https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6db966fe9396054c920c24566f447e6f.pdf 1bef7a2ecc3bb4e04cf5133038067911 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:848 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:780 Title A name given to the resource Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.163-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 DANUTA PENKALA BOHATER KULTUROWY W MITOLOGII POLINEZYJSKIEJ Postać bohatera k u l t u r o w e g o o d d a w n a interesowała badaczy mitów. Przyczyniła się d o tego niewątpliwie ogromna popularność t e j postaci, znanej z m i t o l o g i i całego świata. A l e z całą pewnością najbardziej f r a p o ­ wała badaczy szczególna złożoność tego wyobrażenia. Heros k u l t u r o w y łączy w sobie nadzwyczaj często cechy dobroczyńcy ludzkości z właści­ wościami przechery , płatającego l u d z i o m i bogom o k r u t n e nieraz figle. Posiada również cechy n a d n a t u r a l n e ; czasami t r u d n o jest oddzielić go w y ­ raźnie o d bóstwa, zwłaszcza g d y dokonuje czynów n a miarę boga — stwórcy, a m i a n o w i c i e przeobrażenia kosmosu i oblicza z i e m i ( t j . dzieł transformera i d e m i u r g a — „drugiego stwórcy"). Obraz omawianej p o ­ staci k o m p l i k u j e jeszcze bardziej p r z y p i s y w a n y j e j często t e r i o m o r f i z m : bohater k u l t u r o w y może występować w kształcie zwierzęcym l u b t y l k o czasowo przybierać t a k i kształt d l a zrealizowania s w y c h zamierzeń. 1 2 3 Celem artykułu jest wyodrębnienie zasadniczych cech postaci bohatera k u l t u r o w e g o i wyznaczenie spośród n i c h zespołu cech koniecznych i w y ­ starczających zarazem d l a określenia danej postaci m i a n e m bohatera k u l ­ turowego. Wyróżnione k r y t e r i a zastosujemy w analizie materiału z mitów polinezyjskich i s p r a w d z i m y zasadność i c h wyodrębnienia. Po p rz e p ro­ w a d z e n i u analizy f o r m a l n e j z a j m i e m y się zagadnieniem f u n k c j i , j a k i e pełnią m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m w życiu Polinezyjczyków. Pojęcie „bohater k u l t u r o w y " ( i n a c z e j : „bohater c y w i l i z a c y j n y " , „nauczyciel k u l t u r y " ) j e s t równoznaczne z używanym w l i t e r a t u r z e a n g l o s a s k i e j określeniem culture hero, a w przybliżeniu także z pojęciem Heilbringer (które można przetłu­ maczyć j a k o „dawca z b a w i e n i a " , „dobroczyńca") s t o s o w a n y m w l i t e r a t u r z e n i e ­ mieckiej. 1 W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j n i e s t w o r z o n o dotąd o d p o w i e d n i k a anglosaskiego t e r m i n u trickster i n i e m . gottliche Schelm oznaczającego popularną w f o l k l o r z e postać p r z e ­ chery, oszusta, s p r y c i a r z a . W t y m z n a c z e n i u będę używać słowa „przechera", n i e ­ k i e d y t y l k o pozostawiając a n g . t e r m i n trickster. 2 Transformer to postać, która przeobraża, o r g a n i z u j e świat, dopełnia dzieła stworzenia^ U ż y w a m a n g i e l s k i e g o t e r m i n u transformer, ponieważ b r a k polskiego o d p o w i e d n i k a tego t e r m i n u . 3 �164 DANUTA PENKALA N a koniec zasygnalizujemy możliwości badań porównawczych i korzyś­ c i z n i c h płynące. I. K O N C E P C J A P O S T A C I B O H A T E R A KULTUROWEGO A. S T O S U N E K P O S T A C I B O H A T E R A K U L T U R O W E G O DO INNYCH WYOBRAŻEŃ MITYCZNO-RELIGIJNYCH. P R O B A WYODRĘBNIENIA ZESPOŁU C E C H CHARAKTERYZUJĄCYCH POSTAĆ BOHATERA KULTUROWEGO W definicjach bohatera k u l t u r o w e g o j a k o zasadniczy wyróżnik t e j p o ­ staci w y m i e n i a n a jest z reguły jego działalność dawcy, „nauczyciela" k u l ­ t u r y . N i e m n i e j , niektórzy badacze znacznie poszerzają zakres czynów oma­ w i a n e j postaci. Bohater k u l t u r o w y a transformer Postaci herosa k u l t u r o w e g o i transformera obejmowane są w l i t e r a ­ turze niemieckiej j e d n y m pojęciem: „Heilbringer" . W i l h e l m S c h m i d t określa Heilbringera j a k o istotę, która kiedyś, w przeszłości przyniosła l u d z i o m zbawienie (Ней), postęp. S c h m i d t wyróżnia pięć typów tej postaci: 1) bohatera mitycznego (Held), który uwolnił l u d z i o d w r o g i c h istot i niebezpieczeństw; 2) bohatera k u l t u r o w e g o , który przekazał l u d z i o m rozmaite umiejęt­ ności i w y n a l a z k i ; 3) w i e l k i e g o ustawodawcę, który ustanowił ład społeczno-polityczny; 4) mędrców i proroków, którzy kształtują albo przekształcają n o r m y etyczne i r e l i g i j n e ; 5) „przeobrażacza" (czyli transformera) albo „porządkującego świat", który przekształca, porządkuje już istniejące t w o r z y w o . Spośród t y c h typów: d r u g i , trzeci i c z w a r t y można b y połączyć w j e d ­ ną kategorię — bohatera k u l t u r o w e g o , b o przecież i ustawodawca i p r o r o k kształtujący n o r m y r e l i g i j n e wprowadzają d o b r a k u l t u r o w e . D o t e j k a ­ t e g o r i i można również zaliczyć zakres działalności t y p u piątego o b e j m u ­ jący k u l t u r o w e przeobrażenia świata. 4 5 A l e w p r a c y : P. R a d i u , К. К e r e n у i , С. G . J u n g , Der góttliche Schelm. Ein Indianischer Mythen-Zyklus, Z u r i c h 1954, w z n a c z e n i u t y m używane jest o k r e ­ ślenie Kulturheld lub Kultur-Heros. 4 T r a n s f o r m e r — n i e m . Umformer; „porządkujący ś w i a t " — n i e m . Weltordner. P. W. S c h m i d t , Heilbringer bei den Naturvolkern, „Semaine I n t e r n a t i o n a l e d'Ethnologie R e l i g i e u s e " , t. I V : 1926, s. 248 - 2 4 9 . C y t . z a : A . V a n D e u r s e n , Der Heilbringer, G r o n i n g e n , d e n H a a g , B a t a v i a 1931, s. 5-6. 5 �BOHATER 165 KULTUROWY A zatem pojęcie H e i l b r i n g e r w r o z u m i e n i u Schmidta byłoby szersze o d „bohatera k u l t u r o w e g o ' " o czyny transformera oraz bohatera m i t y c z ­ nego n i e należące d o zakresu ustanawiania k u l t u r y . V a n Deursen w swej obszernej pracy Der Heilbringer d e f i n i u j e tę p o ­ stać w sposób następujący: „Heilbringer jest postacią z m i t o l o g i i , której przypisuje się nadnaturalne siły i która odgrywała rolę p r z y przeobraże­ n i u z i e m i p o s t w o r z e n i u albo po potopie l u b też podarowała l u d z i o m ważne prawa, instytucje, dobra k u l t u r o w e " . A u t o r zaznacza więc wyraźnie, że m i a n e m Heilbringera można określić zarówno postać, która przekształcała kosmos i ziemię (transformera), jak i istotę, która dała l u d z i o m pewne dobra k u l t u r o w e . V a n Deursen wyróż­ n i a następujące t y p y Heilbringera: 1) „ten, który uporządkował świat" (Weltordner) albo „drugi stwórca"; 2) bohater k u l t u r o w y , który dał l u d z i o m w y n a l a z k i i i n s t y t u c j e ; 3) posłaniec, który zstąpił z nieba i pouczał l u d z i o sprawach n a d p r z y ­ rodzonych; 4) pośrednik między bóstwem (albo bogami) i ludźmi. A l e t r z y ostatnie kategorie można połączyć w jedną — bohatera k u l ­ turowego, b o w i e m t y p y trzeci i czwarty są t y l k o uszczegółowieniem p e w ­ n y c h aspektów działalności tej postaci, związanych ze sferą r e l i g i i . Do uporządkowania świata ( t y p 1) można prócz przekształceń p r z y r o d y z a l i ­ czyć też ukształtowanie k u l t u r y . P r z y t a k i m r o z u m o w a n i u zakres pojęcia Heilbringer ( w g d e f i n i c j i V a n Deursena) byłby nieco szerszy o d pojęcia bohatera k u l t u r o w e g o , szerszy o t e c z y n y d e m i u r g a („drugiego stwórcy"), Weltordnera czy transformera, które n i e wiążą się bezpośrednio z ustano­ w i e n i e m k u l t u r y , lecz dotyczą przeobrażeń świata p r z y r o d y i kosmosu. 6 Bohater k u l t u r o w y a bóstwo Zdaniem N . Soderblóma d o g r u p y postaci m i t y c z n y c h określanych m i a n e m Heilbringera należy też prastwórca (Urheber) . J . Loewenthal identyfikował Heilbringera ze stwórcą, pisząc: „Heilbringer jest w g w y o ­ brażeń wschodnich Algonkinów prastwórca w s z y s t k i c h rzeczy" . P a u l R a d i n sądził, że bohater k u l t u r o w y i główne bóstwo to postaci p i e r w o t n i e niezależne o d siebie, które z czasem mogły ulec częściowemu przemieszaniu. R a d i n odróżniał boga od bohatera k u l t u r o w e g o (którego identyfikował z transformerem i tricksterem), określając główne bóstwo j a k o istotę dobroczynną, etyczną ( t j . dobrą i sprawiedliwą), ale n i e p r z y 7 8 V a n D e u r s e n , ov. cit., s. 15-16. N. S o d e r b l o m , Dos Werden des Gottesglmibens, C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 8. 6 7 8 J.L o e w e n t h a l , Die Religion der Ostalgonkin, Leipzig 1926, s. 155-156. B e r l i n 1913, s. 62. �DANUTA 166 PENKALA stępną i p o s t w o r z e n i u mało interesującą się światem, a transformera j a k o postać nieetyczną, t y l k o przygodnie dobroczynną, przystępną i bez­ pośrednio interweniującą w sprawy świata n a sposób l u d z k i . A l e nieetyczność, złośliwość, to cechy t y p o w e przede w s z y s t k i m d l a przechery, którego n i e można, m o i m zdaniem, traktować nierozłącznie z postacią bohatera k u l t u r o w e g o . 9 A, V a n Deursen również dostrzega, że Heilbringer n i e k i e d y stapia się z bóstwem. Stwierdza jednak, że w większości przypadków postać ta zajmuje podrzędne względem boga miejsce. Jest natomiast o wiele bliższa ludziom, bardziej absorbuje i c h wyobraźnię niż bóstwo, teoretycznie n a j ­ wyższe, ale będące często deus otiosus . Niektórzy badacze umieszczają postać bohatera k u l t u r o w e g o w e w o l u ­ c y j n y m szeregu wyobrażeń m i t y c z n o - r e l i g i j n y c h . N a przykład K . Breysig określa bohatera k u l t u r o w e g o jako- niższy szczebel r o z w o j u pojęcia bóstwa . Współcześnie S. Tokariew, odżegnując się w p r a w d z i e o d t e o r i i jednokierurikowej ewolucji, t w i e r d z i , że „dawne wyobrażenia bohaterów k u l t u r o w y c h , związanych początkowo z t o t e m a m i f r a t r i i , przeobrażają się w demiurgów — stwórców świata, a następnie w w i e l k i c h bogów p r z y ­ r o d y — bogów żyjących w n i e b i e " . 10 11 12 Natomiast P. E h r e n r e i c h uważał, że — o d w r o t n i e — Heilbringer jest przetworzeniem albo pochodną bóstwa . J a k wykazały powyższe p r z y ­ kłady, większość badaczy odróżnia bohatera k u l t u r o w e g o od bóstwa, u w a ­ żając herosa za człowieka o m o c y nadprzyrodzonej, półboga. 13 Bohater k u l t u r o w y a przechera Postać określana w literaturze anglosaskiej t e r m i n e m trickster — to przechera, oszust, płatający złośliwe figle, s p r y t n y , ale i głupi, posiadający cechy komiczne. W opowiadaniach I n d i a n A m e r y k i Pn., w których prze­ chera jest n i e z w y k l e popularną postacią, charakteryzuje go w i e l k a żarłocz­ ność i n i e p o h a m o w a n y głód seksualny. Cechy przechery są bardzo często przypisywane postaci bohatera k u l ­ turowego, choć stoją w zasadniczej sprzeczności z jego właściwościami dobroczyńcy. Jest to powszechnie spotykana wewnętrzna dwoistość t e j P. R a d i n , Monotheism among Primitive Peoples, L o n d o n , s. 21 п., Primitive Man as Philosopher, N e w Y o r k — L o n d o n 1927, e. 346 n. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 9-10. 9 1 0 Traktat V a n D e u r s e n , op. cit., s. 3'68. Określenie deus o historii religii, W a r s z a w a 1966, e. 52-59. otiosus — patrz: M. E l i a d e , K . B r e y s i g , Der Stufenbau und die Gesetze der Weltgeschichte, B e r l i n 1927, s. 33-36. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 5. 1 1 12 Narody Avstralii i Okeanii, Moskwa Stuttgart— 1956, s. 628. P. E h r e n r e i c h , Gótter und Heilbringer, „Zeitschrift für E t h n o l o g i e " , t. 37: 1906, s. 536 n. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 5-6. 1 3 �BOHATER 167 KULTUROWY postaci — z jednej s t r o n y — pomagającej ludzkości, dobroczynnej, a z drugiej — złośliwej i intrygującej. N i e m n i e j , n i e można i d e n t y f i k o ­ wać bohatera k u l t u r o w e g o z tricksterem, b o w i e m i jeden, i d r u g i może występować oddzielnie, w postaci „czystej". C z y n n i k i przeciwstawne, kojarzone często w jednej osobie, mogą też ucieleśniać się w dwóch różnych istotach o cechach antagonistycznych — dobroczynnego bohatera k u l t u r o w e g o i walczącego z n i m złośliwego oszusta . Niektórzy badacze, n p . F. Boas, uważali, że p i e r w o t n e jest wcielenie p r z e c i w s t a w n y c h elementów w jednej osobie. Poglądowi t e m u zaprzeczył R. B. D i x o n , a za n i m A . V a n Deursen, wykazując, że u p l e m i o n o b a r ­ dzo n i s k i m poziomie k u l t u r y spotyka się dwie postaci antagonistyczne. i o d w r o t n i e , u p l e m i o n o wyższej k u l t u r z e może występować jeden boha­ t e r k u l t u r o w y o d w o i s t y m charakterze. V a n Deursen dochodzi do w n i o s k u , że rozwój wyobrażenia bohatera k u l t u r o w e g o szedł różnymi drogami i w związku z t y m oba t y p y d u a l i z m u mogą być j e d n a k o w o dawne . u 1 S 16 P a u l R a d i n próbuje wyjaśnić znaczenie i pozycję przechery w m i t o ­ l o g i i i folklorze, stawiając p r o b l e m n a płaszczyźnie psychologicznej. O k r e ­ śla tę postać j a k o archaiczne speculum mentis albo speculum imaginationis, w którym „odbija się w a l k a człowieka ze sobą i ze światem, w któ­ r y został o n rzucony bez swej w o l i i z g o d y " . Postać przechery, według Radina, ucieleśnia wspomnienia archaicznej przeszłości, praczasu, w któ­ r y m wszystko jeszcze było amorficzne, n i e istniały rozróżnienia między t y m , co' boskie, co ludzkie, a co zwierzęce. Trickster jest symbolem tego okresu, bo' działa p o w o d o w a n y impulsem, n i e zna wartości m o r a l n y c h a n i społecznych. Przypisywane m u często' cechy bohatera k u l t u r o w e g o posia­ dają, zdaniem Radina, późniejszy rodowód . Pogląd Radina zdradza wpły­ w y koncepcji C. G. Junga i K . Kerényi — współautorów książki . Jung, w tejże pracy, nazywa góttliche Schelm z j a w i s k i e m z dziedziny parapsy­ chologii, określa go j a k o „psychologem" — archetypową strukturę p s y 17 18 19 Często są to b r a c i a — n p . w o p o w i a d a n i a c h Irokezów — bliźniacy T e h a r o n h i a w a g o n (dobroczyńca, transformer) i T a w i s k a r o n (trickster, złośliwie usiłujący zniweczyć dzieła b r a t a ) . P a t r z : Handbook of American Indians North of Mexico, „Smithsonian I n s t i t u t i o n . B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o l o g y " , t. 30: 1910, cz. 2, h a s l o : Teharonhiawagon. 1 4 R . B . D i x o n , The Northern MaMu, „Bulletin of t h e A m e r i c a n M u s e u m of N a t u r a l H i s t o r y " , vol. 17: 1902 cz. 3, s. 336-337. C y t . z a : V a n D e u r s e n , op. cit., s. 371-372. D i x o n c h a r a k t e r y z u j e s t a n o w i s k o B o a s a i p r z e c i w s t a w i a m u swój pogląd. 1 5 1 6 V a n D e u r s e n , op. cit., s. 373. 1 7 R a d i n , K e r é n y i , J u n g , op. cit., s. 8-9. 18 Tamże, s. 7, 153-154. P o p r z e d n i o R a d i n skłonny był identyfikować bohatera k u l t u r o w e g o i trans farmerem. 10 rem z trickste­ �168 DANUTA PENKALA chiczną archaicznego pochodzenia, którą można rozpoznać współcześnie w postaciach marionetek (Pulcinella) i w figurze c l o w n a . N i e wdając się w szersze rozważania n a d p r o b l e m e m genezy w y o b r a ­ żenia przechery należy stwierdzić, że wyjaśnienia odwołujące się d o źró­ deł psychicznych j a k o j e d y n y c h i u n i w e r s a l n y c h są niewątpliwie niezado­ walające. N i e można pomijać czynników n a t u r y społecznej. Z właściwościami przechery wiąże się często s p o t y k a n y t e r i o m o r f i z m postaci bohatera k u l t u r o w e g o . Heros k u l t u r o w y z w y k l e przybiera z w i e ­ rzęce kształty występując w r o l i przechery ( t y p o w y trickster działa w p o ­ staci zwierzęcej). 20 Opierając się n a powyższym przeglądzie, można wyróżnić szereg cech, które posiada z w y k l e postać bohatera k u l t u r o w e g o : 1) jest o n „nauczycielem k u l t u r y " , dawcą szeregu dóbr k u l t u r o w y c h ; 2) jest t o człowiek — choć n i e zwykły śmiertelnik; 3) posiada cechy boskie — nadludzkie siły i zdolności — ( b y w a o k r e ­ ślany często j a k o półbóg), dokonuje czynów niemożliwych do spełnienia przez zwykłego śmiertelnika; 4) działa często j a k o transformer — przeobraża świat, doprowadzając go do obecnego s t a n u ; 5) może być d e m i u r g i e m — „drugim stwórcą" — uzupełnia dzieło stworzenia świata; 6) jest często przecherą lubującym się w płataniu złośliwych f i g l i ; 7) występuje w postaci zwierzęcej (stale albo okazjonalnie). Spośród w y m i e n i o n y c h właściwości należy wyróżnić te, które wiążą się nierozdzielnie z postacią bohatera k u l t u r o w e g o , są cechami koniecz­ n y m i , b y daną postać określić t y m m i a n e m — oraz cechy dodatkowe, n i e konieczne, choć często występujące. Uważam, że niezbędne, a zarazem wystarczające (jeśli występują łącz­ nie) d l a uznania postaci za bohatera k u l t u r o w e g o są cechy 1, 2, 3. A zatem bohaterem k u l t u r o w y m jest człowiek o cechach i zdolnościach n a d n a t u r a l ­ n y c h (półbóg), który daje l u d z i o m dobra k u l t u r o w e : wprowadza obrzędy, zwyczaje, i n s t y t u c j e , uczy l u d z i rzemiosł, sztuk i i n n y c h umiejętności. Spośród cech pozostałych właściwości transformera (4) są najbliższe p o ­ staci bohatera k u l t u r o w e g o , b o w i e m w szerokim r o z u m i e n i u ukształtowa­ nie k u l t u r y można uznać za przeobrażenie świata. Jednakże n i e każdego bohatera k u l t u r o w e g o da się określić j a k o transformera — wprowadzenia jakiegoś pojedynczego w y n a l a z k u czy umiejętności n i e można uważać za dzieło przekształcenia świata. Z d r u g i e j s t r o n y zasadniczą działalnością transformera jest porządkowanie p r z y r o d y i kosmosu, a więc dzieła, które jedynie pośrednio przyczyniają się d o ukształtowania k u l t u r y , ułatwiając R a d i n , K e r é n y i , J u n g , op. cit., s. 200, 204. �BOHATER KULTUROWY 169 wprowadzenie dóbr k u l t u r o w y c h . A l e transformer może też przeobrażać świat t a k , b y utrudnić życie człowiekowi . Jego dzieła mogą być j e d n o ­ cześnie czynami demiurga (5) wówczas, gdy transformer n i e t y l k o porząd­ k u j e świat, ale także t w o r z y niektóre elementy p r z y r o d y i kosmosu (zaw­ sze j e d n a k z istniejącego już t w o r z y w a ) . Cech przechery (6), bardzo często p r z y p i s y w a n y c h b o h a t e r o w i k u l t u ­ r o w e m u , n i e można uznać za nierozłącznie, wewnętrznie związane z oma­ wianą postacią, przeciwnie, stoją one w zasadniczej sprzeczności z właści­ wościami dobroczyńcy. Należy j e uważać za dodatkowe, n i e konieczne. S p o t y k a m y niejednokrotnie postaci bohatera k u l t u r o w e g o bez t y c h cech. Z właściwościami trickstera ściśle wiąże się t e r i o m o r f i z m postaci boha­ tera k u l t u r o w e g o (7). Z w y k l e heros przybiera kształty zwierzęce działając j a k o przechera, b y ułatwić sobie dokonanie zamierzonych sztuczek. Boha­ ter k u l t u r o w y może też występować stale w postaci zwierzęcej, ale z r e ­ guły, jeśli n i e m a cech przechery n i e jest m u p r z y p i s y w a n y t e r i o m o r f i z m . 21 B. C Z A S DZIAŁALNOŚCI B O H A T E R A K U L T U R O W E G O . P R O B L E M HISTORYCZNOŚCI P O S T A C I Bohater m i t y c z n y a bohater legendarny Pisząc „bohater l e g e n d a r n y " n i e m a m y n a myśli postaci „historycz­ n e j " , rzeczywiście kiedyś żyjącej, a je d ynie odniesienie czasowe: bohater legendarny jest umiejseowiany w czasach bliższych, n i e t a k d a w n y c h , w przeciwieństwie do bohatera mitycznego, działającego w czasie m i ­ tycznym. Wskazane byłoby poruszyć t u t a j p r o b l e m s t o s u n k u m i t u d o legendy. Z a najważniejsze k r y t e r i u m wyróżnienia m i t u uznano czas, w którym dokonują się opisywane w y d a r z e n i a . M i t y odnoszą się z reguły d o bezczasowej przeszłości, d o e r y stworzenia. Eliade pisze: „Każdy m i t , [...] n a ­ wiązuje d o jakiegoś wydarzenia, które miało miejsce in illo tempore" . 22 23 A l e w p r a k t y c e i t o k r y t e r i u m n i e zawsze pozwala odróżnić m i t od legendy. W ujęciu Lévi-Straussa „mit odnosi się zawsze do zdarzeń m i n i o Nip. w m i t a c h H u r o n ó w T a w i s k a r o n j e s t transformerem tworzącym rzeczy s z k o d l i w e i niszczącym dzieła s w e g o b r a t a J o u s k e h a — transformera i bohatera kulturowego. 2 1 S t o s o w a n o również i n n e k r y t e r i a : sakralności t e m a t y k i (np. J . F o n t e r o s e d e f i ­ n i u j e m i t y j a k o „tradycyjne o p o w i a d a n i a o c z y n a c h [...] n a d n a t u r a l n y c h i s t o t " , a l e ­ gendy j a k o „tradycyjne o p o w i a d a n i a o c z y n a c h bohaterów, l u d z i odległej przeszłości". J . F o n t e r o s e , The Ritual Theory of Myth, „Folklore S t u d i e s " , t. 18, B e r k e l e y , L o s A n g e l e s 1966, s. 54-55), związku z rytuałem, o c e n y prawdziwości o p o w i a d a n i a p r z e z tubylców, historyczności opowieści. J e d n a k w s z y s t k i e t e k r y t e r i a okazywały się w p r a k t y c e z a w o d n e (patrz: G . S. K i r k , Myth. Its Meaning and Functions in An­ cient and Other Cultures, C a m b r i d g e 1970, s. 9-12, 35, 41). 2 2 2 3 E l i a d e , op. cit., s. 423. �170 DANUTA PENKALA n y c h : „przed stworzeniem świata" l u b „podczas pierwszych wieków", a w każdym razie „dawno t e m u " . Odniesienie czasowe „dawno t e m u " n i e wystarcza d l a odróżnienia m i t u od legendy. 24 Odpowiednio też t r u d n o niejednokrotnie odróżnić wyraźnie bohatera mitycznego od legendarnego. Bohater legendarny może być również boha­ t e r e m k u l t u r o w y m — mógł wprowadzić pewne w y n a l a z k i , dobra k u l t u ­ rowe. N i e jest t o jednak z reguły tworzenie e l e m e n t a r n y c h zrębów k u l t u r y , j a k b y w a w w y p a d k u mitycznego bohatera k u l t u r o w e g o , który nierzadko działa j a k o transformer przeobrażający świat. S. Czarnowski t w i e r d z i , że n i e m a potrzeby wyodrębniania bohaterów podniesionych d o godności boskiej (niem. Heroen) o d pozostałych (Helden), ponieważ o b y d w a wyobrażenia wyrosły z jednego, wspólnego podłoża spo­ łecznego. Bohater uosabia ideał społeczności, która go stworzyła, stanowi wcielenie pewnej wartości l u b ogółu wartości u z n a w a n y c h przez tę g r u ­ pę . Czarnowski rozpatruje w swej pracy bohaterów, których można nazwać legendarnymi, natomiast nas interesują t u t a j bohaterowie m i t y c z n i . Dlatego, przeprowadzając analizę materiału z mitów polinezyjskich bę­ dziemy stosować, obok przyjętych kryteriów wyróżniania postaci boha­ tera k u l t u r o w e g o , również k r y t e r i u m czasu. Zakładamy, że za bohatera mitycznego można uznać postać, której czyny mają miejsce w okresie m i t y c z n y m , w praczasie, a w każdym razie przed ostatecznym ukształto­ w a n i e m świata. 2S Ponieważ postaci te i i c h czyny są rzutowane w praczas m i t y c z n y , niemożliwe jest udowodnienie historyczności m i t y c z n y c h bohaterów k u l ­ t u r o w y c h . Wyjątkiem w t y m względzie są p r z y p a d k i mitologizacji postaci rzeczywiście żyjących, i t o n i e d a w n o ; wówczas proces t e n zachodzi „na naszych oczach" i można go zarejestrować. Teorie euhemerystów, t r a k t u ­ jących w s z y s t k i c h bohaterów mitów jako postaci historyczne d a w n o już zostały podważone. Według V a n Deursena w m i t a c h zawarte są wspomnienia o postaciach historycznych, które w jakiś sposób wybijały się w społeczeństwie: w i e l ­ k i c h wojowników, wodzów plemiennych, szamanów, proroków. A l e z r e ­ guły niemożliwe jest ustalenie czasu, w którym ludzie c i żyli, w s k u t e k p r o j e k c j i i c h czynów w okres m i t y c z n y . Poza t y m , jeśli s t w i e r d z i m y w postaci bohatera k u l t u r o w e g o cechy charakteryzujące z w y k l e n p . szamana, n i e wystarczy to, b y dowieść, że jakaś k o n k r e t n a postać szamana jest źródłem t y c h cech. A więc, z wyjątkiem szczególnych przypadków, niemożliwe jest udowodnienie historyczności postaci bohatera k u l t u r o 2 6 4 С L é v i - S t r a u s s , Antropologia strukturalna, W a r s z a w a 1970, s. 288. S. C z a r n o w s k i , Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii, W a r s z a w a 1956, s. 14-16. 2 4 2 5 2 6 V a n D e u r s e n , op. cit., s. 351-352. — �BOHATER 171 KULTUROWY wego, choć zdajemy sobie sprawę, że wyobrażenie to n i e j e d n o k r o t n i e powstawało n a gruncie u w i e l b i e n i a d l a wybijających się w g r u p i e j e d ­ nostek. C. P O C H O D Z E N I E WYOBRAŻENIA BOHATERA KULTUROWEGO W i e l u badaczy próbowało wyjaśnić s k o m p l i k o w a n y p r o b l e m genezy postaci bohatera k u l t u r o w e g o , poszukując jednej, uniwersalnej przyczyny. Z w o l e n n i c y euhemerystycznej t e o r i i m i t u uważali, że bohaterami opowieści 0 czynach cywilizatorów były autentyczne, żyjące kiedyś postaci. Bada­ cze przyjmujący koncepcję mitów j a k o opowiadań etiologicznych sądzili, że wyobrażenia bohaterów k u l t u r o w y c h tworzono d l a wyjaśnienia zjawisk otaczającego świata. Przedstawiciele tzw. „szkoły m i t o l o g i i p r z y r o d y " t r a k t o w a l i życie, działalność bohatera k u l t u r o w e g o j a k o odbicie zjawisk kosmiczn o-meteorologicznych. M a x M u l l e r uczynił bohatera k u l t u r o w e g o herosem s o l a r n y m , D. B r i n t o n — ucieleśnieniem świtu, P. E h r e n r e i c h 1 H . K u n i k e — objawieniem księżyca . I n n i badacze wskazują n a c z y n n i k psychologiczny j a k o decydujący. Rezygnując z t a k i c h monistycznych tłumaczeń możemy j e d y n i e zasyg­ nalizować różne możliwości pochodzenia postaci bohatera k u l t u r o w e g o . T a k złożone wyobrażenie m u s i wywodzić się z całego k o m p l e k s u źródeł. N i e można zapominać, że bohater k u l t u r o w y udziela odpowiedzi n a n u r t u ­ jące człowieka uniwersalne p y t a n i a dotyczące n a t u r y wszelkiego b y t u . Jest w y r a z e m dążenia d o uporządkowania świata. Dostarcza precedensów potwierdzających wartość, świętość i n s t y t u c j i , zwyczajów, zachowań i przez to> g w a r a n t u j e i c h kontynuację przez następne pokolenia. W postaci tej n a pewno w jakimś stopniu znajdują odbicie ideały społeczności, j e j system wartości, a także dążenia wypływające z warunków życia grupy. 27 D. FUNKCJE WYOBRAŻENIA BOHATERA KULTUROWEGO W ŻYCIU SPOŁECZNOŚCI Czarnowski t w i e r d z i , że bohaterowie są o b i e k t e m k u l t u . Ponieważ k u l t t e n obowiązuje wszystkich członków społeczności, pełni rolę integrującą . Natomiast V a n Deursen zaznacza, że Heilbringerowi nie oddaje się czci, n i e składa o f i a r . A l e m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m bywają częścią obrzędów, n i e k i e d y imię bohatera p o j a w i a się w m o d l i t w i e . B. M a l i n o w s k i w swej t e o r i i m i t u podkreśla, że m i t „służy przede 28 2 9 M . M u l l e r , E s s a y on Comparative Mythology, „Oxford E s s a y s " 1856, C h i p s f r o m a G e r m a n W o r k s h o p , t. 2: 1868, 1-146, 1898. D. G . B r i n t o n , American HeroMyths, P h i l a d e l p h i a 1882. P. E h r e n r e i c h , Die Allgemaine Mythologie und ihre ethnologischen Grundlagen, 1910. H . K u n i k e , Nordamerikanische Mondsagen, „In­ t e r n a t i o n a l A r c h , f i i r E t h n o g r a p h i c " , 2 5 : 1923. 2 7 2 8 C z a r n o w s k i , op. cit, s. 18-20. V a n D e u r s e n znalazł wśród p l e m i o n indiańskich t y l k o d w a wyjątki reguły (u W i n n e b a g o i W i c h i t a ) . V a n D e u r s e n , op. cit., s. 367. 29 o d tej �172 DANUTA PENKALA w s z y s t k i m u s t a n o w i e n i u jakiegoś p r z y w i l e j u socjologicznego czy w z o r u postępowania" . W m i t a c h przypisuje się wprowadzenie p e w n y c h z w y ­ czajów, umiejętności p r a k t y c z n y c h b o h a t e r o w i k u l t u r o w e m u . W t e n spo­ sób t w o r z y się precedens, u s p r a w i e d l i w i e n i e danego zwyczaju, a w w y ­ p a d k u obrzędu — porękę jego- świętości. Uzasadnione, a także konieczne stawało się k o n t y n u o w a n i e tego wzorca. 30 Podobnie u j m u j e powyższe zagadnienie M . Eliade, kładąc jednakże nacisk n a to, że powtarzanie wzorca danego przez bohatera sakralizuje każdą czynność, a n i e t y l k o działanie obrzędowe, b o w i e m wszystko', czego dokonał bóg czy bohater k u l t u r o w y , należy d o sfery sacrum . Jeśli bohater nauczył l u d z i jakiegoś zachowania, t o zdaniem Eliadego w zachowaniu t y m , o d t w a r z a n y m w teraźniejszości, zawsze obecny jest ów bohater. Każde tego rodzaju działanie jest w c i e l a n i e m się w niego, utożsamianiem się z n i m . W t a k i m ujęciu bohater pełniłby ważną funkcję w społeczności, byłby w niej wciąż obecny, w każdym przedsięwzięciu każdego j e j członka, o i l e stanowiłoby o n o odtworzenie wzorca przekazanego przez bohatera. Należy wspomnieć jeszcze o spotykanej n i e k i e d y wierze w powrót bohatera k u l t u r o w e g o , wiążącej się z powszechnym, zdaniem Eliadego, dążeniem d o przywrócenia czasu m i t y c z n e g o . W i a r a , że bohater n i e umarł, a j e d y n i e odszedł, b y wrócić w o d p o w i e d n i m czasie, uwolnić ludzi od t r o s k i przynieść i m wieczną szczęśliwość, w y w o d z i się, j a k pisze V a n Deursen, z niezadowolenia z teraźniejszości . Świadczyć o t y m może n o w y element dołączony d o wyobrażeń o powrocie herosa k u l t u r o w e g o niektórych p l e m i o n indiańskich. M o w a t u o przekonaniu, że bohater w y ­ pędzi Białych, u w o l n i I n d i a n o d narzuconego przez n i c h jarzma. Jest t o nierzadko składnik ideologii ruchów społeczno-religijnych. 31 32 33 34 II. B O H A T E R K U L T U R O W Y W M I T A C H P O L I N E Z Y J S K I C H A. M A U I — B O H A T E R KULTUROWY Najpopularniejszą chyba postacią mityczną Polinezji jest M a u i — b o ­ hater, któremu przypisuje się w i e l e czynów z zakresu Wprowadzenia k u l ­ t u r y , a także w i e l e t y p o w y c h dzieł transformera. C y k l mitów o M a u i ' m liczy o d d w u n a s t u d o d w u d z i e s t u opowiadań, pojawiających się n a obsza­ rze całej Polinezji (z p e w n y m i odchyleniami). B . M a l i n o w s k i , Mit w psychologii kultury, W a r s z a w a 1958, s. 519. z teorii A to, w g E l i a d e , p o w o d u j e przywrócenie c z a s u m i t y c z n e g o , w którym czynność była w y k o n a n a p o r a z p i e r w s z y . E l i a d e , Traktat..., s. 387-388. Tamże, s. 388-400. dana 3 0 3 1 M . E l i a d e , Sacrum pierwotnych, [w:] Szkice — mit — h i s t o r i a , W a r s z a w a 1970, s. 118. 3 2 3 3 3 4 ludom V a n D e u r s e n , op. cit., s. 381. �BOHATER 173 KULTUROWY Koncepcje postaci Maui'ego W l i t e r a t u r z e M a u i jest powszechnie określany j a k o polinezyjski b o ­ hater k u l t u r o w y i zarazem trickster o statusie półboga . M a x M u l l e r widział w M a u i m wielkiego bohatera solarnego, poszcze­ gólne epizody jego k a r i e r y uważał za m i t y słoneczne. Pogląd M u l l e r a podjął E. B. T y l o r stwierdzając, że dane z mitów upoważniają d o uzna­ nia Maui'ego za bohatera solarnego. N a przykład pojawiający się w w e r s j i maoryjskiej ostatni c z y n Maui'ego, a m i a n o w i c i e — wejście d o wnętrza b o g i n i nocy i śmierci, zmierzający do j e j zniszczenia, jest w g T y lora transpozycją zachodu słońca . Wyjaśnienia t a k i e mają j e d n a k charakter s p e k u l a t y w n y i n i e są p o d ­ budowane dostatecznymi dowodami. E. Sykes, zgodnie z koncepcją euhemerystyczną, skłonny jest t r a k t o ­ wać bohaterów k u l t u r o w y c h j a k o p i e r w o t n y c h wodzów plemiennych. O d ­ nosi przygody Maui'ego d o czasów między I i V w . n.e., gdy, jego zdaniem, Polinezyjczycy zaczęli migrować z Indonezji w k i e r u n k u p d . - w s c h o d n i m oraz d o okresu poprzedzającego migrację. 35 36 37 Wyjaśnień psychoanalitycznych również n i e można uznać za zadowa­ lające. H . Posinsky, analizując m i t o M a u i m w kategoriach f r e u d y z m u , uznaje wyłowioną przezeń Wyspę Północną N o w e j Z e l a n d i i za „dojrzały płód" z łona żeńskiego przodka Maui'ego. A l e W. Lessa krytykując tę interpretację stwierdza, że w m i t a c h b r a k wskazówek, że wyspa reprezen­ tować mogłaby płód i w n i e w i e l u j e d y n i e wersjach występują aluzje, że wyłowiona wyspa należała d o k o b i e t y — przodka M a u i ' e g o . Posinsky t w i e r d z i również, że wejście Maui'ego d o wnętrza H i n e n u i t e p o (bogini nocy i śmierci) było a k t e m kazirodczym, a jego śmierć karą za t e n czyn. Podsumowując swe rozważania badacz dochodzi do następującego s t w i e r ­ dzenia: „widzimy, że powszechnie u p r a g n i o n y powrót do m a t k i [...] jest e k w i w a l e n t e m nieśmiertelności i wszechmocy, ale t a k i powrót jest n i e ­ możliwy i m u s i spowodować śmierć" . D o tej samej k a t e g o r i i wyjaśnień psychoanalitycznych należy interpretacja postaci bohaterów w t e r m i n a c h 38 39 3 5 Legend, 36 3 7 Np. K . L u o m a l a , Maui, [w:] v o l . I I , N e w Y o r k 1950. E . B . T y l o r , CyvMizacja E . S y k e s , Everyman's Standard Dictionary piervjotna, t. I , W a r s z a w a Dictionary of Non-Classical of Folklore, Mythology 1896, s. 279. Mythology, and L o n d o n 1961, s. 138. W. A . L e s s a , Tales from Ulithi Atoll. A Comparative Study Folklore, „Folklore S t u d i e s " , t. 13, B e r k e l e y , L o s A n g e l e s 1961, s. 317. 3 8 3 S s. 449. H. P o s i n s k y , The Death of Maui, in Oceanic 1957, s. 489. C y t . z a : L e s s a , op. cit., �DANUTA 174 PENKALA freudowskich, (z posłużeniem się j a k o k l u c z e m k o m p l e k s e m Edypa), jaką przeprowadza O t t o R a n k . R. W . W i l l i a m s o n uważa Maui'ego za jednego z członków „rodziny M a u i c h " — bogów związanych z p o d z i e m n y m światem ognia. T w i e r d z i , że najważniejszy z M a u i c h — bóg ognia i wulkanów, mający siedzibę w k r a i n i e podziemnej, był najstarszym z bogów polinezyjskich, czczonych przez pierwszą falę imigrantów, którzy przywędrowali n a t e r e n Polinezji. D r u g a fala — przyniosła k u l t w i e l k i e g o boga Tangaroa, który wyparł k u l t Maui'ego — boga ognia. W i l l i a m s o n uznaje, że t e n M a u i , który jest przed­ m i o t e m naszych rozważań, jest bohaterem k u l t u r o w y m , żyjącym n a z i e m i , a ze światem p o d z i e m n y m łączy go j e d y n i e zdobycie ognia . W i l l i a m s o n podkreśla, że M a u i jest często p i e r w s z y m człowiekiem, ale w y n i k a t o m o i m zdaniem z błędnego utożsamienia M a u i ' e g o z T i k i — stwórcą pierwszego człowieka albo p i e r w s z y m człowiekiem (ucieleśnieniem siły prokreacyjnej). 40 41 42 E. S. C. H a n d y w a h a się, czy o p i e w a n y c h przez Polinezyjczyków p r z y ­ gód Maui'ego n i e zaliczyć raczej d o dziedziny f o l k l o r u niż d o sfery religii . D l a stwierdzenia, czy można rzeczywiście uznać Maui'ego za bohatera k u l t u r o w e g o , konieczne jest przeanalizowanie mitów w g przyjętych uprzednio kryteriów (cechy 1-3). Pochodzenie Maui'ego było arystokratyczne. Według niektórych prze­ kazów był o n synem boga, często m a boskich przodków w świecie p o d ­ z i e m n y m . Jego m a t k a jest najczęściej kobietą żyjącą n a ziemi. W wersjach przyjmujących, że ojciec Maui'ego jest bogiem, już samo urodzenie nadaje b o h a t e r o w i status półboga. M a u i b y w a poczęty i urodzony w niezwykły sposób. N p . w w e r s j i hawajskiej jego m a t k a H i n a stała się brzemienna po założeniu znalezionej przepaski biodrowej. N a r o d z i n y Maui'ego w g tej w e r s j i były również niezwykłe: H i n a zniosła jajko, z którego wyszedł bohater . 43 44 M a u i jest często p o r o n i o n y m albo przedwcześnie u r o d z o n y m dzieckiem porzuconym przez matkę (matka rzuca go w morze — w wersjach z N o w e j Zelandii i Tahiti). O . R a n k , The Myth Myth — Ritual Theory, 4 0 The of the Birth of the Hero, 1908. C y t . z a : W . В a s c o m , „Journal of A m e r i c a n F o l k l o r e " , t. 7 0 : 1957, s. 109^112. R . W. W i l l i a m s o n , Religious and Cosmic Beliefs of Central C a m b r i d g e 1933, v o l . I , & 107-108, 302-303, 316, 318-320; v o l . I I , s. 154-155. 4 1 Polynesia, M a u i często n o s i p r z y d o m e k — tikitiki; na Samoa przydomek ten — Ti'iti'i występuje s a m o d z i e l n i e j a k o imię bohatera, który jest o d p o w i e d n i k i e m Maui'ego. 4 2 E . S. C . H a n d у, Polynesian l u l u 1927, s. 118. 4 3 Religion, В. P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 34, H o n o ­ L e s s a, op. cit., s. 291; J . G . F r a z e r, Myths 1930, s. 86. 4 4 of the Origin of Fire, London �BOHATER 175 KULTUROWY Wiele przekazów przypisuje M a u i ' e m u n a d n a t u r a l n i e szybkie dojrze­ w a n i e — typową cechę bohaterów. W niektórych wersjach porzuconego chłopca wychowują jego- przodkowie, którzy uczą go potężnych formuł magicznych . 45 M a u i jest obdarzony n a d n a t u r a l n y m i siłami: n a Nowej Z e l a n d i i nazy­ wają go maka walu — „ o ośmiu t w a r z a c h " , co oznacza zdolność wszechw i d z e n i a . Według przekazu z T a h i t i M a u i posiadał osiem g ł ó w . S k u ­ teczność czynów Maui'ego jest konsekwencją jego potężnej mana oraz mana znanych m u zaklęć. Stąd wywodzą się rozmaite jego zdolności, t a k ie j a k p r z y b i e r a n i e gigantycznych rozmiarów, dowolne przemienianie się w p t a k a l u b inne zwierzę, w i e l k a siła fizyczna i t p . A l e M a u i nie jest wszechmocny. Niektórych czynów dokonuje dopiero dzięki pomocy i i n s t r u k c j i i n n y c h , potężniejszych istot. N i e wszystkie przedsięwzięcia bohatera są udane. Według m i t u maoryjskiego M a u i zginął w e wnętrzu H i n e - n u i - t e - p o w s k u t e k pomyłki w karakia — r y t u a l n y c h słowach, które recytował n a d n i m ojciec. A więc, zgodnie z tą wersją (podobnie j a k w micie z Samoa) M a u i był śmiertelny. A l e w przekazach z w i e l u i n n y c h w y s p M a u i wstępuje do nieba, d o k r a i n y podziemnej albo po p r o s t u znika . 46 47 i8 49 Podsumowując można stwierdzić, że M a u i jest człowiekiem posiada­ jącym cechy nadnaturalne. N a d l u d z k i e siły są w y n i k i e m jego dyspozycji wewnętrznych, pomnożonych n i e k i e d y dzięki pomocy bóstw. M a u i doko­ n u j e niezwykłych czynów dzięki t e m u , że s k u p i a w sobie mana o t a k i m natężeniu, j a k żaden pospolity człowiek. A l e jego możliwości są o g r a n i ­ czone, pozostaje człowiekiem. A b y sprawdzić, czy postać Maui'ego odpowiada k r y t e r i u m pierwszemu, t j . czy jest o n dawcą k u l t u r y , należy przeanalizować choćby szkicowo jego czyny. Spośród naj powszechniej p r z y p i s y w a n y c h M a u i ' e m u czynów bezpo­ średnio związane z przyniesieniem k u l t u r y jest zdobycie ognia i przeka­ zanie go l u d z i o m (ściślej — nauczenie umiejętności u z y s k i w a n i a ognia przez pocieranie 2 kawałków drewna, choć n i e zawsze jest t o sprecyzo- 4 5 G . G r e y , Polynesian Mythology, L o n d o n 1855, s. 18, 19; Standard Dictionary..., 's. 693. W e d ł u g Pettazzoniego j e s t to c e c h a b o s k a , najczęściej p r z y p i s y w a n a n a j w y ż ­ s z e m u bóstwu: R . P e t t a z z o n i , Wszechwiedza bogów, W a r s z a w a 1967, s. 317-318. 4 6 op. cit., v o l . I , s. 110, 168; L e s s a , op. cit., s. 291. 4 7 Williamson, 4 8 H a w a j s k i p r z y d o m e k ku-pua o z n a c z a „posiadający mana". 49 w . W . G i l l , Myths and Songs pom the South Pacific, L o n d o n 1876, s. 74; W i l l i a m s o n , op. cit, v o l . I , s. 3 5 ; R . T . A i t к e n, Ethnology of Tubuai, B . P. B i ­ shop M u s e u m b u l l . 70, H o n o l u l u 1930, s. 103; E . W. G i f f o r d , Tongan Myths and Tales, B . P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 8, H o n o l u l u 1924, s. 11. �176 DANUTA PENKALA wane). Z reguły bohater zdobywa ogień od swego przodka — boga ognia, w p o d z i e m n y m świecie, dzięki zastosowaniu szeregu f o r t e l i . M i t o zdoby­ ciu ognia n i e występuje jedynie na wyspach T u a m o t u , Rotuma, Uvea i Futuna . Inne m i t y związane z przekazaniem przez Maui'ego p e w n y c h dóbr k u l t u r o w y c h l u d z i o m n i e są t a k rozpowszechnione i rozbudowane j a k powyższy. N i e m n i e j , n i e m a l n a każdej w y s p i e p r z y p i s y w a n e są M a u i ' e m u jakieś czyny d a w c y dóbr k u l t u r o w y c h . Najczęściej jest t o wprowadzenie u p r a w y niektórych roślin, zaakcentowane zwłaszcza w m i t a c h z Samoa i Tonga. M a u i przekazał też l u d z i o m i n n e umiejętności oraz narzędzia. Według m i t u z Rarotonga przekazał o n l u d z i o m sztukę tatuowania. W y ­ nalazł cenne przyrządy: włócznię z zadziorami, specjalny więcierz n a węgorze, i n s t r u m e n t n a w i g a c y j n y . Niektóre czyny pośrednio wiążą się z w p r o w a d z e n i e m k u l t u r y : n p . umieszczenie n a niebie p e w n y c h gwiazd, w g których orientowano się w żegludze, a także zwolnienie biegu słońca czy podniesienie nieba. A l e c z y n y t e ściślej i bezpośrednio łączą się z po­ stacią transformera. 5 0 51 Należy jeszcze wspomnieć o p e w n y c h m i t a c h z T u b u a i i T a h i t i , mówią­ cych, że M a u i był w i e l k i m kapłanem, budującym n a poszczególnych wyspach marae, c z y l i świątynie. W m i t a c h t a h i t y j s k i c h M a u i określony jest j a k o pierwszy kapłan w i e l k i c h bogów, który ustanowił rytuały i wzniósł pierwszą świątynię { w Opoa n a H a v a i ' i t j . Raiatea). Był p r o r o ­ k i e m , wędrującym od w y s p y d o wyspy, budującym świątynie i zakładają­ c y m stan kapłański. Z m i t u w y n i k a jednak, że nie był t o M a u i - t i ' i t i ' i — bohater k u l t u r o w y , który dokonał t y p o w y c h d l a Maui'ego czynów, ale jego najstarszy b r a t M a u i - m u a . M a u i - m u a może być u z n a n y za bohatera k u l t u r o w e g o (choć o znaczeniu l o k a l n y m ) . 52 I n n e spośród czynów Maui'ego, najczęściej o p i s y w a n y c h w m i t a c h , t o przede w s z y s t k i m t y p o w e dokonania transformera, będące n i e k i e d y j e d n o ­ cześnie przedsięwzięciami demiurga. Powszechnie przypisuje się M a u i ' e m u wyłowienie wysp, podniesienie nieba, regulowanie b i e g u słońca. M i t y o t y c h czynach bohatera są bardzo rozbudowane. W szeregu mitów M a u i dokonuje i n n y c h czynów, będących uzupełnieniem stworzenia kosmosu: 5 0 L e s s a, op. cit., s. 375. M a u i ofiarował l u d z i o m rośliny u p r a w n e według mitów z S a m o a , T u a m o t u ( W i l l i a m s o n , op. cit, v o l . И, s. 156-157, 178), T o n g a ( G i f f o r d , op. cit., s. 18), umiejętność t a t u o w a n i a — w w e r s j i z R a r o t o n g a ( W i l l i a m s o n , op. cit., vol. I I , s. 169), włócznię z z a d z i o r a m i i i n n e narzędzia (Standard Dictionary..., hasło: M a u i , nie p o d a n o skąd pochodzi t e n p r z e k a z ) . 5 1 T . H e n r y , Ancient Tahiti, B . P. B i s h o p M u s e u m s. 429-431, 408-409; A i t к e n, op. cit, s. 103. 5 2 b u l l . 48, H o n o l u l u 1928, �BOHATER KULTUROWY 177 np. umieszczenia n a niebie niektórych gwiazd, s c h w y t a n i a nieprzyjaznych l u d z i o m wiatrów . D o dobroczynnych dzieł z zakresu czynów transformera należy też unicestwienie gnębiących l u d z i potworów. Opowiadania o t a k i c h czynach Maui'ego s p o t y k a m y na wyspach Tonga, n i e są one jednak szczególnie rozpowszechnione w P o l i n e z j i . Opisywaną w niektórych m i t a c h próbę zdobycia przez Maui'ego nieśmiertelności można uznać za c z y n transfor­ mera zmierzający d o zmiany porządku świata. Wersja t a k a występuje na T u a m o t u ; M a u i próbuje w niej uzyskać d l a l u d z i nieśmiertelność, któ­ rej pozbawił i c h T i k i . Ponosi jednak klęskę — podobnie j a k w m i c i e m a o r y j s k i m . A l e w g tego ostatniego^ przekazu do czasów Maui'ego n i e było śmierci. Ginąc w e wnętrzu bogini, M a u i zapoczątkował śmierć n a z i e m i . A więc w t y m w y p a d k u nie pełni on r o l i dobroczyńcy, usiłującego zdo­ być d l a l u d z i wieczne życie . 53 54 5S Czas, w którym M a u i dokonuje s w y c h czynów N a podstawie mitów można wnioskować, że dzieła Maui'ego miały miejsce już po s t w o r z e n i u z i e m i i l u d z i , choć przed ostateczną stabilizacją świata. M a t k a Maui'ego l u b jego ojciec — względnie oboje — są ludźmi, żyją n a ziemi. M a u i m a z reguły starszych braci. N i e jest więc p i e r w s z y m człowiekiem. A l e z a n i m M a u i dokonał s w y c h czynów, świat nie wyglądał tak, j a k dziś. D n i były krótkie, bo słońce bardzo szybko i nieregularnie przesuwało się po horyzoncie. Niebo było t a k nisko, że ludzie m u s i e l i pełzać. Ludzie n i e u m i e l i uzyskiwać ognia i j e d l i pożywienie surowe, n i e znali w i e l u narzędzi, technik, roślin u p r a w n y c h . Właśnie M a u i , obok i n ­ n y c h postaci m i t y c z n y c h , przeobraża świat, ulepsza go, dopełniając dzieła stworzenia. Wprowadza też pewne dobra k u l t u r o w e . A więc czas, w któ­ r y m M a u i działa, można uznać za okres m i t y c z n y , przed ostatecznym uporządkowaniem świata. M a u i jako przechera W postaci Maui'ego wyraźnie zaakcentowane są cechy przechery. N a Nowej Z e l a n d i i z w a n y jest o n „Mauim od tysiąca sztuczek". Z t y m i właściwościami łączy się powszechnie przypisywana M a u i ' e m u umiejęt­ ność przeobrażania się (służąca d o k o n y w a n i u r o z m a i t y c h sztuczek). Szereg tricków Maui'ego występuje w micie o zdobyciu ognia. Przebiegłość G i l i , op. cit., s. 74; E . i Р. В e a g 1 e h o 1 e, Ethnology of Pukapuka, В. P. B i ­ s h o p M u s e u m b u l l . 150, H o n o l u l u 1938, s. 349; W i l l i a m s o n , op. cit., vol. I, s. 145-146. 5 3 я "Williamson, op. cit., vol. I, s. 210, vol. I I , s. 144; G r e y , 57-58. 5 5 G r e y , op. cit., s. 54-58. 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 op. cit., s. 54, �178 DANUTA PENKALA i s p r y t pozwala bohaterowi skutecznie dokonać także i n n y c h dzieł: n p . schwytania słońca, wyłowienia w y s p . Niektóre t r i c k i Maui'ego n i e wiążą się z jego głównymi czynami. Samodzielnie n p . występuje złośliwa sztuczka — a mianowicie przemie­ nienie w psa szwagra bohatera —- I r a w a r u . M a u i m a więc niezwykłe zamiłowanie d o psot i sztuczek, jest przebiegły, b y w a złośliwy, zazdrosny, mściwy, l u b i chełpić się swą siłą. Łączy w swej naturze cechy dobroczyn­ nego bohatera k u l t u r o w e g o z właściwościami przechery. Jest to wewnętrz­ na dwoistość t e j postaci. 56 5 7 A l e w m i t a c h dostrzegalny jest też d r u g i t y p d u a l i z m u , choć n i e w f o r ­ mie całkowicie rozwiniętej. Jest o n w i d o c z n y w antagonizmie między M a u i m — bohaterem k u l t u r o w y m , podejmującym w i e l k i e przedsięwzięcia dla dobra ludzkości, a jego braćmi, którzy w większości mitów przeszka­ dzają m u w t y c h wysiłkach, sprawiając, że n i e zawsze są one w pełni skuteczne. T e n antagonizm przejawia się przede w s z y s t k i m p r z y o k a z j i wyławiania wysp, czynu, którego M a u i dokonuje z reguły w asyście b r a c i . Wrogość między braćmi widoczna jest szczególnie w m i c i e m a o r y j s k i m . W. Lessa pisze, że antagonizm między M a u i m i jego starszymi braćmi wyraża k o n t r a s t między mądrością i głupotą, c z y n i e n i e m dobra i czynie­ n i e m z ł a . A l e t e n d u a l i z m n i e występuje aż t a k ostro, b o przecież s a m M a u i także posiada cechy złośliwego oszusta. Poza t y m w niektórych opowiadaniach bracia współpracują p r z y wyławianiu wysp, a w m i t a c h m a o r y j s k i c h — bracia, którzy przeszkadzali M a u i ' e m u p r z y t e j czynności, pomagają m u w s c h w y t a n i u słońca. 58 Dostrzegamy więc jednoczesne występowanie połączonych cech boha­ tera k u l t u r o w e g o i przechery w osobie Maui'ego oraz — choć n i e w j a ­ skrawej f o r m i e — opozycji: M a u i — jego bracia. Jak w y n i k a z powyższego omówienia, M a u i , p o p u l a r n y bohater p o l i ­ nezyjskich mitów, spełnia wyróżnione uprzednio w a r u n k i , co pozwala określić go m i a n e m bohatera k u l t u r o w e g o . N i e m n i e j n i e można pominąć f a k t u , że w postaci tej cechy transformera, częściowo demiurga, zdają się nieraz przeważać n a d właściwościami bohatera k u l t u r o w e g o sensu stricto. Działając i j a k o bohater k u l t u r o w y , i jako transformer, M a u i jest zarazem przecherą. B. I N N E P O S T A C I W M I T O L O G I I P O L I N E Z Y J S K I E J , DOKONUJĄCE CZYNÓW T Y P O W Y C H D L A B O H A T E R A K U L T U R O W E G O Charakterystyczne czyny bohatera k u l t u r o w e g o są przypisywane w m i ­ tach polinezyjskich najrozmaitszym postaciom. 5 6 Przegląd tricków M a u i ' e g o : L e s s a , op. cit., s. 106, 113-114, 326-330. 5 7 W p r z e k a z i e m a o r y j s k i m , G r e y , op. cit., s. 150-151. 5 8 L e s s a , op. cit., s. 82. �BOHATER KULTUROWY 179 Często są t o bogowie: zarówno główne bóstwa, powszechnie znane w Polinezji, j a k i bóstwa drugorzędne i lokalne. Czasem w postaci jakiegoś m i t u , noszącej imię znanego boga, rozpoznajemy cechy bohatera m i t y c z ­ nego, którego m i a n e m boga n i e da się określić. Prawdopodobnie są t o postaci odrębnego pochodzenia — wodzowie, którzy, uważani za p o t o m ­ ków bogów, p r z y j m o w a l i często' i c h imiona. P e w n e postaci mitów, spełniające wyróżnione uprzednio w a r u n k i , moż­ na nazwać herosami k u l t u r o w y m i , ale przeważnie są t o bohaterowie l o k a l n i , n i e z n a n i poza daną wyspą czy archipelagiem albo j e d y n i e t a m pełniący takie funkcje. Często dokonują o n i t y l k o pojedynczych czynów charakterystycznych d l a d a w c y k u l t u r y . Nierzadko imię takiego bohatera jest p o p r o s t u podstawiane w m i t a c h w miejsce Maui'ego. Czasem dana postać towarzyszy M a u i ' e m u i pomaga m u w jego przedsięwzięciach. W p e w n y c h w y p a d k a c h widoczne jest przemieszanie postaci, i c h i m i o n a bywają t r a k t o w a n e zamiennie. W niektórych opowiadaniach o l o k a l n y m bohaterze n i e mówi się, iż przyniósł o n jakieś dobra k u l t u r o w e ludzkości, lecz że nauczył p e w n y c h umiejętności l u d z i z i n n e j w y s p y i sprowadził n i e znane i m rośliny u p r a w ­ ne. Są to raczej bohaterowie legendarni, nie posiadający z reguły n a d ­ przyrodzonych sił i n i e działający w okresie m i t y c z n y m . Czas działalności danej postaci t r u d n o n i e j e d n o k r o t n i e określić j a k o niewątpliwie m i t y c z n y czy legendarny, t j . „historyczny". P e w n e czyny związane z wprowadze­ n i e m k u l t u r y , zwłaszcza n i e dotyczące elementarnych j e j podstaw, mogą odnosić się d o okresu późniejszego, już p o stabilizacji świata i u t w o r z e n i u głównych zrębów k u l t u r y . Dlatego t a k przydatne dla oznaczenia okresu j a k o „mitycznego" są cechy transformera u danej postaci. Spośród głównych bóstw polinezyjskich czyny właściwe bohaterowi k u l t u r o w e m u przypisuje się przede w s z y s t k i m bogu Tangaroa, który w g niektórych przekazów dał l u d z i o m pewne g a t u n k i roślin u p r a w n y c h , pierwszą sieć, wprowadził (w m i c i e samoańskim) umiejętność b u d o w y łodzi i domów. Bóg Tane — j a k głosi m i t m a o r y j s k i — przyniósł l u d z i o m świętą wiedzę i święty ogień z nieba. Rongo* w N o w e j Z e l a n d i i i n a Hawajach (znany t a m j a k o Lono) jest bogiem i ojcem roślin u p r a w n y c h . Uważany jest też za przodka i nauczyciela kapłanów zajmujących się lecznictwem . Siostra i żona L o n o — L a k a była założycielką H u l a , i n s t y t u c j i związanej z rytuałem płodności. B o g u T u przypisuje się w micie m a o r y j s k i m w y n a ­ lezienie sideł, sieci oraz kija-kopaczki . 59 60 61 5 9 6 0 6 1 G i l i , op. cit., в. 14. H a n d y , op. cit., s, 110-111, 113. G г e у, op. cit., s. 11. �180 DANUTA PENKALA Tak więc wszyscy najważniejsi bogowie polinezyjscy uważani są za dawców p e w n y c h dóbr k u l t u r o w y c h . H i n a (Sina, Ina) jest postacią znaną w całej Polinezji. W m i c i e z Rarotonga H i n a — b o g i n i zeszła z nieba, b y nauczyć mieszkanki ziemi w y p l a ­ tania m a t i bicia tapy. A l e H i n a działa też j a k o śmiertelniczka. Z epizodem jej podróży n a wyspę, n a której żył j e j przyszły mąż — T i n i r a u , łączy się często wprowadzenie przez Hinę tatuażu. H i n a jest związana z n a r o d z i ­ n a m i dzieci: w o p o w i a d a n i u m a r k i z y j s k i m uczy k o b i e t y rodzić, w micie z T u b u a i zabija ludożerczym ę zjadającą nowo narodzone dzieci . W m i ­ t o l o g i i maoryjskiej H i n e t e i w a i w a jest opiekunką narodzin, nauczycielką s z t u k i t k a n i a i i n n y c h kobiecych umiejętności, ustanowicielką kobiecych f u n k c j i społecznych i r y t u a l n y c h . Johansen nazywa ją bohaterką k u l t u r o ­ wą k o b i e t . W t y c h spośród o m a w i a n y c h przypadków, w których H i n a w p r o w a d z a pewne dobra k u l t u r o w e j a k o kobieta o zdolnościach n a d p r z y ­ rodzonych, ale n i e bogini, można uznać ją za bohaterkę kulturową. 62 6 3 O r o — bóg w o j n y z T a h i t i , jest p a t r o n e m b r a c t w a A r i o i . Synowie jego i ziemskiej k o b i e t y albo on sam są założycielami tego stowarzyszenia. H a n d y uważa, że o d p o w i e d n i k i e m O r o jest K o r o znany z Mangaia . A l e j a k w y n i k a z m i t u , K o r o jest raczej półbogiem a n i e bogiem, m i t y c z n y m nauczycielem p e w n y c h tańców . Można więc uznać go za lokalnego boha­ tera k u l t u r o w e g o . Postaciami podobnego t y p u są: F a i , który w g jednej z w e r s j i m a r k i zyjskich zdobył ogień i nauczył l u d z i gotowania żywności, V e e t i n i z M a n ­ gaia, który wprowadził ceremonię eva odprawianą n a cześć zmarłych . W h a k a t a u w g niektórych opowiadań m a o r y j s k i c h wprowadził instytucję zemsty w r a z z o d p o w i e d n i m i zaklęciami zapewniającymi j e j powodzenie. A p a k u r a nauczyła l u d z i s z t u k i opłakiwania zmarłych i dała w s w y m lamencie n a d zmarłym wzorzec podżegania do zemsty. T u r a w g niektó­ r y c h w e r s j i ustanowił rytuał związany z urodzeniem d z i e c k a . 64 65 66 67 Postaci te są znane t y l k o lokalnie, przypisuje się i m ustanowienie pojedynczych i n s t y t u c j i czy zwyczajów. Często b r a k u j e wystarczająco p e w n y c h danych, że działały one w okresie m i t y c z n y m . Przykładem bohatera mitycznego o n a d l u d z k i c h cechach, ale n i e będą­ cego bohaterem k u l t u r o w y m , jest T a w h a k i — postać bardzo popularna op. cit., s. 118; G i l l , op. c i t . , s. 90-95; A i t к e n, op. cit., s. 104-105. 6 2 Handy, 6 3 J . P . J o h a n s e n , The Maori and his Religion in its Non-Ritualistic Aspects, K e b e n h a v n 1954, s. 228. op. cit., s. 110, 308. 6 4 Handy, 6 6 G i l l , op. cit., s. 100-104. 6 6 E . S. C . H a n d y, Marquesan 1930, s. 103-104; H a n d y , 6 7 Legends, Polynesian..., B . P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 69, H o n o l u l u s. 260-262. J o h a n s e n , op. cit., s. 155-156, 159-160. �BOHATER 181 KULTUROWY w Polinezji. Posiada o n niezwykłe siły i dokonuje czynów przekraczają­ c y c h możliwości zwykłego śmiertelnika. A l e jedynie w sporadycznych w y p a d k a c h przypisuje m u się wprowadzenie i n s t y t u c j i zemsty, co pozwo­ liłoby go uznać za bohatera k u l t u r o w e g o . Inną, szeroką znaną w P o l i n e z j i postać i m i e n i e m Rata, należy uznać raczej za bohatera legendarnego — podróżnika i odkrywcę. Według legendy z A i t u t a k i był t o wódz żyjący n a Rarotonga, słynny żeglarz odkrywający n o w e lądy. Rata b u d u j e łódź p r z y pomocy ptaków i duchów lasu. A l e t y l k o niektóre przekazy maoryjskie mówią, że była t o pierwsza łódź n a z i e m i . W t r a d y c j i p e w n y c h p l e m i o n m a o r y j s k i c h Rata jest ustanowicielem z w y c z a j u k r w a w e j zemsty. A więc, sporadycznie, Rata wprowadza pojedyncze dobra k u l t u r o w e . 68 6 9 Należy wspomnieć, że wiele postaci bohaterów, zarówno' m i t y c z n y c h j a k i legendarnych, posiada cechy przechery. Wiele cech tego" t y p u posia­ dają T a w h a k i , T i k i , K o r o . Można stwierdzić, że poza M a u i m j e d y n i e H i n a występuje w r o l i b o h a t e r k i k u l t u r o w e j , znanej z mitów n a w i e l u wyspach polinezyjskich. Oprócz t y c h p o p u l a r n y c h postaci s p o t y k a m y p e w n y c h l o k a l n y c h bohate­ rów k u l t u r o w y c h . Często niektóre c z y n y d a w c y k u l t u r y p r z y p i s y w a n e są bogom, których j e d n a k n i e można określać m i a n e m „bohaterów k u l t u ­ rowych". C. P R O B L E M H I S T O R Y C Z N O S C I B O H A T E R A MITÓW P O L I N E Z Y J S K I C H KULTUROWEGO Imię Maui'ego s p o t y k a m y często w genealogiach polinezyjskich (zwła­ szcza r o d z i n arystokratycznych). Także i m i o n a l o k a l n y c h bohaterów k u l ­ t u r o w y c h występują w miejscowych lineażach. A l e n i e dowodzi t o h i s t o ryczności t y c h postaci. Genealogie są przecież swoistą odmianą m i t u e w o ­ lucyjnego, rozpoczynają się często od i m i o n najwyższych bogów. Postacią, którą możemy uznać za bohatera k u l t u r o w e g o , i co d o której znajdujemy pewne dane wskazujące n a rzeczywiste j e j istnienie, jest M a u i — kapłan w przekazach z T a h i t i i T u b u a i . Mógł t o być istotnie kapłan — p r o r o k , wędrujący z w y s p y n a wyspę, zakładający świątynie i rozpowszechniający k u l t w i e l k i c h bogów. Prawdopodobne jest, że roz­ przestrzeniał o n k u l t boga w o j n y Oro, bo istnieje świadectwo, że pierwsze marae zbudował w Opoa n a wyspie Raiatea, t j . w p i e r w o t n y m ośrodku k u l t u Oro. N i e m n i e j , n i e m a pewności, że t r a d y c j a uczyniła jednego, konkretnego kapłana w i e l k i m M a u i m — p r o r o k i e m . Nawet, g d y b y t a k było, n i e można b y ustalić czasu jego działalności, bo czyny jego są r z u ­ towane w mityczną przeszłość. 68 6 9 s. 175. Tamże, s. 159-160; G r e y , op. c i t , s. 59-64. G i l l , op. cit., s. 142-145; G r e y , op. cit, s. 111-114; J o h a r i s e n , op. cit., �182 DANUTA PENKALA S p o t y k a m y opowiadania t y p u legendarnego, w których przybysz z i n ­ nej w y s p y wprowadza p e w n e dobra k u l t u r o w e . Możliwe, że n i e k i e d y czyny t a k i e j postaci p r o j e k t o w a n e były w epokę mityczną i wówczas w przekazach jest m o w a o bohaterze k u l t u r o w y m , który ofiarował l u d z ­ kości jakieś d a r y . N i e można wykluczyć prawdopodobieństwa, że w p e w ­ n y c h p r z y p a d k a c h czyniono bohaterem k u l t u r o w y m jednego z p i e r w s z y c h ludzi, którzy wylądowali n a danej wyspie. N a przykład t r a d y c j a z Uvea mówi, że p i e r w s z y m i ludźmi, którzy p r z y b y l i n a tę wyspę, b y l i d w a j bracia a l b o ojciec i s y n o i m i o n a c h Maui-atalanga i M a u i - k i s i k i s i . O n i też b y l i protoplastami ludności w y s p Tonga . Wydaje sę jednak, że w opisa­ n y m wyżej p r z y p a d k u (i i n n y c h tego rodzaju), m i t y c z n y c h bohaterów stawiano po p r o s t u n a początku genealogii r o d z i n a r y s t o k r a t y c z n y c h i od t y c h postaci w y w o d z o n o pochodzenie populacji w y s p y , „dorabiając" opo­ w i a d a n i a o n i c h j a k o o p i e r w s z y c h przybyszach. 70 D. ZRÓŻNICOWANIE G E O G R A F I C Z N E MITÓW O B O H A T E R Z E K U L T U R O W Y M Należy zbadać, j a k i e c z y n n i k i mogły wpłynąć n a zróżnicowanie postaci, którym przypisuje się c z y n y bohatera k u l t u r o w e g o n a r o z m a i t y c h w y s p a c h Polinezji. W j a k i e j mierze jest t o w y n i k i e m ogólnych koncepcji kosmogon i c z n y c h i teologicznych, a w j a k i m stopniu wpływów z insiych obszarów kulturowych? Ponieważ zdobycie ognia jest powszechnie przypisywane M a u i ' e m u , a inne c z y n y z zakresu w p r o w a d z e n i a k u l t u r y są dokonywane przez bardzo różne postaci, należy wziąć p o d uwagę także czyny transformera — te, które s p o t y k a m y n i e m a l n a w s z y s t k i c h w y s p a c h (prześledzenie t y c h m o ­ tywów p o z w o l i wysnuć pewniejsze w n i o s k i co do> czynników zróżnico­ wania). W zachodniej części obszaru polinezyjskiego znaczną rolę j a k o dawca k u l t u r y i transformer, dokonujący niektórych czynów-, p r z y p i s y w a n y c h z w y k l e M a u i ' e m u , o d g r y w a Tangaroa, który jest n a t y m terenie najważ­ niejszym z bogów, stwórcą. Jedna z w e r s j i z Samoa, przypisująca bogu Tangaroa u t w o r z e n i e w y s p z rzuconego z nieba kamienia, w k o m p o n o w a n a jest w m i t kosmogoniczny. Wersję o p o w s t a n i u w y s p ze zrzuconego z n i e ­ ba t w o r z y w a znajdujemy t y l k o w zachodniej Polinezji. Według W . Lessa jest ona r e z u l t a t e m wpływów melanezyjskich i m i k r o n e z y j s k i c h . W e wschodniej części Polinezji, gdzie występuje cała „rodzina" bogów, widoczna jest też większa rozmaitość postaci dokonujących czynów boha­ tera k u l t u r o w e g o . I t a k n p . roślin u p r a w n y c h dostarczają Tangaroa (w m i c i e z Mangaia), H i n a (na T u a m o t u ) , M a u i (Nowa Zelandia). H i n i e , j a k już wspomniano, przypisuje się wprowadzenie w i e l u umiejętności 71 7 0 E . G . B u r r o w s , Ethnology 1937, s. 18. 7 1 L e s s a , op. cit., s. 286. of Uvea, В. P. B i s h o p M u s e u m b u l l . 138, H o n o l u l u �BOHATER 183 KULTUROWY i f u n k c j i kobiecych. N a Wyspach T o w a r z y s t w a bóg-stwórca Tangaroa n i e o d g r y w a specjalnej r o l i d a w c y k u l t u r y czy transformera. Popularną p o ­ stacią n a Wyspach T o w a r z y s t w a i Wyspach Cooka jest R u — t o w a r z y ­ szący M a u i ' e m u l u b zastępujący go p r z y podniesieniu nieba. N a H a w a ­ j a c h niektórych dzieł bohatera k u l t u r o w e g o d o k o n u j e bóg Lono> (Rongo), ale n i e zastępuje Maui'ego w jego czynach. Dzieło zdobycia d l a l u d z i ognia jest powszechnie przypisywane M a u i ' e m u , który dokonuje go z w y k l e w g jednego w z o r u . Różnice dostrze­ g a m y w regionach p e r y f e r y j n y c h . N a N o w e j Z e l a n d i i M a u i t y l k o pośred­ n i o przyczynia się d o przekazania l u d z i o m ognia. N a Hawajach natomiast M a u i dokonuje swego c z y n u w zupełnie i n n y sposób, a m i a n o w i c i e uczy się uzyskiwać ogień przez pocieranie kawałków d r e w n a o d ptaka aloe, któ­ rego schwytał w g wskazówek m a t k i . A l e , wyjąwszy sporadyczną wersję z Markizów, t y l k o w g m i t u z w y s p T o k e l a u ogień z d o b y w a L u (Ru), a n i e M a u i . A r c h i p e l a g T o k e l a u można uznać za r e g i o n przejściowy między zachodnią i wschodnią Polinezją. L u dokonuje t u w i e l u czynów p r z y p i s y ­ w a n y c h z w y k l e M a u i ' e m u . Bardzo charakterystyczne jest też występo­ wanie obok siebie mitów o M a u i m (pochodzących ze wschodniej Polinezji) oraz o T i k i t i k i (wywodzących się z Samoa, gdzie T i k i t i k i jest odpowied­ n i k i e m Maui'ego). 72 73 Podsumowując, można stwierdzić, że dane z mitów pozwalają dość wyraźnie wyodrębnić zachodnio- i wschodniopolinezyjski obszar k u l t u ­ r o w y . W części zachodniej n a p i e r w s z y p l a n w y b i j a się znaczna r o l a boga Tangaroa. We wschodniej — rozmaite bóstwa dokonują różnych czynów bohaterskich. A l e postać Maui'ego występuje w całej Polinezji (z wyjąt­ k i e m W y s p Ellice). N a zróżnicowanie mitów o czynach bohaterskich w d u ­ żym s t o p n i u wpływają szersze koncepcje, zwłaszcza kosmogoniczne, czyny transformera b o w i e m i d e m i u r g a bywają częścią m i t u kosmogonicznego i w t e d y p r z y p i s y w a n e są bogom. W części zachodniej obszaru polinezyjskiego dostrzegalne są wyraźne w p ł y w y m i k r o n e z y j s k i e i melanezyjskie. III. R O L A MITÓW O B O H A T E R Z E K U L T U R O W Y M W ŻYCIU POLINEZYJCZYKÓW (Z P O D K R E Ś L E N I E M F U N K C J I R Y T U A L N Y C H ) Po przeprowadzeniu analizy formalnej postaci bohatera k u l t u r o w e g o mitów polinezyjskich należy zastanowić się n a d f u n k c j a m i , j a k i e pełnią m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m . P r o b l e m t e n omówiony zostanie w r a m a c h 7 2 F r a z e r, op. cit., s. 87-88. 7 3 Powiązanie L u z M a u i m G. M a c g r e g o r , Ethnology H o n o l u l u 1937, s. 16-17. wywodzi of Tokelau się w e d ł u g Islands, В. Macgregora z Wysp P. B i s h o p M u s e u m Cooka. b u l l . 146, �184 DANUTA PENKALA trzech, w y d z i e l o n y c h schematycznie d l a celów analizy, g r u p zagadnień: nadawanie znaczenia, uświęcanie środowiska, przedmiotów i prac; p o ­ wiązania r e l i g i j n e ; niektóre funkcje społeczne mitów o bohaterze k u l ­ turowym . 74 A. NADAWANIE ZNACZENIA, UŚWIĘCANIE ŚRODOWISKA, PRZEDMIOTÓW I PRAC D l a Polinezyjczyków wszystko to, co i c h otacza — cała n a t u r a , j a k i to, co n a z y w a m y i c h kulturą, m a swoje praźródło w w y p a d k a c h m i t y c z n y c h oraz — w znacznie m n i e j s z y m w p r a w d z i e s t o p n i u — legendarnych. D o ustanowienia porządku kosmicznego, cech k r a j o b r a z u i t p . w dużej mierze przyczynił się bohater k u l t u r o w y w s w y c h dziełach transformera oraz „przy o k a z j i " p e w n y c h czynów z zakresu wprowadzenia k u l t u r y . Z czynami bohatera t u b y l c y wiążą rozmaite elementy krajobrazu, n p . za hak Maui'ego, którym bohater wyłowił wyspy, uważany jest p e w i e n d a ­ leko wysunięty w morze przylądek nowozelandzki, podobnie j a k i góra H i k o - R a n g i n a Wyspie Północnej. Górzystość tejże w y s p y jest s k u t k i e m nieposłuszeństwa b r a c i Maui'ego, którzy zaczęli kroić wyspę wyłowioną w postaci r y b y , przed o d p r a w i e n i e m koniecznego rytuału. W y s p y M a n i h i k i i Rakahanga były wyłowione w całości, rozdzieliły się w s k u t e k s i l ­ nego stąpnięcia Maui'ego podczas jego w a l k i z I k u — r y b a k i e m z R a r o tonga . 7S Również charakterystyczne cechy niektórych zwierząt są efektem dzia­ łań bohatera: n p . czarne czy czerwone p l a m y na u p i e r z e n i u p e w n y c h ga­ tunków ptaków miały powstać w s k u t e k uderzenia p t a k a przez Maui'ego rozpalonym patykiem . Z podanych przykładów widać, że elementy środowiska naturalnego nie są d l a krajowców czymś p r z y p a d k o w y m . Są śladami, pozostałościami działań bohaterów czy bogów i jako t a k i e uzyskują znaczenie. Szczególną wartość mają też pewne p r z e d m i o t y uważane za narzędzia, którymi bóg albo bohater dokonywał s w y c h czynów. Są t o cenne skarby, obdarzone wielką mana, która zasila grupę mającą d a n y przedmiot w posiadaniu. N a przykład n a wyspach Tonga przechowywano h a k Maui'ego, którym bohater wyłowił w y s p y . Haczyk Maui'ego p r z e c h o w y w a l i też mieszkańcy Markizów i Wysp H a w a j s k i c h . Udział w w y p a d k a c h m i t y c z n y c h nadaje rzeczy znamię świętości. S k a r b t a k i b y w a używany w sytuacjach r y t u a l ­ n y c h . W życiu codziennym natomiast używa się głównie skarbów p o przodkach legendarnych, mających m n i e j mana, m n i e j cennych, ale za t o n i e t a k niebezpiecznych. Zastosowanie takiej rzeczy zapewnia skutecz76 77 74 75 F u n k c j e r y t u a l n e zostaną omówione w p u n k c i e d r u g i m . L e s s a , op. cit., s. 311; G r e y , op. cit., s. 45; G i l l , op. cit., s. 73-74. G i l l , op. cit., s. 67-68; В e a g l e h o l e , op. cit., s. 97. 76 N a przykład 7 7 J o h a n s e n , op. cit., s. 100-106; L e s s a , op. cit., s. 311-312. �BOHATER 185 KULTUROWY ność działania . S k a r b a m i są też dobra k u l t u r o w e , n p . tatuaż, tańce. A t y c h umiejętności uczy często bohater k u l t u r o w y . O d niego pochodzą rzemiosła, umiejętności gospodarcze. W swej działalności n a t y m p o l u człowiek powtarza gesty nauczyciela danej czynności, bez odchyleń od wzoru. Dokładne, w i e r n e jego odtwarzanie jest w a r u n k i e m skuteczności. N a przykład n a Mangaia p r z y d o b y w a n i u ognia n i e t y l k o powtarzano gesty, ale śpiewano też specjalną pieśń-zaklęcie, które uzyskał M a u i od boga ognia . T y l k o połączenie czynności manualnej i zaklęcia zapewniło efektywność działania. 78 79 Można zatem stwierdzić, że cechy środowiska naturalnego, a także umiejętności, zwyczaje, sposoby zachowania są d l a tubylców zdetermino­ wane przez w y p a d k i mityczne. B . P O W I Ą Z A N I A R E L I G I J N E (A Z W Ł A S Z C Z A R Y T U A L N E ) О CZYNACH BOHATERA KULTUROWEGO MITÓW Należy t u zwrócić uwagę n a p r o b l e m k u l t u : czy bohater k u l t u r o w y b y w a czczony, czy składa m u się ofiary, w z y w a w m o d l i t w a c h ? Generalnie można odpowiedzieć, że bohater k u l t u r o w y n i e jest p r z e d m i o t e m k u l t u . Imię Maui'ego sporadycznie występuje w m o d l i t w a c h . H i n a jest czasem obiektem k u l t u j a k o p a t r o n k a kobiecej działalności, ale w t y m w y p a d k u prezentuje się raczej j a k o b o g i n i . N i e m n i e j , m i t y o bohaterze k u l t u r o w y m są opowieściami s a k r a l n y m i , choć n i e k i e d y bywają zdegradowane d o r o l i opowiadań r o z r y w k o w y c h . Niektóre f r a g m e n t y mitów mogą być opowia­ dane bez specjalnych r e s t r y k c j i , natomiast i n n e — o większym natężeniu sakralności — t y l k o z uwzględnieniem wymagań t a b u . Ewentualne p o ­ wiązanie z rytuałem podnosiło niewątpliwie świętość m i t u . Niektóre m i t y przekazują precedens obowiązującego tabu. Przykła­ d e m może być maoryjskie opowiadanie o M a u i m , w którym bohater k u l ­ t u r o w y zamienia swego szwagra I r a w a r u w psa (od którego pochodzą wszystkie psy). Ponieważ kobieta była żoną pierwszego psa, w p e w n y c h plemionach maoryjskićh k o b i e t o m n i e w o l n o jeść psiego mięsa . I n n y m i t m a o r y j s k i — o nieudanej próbie zniszczenia H i n e - n u i - t e - p o przez Maui'ego — wskazuje n a zgubne konsekwencje błędu w r e c y t a c j i r y t u a l ­ n y c h słów. 80 Wiele mitów o czynach bohatera k u l t u r o w e g o i i n n y c h postaci d o k o ­ nujących tego t y p u dzieł posiada powiązania z rytuałami. Relacje między m i t e m a obrzędem mogą mieć r o z m a i t y charakter. Oto k i l k a i c h typów: 1. „Prywatny", p r o s t y r y t — zaklęcie czy rodzaj magicznej m o d l i t w y , której każdy może użyć w potrzebie — b y w a powtórzeniem zaklęcia za­ stosowanego po raz pierwszy przez bohatera k u l t u r o w e g o . N a przykład 7 8 J o h a n s e n , 7 9 Gili, 8 0 J o h a n s e n , op. cit., s. 104-105. op. cit., s. 207. op. cit, s. 207. i �186 DANUTA PENKALA dokonując zemsty, w y p o w i a d a się zaklęcie, którego użył W h a k a t a u — pierwszy mściciel. 2. W skład bardziej rozbudowanego rytuału mogą wchodzić takie wła­ śnie słowa obrzędowe użyte p o r a z pierwszy przez bohatera k u l t u r o w e g o . Jedno zaklęcie może być zastosowane w najrozmaitszych obrzędach. N a przykład części karakia ( r y t u a l n y c h słów) użytego przez Maui'ego p r z y wyławianiu W y s p y Północnej wchodzą w skład różnych rytuałów p l e m i o n m a o r y j s k i c h . Mogą t o być obrzędy proste albo skomplikowane, j a k n p . r y ­ tuał tuapana o d p r a w i a n y d l a ułatwienia n a r o d z i n dziecka . Zaklęcie, któ­ re już kiedyś zapewniło powodzenie, i teraz, n a w e t w odmiennej s y t u a c j i , ma wywrzeć analogiczny wpływ. 81 3. Rytuał może być po p r o s t u dokładnym o d t w o r z e n i e m słów i gestów bohatera k u l t u r o w e g o , który odprawił go p o r a z pierwszy (względnie — postępowaniem w g wskazówek bohatera, który nauczył ludzi, j a k odpra­ wiać r y t ) . Przykładem mogą być maoryjskie obrzędy u s u w a n i a t a b u z n o ­ w o narodzonego dziecka, z nowego d o m u czy łodzi, odprawiane przez k o ­ bietę zwaną ruahine. K o b i e t a t a reprezentuje H i n e t e i w a i w a — pierwszą, mityczną ruahine, ustanowieielkę tej f u n k c j i r y t u a l n e j . 82 4. Rytuał może być powtórzeniem w sposób obrzędowy jakiegoś dzia­ łania bohatera, które n i e jest w p r o w a d z e n i e m przez niego r y t u . W skład obrzędu może wchodzić recytacja m i t u o t y m czynie bohatera. N a p r z y ­ kład w rytuałach m a r k i z y j s k i c h o d p r a w i a n y c h dla uświęcenia nowego d o m u czy łodzi kapłan r e c y t u j e pieśni odwołujące się do b u d o w y i c h p r o t o t y p u . A więc podkreśla się, że aktualnie w y k o n a n a praca jest t y l k o zbudowaniem n a n o w o pierwszej, p r o t o t y p o w e j łodzi czy d o m u . Po­ dobne rytuały s p o t y k a m y w całej Polinezji. 8 3 Cały kompleks rytuałów m a o r y j s k i c h odtwarza rozdzielenie Nieba i Z i e m i (Rangi i Papa) przez Tane. Przyczyną szerokiego zastosowania tego m i t u jest fakt. że rozdzielenie t o było jednocześnie stworzeniem ge­ neralnego' d u a l i z m u : Niebo — Zie m ia = Dzień — Noc = Życie — Śmierć. Według i n t e r p r e t a c j i J . P. Johansena odtworzeniem c z y n u Tane jest r y ­ tuał wznoszenia p a l i w tuahu — świętym miejscu Maorysów. Tane p o d ­ parł niebo p a l a m i , ale n a j p i e r w odepchnął j e stojąc n a głowie. A więc zarówno kapłan, który wznosi p a l , j a k i sam p a l — reprezentują boga Tane. Podniesienie nieba może być też odtworzone w sposób obrzędowy poprzez odgraniczenie (ogrodzenie palami) świętego obszaru (tuahu), który reprezentuje niebo. Jest tO' r y t u a l n a separacja Nieba i Z i e m i , D n i a i Nocy, J . P. s. 33-34. 8 1 8 2 8 S Johansen, Studies in Maori J o h a n s e n , The Maori..., s, 226-228. H a n d y , Polynesian..., s. 292-295. Rites and Myths, K o b e n h a v n 1958, �BOHATER 187 KULTUROWY Życia i Śmierci, sacrum i profanum. Takie oddzielenie m a też miejsce w i n n y c h obrzędach, n p . oczyszczenia l u d z i , którzy zostali w jakiś sposób skalani, zagrożeni sferą śmierci. Podczas r y t u kapłan wznosi p a l — p rz e d ­ stawia on p a l boga Tane użyty do podparcia nieba. W t e n sposób odizolow u j e się ze strefy życia to, co było jego skalaniem przez pierwiastek śmierci . „Pal T a n e " pełni ważną funkcję również w w i e l u i n n y c h r y t u a ­ łach. Jego r o l a przejawia się najjaśniej w r y c i e r o z w o d u : separacja R a n g i i Papa dokonana przez Tane jest archetypem r o z w o d u . 84 Specjalną pozycję wśród kompleksów r y t u a l n y c h Maorysów zajmuje bogaty rytuał związany z uprawą słodkiego ziemniaka — k u m a r a . Po­ szczególne stadia p r a c i towarzyszące i m r y t y są odtworzeniem obrzędo­ w y m wypadków m i t y c z n y c h . W jednej z w e r s j i m i t u o u z y s k a n i u kumara Rongomaui ukradł b u l w y z nieba i zapłodnił n i m i swą żonę P a n i - t i n a k u , która urodziła potem kumara w wodzie M o n a a r i k i . W karakia używanych podczas sadzenia kumara pole reprezentuje P a n i zapłodnioną przez Rongo. Kosz ze świętymi kumara zapładnia święte pole. Kapłan, który niesie kosz, to Rongo. W t e n sposób celebrowany jest s a k r a l n y związek między kapłanem a w y d z i e l o n y m , uświęconym kawałkiem pola (czyli między R o n ­ go i P a n i ) . Podczas t a k i c h obrzędów kapłan wciela się w mityczną postać i a k t u a l i z u j e w y p a d k i mityczne. 8 5 8 6 5. T y p , który charakteryzuje luźniejsze powiązanie między obrzędem a m i t e m : słowa r y t u a l n e mogą t y l k o wspominać o jakimś czynie bohatera kulturowego. A l e i t o odniesienie może służyć i d e n t y f i k o w a n i u danego działania z o w y m p i e r w s z y m dokonaniem. C. N I E K T Ó R E F U N K C J E S P O Ł E C Z N E M I T Ó W О B O H A T E R Z E ORAZ I N N Y C H P O S T A C I A C H DOKONUJĄCYCH T E G O T Y P U KULTUROWYM CZYNÓW 8 7 W m i t a c h odnajdujemy w z o r y zachowań społecznych, modele osobo­ wości społecznej, i n s t y t u c j i . W n i c h znajdują swe odbicie elementy ukła­ d u społecznego. A l e d l a tubylców właśnie w y p a d k i m i t y c z n e są d e t e r m i ­ n a n t a m i sposobów zachowań, systemu wartości. Spośród wartości najistotniejszych d l a społeczności m a o r y j s k i c h można wymienić: pokrewieństwo, honor — nierozłącznie związany z życiem, maia — t j . odwagę i zdolność odnoszenia zwycięstw. Ważność więzi pokrewieństwa wyraża się m . i n . w h o n o r o w a n i u przod­ ków — tupuna. W micie, gdy Rata ściął d r z e w o bez odpowiedniego rytuału, 8 4 J o h a n s e n , Studies..., s. 87-91, 26-31. Obszerną analizę tego k o m p l e k s u rytuałów p r z e p r o w a d z a dies..., s. 112-188. Tamże, s. 145-149. 8 5 Johansen, Stu­ 86 Przykłady, które przytoczę, pochodzą p r a w i e wyłącznie z o b s z a r u N o w e j l a n d i i (z p o w o d u b r a k u materiału z i n n y c h terenów). 8 7 Ze­ �188 DANUTA PENKALA d u c h y lasu przypominały m u , że drzewo to jest jego tupuna . A l e M a u i dopuszcza się n i e k i e d y bezkarnie znieważenia swego przodka, n p . przez zrobienie z jego szczęki haczyka na r y b y . Być może mana Maui'ego c h r o n i go w t y m w y p a d k u przed karą. Zabicie członka g r u p y i każda obelga m u s i być pomszczona, jest b o ­ w i e m skalaniem h o n o r u a zarazem życia, umniejszeniem mana. Wzorzec zemsty ustanowił Whakatau. A l e w w y p a d k u , g d y znieważającym jest k r e w n y , zemsta n i e może być dokonana w zwyczajny sposób. Wyjściem z t a k i e j sytuacji, j a k wskazują m i t y , jest ucieczka z g r u p y krewniaczej l u b samobójstwo (czasem zemstę przeprowadza się w sposób pośredni). Na przykład Pani ucieka ze w s t y d u , zaskoczona przez Maui'ego podczas rodzenia kumara . 88 89 Wzór postępowania kobiety, która straciła męża, odnajdujemy w czy­ nie H i n y . G d y M a u i zamienił j e j męża w psa, rzuciła się do morza. Johansen pisze, że samobójstwa wdów były n i e m a l instytucją n a północy Nowej Zelandii. Przyczyną takiego k r o k u było osłabienie życia, mana żony przez śmierć m ę ż a . Rehabilitacja jest koniecznością d l a Maorysa. Dopełnia ją radość z o d ­ zyskania honoru, n a wzór radości A p a k u r y , która cieszyła się, że śmierć jej syna została pomszczona. M i t o W h a k a t a u kończy się frazą: „śmierć została pomszczona", która występuje j a k o morał w i e l u opowiadań oraz j a k o powiedzenie używane w życiu, także w f o r m i e : „zniewaga została pomszczona" . Osłabieniem życia jest też aroha, t j . uczucie, tęsknota. G d y Maorys n i e może przed nią uciec, znajduje d l a niej ujście w śpiewie i l a m e n ­ cie — tangi, według w z o r u danego przez Tane, który śpiewał pierwszą pieśń aroha . W micie śmierć Maui'ego jest przykładem aitua — nieuniknionego l o ­ su. W życiu używa się powiedzenia: „aitua siedzi w tobie s k r y c i e " , mając na myśli przeznaczenie, n a które człowiek n i e m a w p ł y w u . Maia jest człowiek dokonujący w i e l k i c h czynów, mający d a r zwycię­ żania. Cechą tą p o w i n n i odznaczać się w o j o w n i c y , a zwłaszcza wódz m u s i być тага. Takie postaci, j a k M a u i , T a w h a k i są wzorem odwagi, powodze­ nia, skutecznego działania . Natomiast modelem kobiecej osobowości społecznej, różnej p o d pe­ w n y m i względami o d męskiej, jest H i n e t e i w a i w a . Ustanowiła ona kobiece 90 91 92 93 94 8 8 89 9 0 91 92 98 94 J o h a n s e n , The Maori..., s, 148-149. Tamże, s. 44-48, 54-55; J o h a n s e n , Studies..., J o h a n s e n , The Maori..., Tamże, s. 57-58. Tamże, s. 249-252. Tamże, s. 134-135, 138-139. Tamże, s. 130-131. s. 57-58. s. 120. �BOHATER KULTUROWY 189 funkcje społeczne. W micie H i n e t e i w a i w a odszukała i zdobyła swego męża T i n i r a u ( m o t y w t e n powtarza się w m i t a c h z całej Polinezji). Kobieta, zgodnie z t y m wzorem, gra wiodącą rolę w zabiegach erotycznych. Jej zachowanie jest zdeterminowane k u l t u r o w o . A l e d l a t u b y l c a jest t o część n a t u r y kobiecej . M i t y o bohaterze k u l t u r o w y m przekazują w z o r y niektórych i n s t y t u c j i społecznych oraz p e w n y c h z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n y c h zachowań, t a k i c h j a k d o k o n y w a n i e zemsty, przeprowadzanie rozwodu. Poprzez odtwarzanie działań postaci m i t y c z n y c h następuje a k t u a l i z o ­ wanie wypadków m i t y c z n y c h . Johansen pisze: „kiedykolwiek w y w i e r a n a jest n a k i m k o l w i e k zemsta, W h a k a t a u d o k o n u j e n a n o w o swego c z y n u p o d postacią mściciela" . T o utożsamienie jest gwarancją skuteczności ze­ msty. W y p a d k i mityczne mają d l a tubylców miejsce a k t u a l n i e w każdej sy­ tuacji, która jest i c h odtworzeniem. U m a o r y j s k i c h p l e m i o n M a t a t u a uży­ w a się powiedzenia: „ T y stałeś się M a u i m " , pozdrawiając człowieka, któ­ r y był b l i s k i śmierci i wyzdrowiał. M a t o związek z tamtejszą wersją m i t u 0 M a u i m , w której p i e r w s z y zamach H i n e - n u i - t e - p o n a życie Maui'ego był n i e u d a n y . Osoba, w której życiu powtarzają się mityczne zdarzenia, jest utożsamiana z bohaterem, który brał w n i c h udział. Czynić dobrze — t o postępować w g w z o r u , j a k i m są działania przod­ ków. T e n wspólny wzór integruje grupę. Podnosi jednocześnie znaczenie żyjących przodków — najstarszych w grupie, których należy poważać 1 naśladować. T o z k o l e i przyczynia się d o stałości, niezmienności wzorów zachowań, stabilności k u l t u r y . Tikanga oznacza dla Maorysów tradycję. N i e m n i e j , wprowadzenie n p . jakiegoś w y n a l a z k u , n i e jest niemożliwe. W p e w n y m micie m a o r y j s k i m Rata j a k o p i e r w s z y zbudował łódź, choć ludzie powiedzieli: „ T o nie jest t i k a n g a " . A zatem — c z y n y dokonywane przez bohatera k u l t u r o w e g o w okresie m i t y c z n y m mogą wyznaczać w z o r y zachowań społecznych, system w a r ­ tości, cechy osobowości społecznej jego potomków. Z d r u g i e j s t r o n y —• członkowie g r u p y aktualizują czyny bohatera, powtarzając je, p r z y c z y m sami wcielają się w niego. A l e n i e można twierdzić, że wszelkie czyny bohatera, wszystkie jego zachowania są w z o r c o w y m i . N a przykład postać Maui'ego j a k o kompleks w s z y s t k i c h jego cech i działań n i e może być uważana za ideał społeczny. M a u i postępuje często inaczej, niż oczekuje się tego od członków g r u p y , 95 96 97 9 S 99 95 Tamże, s. 230-231. 96 Tamże, s. 159. 97 Tamże, s. 162-163. 9 8 A l e d l a u z a s a d n i e n i a n o w y c h zwyczajów c z y i n s t y t u c j i t w o r z y się n o w e m i t y nadające i m sankcję dawnośei. 9 9 J o h a n s e n , The Maori..., s. 174-176, �190 DANUTA PENKALA n i e respektuje zakazów, znieważa przodków, choć szereg jego cech sta­ n o w i wzór d o naśladowania. N i e można wykluczyć możliwości, że f r a g m e n t y mitów, n p . o M a u i m , zwłaszcza te, które mówią o jego czynach jako przechery, są opowiadane raczej d l a r o z r y w k i . Johansen stwierdza, że chociaż f r a g m e n t y m i t u maoryjskiego o wyłowieniu W y s p y Północnej przez Maui'ego posiadają r y t u a l ­ ne odniesienia, t o j e d n a k m i t t e n n i e należy do właściwej, świętej części t r a d y c j i , opowiadany jest głównie d l a r o z r y w k i ° . Przykładem może być też opisane przez Te Rangi H i r o a „widowisko historyczne" z Rakahanga, którego część stanowi odtworzenie wypadków z m i t u o wyłowieniu w y s p przez Maui'ego. Jest t o rodzaj s z t u k i z podziałem n a role, odgrywanej d l a zabawienia w i d z ó w . Być może f u n k c j a „rozrywkowa" jest w y n i k i e m degradacji niegdyś świętego m i t u . 1 0 1 0 ł Otrzymanego na podstawie analizy mitów p oline z yjs k ic h obrazu postaci bohatera k u l t u r o w e g o n i e można uznać za u n i w e r s a l n y model. N a obszasze Polinezji n i e m a szczególnego zróżnicowania postaci bohaterów k u l ­ t u r o w y c h . N a pierwszy p l a n w y b i j a się M a u i — heros znany z mitów całej Polinezji. W postaci t e j , obok niewątpliwych właściwości bohatera k u l t u r o w e g o , dominują cechy transformera. M a u i jest zarazem przecherą. Jednakże n i e można zakładać, że właśnie t a k a k o n f i g u r a c j a cech postaci bohatera kulturowego, jest powszechna. Z tego względu wskazane byłoby przeprowadzenie analizy porównawczej. Owocne mogłoby być porównanie z materiałem z t e r e n u A m e r y k i Północnej, gdzie s p o t y k a m y bardzo zróż­ nicowane w z o r y postaci bohatera k u l t u r o w e g o . Ponieważ r a m y artykułu nie pozwalają n a przedstawienie analizy dowodowej, ograniczę się t u j e ­ d y n i e d o zaprezentowania ogólnych wniosków, będących r e z u l t a t e m wstępnych badań porównawczych . 102 Bohater k u l t u r o w y m i t o l o g i i p l e m i o n indiańskich A m e r y k i Północnej działa w epoce m i t y c z n e j , ale (inaczej niż w m i t a c h polinezyjskich) n i e jest to okres j e d y n i e przed ostatecznym ukształtowaniem i uporządko­ w a n i e m świata, lecz również przed p o j a w i e n i e m się l u d z i . W y n i k a t o z koncepcji kosmogonicznych występujących w m i t o l o g i a c h n i e m a l w s z y ­ s t k i c h p l e m i o n indiańskich A m e r y k i Północnej, a m i a n o w i c i e — w y o b r a 1 0 0 J o h a n s e n , Studies..., 1 0 1 Te R a n g i Hiroa, s. 32-33. Ethnology oj Manihiki and Rakahanga, B . P. Bishop M u s e u m b u l l . 99 H o n o l u l u 1932, s. 200-202. 1 0 2 A u t o r k a podjęła b a d a n i a porównawcze, które znajdują się n a r a z i e n a etapie wstępnym. W n i o s k i w y s n u t o n a p o d s t a w i e a n a l i z y następujących p o z y c j i : V a n D e u r ­ sen, Der Heilbringer; l a n d , N o r t h American son, The Encyclopaedia wenthal, Die Religion Handbook Indian of American Mythology, of Myths & Legends der Ostalgonkin; Indians North of Mexico; С. B u r - L o n d o n 1965; H . S . R o b i n s o n , K . W i l ­ of All Standard Nations, Dictionary logy a n d L e g e n d , v o l . I , N e w Y o r k 1949, v o l . I I , N e w Y o r k 1950. L o n d o n 1962; L o e of Folklore, Mytho­ �BOHATER KULTUROWY 191 żeń o m i t y c z n y m w i e k u poprzedzającym pojawienie się l u d z i . W epoce tej żyły szczególne istoty (ang. man-beings) — p r o t o t y p y roślin, zwierząt, l u d z i zamieszkujących obecnie ziemię. Bohater k u l t u r o w y odgrywa w m i ­ tach bardzo często rolę d e m i u r g a tworzącego ziemię. Jest również trans­ formerem doprowadzającym świat d o obecnego stanu. W szeregu mitów przypisuje m u się rolę stwórcy człowieka, dla którego przygotował świat. A więc bohater k u l t u r o w y jest j e d n y m z man-beings — istot czasu m i ­ tycznego. Stąd też najczęściej występuje w postaci zwierzęcej, ale działa j a k człowiek. 1 Bohater k u l t u r o w y m i t o l o g i i I n d i a n A m e r y k i Północnej m a bardzo często dwoisty charakter — dobroczyńcy i przechery zarazem. K o m b i n a ­ cję tę s p o t y k a m y w w i e l u przypadkach, a k o j a r z y się ona przede wszyst­ k i m z bohaterami k u l t u r o w y m i , którzy występują w postaci zwierzęcej (choć także bohater o kształtach l u d z k i c h może być przecherą). Popularne są postaci t y p o w e g o przechery, który n i e k i e d y działa jednocześnie j a k o transformer, a t y l k o w n i e w i e l k i m zakresie występuje w r o l i bohatera k u l t u r o w e g o . S p o t y k a m y ież bohaterów k u l t u r o w y c h bez cech przechery; często t a k a postać posiada złośliwego antagonistę. Transformer i demiurg może n i e mieć cech bohatera k u l t u r o w e g o i przechery. Można stwierdzić, że w mitologiach I n d i a n północnoamerykańskich występują znacznie bardziej różnorodne kombinacje cech bohatera k u l ­ turowego, transformera i d e m i u r g a oraz przechery niż w m i t o l o g i i p o l i ­ nezyjskiej . W postaci Mauiego cechy t e występowały w zespoleniu. Jedynie l o ­ k a l n i e napotykaliśmy postaci bohaterów k u l t u r o w y c h bez cech transfor­ mera i przechery. Natomiast w m i t a c h I n d i a n A m e r y k i Północnej o d n a j ­ d u j e m y zarówno bohatera k u l t u r o w e g o w „czystej postaci", j a k i trans­ formera i d e m i u r g a bez cech bohatera k u l t u r o w e g o oraz przecherę par excellence w t y p o w y c h trickster-tales. A n a l i z a u p r a w o m o c n i a zatem wyróżnienie cech transformera, demiur­ ga i trickstera j a k o t y c h , które n i e są nierozdzielnie związane z postacią bohatera k u l t u r o w e g o . N i e m n i e j , właściwości te są bardzo często p r z y p i ­ sywane omawianej postaci. J a k w y n i k a z powyższych rozważań, nie moż­ na jednak opierając się n a pojedynczych przykładach wysnuwać w n i o ­ sków uniwersalistycznych. Należy rozpatrywać poszczególne p r z y p a d k i n a t l e szerszych koncepcji mitologicznych, a n a w e t całego k o n t e k s t u k u l t u ­ rowego, a następnie przeprowadzać możliwie dogłębną analizę porównaw­ czą, która być może pozwoli wyprowadzić pewniejsze w n i o s k i , także co do czynników wpływających n a t a k w i e l k i e zróżnicowanie k o n f i g u r a c j i cech bohatera k u l t u r o w e g o i i n n y c h i m towarzyszących. Katedra Etnografii U A M M a r c h l e w s k i e g o 126 61-874 Poznań �