a d z a n i a s t a n o w i s k t y m i f a c h o w c a m i . T u , j a k w z w i e r c i a d l e , odbijają się niedomogi współczesnego życia p u b l i c z n e g o n i e t y l k o t a k ubogiego k r a j u , j a k A f g a n i s t a n , a l e i w i e l u i n n y c h , b o ­ g a t s z y c h i znajdujących się w o w i e l e l e p s z y m położeniu k r a j ó w trzeciego świata . Odstępowanie od t r a d y c y j n e g o n e p o t y z m u r o d o w e g o czy p l e m i e n n e g o , f a w o r y z o w a n i a s w o i c h kandydatów b e z względu n a i c h zdolności i k w a l i f i k a c j e d o p i e r o s o b i e t o ­ r u j e drogę w p r a k t y c e życia codziennego t y c h społeczeństw. Z drugiej s t r o n y n i s k i p o z i o m p r z y s w a j a n e j sobie w i e d z y , mała intensywność studiów i niezgodna często z potrzebami k r a j u moda n a pewne k i e r u n k i i dyscypliny przy pomijaniu i n n y c h — ciążą n a d edukacją współczesnego A f g a n i s t a n u . 2 Pozostawiając szczegółowe a n a l i z y dziewiętnastowiecznego państwa buforowego h i s t o r y k o m A z j i R . N e w e l l daje przegląd zaangażowania się gospodarczego w A f g a ­ n i s t a n i e A m e r y k i , E u r o p y Z a c h o d n i e j i Związku R a d z i e c k i e g o . Wyjaśnia p r z y c z y n y , d l a których k r a j t e n uzależniony j e s t absolutnie o d p o m o c y z zewnątrz i s t a r a się o b i e k t y w n i e scharakteryzować p o c z y n a n i a poszczególnych rządów. Ogólnie biorąc, książka N e w e l l a n i e j e s t ściśle pracą etnograficzną c z y socjologiczną, l e c z s t a n o w i rodzaj w p r o w a d z e n i a w problematykę afgańską. Już chociażby z tego tytułu w a r t o polecić ją każdemu, k t o i n t e r e s u j e się Azją Środkową w ogóle, a A f g a n i s t a n e m w szczególności . 3 Akademia Rolnicza I n s t y t u t R o l n i c t w a i Leśnictwa Krajów T r o p i k a l n y c h i Subtropikalnych A l . M i c k i e w i c z a 21 31-120 K r a k ó w Zobacz, co pisze o młodej e l i c i e i n t e l i g e n c k i e j A f g a n i s t a n u współczesnego o r a z o źródłach siły roboczej d l a powstającego przemysłu socjolog i h i s t o r y k n i e ­ m i e c k i e g o p o c h o d z e n i a , W o l f r a m E b e r h a r d , prowadzący b a d a n i a w t y m k r a j u w l a t a c h 1957 i I960 (Settlement and Social Change in Asia, H o n g K o n g 1967, H o n g K o n g U n i v . P r e s s , s. 39T-438). Z a o b s e r w o w a n e p r z e N e w e l l a i E b e r h a r d a z j a w i s k a w środowisku studentów afgańskich zostały w sposób ogólny p r z e a n a l i ­ z o w a n e d l a całej A z j i Południowej p r z e z G u n n a r a M y r d a l a w jego Dramacie Azji (Asian Drama, H a r m o n d s w o r t h 1968, P e n g u i n B o o k s ) . A k t u a l n e p r o b l e m y A f g a n i s t a n u w d z i e d z i n i e p o l i t y k i międzynarodowej, jego s t a n o w i s k o w o b e c idei „Pusztunistanu" i jego spór z P a k i s t a n e m o r a z I r a n e m p r z e d ­ stawiają wyciągi z p r a s y f r a n c u s k i e j z a m i e s z c z o n e w t y g o d n i k u „Forum" n r 7 (463) z 14 I I 1 9 7 4 , s. 12-13. 2 3 �DOROTA SIERAWSKA WIELKIE ODKRYCIA A STAROPOLSKA MENTALNOŚĆ S t o s u n k i e u r o p e j s k i e przełomu X V i X V I w . należy rozpatrywać p o d kątem w z r o s t u aktywności s z l a c h t y w e w s z y s t k i c h d z i e d z i n a c h życia, a szczególnie w s f e ­ r z e e k o n o m i c z n e j . O f e n s y w a s z l a c h e c k a przybierała różnorodne f o r m y : o d p r z e d ­ sięwzięć t y p u w c z e s n o k a p i t a l i s t y c z n e g o w A n g l i i , p o p r z e z a k t y w n y udział w e k s p a n ­ s j i k o l o n i a l n e j ( H i s z p a n i a , P o r t u g a l i a ) , skończywszy n a t r y u m f i e g o s p o d a r k i f o l warczno-pańszczyźnianej w P o l s c e i r o z s z e r z e n i u j e j w p ł y w u n a W s c h o d z i e . T r u d n o j e d n a k przypuszczać, a b y w i e l k i e o d k r y c i a geograficzne miały d l a R z e c z y ­ pospolitej S z l a c h e c k i e j (położonej z d a l a o d i c h e p i c e n t r u m ) z n a c z e n i e p i e r w s z o ­ rzędne. E k s p a n s j a k o l o n i a l n a rzeczywiście p r z y s p i e s z a zarysowujący się o d d a w n a podział gospodarczy E u r o p y ; d y n a m i z u j e gospodarkę R z e c z y p o s p o l i t e j w z a k r e s i e e k s p o r t u artykułów r o l n y c h powodując k o r z y s t n y d l a niej w z r o s t c e n n a zboże. D o Gdańska napływają o g r o m n e ilości złota, l e c z — j a k słusznie podkreśla a u t o r — nie należy przeceniać g o s p o d a r c z y c h skutków odkryć, gdyż ówczesna potęga gospo­ d a r c z a P o l s k i jest p o z o r n a ; bogaty s z l a c h c i c n a t y c h m i a s t w y d a j e pieniądze w ręce zagranicznego kupca. Paralelným s k u t k i e m k o n i u n k t u r y jest zwiększenie w y m i a r u pańszczyzny, co w k o n s e k w e n c j i p r o w a d z i do r o z w o j u procesów r e f e u d a l i z a c y j n y c h n a w s i o r a z do „zawężenia s p o j r z e n i a n a rozwój gospodarczy k r a j u do e k s p o r t u zboża". J a n u s z T a z b i r jednak w swej beletrystycznej (aczkolwiek nie pozbawionej n a u ­ kowości) p r a c y , z d e c y d o w a n i e więcej u w a g i poświęca w p ł y w o w i w i e l k i c h odkryć n a zmianę staropolskiej mentalności, co ściśle w i ą ż e się z ogólnym t r e n d e m jego badań *. Analizę s w ą p r z e p r o w a d z a opierając się n a s z e r o k i m m a t e r i a l e p o r ó w n a w ­ c z y m , c o jest z k o l e i nieuniknioną konsekwencją pośredniczącej roli, jaką odgrywały państwa z a c h o d n i e w p r z e k a z y w a n i u n a m i n f o r m a c j i o z a m o r s k i c h k r a j a c h . W n a j ­ b a r d z i e j i s t o t n y m o k r e s i e bezpośrednie k o n t a k t y P o l a k ó w z> n o w o o d k r y t y m i l ą ­ d a m i — z wyjątkiem mieszkańców p o r t o w y c h m i a s t , którzy zaciągali się do m a r y ­ n a r k i h o l e n d e r s k i e j o r a z m i s j o n a r z y , szczególnie p r o t e s t a n c k i c h , których działalność związana była z emigracją wyznaniową — były n i e w i e l k i e . Większość kupców p o l ­ s k i c h wyżej ceniła gwarancję s w e g o bezpieczeństwa, niż n i e p e w n e z y s k i ; s z l a c h t a zaś dostrzegała możliwość szybkiego w z b o g a c e n i a się p o p r z e z s k o l o n i z o w a n i e leżą­ c y c h n a w s c h o d z i e D z i k i c h Pól. O g r o m n e z n a c z e n i e miały w tej s y t u a c j i podróże P o l a k ó w do Niderlandów, Włoch, H i s z p a n i i c z y F r a n c j i , dające możliwość k o n t a k t u z u c z e s t n i k a m i w y p r a w m o r s k i c h ; stwarzające okazję do oglądania statków wypełnionych korzeniami J. Tazbir, Rzeczpospolita szlachecka 1973, W i e d z a P o w s z e c h n a , S e r i a O m e g a . 1 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 wobec wielkich odkryć, Warszawa �210 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i k r u s z c e m . N a podkreślenie zasługuje fakt, że c h a r a k t e r d o s t a r c z a n y c h informacji uzależniony był w dużej m i e r z e o d zainteresowań s a m y c h informatorów: t a k więc lakoniczne raporty kupców — składane radzie miejskiej — wyrażały b o g a c t w przywożonych z N o w e g o Świata; m e d y c y ' i b o t a n i c y z d a w a l i podziw dla relacje o od­ k r y t y c h t a m środkach l e c z n i c z y c h ; Kościół zaś — przekazywał i n f o r m a c j e dotyczące p r o b l e m u s z e r z e n i a w i a r y n a n o w o o d k r y t y c h t e r e n a c h i n a w r a c a n i a i c h mieszkań­ ców. Zresztą terenie o rola, Europy, jaką odgrywała stwarzała instytucja szczególnie Kościoła dogodne o b c y c h lądach i i c h mieszkańcach, t y m b a r d z i e j wyłącznie do wszelkiego przekazywania rodzaju informacji pisanych, sztychów ukazujących Rzymsko-Katolickiego ramy kształtowania że Kościół a l e także n i e ograniczał wizualnych: s c e n y c h r z t u c z y męczeństwa; wień o c h a r a k t e r z e t e a t r a l n y m , gdzie w y k o r z y s t y w a n o w z o r y na wyobrażeń a się więc przedsta­ eksponatów przywożo­ n y c h z j e z u i c k i c h placówek m i s y j n y c h . Kształtowanie się o b r a z u N o w e g o Świata (w świadomości mieszkańców ówczes­ nej P o l s k i ) oraz związanych z t y m wartościowań, uzależnione było od środowiska społecznego i dominujących w n i m t e n d e n c j i ; i n a c z e j w y g l ą d a ł o n więc w oczach m i e s z c z a n , l u d u c z y s z l a c h t y , d l a której p o z a g r a n i c a m i j e j własnego k r a j u świat obcy, rządzący się odrębnymi panujące w prawami. Odmienne kołach k a t o l i c k i c h i różnowierczych — poglądy istniał n a t e n temat były o d b i c i e m stosunków — spo­ łecznych i p o l i t y c z n y c h ówczesnej E u r o p y . Zbiegnięcie się w c z a s i e w i e l k i c h odkryć geograficznych 'i r o z w o j u reformacji — j a k również początków k o n t r r e f o r m a c j i prowadziło d o istotnego podziału o p i n i i w towali hiszpańskie zdobycze n a półkuli z a c h o d n i e j nagrodę z a wypędzenie muzułmanów z a s t r a t y , j a k i e poniósł Kościół w kontekście pełne nialne oraz j a k o zrządzenie Opatrzności z Półwyspu Iberyjskiego w y n i k u przewrotnej usprawiedliwienie w oczach znajdujący się w opozycji oraz zyskiwały wobec — rekompensatę działalności L u t r a . W katolików osoba c e s a r z a , p o d sztandarami" którego Kościół poganom. P r o t e s t a n c i — — środowiskach r e l i g i j n y c h : k a t o l i c y t r a k ­ tym podboje narzucał kolo­ swą wiarę cesarza i Hiszpanii — k w e s t i o n o w a l i i c h p r a w a d o podbojów. T o , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a z a c h o d n i e j E u r o p y zróżnicowanie o p i n i i n a t e m a t kolonizacji i działalności misyjnej, znajdowało w pewnym stopniu oddźwięk w R z e c z y p o s p o l i t e j . Z u w a g i j e d n a k n a panującą u n a s tolerancję o r a z ze względu na fakt, skich że w wojnach Litwinów i z Krzyżakami Tatarów, część szukaliśmy opinii polskiej sprzymierzeńców potępiła wśród przymus w pogań­ sprawach w i a r y o r a z s t o s o w a n i e p r z e m o c y w o b e c pogan. O b r a z mieszkańców N o w e g o był więc ,w odbiorze mieszkańca polskiego Siłą r z e c z y j e d n a k f r a g m e n t a r y c z n i e o nowych kańców w szlacheckiej n a kształtowanie się o b r a z u Polski. Tazbir stara się ukazać o b r a z u , począwszy o d t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o e t a p u p o z n a n i a , j a k nieznanych marginalnych elementów „dziwów n a t u r y " . P i e r w s z e obcej subiektywne kultury, spojrzenie Świata zobiektywizowany. docierające do P o l s k i (do X V I I I k o n t y n e n t a c h w p ł y w a ć musiały umysłach -nieco bardziej „śmiesznych w.) dane ich miesz­ ewolucję tego wychwytywanie obyczajów" n a obcą kulturę, czy przypadkowe z e s t a w i e n i e d a n y c h — w p ł y w a ł o poważnie n a kształtowanie się s t e r e o t y p u mieszkań­ ca A m e r y k i czy Afryki. Niewielka tyczny wizerunek początkowo ilość d a n y c h ukształtowała s c h e m a ­ I n d i a n i n a ubranego w pióra i spódniczki, w „płaszczu bogatym z e szczerego złota"; M u r z y n a — w b a r a n i c h skórach ze strzałami w ręku. O b y d w a j o n i w i d z i a n i b y l i od strony c z y s t o zewnętrznych k o n t r a s t o w y c h c e c h (tak j a k o d n a j ­ dujemy macji i c h opisy powoduje biektywny: oto w w X I X - i XX-wiecznej jednak konieczność Europie zachodniej pieśni l u d o w e j ) . zmiany obrazu Dalszy n a również, kształtuje Się o b r a z przyrost co p r a w d a , infor­ su­ „dobrego d z i k u s a " , któ- �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E regó c h a r a k t e r y z u j e w r o d z o n a do e w a n g e l i c z n y c h cnót. szlachetność, prostota, nieuświadomiona 211 skłonność W P o l s c e f u n k c j o n u j e początkowo — j a k już w s p o m n i a n o — m i t „egzotycznego barbarzyńcy", a b y w X V I I I w. w o b l i c z u zagrożenia z zewnątrz, a następnie klęsk p o l i t y c z n y c h możliwe było dostrzeżenie a n a l o g i i pomiędzy Rzecząpospolitą a upadły­ m i c y w i l i z a c j a m i amerykańskimi. O i l e j e s z c z e w X V I I w . wyraźnie zazdrościmy k o n k w i s t a d o r o m — w i e k X V I I I p r z y n o s i potępienie C o r t e z a , P i z a r r a ; napiętnowa­ n i e w s z e l k i e j a g r e s j i niezależnie od j e j m o t y w a c j i . Postać I n d i a n i n a s t a j e się u n a s s y m b o l e m w a l k i o niepodległość, podczas gdy n a Z a c h o d z i e a n a l o g i c z n a z m i a n a w u s t o s u n k o w a n i u się do mieszkańców N o w e g o Świata p r o w a d z i do p o s t a w i e n i a I n d i a n i n a w r o l i oceniającego s t o s u n k i p o l i t y c z n e i społeczne E u r o p y . Z a p u n k t wyjścia — u k a z a n e g o e w o l u c y j n i e p r o c e s u kształtowania się p o s t a w e u r o p e j s k i c h w s t o s u n k u do N o w e g o Świata — u w a ż a T a z b i r fakt, iż to właśnie E u r o p e j c z y c y d o k o n a l i o d k r y c i a n o w y c h lądów, poszerzając t y m s a m y m krąg z n a ­ nej sobie k u l t u r y . T o , że d o k o n a l i tego b e z s p e c j a l n y c h trudności, stało się d l a n i c h podstawą p r z e k o n a n i a o własnej wyższości. Z b y t mały zasób w i e d z y o i n n y c h k o n ­ t y n e n t a c h powodował zaś określanie i k l a s y f i k o w a n i e i c h k u l t u r n a p o d s t a w i e k r y ­ t e r i u m podobieństwa do k u l t u r y e u r o p e j s k i e j . Zwiększanie się z b i o r u wiadomości 0 i n n y c h c y w i l i z a c j a c h pociągnęło z a sobą u z n a n i e i c h r z e c z y w i s t e j wartości; p o ­ j a w i e n i e się pojęcia s w o i s t e g o u n i w e r s a l i z m u czyniącego z E u r o p e j c z y k a o b y w a t e l a Z i e m i . Konsekwencją a k c e p t a c j i o b c y c h c y w i l i z a c j i (szczególnie w P o l s c e ) był z w r o t w z a i n t e r e s o w a n i a c h w ł a s n y m k r a j e m , c o dało p o d s t a w y i o r o z w o j u f o l k l o ­ r y s t y k i i w dalszej k o n s e k w e n c j i — etnografii. Skądinąd w z r o s t z a i n t e r e s o w a n i a z a m o r s k i m i k r a j a m i wiązał się też w dużej m i e r z e z k o n k r e t n y m i korzyściami n a t u r y m a t e r i a l n e j — z napływem t o w a r ó w k o l o n i a l n y c h , których R z e c z p o s p o l i t a s t a j e się j e d n y m z poważniejszych odbiorców. N a Z a c h o d z i e u p a t r u j e się wręcz przyczynę słabości u s t r o j o w e j P o l s k i w „zaraźliwej skłonności do z b y t k u " . S z y b k o postępujący u n a s i m p o r t z a m o r s k i c h towarów n a przełomie X V I 1 X V I I w . s t a j e się ze względów i d e o l o g i c z n y c h i e k o n o m i c z n y c h przyczyną z a n i e ­ p o k o j e n i a w ś r ó d kaznodziejów, ekonomistów, l e k a r z y — c o powoduje, że z a m o r s k i e specjały s z y b k o obrastają w n e g a t y w n e m i t y . D l a przykładu: późne p o j a w i e n i e się w P o l s c e k o n s u m p c j i h e r b a t y s p o w o d o w a n e było j e j rzekomą szkodliwością d l a z d r o w i a . D o p i e r o wejście w s t o s u n k i h a n d l o w e z A n g l i ą i w z o r o w a n i e się n a p a ­ nującej t a m m o d z i e zmieniło opinię l e k a r z y — h e r b a t a weszła w p o w s z e c h n i e j s z e użycie, a l e z e względu n a wysoką cenę i k o s z t o w n y sposób j e j przyrządzenia t r a k ­ t o w a n a była w w i e l u środowiskach j a k o l e k a r s t w o i t r z y m a n a w d o m o w y c h a p t e c z ­ k a c h . W y s o k i e c e n y s p r o w a d z a n y c h towarów sprawiały, że niżej stojące społecznie w a r s t w y — wzorując się n a a r y s t o k r a c j i i bogatej s z l a c h c i e — pijały k a w ę c z y herbatę, jadały czekoladę — a l e j a k z a p e w n i a a u t o r — p r o d u k t y te n i e miały z a u t e n t y c z n y m i p r z y s m a k a m i „nic wspólnego z wyjątkiem n a z w y " . P o d o b n y p r z y ­ kład: o d c i n a n i e się górnych w a r s t w społecznych od związków z niżej p o s t a w i o ­ n y m i znajdywało w y r a z w t z w . „społecznej d e k l a s a c j i k a r t o f l a " : s p r o w a d z o n y — h o d o w a n y był początkowo j a k o roślina o z d o b n a ; później t r a k t o w a n y j a k o z a m o r s k i p r z y s m a k , z chwilą u p o w s z e c h n i e n i a się jego u p r a w y — p r z e s t a j e być ozdobą p a ń ­ s k i c h stołów. O b r a z w p ł y w u w i e l k i c h geograficznych odkryć n a Rzeczpospolitą u k a z a n y jest więc wielopłaszczyznowo; zarówno o d s t r o n y f u n k c j o n o w a n i a n o w o powstałych i d e i , j a k i skutków p o j a w i e n i a się n a r y n k u z a m o r s k i c h towarów. Dzięki t e m u p r a c a T a z b i r a o k a z u j e się z b i o r e m wiadomości, które mogą posiadać n i e j e d n o k r o t n i e sporą wartość etnograficzną. A u t o r u k a z u j e wszakże wyobrażenia mieszkańców Starego �212 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Świata o d w e w n ą t r z : n a t l e epoki, w której żyją, później dopiero uwzględniając historyczną perspektywę. Próbuje pokazać kształtowanie się p i e r w s z y c h prób k l a s y ­ f i k a c j i o b c y c h k u l t u r w świadomości ówczesnego E u r o p e j c z y k a (podział w s z y s t k i c h mieszkańców N o w e g o Świata n a t r z y r o d z a j e barbarzyńców o d b y w a ł się w o p a r c i u o „ich b r a k w i e d z y o B o g u , nieznajomość r o l n i c t w a , u p r a w i a n i e k a n i b a l i z m u o r a z o b y w a n i e się bez j a k i c h k o l w i e k f o r m społecznej o r g a n i z a c j i " ) . W p ł y w y o b c y c h k u l t u r zaznaczały s w ą obecność w obrzędach i odświeżały n i e c o d a w n e wyobrażenia: pojawiają się w P o l s c e w c z a s i e zapustów murzyńskie i i n ­ diańskie m a s k i ; c o r a z częściej — począwszy o d połowy X V w i e k u — j e d e n z t r z e c h króli oddających pokłon C h r y s t u s o w i w bożonarodzeniowej s z o p c e — p r z e d s t a w i a n y j e s t % ciemną twarzą. I m p o r t e g z o t y c z n y c h roślin w z b o g a c a słownictwo c z e r p a n e pośrednio z języka p i e r w o t n y c h mieszkańców N o w e g o Świata p o p r z e z k r a j e E u r o p y Z a c h o d n i e j : n p . t a k p o p u l a r n e w tej c h w i l i słowo c z e k o l a d a pochodzi z włoskiego cioccolata, hiszpań­ s k i e g o chocolate, a p o w s t a n i e jego w y w o d z i się z języka Azteków, w którym w y r a z t e n brzmiał c h o c o l a t l . Książka p i s a n a w l e k k i sposób z a w i e r a w i e l e c i e k a w y c h d a n y c h , n i e przytła­ czając p r z y t y m c z y t e l n i k a nużącym s p o s o b e m n a r r a c j i . Z e względu n a c h a r a k t e r p o d a w a n y c h i n f o r m a c j i o r a z zważywszy fakt, iż j e s t to j e d n a z p i e r w s z y c h p r a c s y n t e t y c z n i e ujmująca p r o b l e m s t o s u n k u R z e c z y p o s p o l i t e j s z l a c h e c k i e j do w i e l k i c h odkryć, może być p o l e c a n a zarówno a m a t o r o m , j a k również z n a w c o m tego o k r e s u w historii. Katedra Etnografii N o w y Świat 69 00-046 W a r s z a w a UW J . Ś M I A Ł O W S K I , Zarobkowanie w latach pozarolnicze przeduwlaszczeniowych (1815-1864), ludności rolniczej w królestwie Łódź 1973, W y d . U Ł Polskim powiel. F a k t w y k o n y w a n i a p r z e z ludność chłopską r o z m a i t y c h p r a c n i e r o l n i c z y c h w e p o ­ ce feudalnej a później kapitalistycznej wręcz, gdyż spośród l u d u w i e j s k i e g o historykom, oczywisty r e k r u t o w a l i się różni rzemieślnicy był dobrze znany pracujący n a usługi i n n y c h chłopów i i c h panów, r e k r u t o w a l i się r o b o t n i c y palń, hut, flisacy i inni. W epoce c o r a z l i c z n i e j s z y c h robotników gospodarki, kapitalistycznej proletariat dla budownictwa, l e c z i chłopi posiadający manufaktur, wiejski przemysłu i 'pozostałych gospodarstwa podejmowali ko­ dostarczał się p r a c działów zarobko­ w y c h . Z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e stawało się koniecznością d l a c o r a z l i c z n i e j s z y c h r o d z i n chłopskich dysponujących małymi g o s p o d a r s t w a m i . Stało się o n o z j a w i s k i e m m a s o w y m n a przełomie X I X i X X w . zwłaszcza w b. G a l i c j i (głównie p o p r z e z emi­ grację zarobkową do N i e m i e c i A m e r y k i ) , p o t e m uległo p o I w o j n i e światowej z a ­ hamowaniu, dawniej w a p o r a z drugi rozpowszechniło się n a n i e spotykaną dużej części P o l s k i w p i e r w s z y c h l a t a c h p o w y z w o l e n i u , a zwłaszcza w skalę okresie r e a l i z a c j i p l a n u 6-letniegO. W l a t a c h pięćdziesiątych i później w i e l u u c z o n y c h , n i e mówiąc o p u b l i c y s t a c h , potraktowało to z j a w i s k o j a k o zupełnie n o w y , u b o c z n y s k u t e k s z y b k o postępującego uprzemysłowienia k r a j u . N a p i s a n o n a t e n t e m a t s e t k i p u b l i k a c j i , l e c z dopiero �213 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 2 książki: M . D z i e w i c k i e j i R . T u r s k i e g o , ogłoszone w l a t a c h .1963 i 1965 dały p e w n e g o r o d z a j u całościowy pogląd n a p r o b l e m chłopów-robotników, wyjaśniły s p o r o nieporozumień, n a w e t mitów. T u r s k i był też p i e r w s z y m a u t o r e m , który sięgnął bliżej do h i s t o r i i z j a w i s k a i przedstawił w s w e j książce krótki z a r y s p r z e ­ obrażeń s t r u k t u r y społeczno-zawodowej chłopów-robotników n a z i e m i a c h p o l s k i c h w epoce k a p i t a l i s t y c z n e j i u schyłku f e u d a l i z m u . Z a r y s t e n , choć t r a f n i e ujęty, n i e może zastąpić brakujących opracowań szczegółowych, o p a r t y c h n a źródłach . T e m a t p o z a r o l n i c z e j p r a c y chłopów występował w p r a c a c h s a m y c h historyków r z a d k o i m a r ­ g i n a l n i e (głównie w związku z b a d a n i a m i n a d kształtowaniem się r y n k u p r a c y o r a z k l a s y robotniczej), dlatego zwłaszcza e k o n o m i s t o m i socjologom badającym w s p ó ł ­ czesność brakowało z w y k l e potrzebnej p e r s p e k t y w y h i s t o r y c z n e j d l a właściwego ujęcia p r o b l e m a t y k i chłopów-robotników. Także n a początku naszego s t u l e c i a , gdy wejście chłopów n a poząrolniczy r y n e k p r a c y stało się m a s o w e i długotrwałe, z a ­ brakło b a d a c z a , który b y t e n p r o b l e m w P o l s c e ukazał tak, j a k to uczynił L e n i n d l a R o S j i , K a u t s k y zaś „dla N i e m i e c i A u s t r i i . 1 2 3 B a d a n i a n a d pozarolniczą pracą p o l s k i c h chłopów w przeszłości posiadają d w o ­ j a k i e , poważne z n a c z e n i e . J e d n o z n i c h wiąże się z samą potrzebą p o z n a n i a f o r m , rozmiarów i z n a c z e n i a p r a c y chłopów w y k o n y w a n e j p o z a r o l n i c t w e m w epoce kształ­ t o w a n i a się i r o z w o j u stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h n a z i e m i a c h p o l s k i c h , drugie zaś w y n i k a z e w s p o m n i a n e j potrzeby p o z n a n i a h i s t o r y c z n y c h u w a r u n k o w a ń z j a w i s k , które współcześnie zachodzą. S t u d i u m o z a r o b k o w a n i u p o z a r o l n i c z y m ludności chłopskiej w Królestwie P o l ­ s k i m w o k r e s i e przeduwłaszczeniowym, oparte w całości n a źródłach a r c h i w a l n y c h , a p o m o c n i c z o n a d a w n y c h p u b l i k a c j a c h , jest pierwszą samodzielną rozprawą p o ­ święconą t e m u z a g a d n i e n i u . J e j autor, docent U L Józef Smiałowski, dotarł do b a r d z o l i c z n y c h dostępnych źródeł, w których były z a w a r t e jakieś istotne i n f o r m a ­ cje na opracowywany temat, zwłaszcza do rękopiśmiennych a k t z g r o m a d z o n y c h w 17 a r c h i w a c h , w t y m a r c h i w a c h h i s t o r y c z n y c h M o s k w y i L e n i n g r a d u . Zawartość t y c h źródeł j e s t b a r d z o różna, w i e l e z n i c h wniosło t y l k o i n f o r m a c j e f r a g m e n t a ­ r y c z n e l u b pośrednie. Zasadniczą podstawę do o p r a c o w a n i a stanowią t z w . tabele p r e s t a c y j n e , sporządzone w 1846 r. w związku z regulacją s p r a w użytkowania i własności gospodarstw chłopskich w d o b r a c h p r y w a t n y c h . Zachowało się o d 50 do 100°/o tabel d l a 14 południowych i środkowych p o w i a t ó w Królestwa, n a j b a r ­ dziej uprzemysłowionych. D a n y c h d l a w s i z dóbr rządowych dostarczyły a k t a k o ­ m i s j i rządowych K . P . i d y r e k c j i górniczych. P r z e d m i o t e m b a d a n i a uczynił a u t o r chłopów zarobkujących p o z a r o l n i c t w e m , którzy użytkowali g o s p o d a r s t w a o p o w i e r z c h n i c o n a j m n i e j 3 morgów, a więc r o l ­ ników, d l a których własna z i e m i a miała p o d s t a w o w e l u b p r z y n a j m n i e j ważne z n a ­ c z e n i e gospodarcze. Cała k a t e g o r i a zarobkujących chłopów składała się z w i e j s k i c h rzemieślników i h a n d l a r z y o r a z z n a c z n i e b a r d z i e j l i c z n y c h t y c h , którzy p r a c o w a l i p r z y b u d o w i e dróg, k o l e i i fabryk, w zakładach przemysłowych, p r z y w y r ę b i e lasów o r a z t r u d n i l i się t r a n s p o r t e m materiałów, głównie j a k o f u r m a n i i flisacy. W p r o g r a m i e s w y c h badań uwzględnił a u t o r w s z y s t k i e p o d s t a w o w e p y t a n i a , j a ­ k i e s t a w i a się p r z y b a d a n i u współcześnie p o z a r o l n i c t w e m pracujących chłopów, wysunąwszy j e d n a k n a czoło „poszukiwanie o d p o w i e d z i n a p y t a n i e : jaką rolę o d e - M. D z i e w i с к a, Chłopi-robotnicy. Wyniki badań ankietowych przeprowa­ dzonych przez IER, W a r s z a w a 1963. R. T u r s k i , Między miastem a wsią. Struktura społeczno-zawodowa chło­ pów-robotników w Polsce, W a r s z a w a 1965. Por. recenzję książki T u r s k i e g o w „Studiach H i s t o r y c z n y c h " , z. 1-2: 1967. 1 2 3 �214 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E grało z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e chłopów w p r o c e s i e kształtowania się k a p i t a l i z m u w Królestwie P o l s k i m i j a k i e było jego z n a c z e n i e w t a k i c h p r o c e s a c h , j a k 'upieniężnienie gospodarki w i e j s k i e j , kształtowanie się r y n k u siły roboczej, świadomości społecznej i w z a k r e s i e z m i a n w s t r u k t u r z e wewnętrznej w s i " (s. 15). P o d z i e l o n a n a t r z y części r o z p r a w a składa się z 5 rozdziałów, wstępu i zakoń­ c z e n i a o r a z 15 m a p . Treść rozdziałów: 1. R o d z a j e i f o r m y z a r o b k o w a n i a p o z a r o l n i czego; 2. P r ó b a c h a r a k t e r y s t y k i gospodarstw, których właściciele l u b użytkownicy z a r o b k o w a l i p o z a r o l n i c z o ; 3. Z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c z e w o p i n i i chłopów, w ł a d z a d m i n i s t r a c y j n y c h , ziemiaństwa i przedsiębiorców; 4. Z n a c z e n i e z a r o b k o w a n i a p o z a rolniczego d l a gospodarki chłopskiej; 5. P r o b l e m y świadomości. Z omawianą r o z ­ p r a w ą j e s t związany ściśle artykuł o płacach i z a r o b k a c h p o z a r o l n i c z y c h chłopów, ogłoszony p r z e z a u t o r a w „Przeglądzie H i s t o r y c z n y m " . 4 C h a r a k t e r źródeł, n i e j e d n o l i t y c h i niepełnych, narzucił do p e w n e g o s t o p n i a a u t o r o w i metodę o p r a c o w a n i a , którą o n s a m określił j a k o tradycyjną, opisową (s. 13). W y k o r z y s t a n e zostały też p e w n e e l e m e n t y m e t o d y porównawczej t a k w a s ­ pekcie czasowym, j a k i terytorialnym. Opracowanie jest drobiazgowo udokumento­ w a n e , pełne szczegółów. N a p o d s t a w i e tej d o k u m e n t a c j i stwierdził autor, że z a ­ angażowanie chłopów w p r a c e p o z a r o l n i c t w e m , w y w o ł a n e p r z e z narastający rozwój i n w e s t y c j i k a p i t a l i s t y c z n y c h w Królestwie P o l s k i m , przybrało już w p i e r w s z e j p o ­ łowie X I X w. s z e r o k i e r o z m i a r y . W z a r o b k o w a n i u pozarólniczym u c z e s t n i c z y l i chło­ p i r o l n i c y z przeszło 31°/o w s i okręgu włókienniczego i ok. 6 0 % w s i okręgu górni­ czego, a także z l i c z n y c h w s i rejonów r o l n i c z y c h . A u t o r zebrał dane d l a 1995 w s i , które stanowiły n i e więcej niż kilkanaście procent w s z y s t k i c h w s i Królestwa, l e c z z a c h o w a n e źródła dotyczą właśnie przeważnie w s i okręgów wówczas uprzemysło­ w i o n y c h l u b uprzemysławianych. Z a r o b k o w a n i a p o z a r o l n i c t w e m podejmowały się różne k a t e g o r i e chłopów, p r z y c z y m n a j l i c z n i e j występowali chłopi pańszczyźniani, których było najwięcej. P a ń ­ s z c z y z n a , choć utrudniała p o d e j m o w a n i e p r a c z a r o b k o w y c h , n i e uniemożliwiała go przecież. Największy udział zarobkujących występował j e d n a k w k a t e g o r i i chłopów o c z y n s z o w a n y c h o r a z posiadających g o s p o d a r s t w a z a k u p n e , którzy potrzebowali więcej pieniędzy, a m i e l i też więcej s w o b o d y w d y s p o n o w a n i u c z a s e m . Mając do w y b o r u z a r o b k o w a n i e p r z y p r a c a c h r o l n i c z y c h w f o l w a r k a c h o r a z inną możność z a r o b k o w a n i a , p o z a r o l n i c t w e m , w y b i e r a l i chłopi z reguły tę drugą. Dokonując t a k i e j d e c y z j i podejmować m u s i e l i t e n rodzaj zajęcia, który i m się nadarzał n a i c h terenie, przeważnie bez możliwości dalszego w y b o r u . Całe w s i e wykonywały więc przeważnie j e d e n l u b 2-3 r o d z a j e zajęć p o z a r o l n i c z y c h , zwłaszcza w okręgach przemysłowych. W ś r ó d n a j l i c z n i e j występujących ok. 1846 r. f o r m z a r o b k o w a n i a w Królestwie P o l s k i m , które a u t o r zestawił w tab. 7, n a p i e r w s z y m m i e j s c u znalazło się f u r m a ­ nienie i flisactwo: 532 spośród 1416 uwzględnionych w s i (37,5%), następnie w y r ą b d r z e w a w l a s a c h (457 w s i — 32,3%), z a r o b k o w a n i e w m i a s t a c h (275 w s i ) i n a końcu z a r o b k o w a n i e w zakładach przemysłowych: 218 w s i (15,4%). W ś r ó d 371 w s i w okręgach górniczo-hutniczych, w y m i e n i o n y c h w tab. 2, n a j l i c z n i e j występowała j a k o zajęcie główne p r a c a d l a kopalń i h u t — w 95 w s i a c h , ponadto w kamienioło­ m a c h i w a p i e n n i k a c h — 6 wsi, w c u k r o w n i a c h — 6 w s i i w papierni — 3 wsie. R a z e m 110 w s i , t j . p r a w i e 3 0 % , było związanych z pracą bezpośrednio w przemyśle. N a 473 w s i e w okręgu włókienniczym (tab. 4) 48 wykazało pracę w f a b r y k a c h włókienniczych, 23 w c u k r o w n i a c h (w t a b e l i j e s t m y l n i e 16), 15 w kamieniołomach 4 skim J . S m i a ł o w s k i , P r a c e i zarobki pozarolnicze (1831-1864), „Przegląd H i s t o r y c z n y " , z. 2 : 1973. chłopów w Królestwie Pol­ �215 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i wapiennikach, 8 w h u c i e szkła, r a z e m 94 w s i e , 123 w s i e (;23,8°/o) wykazało ogólnie z a r o b k o w a n i e czyli 20°/o, a prawie ponadto w m i a s t a c h . N a 1151 w s i w okrę­ gach r o l n i c z y c h (tab. 6) 88 (7,в°/о) wykazało pracę w różnych zakładach przemysło­ w y c h . Ogółem więc mieszkańcy 292 w s i (a więc o 74 więcej, niż a u t o r uwzględnił w końcowym z e s t a w i e n i u ) związanych było bezpośrednio z pracą w przemyśle. Najbardziej rozpowszechnionym użyciu własnego sprzężaju. gdyż chłopi w y n a j m o w a l i a wyjątkowo umowy przeciąg w charakterze materiałów pełniejsze w było f u r m a n i e n i e ścisłym z n a c z e n i u przedsiębiorców czy towarów c z a s u . Chłopi p o d e j m o w a l i ogół lżejsza o d różnych f o r m na zarobkowania przy najemna, się do tego r o d z a j u p r a c z własnymi środkami t r a n s p o r t u , występowali o transport sposobem N i e była to więc p r a c a się tej p r a c y pracy ręcznej wykorzystanie posiadanych przewozowych. podejmowały całe w s i e chętnie, ponieważ (zwłaszcza środków w lasach) transportowych była oraz i Często n a dłuższy ona n a pozwalała zwierząt po­ ciągowych. "W związku pracowali z t y m pozostaje zarobkowo poza doniosłe s t w i e r d z e n i e rolnictwem chłopi autora, posiadający a n a w e t duże, niż małe. Właściciele n a j m n i e j s z y c h nadziałów gów) nie mieli niecznością z reguły odrabiania wynajmowania się własnych zaprzęgów, obciążeni znacznej ilości na folwarkach. С pieszej zaś pańszczyzny, biedni chłopi że b a r d z i e j gospodarstwa licznie średnie, (od 3 do ok. 7 m o r ­ byli przeważnie k o ­ a także znajdowali zmuszani poza do rolnictwem d o r y w c z e z a r o b k i w m i a s t a c h , c u k r o w n i a c h c z y kamieniołomach, p o d c z a s gdy p o s i a ­ dający sprzężaj wynajmowali się do usług t r a n s p o r t o w y c h d l a przemysłu i górni­ c t w a , d l a d o s t a w y t o w a r ó w do m i a s t itp. O z a p o t r z e b o w a n i u świadczy m . i n . fakt, Łodzi i z Łodzi rów potrzeba wozów że p r z e z kilkadziesiąt były transportowane konno. było d l a tego m i a s t a Ok. 1850 r. c o n a j m n i e j furmanki. Przedsiębiorstwa chłopski dostarczane Sądząc z ilości przewożonych k o n n y c h , których z n a c z n a część, l u b może chłopskie n a transport łat w s z y s t k i e t o w a r y k i l k a s e t tysięcy k u r s ó w nawet przemysłowe, w do towa­ większość, t y m należące wykonywały do ziemian, chętnie korzystały z chłopskiego t r a n s p o r t u , gdyż w t e n sposób n i e ponosiły r y z y k a z a z n i s z c z e n i e własnego sprzętu i u b y t e k zwierząt, co p r z y ówczesnym s t a n i e dróg i żywienia następowało dosyć s z y b k o . N a p o d s t a w i e p r z y t o c z o n y c h źródeł J . Smiałowski stwierdził, że r o z m i a r y chłop­ skiego zarobkowania stąd dochody p o z a r o l n i c t w e m p r z e d z n i e s i e n i e m pańszczyzny o r a z u z y s k a n e były z n a c z n i e wyższe, niż d o t y c h c z a s sądzono. W p r a w d z i e tyczące płac są t y l k o b a r d z o co do s k a l i zarobków fragmentaryczne, indywidualnych l e c z pozwalają i ogólnych. S e z o n z a r o b k o w a n i a czego t r w a ł d l a chłopa-rolnika około 100 d n i w korzystanych. W połowie X I X w. n a ok. 2 m i l i o n y zarobków wynosiła tendencję narastającą. Autor (a więc i aktualnych c e n — kilka korcy usługi t r a n s p o r t o w e wykonane tylko w d l a górnictwa i h u t ­ kilku złotych rocznie, tj. ok. 350 tys. r u b l i . zapewne 5 kilka m a niewątpliwie rację chłopi p r a w i e pozarolni- b a r d z o l i c h a , kosztowała ponadto t y l k o 6 r u ­ bli. Sumę zarobków chłopskich z a s a m e autor do­ t y m czasie, j a k stwierdził autor, zarabiał chłop przeciętnie około zboża l u b parę świń; k r o w a , z a p e w n e w dane orientację r o k u , r a c z e j częściowo t y l k o w y ­ 20 r u b l i , z a c o mógł kupić — zależnie od potrzeby nictwa n a ogólną milionów stwierdzając, wyłącznie n a z a s p o k a j a n i e zł w całym że z a r o b i o n e doraźnych potrzeb, powiatach) ocenił Suma wszystkich Królestwie, * wykazując pieniądze p r z e z n a c z a l i n a płacenie czynszów i podatków, którymi o b a r c z e n i b y l i chłopi t a k c z y n s z o w i , j a k i pańszczyźniani, n a s Smiałowski, op. cit., s. 318-320. �216 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E z a k u p sprzętu transportowego, budowę n o w y c h d o m ó w w m i e j s c e z n i s z c z o n y c h , z a k u p żywności w c z a s i e głodu itp., a s t o s u n k o w o b a r d z o r z a d k o n a d r o b n e i n w e ­ s t y c j e i z a k u p z i e m i . D o w y j ą t k ó w należało i n d y w i d u a l n e bogacenie się chłopów n a h a n d l u l u b p o d e j m o w a n i u m a s o w y c h przewozów. A u t o r p r z y t a c z a o p i n i e w s p ó ł ­ czesne, że d o m y chłopów zarobkujących w okręgach górniczych wyglądały b a r d z i e j k o r z y s t n i e niż t r a d y c y j n e domy chłopskie. W a r t o w r e s z c i e przytoczyć końcowe w n i o s k i autora, w y p r o w a d z o n e z analizy s y t u a c j i odległej o d n a s o około 120 lat. Chłopskie z a r o b k o w a n i e p o z a r o l n i c t w e m : a) drenowało podaż siły roboczej w r o l n i c t w i e , w p ł y w a j ą c n a kształtowanie się zwyżkowej t e n d e n c j i c e n n a j m u ; b) przygotowywało chłopów do podjęcia, w p r z y p a d k u 'potrzeby l u b k o n i e c z n o ­ ści, stałej p r a c y z a w o d o w e j p o z a r o l n i c t w e m , stanowiąc n i e j e d n o k r o t n i e „szkołę zawodu"; c) często przyśpieszało decyzję o p o r z u c e n i u gospodarstwa i emigracji do m i a ­ sta; d) w wyjątkowych p r z y p a d k a c h mogło stanowić podstawę do rozwinięcia p r z e z chłopa s a m o d z i e l n e j działalności h a n d l o w e j l u b przemysłowej; e) pozwalało chłopom n a g r o m a d z e n i e p e w n y c h r e z e r w pieniężnych, służących do p o r a t o w a n i a gospodarstwa w w y p a d k u klęsk l o s o w y c h l u b do p r z e p r o w a d z e n i a i n w e s t y c j i w sprzyjających okolicznościach; f) przedsiębiorstwom pozwalało oszczędzać n a nakładach i n w e s t y c y j n y c h i f u n ­ d u s z u płac, prowadząc t y m s a m y m do obniżki kosztów p r o d u k c j i ; g) w y w i e r a ł o poważny w p ł y w n a upieniężnienie gospodarki w i e j s k i e j , rozwój p r o d u k c j i t o w a r o w e j i stosunków r y n k o w y c h . W t y m c z a s i e właśnie chłopski t r a n s ­ port pełnił rolę (choć n i e zaspokajając w t y m z a k r e s i e potrzeb) c z y n n i k a scalające­ go r y n e k Królestwa P o l s k i e g o ; h) w p ł y w z a r o b k o w a n i a n a świadomość zarobkujących chłopów był r a c z e j n i e ­ w i e l k i , przejawiał się zwłaszcza w s o l i d a r n y c h wystąpieniach chłopów domagają­ c y c h się l e p s z y c h w a r u n k ó w płac i p r a c y , m . i n . p r z e z s o l i d a r n e b o j k o t o w a n i e n i e ­ których rodzajów p r a c (s. 261-262). Czytając te s t w i e r d z e n i a można sobie zadać pytanie, c z y a u t o r n i e zasugerował się trochę wiedzą o społecznych a s p e k t a c h p o z a r o l n i c z e j p r a c y chłopów w c z a s a c h współczesnych, a l e p r z y t o c z o n y materiał d o w o d o w y j e s t wystarczająco mocnym a r g u m e n t e m , by t a k i e p o d e j r z e n i e odsunąć. Zbieżność t y c h wniosków z oceną, którą by można odnieść do s y t u a c j i z ostatniego ćwierćwiecza j e s t w niektórych s z c z e ­ gółach rzeczywiście uderzająca, l e c z n i e p o w i n n a zadziwiać. O s t a t e c z n i e dopiero r e w o l u c j a s o c j a l i s t y c z n a przekształciła n a s z e społeczeństwo z przeważnie r o l n i c z e g o i t r a d y c y j n i e w i e j s k i e g o w społeczeństwo o d o m i n a c j i z a w o d ó w n i e r o l n i c z y c h , a t y ­ siące zubożałych chłopów pracowało p r z y b u d o w i e zakładów przemysłowych i m i a s t , w których l i c z n i z n i c h stali się p r a c o w n i k a m i i mieszkańcami. C e n n y m uzupełnieniem r o z p r a w y J . Smiałowskiego j e s t z e s t a w 15 m a p p r z e d ­ stawiających zróżnicowanie f o r m z a r o b k o w a n i a pozarolniezego w 14 p o w i a t a c h i w całym Królestwie P o l s k i m . Porównanie r o z m i e s z c z e n i a zarobkujących wówczas w s i ze współcześnie występującymi s k u p i s k a m i w i e j s k i e j ludności n i e r o l n i c z e j d o ­ s t a r c z a c e n n y c h d a n y c h d l a s t w i e r d z e n i a dawności i ciągłości p r a c y p o z a r o l n i c z e j w różnych r e j o n a c h w o j e w ó d z t w c e n t r a l n y c h . W o m a w i a n e j r o z p r a w i e można znaleźć trochę szczegółowych ujęć d y s k u s y j n y c h c z y n a w e t wątpliwych, l e c z t e n i e rzutują u j e m n i e n a całość w y w o d ó w i wniosków a u t o r a . W s p o m n i a n i n a s. 32 robotnicy z a t r u d n i e n i p r z y b u d o w i e zakładów s t a r a ­ c h o w i c k i c h r e k r u t o w a l i się r a c z e j z p r o l e t a r i a t u w i e j s k i e g o niż z chłopów-rolników. S t w i e r d z e n i e , że zarobkujący p r z y b u d o w i e fortec pochodzili z najbliższych w s i �217 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E (s. 83) n i e z b y t się z g a d z a z zasięgiem tego z a r o b k o w a n i a o z n a c z o n y m n a m a p a c h . N a s. 55 w a r t o było przeliczyć s z a c u n k o w o ilości przewożonych t o w a r ó w n a ilość f u r m a n e k p o t r z e b n y c h d l a p r z e w i e z i e n i a t y c h towarów. Parę fragmentów można było przenieść n a i n n e m i e j s c e , b a r d z i e j ujednolicić wypadało s y g n a t u r y n a m a p a c h s t o s o w n i e do określonych g r u p zajęć. R o z p r a w a została n a p i s a n a r a c z e j ostrożnie, a u t o r unikał s z e r o k i c h porównań, a l e n i e zrezygnował z n i c h całkiem. Nawiązując do uogólnień L e n i n a i K a u t s k y ' e g o udowodnił, że i c h s t w i e r d z e n i a dotyczące m a s o w e g o p o d e j m o w a n i a p r a c y p o z a r o l ­ n i c t w e m p r z e z p r o l e t a r i a t w i e j s k i n i e mogą być odniesione do stosunków p o l s k i c h w o k r e s i e n a r o d z i n p r o d u k c j i f a b r y c z n e j u schyłku u s t r o j u feudalnego. W y d a j e się, że p r z y s z e r s z y m uwzględnieniu r o l i pieniądza w życiu chłopów o m a w i a n e g o o k r e s u , sposobów z d o b y w a n i a go i w y d a t k o w a n i a n a t l e r u c h u c e n , r o z p r a w a J . Ś m i a ł o w s k i e g o mogłaby się stać szczególnie c e n n a także j a k o źródło o r a z p u n k t o d n i e s i e n i a d l a o d p o w i e d n i c h badań porównawczych, w t y m także w y k o n y w a n y c h p r z e z e t n o ­ grafów i socjologów. W a r t o pomyśleć o t y m p r z y książkowym w y d a n i u tej r o z p r a w y , a p r z y n a j m n i e j o k o n t y n u o w a n i u badań w t y m k i e r u n k u i o s o b n e i c h o p r a c o w a n i e . N a przełomie b o w i e m e p o k i f e u d a l n e j i k a p i t a l i s t y c z n e j nastąpiły duże z m i a n y w s t r u k t u r z e c e n , ważne d l a gospodarki chłopskiej (m. i n . w z r o s t c e n z i e m i , d r z e ­ w a itp.), które wpłynęły poważnie n a s z e r e g c e c h chłopskiego życia i gospodaro­ wania. i' Edward GRUZINSKOJE NARODNOJE POETICZESKOJE E . Wirsaladze, K . Sicharulidze, M. Czikowaniego), Pietraszek TWORCZESTWO (pod red. Akademija Nauk Gruzinskoj S S R , I n s t i t u t I s t o r i i G r u z i n s k o j L i t i e r a t u r y i m . S z . R u s t a w e l i , w y d . „Merani", T b i l i s i 1972, s. 550. Omawiana monografia tycznym opracowaniem rosyjskim jest pierwszym podstawowych Przygotowana w radzieckiej problemów folkloru folklorystyce gruzińskiego systema­ w języku została p r z e z zespół pracowników Działu F o l k l o r u I n s t y ­ t u t u L i t e r a t u r y Gruzińskiej i stanowi podsumowanie dotychczasowych badań nad gruzińską literaturą l u d o w ą . Przekładu n a język r o s y j s k i dokonano z d w u t o m o w e g o 2 w y d a n i a gruzińskiego o p u b l i k o w a n e g o w l a t a c h 1960-1968. Z a n i m przejdę do r e f l e k s j i , które n a s u w a l e k t u r a tego obszernego b y m pokrótce omówić jego treść i układ. t o m u , chciał­ W krótkim w p r o w a d z e n i u omówione zostały w z a j e m n e związki między f o l k l o ­ r e m a literaturą, r o l a f o l k l o r u w r o z w o j u l i t e r a t u r y gruzińskiej o r a z niektóre z a ­ g a d n i e n i a metodologiczne badań f o l k l o r y s t y c z n y c h z e szczególnym podkreśleniem konieczności historycznego t r a k t o w a n i a p r z e d m i o t u badań. Rozdział I , Ludowa twór­ czość poetycka, pióra z n a n e g o gruzińskiego folklorysty, prof. M . C z i k o w a n i e g o , p o ­ święcony został twórcom i n o s i c i e l o m ustnej twórczości l u d o w e j — pieśniarzom i b a j a r z o m . Rozdziały I I i I I I , tego samego autora, zawierają przegląd wiadomości 1 nowa 1895. P i e r w s z a w języku r o s y j s k i m próba takiego o p r a c o w a n i a t o : A . Chacha( C h a c h a n a s z w i l i ) , Oczerki po istorii gruzinskoj słowiesnosti, t. I , M o s k w a W e współczesnej f o l k l o r y s t y c e r a d z i e c k i e j t e r m i n e m "folklor' o b e j m u j e się j e d y n i e ludową twórczość literacką, por. Słownik folkloru polskiego, pod r e d . J . K r z y ­ żanowskiego, W a r s z a w a 1965, s. 106. 2 �218 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E o gruzińskiej l i t e r a t u r z e l u d o w e j w n a j s t a r s z y c h źródłach p i s a n y c h o r a z krótką historię badań f o l k l o r y s t y c z n y c h w G r u z j i . Następne rozdziały poświęcone zostały poszczególnym g a t u n k o m gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j : pieśniom śpiewanym p r z y p r a c y (T. O k r o s z i d z e ) , przysłowiom ( K . S i c h a r u l i d z e ) , z a g a d k o m (M. C z i k o w a n i ) , m i t o m ( E . W i r s a l a d z e ) , b a j k o m ( E . W i r s a l a d z e ) , eposowi (M. C z i k o w a n i ) , pieśniom b o h a t e r s k i m ( K . S i c h a r u l i d z e ) , b a l l a d o m (M. C z i k o w a n i ) , u t w o r o m o t e m a t y c e h i s t o ­ rycznej (K. Sicharulidze), liryce (E. Wirsaladze), utworom o charakterze religijnym (A. C a n a w a ) , d r a m a t o w i l u d o w e m u (M. C z i k o w a n i ) , f o l k l o r o w i r o b o t n i c z e m u (A. C a nawa). T a k a różnorodność gatunków l i t e r a c k i c h w y k l u c z a oczywiście możliwość o m a ­ w i a n i a i c h p r z e z poszczególnych autorów według jednego, ustalonego d l a całego o p r a c o w a n i a s c h e m a t u . W większości j e d n a k rozdziałów z n a j d u j e m y oprócz t e o r e ­ t y c z n y c h rozważań n a t e m a t g a t u n k u , z a s a d y k l a s y f i k a c j i utworów w jego obrębie, analizę i c h f o r m y i treści, a często również przeglądu d o t y c h c z a s o w y c h badań w tej dziedzinie. T e n b a r d z o pobieżny przegląd gatunków n i e u k a z u j e oczywiście całego b o g a c t w a f o r m i o d m i a n występujących w i c h obrębie, daje j e d n a k p e w n e wyobrażenie o róż­ norodności gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j . Z b o g a c t w e m gatunków i f o r m l i t e r a c k i c h wiąże się też różnorodność sposobów i c h p r z e k a z y w a n i a . Oprócz pieśniarzy i b a ­ j a r z y amatorów, a z t a k i m i przeważnie m a m y do c z y n i e n i a w chłopskich k u l t u r a c h t r a d y c y j n y c h środkowej E u r o p y , i s t n i e l i w G r u z j i , podobnie j a k i w i n n y c h k r a ­ j a c h A z j i i w A f r y c e , o d w c z e s n e g o średniowiecza aż p o w i e k X I X pieśniarze traktujący swą sztukę p r o f e s j o n a l n i e l u b półprofesjonalnie. Pieśniarzy t a k i c h w z a ­ leżności o d r e p e r t u a r u , a także i n s t r u m e n t u , n a którym sobie a k o m p a n i o w a l i , o k r e ­ ślano różnymi t e r m i n a m i . J e d n y m z n a j b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n y c h , s p o t y k a n y c h już w źródłach z X w i e k u był t e r m i n mgosani. Mgasani t o z a w o d o w i pieśniarze, n a których r e p e r t u a r składały się pieśni i poezja l i r y c z n a i l i r y c z n o - e p i c k a . B y l i o n i n i e t y l k o odtwórcami, l e c z przeważnie również i a u t o r a m i z n a c z n e j części w y ­ k o n y w a n e g o r e p e r t u a r u . ' Występowali podczas w s z y s t k i c h n i e m a l l u d o w y c h u r o c z y ­ stości, recytacją, pieśniami i grą n a i n s t r u m e n t a c h ściągając tłumy słuchaczy. N a przełomie X i X I w i e k u , choć chrześcijaństwo w G r u z j i miało już wówczas kilkuwiekową tradycję, d a w n e przedchrześcijańskie w i e r z e n i a pozostawały n a d a l żywotne. J e d n y m z czynników podtrzymujących d a w n e w i e r z e n i a była t r a d y c y j n a poezja l u d o w a , której n o s i c i e l a m i b y l i mgosani. Stąd też w z m i a n k i w d o k u m e n t a c h c e r k i e w n y c h z tego o k r e s u , świadczące n i e t y l k o o w r o g i m s t o s u n k u wyższego d u ­ chowieństwa do o w y c h l u d o w y c h pieśniarzy, l e c z również o prześladowaniach t y c h , którzy szczególnie u p o r c z y w i e t r w a l i w d a w n y c h w i e r z e n i a c h . M i m o wyraźnie w r o ­ giego s t o s u n k u gruzińskiego duchowieństwa do mgosani, i c h popularność w e w s z y s t ­ k i c h w a r s t w a c h społeczeństwa była o g r o m n a : występowali zarówno n a t a r g o w i s k a c h , j a k i n a d w o r z e królowej T a m a r , S z o t a R u s t a w e l i zaś n i e wyobrażał sobie u c z t y bez i c h pieśni. A ż do X I X w i e k u b y l i mgosani n a j b a r d z i e j p o p u l a r n y m i , choć n i e j e d y n y m i odtwórcami l u d o w e j poezji. Dużą popularnością c i e s z y l i się również t z w . chumari (zarówno z a w o d o w i , j a k i a m a t o r z y ) , specjalizujący się w u t w o r a c h o c h a r a k t e r z e s a t y r y c z n y m — anegdotach, przysłowiach, k a l a m b u r a c h , baśniach; muszaiti (akrobaci) wykonujący utwory, którym towarzyszyły popisy taneczne, o r a z mestwire (kobziarze), których m u z y k a i pieśni towarzyszyły w e w s i gruzińskiej obrzędom d o ­ rocznym i rodzinnym. D a w n y m , średniowiecznym j e s z c z e t e r m i n e m mepandure określano pieśniarza grającego n a i n s t r u m e n c i e panduri. Z n a c z n i e późniejsza, bo X V I I I - w i e c z n e g o p o ­ chodzenia, jest n a z w a meczongure, wywodząca się o d rozpowszechnionego w G r u z j i �219 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i n s t r u m e n t u s t r u n o w e g o czonguri. ważnie pieśni obrzędowe. Zarówno jedni, j a k i drudzy wykonywali prze­ Z w p ł y w a m i k u l t u r y mahometańskiego W s c h o d u związane jest r o z p o w s z e c h n i e ­ n i e poezji t z w . aszugów. N a j w y b i t n i e j s z y m a s z u g i e m X V I I I w i e k u był n a d w o r n y poeta króla H e r a k l i u s z a I I — S a j a t N o w a , którego u t w o r y weszły do k l a s y k i g r u ­ zińskiej poezji l i r y c z n e j . W e wstępie do o m a w i a n e g o t o m u znaleźć można m. i n . s t w i e r d z e n i e , że l i t e r a ­ t u r a l u d o w a jest p r z e k a z y w a n y m w a r t y s t y c z n e j f o r m i e o d z w i e r c i e d l e n i e m r z e c z y ­ wistości. S t w i e r d z e n i e to n i e t y l k o n i e jest nowe, l e c z b r z m i wręcz b a n a l n i e . D o ­ piero w z e s t a w i e n i u z p r z e d s t a w i o n y m w o p r a c o w a n i u materiałem n a b i e r a ono żywszej treści: w pieśniach, przysłowiach, b a j k a c h , eposie c z y l i r y c e z n a j d u j e o d ­ b i c i e cała s p e c y f i k a k u l t u r y l u d o w e j G r u z j i . Z a przykład 'posłużyć mogą pieśni śpie­ w a n e p r z y p r a c y (rozdział V ) . Duża i c h różnorodność jest o d z w i e r c i e d l e n i e m w i e l o kierunkowości gospodarki w i e j s k i e j w G r u z j i . W ś r ó d pieśni t y c h szczególnie bogato r e p r e z e n t o w a n e i n a j b a r d z i e j różnorodne są t z w . gutnuri (dosłownie „pieśni pługa"), śpiewane p r z y orce. N a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n e były t e pieśni d l a W s c h o d n i e j G r u z j i , gdzie o r k a stanowiła zajęcie zespołowe. Ciężkie t a m t e j s z e gleby w y m a g a ł y b o w i e m s t o s o w a n i a pługa z siłą pociągową składającą się p r z y n a j m n i e j z 6 p a r wołów i obsługiwanego p r z e z k i l k u l u d z i : 4-5 p o g a n i a c z y o r a z gutnis deda — o r a c z a prowadzącego pług i kierującego całym zespołem. W pieśniach gutnuri znajduje odbicie o r g a n i z a c j a o r k i i w s z y s t k i e j e j r e a l i a . Opiewają one m . i n . umiejętności gutnis deda, jego uprzywilejowaną pozycję w społeczności w i o s k o w e j , mówią o r o l i poganiaczy d z i e n n y c h i n o c n y c h i sposobie i c h w y n a g r a d z a n i a , o c o d z i e n n y m życiu o r a c z y i i c h świecie wewnętrznym, o z a l e t a c h zwierząt pociągowych i narzędzi. P o w s z e c h n e m u w G r u z j i o d w i e k ó w z w y c z a j o w i p o m o c y w z a j e m n e j p r z y orce. s i e w i e , żniwach, w i n o b r a n i u , z b i o r z e k u k u r y d z y t z w . nadi, towarzyszyły pieśni naduri. C e l e m i c h było złączenie pracujących w z w a r t y zespół roboczy, r y t r n i z a c j a r u ­ chów, p o b u d z a n i e e n e r g i i . Pieśni te wyznaczały też r y t m d n i a roboczego. J e d n e z n i c h śpiewano p r z y rozpoczęciu p r a c y , i n n e gdy zbliżało się południe, j e s z c z e i n n e zwiastowały k o n i e c p r a c y . Odrębną grupę stanowiły pieśni śpiewane p r z y łuskaniu kukurydzy — tzw. chwelchwawi. Charakterystyczną rytmikę i wzrastające tempo posiadały r o z p o w s z e c h n i o n e n i e ­ m a l w całej G r u z j i pieśni żniwne. Było t y c h pleśni k i l k a rodzajów: j e d n e t o w a r z y ­ szyły żęciu zboża, i n n e o s t r z e n i u sierpów c z y młócce z a pomocą t r i b u l u m . Pieśni śpiewane p r z y s i a n o k o s a c h — mtibluri, r o z p o w s z e c h n i o n e były przede w s z y s t k i m w górskich r e j o n a c h G r u z j i , gdzie h o d o w l a o d g r y w a w gospodarce d o ­ minującą rolę. Pieśni związane z u p r a w ą winorośli śpiewane były n i e m a l w całej G r u z j i . P r z y p r a c a c h w w i n n i c y i tłoczeniu w i n a w y k o n y w a n o j e przeważnie chóralnie, p r z y m y c i u zaś o g r o m n y c h k i l k u s e t l i t r o w y e h w k o p a n y c h w ziemię dzbanów do p r z e ­ c h o w y w a n i a w i n a kwewri — solowo. Szczególne m i e j s c e wśród pieśni śpiewanych p r z y p r a c y zajmują t z w . urmuli, pieśni woźniców. P o z b a w i o n e r y t m u , mają zróżnicowaną tematykę. Nastrojowe, smętne urmuli odznaczają się szczególnie piękną melodyką. Częstym i c h t e m a t e m były trwające n i e r a z po k i l k a d n i podróże po sól. D l a b e z w o d n y c h rejonów G r u z j i c h a r a k t e r y s t y c z n e były pieśni kobiet idących po wodę. W gruzińskiej obrzędowości dorocznej (por. rozdział V o poezji obrzędowej K . S i c h a r u l i d z e i T . O k r o s z i d z e ) szczególne m i e j s c e zajmują obchodzone w k w i e t n i u i listopadzie uroczystości k u c z c i św. Giorgiego. Popularność tego świętego w G r u z j i w y b i t n y h i s t o r y k gruziński J . Dżawachiszwili wiąże z f a k t e m , iż jego k u l t s t a n o w i chrześcijańską transformację d a w n e g o k u l t u księżyca. Uroczystości Giorgoba, choć �220 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E obchodzone p o w s z e c h n i e w całej G r u z j i , największą rolę odgrywały w r e j o n a c h górskich. S y s t e m r e l i g i j n y gruzińskich górali łączył w sobie e l e m e n t y wierzeń p r z e d ­ chrześcijańskich, prawosławia o r a z p e w n e w p ł y w y i s l a m u . T e n s y n k r e t y z m r e l i g i j n y z n a j d u j e wyraźne o d b i c i e w pieśniach śpiewanych w T u s z e t i i podczas Giorgoba, zawierających n i e k i e d y szczegółowy opis rytuału tej uroczystości. W przeszłości p o g r a n i c z n e r e j o n y G r u z j i — T u s z e t i a , P s z a w - C h e w s u r e t i a , C h e w i , były n i e j a k o tarczą chroniącą k r a j p r z e d ciągłymi n a j a z d a m i niechrześcijańskich p l e m i o n północnokaukaskich. Zachowały o n e aż do początków X I X w i e k u d a l e k o idącą autonomię wewnętrzną, a p o m o c w o j s k o w a , w y s o k o zresztą c e n i o n a p r z e z w ł a d c ó w G r u z j i , b y ł a p r a k t y c z n i e j e d y n y m i c h obowiązkiem w o b e c państwa. D l a P s z a w a , C h e w s u r a c z y T u s z y n a udział w w y p r a w i e w o j e n n e j był m o r a l n y m obo­ wiązkiem, a śmierć n a p l a c u b o j u — z a s z c z y t e m . W e w z o r c u o s o b o w y m gruzińskie­ go górala wybijały się n a czoło t a k i e c e c h y , j a k o d w a g a , wierność d a n e m u słowu, poczucie h o n o r u i godności osobistej. T e r y c e r s k i e ideały, t a k b l i s k i e k o d e k s o w i r y c e r s k i e m u średniowiecznej E u r o p y , znajdowały swój w y r a z n i e t y l k o w pieśniach b o h a t e r s k i c h i u t w o r a c h o treści h i s t o r y c z n e j (por. rozdziały X I i X I I I , K . S i c h a ­ r u l i d z e ) , l e c z n a w e t w obrzędowości w e s e l n e j . W C h e w i np. podniosły, wielogłosowy h y m n Dżwwruti („krzyżowy") śpiewano j e d y n i e p o d c z a s w o j n y , p r z y w y n o s z e n i u ze świątyni sztandarów b o j o w y c h o r a z w c z a s i e obrzędów w e s e l n y c h . D o n a j b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n y c h gatunków w l i t e r a t u r z e l u d o w e j , n i e t y l k o zresztą gruzińskiej, należą przysłowia, z a g a d k i i b a j k i . W społeczeństwach chłop­ s k i c h utrzymujących i przekazujących s w ą kulturę p r z e d e w s z y s t k i m n a p o d s t a w i e t r a n s m i s j i ustnej istnieją s w o i s t e narzędzia pomagające zabezpieczać w sposób w i e r ­ n i e j s z y i t r w a l s z y niż zwykłe p o u c z e n i a i p o k a z y działania, u t r z y m y w a n i e potrzebnej w i e d z y o świecie i życiu. T a k i m i narzędziami są zwięzłe, często r y m o w a n e s f o r m u ­ łowania zawierające nagromadzone . przez pokolenia doświadczenia praktyczne i w s k a z a n i a r e l i g i j n o - m o r a l n e . Większość t y c h sformułowań należy do kategorii przysłów. W bajce, t r a k t o w a n e j j a k o narzędzie t r a n s m i s j i społecznej, n a czoło w y ­ suwają się w s k a z a n i a o c h a r a k t e r z e m o r a l n y m . W przysłowiach i b a j k a c h w n a j ­ większym bodajże s t o p n i u z n a j d u j e m y o d b i c i e elementów c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a każdego społeczeństwa s y s t e m u wartości. T a k np. w b a j k a c h gruzińskich do n a j ­ częstszych m o t y w ó w p r z e w o d n i c h należą p o s z u k i w a n i a u k o c h a n e j , z a g i n i o n e j l u b p o r w a n e j p r z e z złego deivu, b o h a t e r s t w o i ofiarność w n i e s i e n i u p o m o c y osobie, z którą łączy b o h a t e r a b a j k i p o b r a t y m s t w o . N i e jest p r z y p a d k i e m , że w z a s a d z i e n a t y c h d w u m o t y w a c h o p i e r a się największe arcydzieło l i t e r a t u r y gruzińskiej — Witeź w tygrysiej skórze Szoty R u s t a w e l e g o . W gruzińskich b a j k a c h szczególnym p o ­ ważaniem i s z a c u n k i e m otoczeni są z a w s z e rodzice, p r z e d e w s z y s t k i m zaś m a t k a . W s p o m i n a n i e m a t k i , z w r a c a n i e się do n i e j w myślach, często o c a l a b o h a t e r o w i życie. Częstym m o t y w e m w b a j k a c h i t e m a t e m l i c z n y c h przysłów j e s t gościnność. 3 Dokładne o m a w i a n i e treści całego o p r a c o w a n i a n i e j e s t c e l e m n i n i e j s z e j r e ­ cenzji. J e d y n i e d l a przykładu omówiłem n i e c o szerzej niektóre g a t u n k i l i t e r a t u r y ustnej, w których s p e c y f i k a gruzińskiej k u l t u r y l u d o w e j znalazła najwyraźniejsze odbicie. Przykładów t a k i c h gatunków można b y dać zresztą więcej, należą do riich p r z e d e w s z y s t k i m epos i m i t . Rozdział I X , poświęcony m i t o m ( E . W i r s a l a d z e ) z a ­ w i e r a m . i n . nieco wiadomości o przedchrześcijańskich w i e r z e n i a c h p l e m i o n g r u - S z o t a R u s t a w e l i , Witeź w tygrysiej skórze, przekł. I . S k i r y c k i e g o , W a r ­ s z a w a 1961 (podstawę przekładu stanowiło r o s y j s k i e w y d a n i e d l a młodzieży); n i e ­ pełny j e s t także n o w s z y przekład J . Zagórskiego p t : Wiciądz w tygrysiej skórze, K r a k ó w 1966. I s t n i e j e również ХГХ -wieezne tłumaczenie K . Łapczyńskiego, p t : Skóra tygrysia, „Biblioteka W a r s z a w s k a " , 1863. 3 �221 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E żińskich i współczesnym (a właściwie X I X - w i e c z n y m ) s y s t e m i e r e l i g i j n y m gruziń­ s k i c h górali. Wiadomości te, t y m bardziej cenne, że większość d o t y c h c z a s o w y c h , n i e z b y t zresztą l i c z n y c h opracowań n a t e n t e m a t w y d a n a została w języku gruziń­ s k i m , p o w i n n y zostać w w y d a n i u r o s y j s k i m rozszerzone. P o d o b n e u w a g i narzucają się również w s t o s u n k u do rozdziału poświęconego h i s t o r i i badań f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h (M. C z i k o w a n i ) . Biorąc pod uwagę b r a k w języku r o s y j s k i m (a o i l e m i w i a d o m o również i w gruzińskim) większych opracowań dotyczących h i s t o r i i e t n o ­ grafii i f o l k l o r y s t y k i w p r z e d r e w o l u c y j n e j G r u z j i , rozdział t e n mógłby być s z c z e ­ gólnie c e n n y . Jednakże z a w a r t y w n i m materiał p r z e d s t a w i o n y został w sposób dosyć s c h e m a t y c z n y . A u t o r o m a w i a k o l e j n o s y l w e t k i poszczególnych folklorystów i z b i e r a c z y f o l k l o r u bez szerszego u k a z a n i a w a r u n k ó w i p r z y c z y n , które legły u p o d ­ łoża r o z w o j u zainteresowań l u d o z n a w c z y c h w G r u z j i I połowy X I X w i e k u . Przekłady gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j n a język p o l s k i są b a r d z o n i e l i c z n e . N a p i e r w s z y m m i e j s c u należy wymienić t o m i k zawierający oprócz f o l k l o r u ormiań­ skiego w y b ó r .gruzińskich przysłów, b a j e k i zagadek przełożonych z oryginału p r z e z j e d y n e g o bodajże polskiego k a r t w e l o l o g a , doe. J a n a B r a u n a . Kilkanaście utworów reprezentujących różne g a t u n k i gruzińskiej poezji l u d o w e j , tłumaczonych z języka rosyjskiego, z a w i e r a w y d a n a p r z e d k i l k u n a s t u l a t y Antologia poezji gruzińskiej . Przekładem z języka r o s y j s k i e g o j e s t również zbiór baśni o p a r t y c h w części n a wątkach gruzińskiej l i t e r a t u r y l u d o w e j pt. O mądrości rzeczy zmyślonych, S u l c h a n - S a b y Orbelianiego, znanego gruzińskiego p i s a r z a i działacza politycznego z przełomu X V I I i X V I I I w i e k u . P o j e d y n c z e b a j k i gruzińskie w y d a w a n e też były w różnych Z b i o r a c h b a j e k narodów Związku R a d z i e c k i e g o . 4 5 6 Andrzej Woźniak Pod Araratem i Kazbekiem. Przysłowia, bajki, zagadki, w y b r a l i i przełożyli z oryginałów ormiańskich i gruzińskich K . R o s z k o , J . B r a u n , W a r s z a w a 1962. Antologia poezji gruzińskiej, pod r e d . L . L e w i n a , W a r s z a w a 1961,. Już po n a ­ p i s a n i u n i n i e j s z e j r e c e n z j i w y d a n a została p r z e z P I W p o d r e d . L . L e w i n a , w w y ­ borze gruzińskiego poety M i c h y K w l i w i d z e antologia p t : D a w n a poezja gruzińska ( W a r s z a w a 1974), zawierająca m . i n . p o n a d 30 pieśni l u d o w y c h . S. Orbeliani, O mądrości rzeczy zmyślonych, przeł. T . M o n g i r d , W a r s z a ­ w a 1954. 4 5 6 �