https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08bd751a166020579c2168f2eacf3673.pdf 780b7344d07160ddbc68207d589e0830 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:849 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:781 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.1, s.193-196 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X I X z. 1 SPRAWOZDANIE Z PRAC EKSPEDYCJI MONGOLSKIEJ ZAKŁADU IHKM ETNOGRAFII P A N W R O K U 1973 P r o w a d z o n e w 1973 r. p r a c e e k s p e d y c j i mongolskiej Zakładu E t n o g r a f i i I H K M P A N były kontynuacją d o t y c h c z a s o w y c h studiów n a d przeobrażeniami t r a d y c y j n e j k u l t u r y k o c z o w n i c z e j w w a r u n k a c h rozwijającego się państwa socjalistycznego. S k o n c e n t r o w a n o się n a t e m a t y c e społecznej s y t u a c j i młodych p a s t e r z y ; z a g a d n i e n i e to s t a n o w i od 1971 r. płaszczyznę wspólnej p r a c y M o n g o l s k i e j A k a d e m i i N a u k i P A N , a p o d s t a w o w e założenia badań były p r z e d s t a w i a n e w k o l e j n y c h sprawozdaniach z prac ekspedycji . 1 T e g o r o c z n e b a d a n i a trwały 6 t y g o d n i w l i p c u i s i e r p n i u i objęły somony O l d z i j t i Erdene-dałaj w a j m a k u środkowogobijskim. T e r e n y t e położone około 200 k m n a południe o d U ł a n B a t o r stanowią strefę przejściową pomiędzy t z w . p a s e m e h a n g a j s k i m a półpustynnymi r e j o n a m i G o b i . A j m a k środkowogóbijski należy do przecięt­ n y c h p o d względem p o z i o m u gospodarki a j m a k ó w M R L . Podstawą gospodarki j e s t h o d o w l a wielbłądów, e k s t e n s y w n a z u w a g i n a n i e d o b o r y p a s z o w e i r z a d k i e z a l u d ­ nienie. Ukształtowana w t y c h t r u d n y c h w a r u n k a c h k u l t u r a j e s t z pewnością s k r o m ­ n i e j s z a niż n a o b s z a r a c h północnych Mongolii, a l e też w p e w n y c h a s p e k t a c h j e s t od n i e j b a r d z i e j z a c h o w a w c z a . P r z y b a d a n i u mongolskiej t r a d y c j i n i e może j e d n a k stanowić źródła d l a o r z e k a n i a o k u l t u r z e d a w n e j M o n g o l i i ze względu n a s p e c y ­ ficzną odrębność. W d z i e d z i n i e społecznej w a r t o c h y b a zasygnalizować i s t n i e n i e z j a w i s k a n a z w a n e g o p r z e z n a s u m o w n i e „gobijskim m a t r i a r c h a t e m " . W y r a ż a się o n o w dominującej r o l i kobiety w g o s p o d a r s t w i e i r o d z i n i e (kobieta w y k o n u j e t u t e n a w e t n a j t r u d n i e j s z e i n a j b a r d z i e j męskie zajęcia, j a k ujeżdżanie k o n i i w i e l b ł ą d ó w ) . P o z y c j a męża — który może być wręcz o k r e s o w y m p r z y b y s z e m w j u r c i e — j e s t niestała, w związku z c z y m n a G o b i u ż y w a się m a t r y l i n e a r n e g o s y s t e m u pokrewień­ s t w a . S y t u a c j a t a w p ł y w a n a u t r z y m y w a n i e się o d m i e n n e g o niż w północnej M o n ­ golii s y s t e m u t r a n s m i s j i treści k u l t u r y t r a d y c y j n e j i innego p o z i o m u znajomości tej t r a d y c j i . W b a d a n i a c h wyraziło się t o w prawidłowości, zgodnie z którą k o b i e t y były n i e r z a d k o l e p s z y m i i n f o r m a t o r a m i niż mężczyźni. W y d a j e się n a w e t , że c i o s t a t n i n a ogół gorzej z n a l i problematykę j u r t y i g o s p o d a r s t w a d o m o w e g o niż mężczyźni z i n n y c h regionów. W interesującej n a s s y t u a c j i młodego p o k o l e n i a okoliczność t a p r z e j a w i a się s t o s u n k o w o n i e z n a c z n y m i t e n d e n c j a m i m i g r a c y j n y m i . O d d a l e n i e o d U ł a n B a t o r , b r a k i n n y c h rozwiniętych ośrodków m i e j s k i c h , p r z y z w y c z a j e n i e do P a t r z : J . S. W a s i l e w s k i , Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspe­ dycji etnograficznej, „Etnografia P o l s k a " , t. 17: 1972, z. 2; S. S z y n k i e w i c z , Z badań Zakładu Etnografii IHKM PAN nad kulturą i społeczeństwem Mongolii w roku 1971, „Etnografia P o l s k a " , t. 18: 1974, z. 1; t e n ż e , O badaniach nad spo­ łeczeństwem mongolskim prowadzonych przez Zakład Etnografii w 1972 г., „ K w a r ­ t a l n i k H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , r o c z n i k X X I , 1973, z. 3. 1 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I X , z. 1 �194 KRONIKA t r a d y c y j n e g o b y t o w a n i a , które — może właśnie dlatego, że przebiega w ciężkich w a r u n k a c h — jest d l a w i e l u młodych mieszkańców G o b i jedyną dopuszczalną formą egzystencji — w s z y s t k i e te c z y n n i k i powodują, że znajomość m i a s t a i a k c e p t a c j a m i e j s k i e g o t r y b u życia są n i e w i e l k i e , a d e k l a r a c j e n a t e m a t p o r z u c e n i a p r a c y w p a ­ s t e r s t w i e n a r z e c z zajęć m i e j s k i c h s p o r a d y c z n e . Materiałów n a t e n t e m a t dostarczyły o d p o w i e d z i n a p y t a n i a k w e s t i o n a r i u s z a , który z n i e w i e l k i m i m o d y f i k a c j a m i w y k o r z y ­ s t y w a n y j e s t o d 1971 r. W t y m r o k u z r e a l i z o w a n o 30 a n k i e t dotyczących w a r u n k ó w b y t o w y c h , p r a c y z a w o d o w e j i a s p i r a c j i młodych p a s t e r z y . J e s t to l i c z b a pokaźna, wziąwszy pod u w a g ę trudności d o t a r c i a do n i c h (młodzież przeważnie poza domem, w sezonie l e t n i m o d d e l e g o w a n a n a a k c j e sianokosów). Duże r o z p r o s z e n i e ludności (odległość między poszczególnymi g r u p a m i j u r t sięgała w s o m o n i e O l d z i j t n i e r z a d k o kilkadziesiąt kilometrów) utrudniało p r o w a d z e n i e badań i odbiło się n a i c h r e p r e ­ zentatywności, d a w a ł o j e d n a k materiał s p e c y f i c z n y , uzupełniający d o t y c h c z a s z e b r a n e i n f o r m a c j e . W y d a j e się zresztą, że w w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h n i e może być m o w y 0 z a c h o w a n i u w y m o g ó w badań s t a t y s t y c z n y c h w postaci d o b o r u próby r e p r e z e n ­ t a c y j n e j . Można c o najwyżej dążyć d o osiągnięcia proporcjonalności w doborze informatorów, zwłaszcza ze względu n a i c h płeć i w i e k . Oprócz a n k i e t n a t e m a t s y t u a c j i z a w o d o w e j młodzieży z e b r a n o p o n a d 40 w y ­ w i a d ó w dotyczących znajomości t r a d y c j i , w t y m 30 z młodymi p a s t e r z a m i , pozostałe zaś j a k o w y w i a d y k o n t r o l n e ze s t a r c a m i . Umożliwią o n e odpowiedź n a pytanie, j a k postępuje między g e n e r a c y j n y p r z e k a z k u l t u r o w y i j a k w obrębie d z i e d z i c t w a treści t r a d y c y j n y c h p r z e k a z y w a n e są poszczególne e l e m e n t y , zwłaszcza znajomość e t y k i e t y 1 f o r m współżycia z g r u p ą rodzinną i lokalną. Niżej podpisany realizował również b a d a n i a n a d kategorią p r z e s t r z e n i w k u l ­ turze mongolskiej. Przyniosły o n e w s u m i e około 20 w y w i a d ó w n a t e m a t o r g a n i z a c j i p r z e s t r z e n n e j j u r t y , o b o z o w i s k a , k o c z o w i s k , s y m b o l i k i p r z e s t r z e n n e j , wartościowania stron świata itp. Częściowym p o d s u m o w a n i e m jest o p u b l i k o w a n a w n i n i e j s z y m tomie p r z e s t r z e n n a a n a l i z a j u r t y , n i e b a w e m p r z e d s t a w i o n e z o s t a n i e o p r a c o w a n i e następ­ nych sfer przestrzeni. Z e b r a n y w ciągu t r z e c h k o l e j n y c h w y j a z d ó w materiał — w s u m i e p o n a d 100 w y w i a d ó w — dotyczący młodych p a s t e r z y w y m a g a j e s z c z e n a p e w n o uzupełnień; n i e prowadziliśmy d o t y c h c z a s badań a n i w północnej Mongolii w t e r e n a c h tajgi, a n i n a z a c h o d z i e w ś r ó d różnorodnych g r u p e t n i c z n y c h zamieszkujących góry Ałtaju. B a ­ d a n i a będą z a t e m k o n t y n u o w a n e , a s t r o n a m o n g o l s k a z a m i e r z a wprowadzić do n i c h grupę s a m o d z i e l n y c h badaczy, realizujących w t e r e n i e wspólny k w e s t i o n a r i u s z . S z k o ­ l e n i e t a k i e j g r u p y rozpoczęliśmy już w t r a k c i e e k s p e d y c j i , p r z y g o t o w y w a n y j e s t też s p e c j a l n y instruktaż. Dzięki zwiększeniu l i c z b y badających można będzie osiągnąć granicę istotności próby i poprawić j e j reprezentatywność, t a k trudną do osiągnięcia w w a r u n k a c h stepu. Z e b r a n y d o t y c h c z a s materiał posłużył n a m do sporządzenia wstępnego r a p o r t u d l a w ł a d z M o n g o l s k i e j A k a d e m i i N a u k , w którym przedstawiliśmy p o d s u m o w a n i e d o t y c h c z a s o w y c h w y n i k ó w badań. Znalazły się t a m zarówno c h a r a k ­ t e r y s t y k a s y t u a c j i społecznej, w a r u n k ó w b y t o w y c h , k w a l i f i k a c j i z a w o d o w y c h i a s p i ­ r a c j i młodego p o k o l e n i a , j a k i p e w n e sugestie kroków, których podjęcie w y d a j e się niezbędne d l a u r e g u l o w a n i a procesów a d a p t a c j i młodzieży do z a w o d u pasterza. S p r a w o z d a n i e to zostało b a r d z o pozytjnwnie przyjęte p r z e z stronę mongolską; będzie o n o n i e b a w e m p r z e d s t a w i o n e w rozszerzonej postaci n a łamach „Etnografii P o l s k i " . J e s t to p i e r w s z y k r o k w k i e r u n k u wdrożenia rezultatów badań e k s p e d y c j i w p r a k t y c e społecznej M o n g o l s k i e j R e p u b l i k i L u d o w e j . Jerzy Sławomir Wasilewski �195 KRONIKA W Y S T A W A RZEŹBY W D R E W N I E P L E M I E N I A M A K O N D E E T N O G R A F I C Z N Y M W Z A G R Z E B I U , 1973 W MUZEUM O b o k e k s p o z y c j i ukazującej chorwacką kulturę tradycyjną w z a g r z e b s k i m m u ­ z e u m e t n o g r a f i c z n y m są również p r e z e n t o w a n e k u l t u r y pozaeuropejskie. E k s p o n a t y znajdujące się w d z i a l e : V a n e v r o p s k e Kulturę pochodzą p r z e d e w s z y s t k i m z d a r o ­ w i z n podróżników, m i s j o n a r z y , artystów i i n ­ n y c h osób, które odwiedzały różne k r a j e i t a m wchodziły w p o s i a d a n i e zabytków k u l _ turowych. Z b i o r y afrykańskie zawdzięcza m u z e u m przede w s z y s t k i m Dragutinowi Lermanowi z miejscowości Pożega, który był u c z e s t n i ­ k i e m e k s p e d y c j i S t a n l e y ' a , a następnie (w o k r e s i e 1882-1896) zarządcą w s c h o d n i e j części K o n g a . Również b r a c i a M i r k o i S t e v o S t e l j a n o w i e z K a r l o v c a , pozostający w l a t a c h 18"89-1901 w służbie M e n d i k a I I w E t i o p i i , w i s t o ­ t n y sposób p r z y c z y n i l i się do wzbogacenia kolekcji afrykanistycznej. T a tradycja z prze­ łomu ubiegłego i obecnego s t u l e c i a j e s t k o n ­ t y n u o w a n a również i d z i s i a j . W i e l u Jugosław i a n przebywających z a granicą k o l e k c j o n u ­ j e z a b y t k i s z t u k i , które następnie po p o w r o ­ cie do k r a j u e k s p o n u j e w s a l a c h m u z e a l n y c h . Przebywające służbowo w T a n z a n i i m a ł ­ żeństwo V a n d a i B r a n i s l a v Vukovič z B e l ­ g r a d u skierowało s w o j e z a i n t e r e s o w a n i a k o ­ l e k c j o n e r s k i e n a sztukę p l e m i e n i a M a k o n d e , p r z e d e w s z y s t k i m n a rzeźbę w d r z e w i e . Z e ­ b r a n e p r z e z n i c h z a b y t k i pochodzą z terenów, które plemię to z a j m u j e w c h w i l i obecnej, to j e s t z Południowej T a n z a n i i o r a z północ­ nego M o z a m b i k u ( p r o w i n c j a C a b o Delgado). AFRIKA S w o j e z b i o r y małżeństwo V u k o v i c z a ­ prezentowało s z e r s z e m u ogółowi n a w y s t a ­ w i e , która została z o r g a n i z o w a n a w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Z a g r z e b i u i odbywała się w d n i a c h : 20 września — 10 października 1973 r. N a w y s t a w i e z a p r e z e n t o w a n o 26 w y ­ •TNOGRAFSKI MUZEJ tworów sztuki Makonde z drzewa, rzeźb Z A G R E B i płaskorzeźb; większość z n i c h u m i e s z c z o n a 20.9. - 10. IO. była w 5 s z k l a n y c h gablotach. Z g r o m a d z o n e e k s p o n a t y pokazały b o g a c t w o s z t u k i M a k o n ­ de, j e j głęboki c h a r a k t e r e s t e t y c z n y , i rozległość tematyczną. W i d z miał możność z a z n a j o m i e n i a się z r e a l i z m e m i n a d r e a l i z m e m tej s z t u k i , stylizacją abstrakcyjną, antropomorfizacją i personifikacją w rzeźbie M a k o n d e . Trudno dostatecznie byłoby poznana scharakteryzować ją w k i l k u słowach, jako i dopiero od k i l k u n a s t u l a t z a i n t e r e s o w a n o D l a t e g o też poniższe krótkie u w a g i oparte zostaną n a w y p o w i e d z i r MOORAFH że n i e jest o n a się nią szerzej. właściciela zbio- �196 KRONIKA r ó w z a w a r t e j w folderze do w y s t a w y . Jego z d a n i e m rzeźby M a k o n d e , w s z y s t k i e i c h d e t a l e mają głębokie z n a c z e n i e s y m b o l i c z n e . W i ą z a n e są o n e z reguły z magią o r a z obrzędami, ceremonią zaślubin, przyjęcia młodzieńca d o społeczności dorosłych, p o ­ s z a n o w a n i e m przodków. W rzeźbach p o k a z u j e się często walkę ze złymi d u c h a m i ; również p r z e d m i o t y codziennego użytku b y w a j ą z a o p a t r z o n e w podobne m o t y w y . K a ż d a rzeźba M a k o n d e uważana może być z a u n i k a t , ponieważ d u p l i k a t y n i e zdarzają się. Pokazują o n e b o g a c t w o d u c h o w e g o życia tego l u d u i zdolności i m a g i n a c y j n e twórców — samouków, i c h m i s t r z o s t w o i zamiłowanie do rzeźbienia. I n s p i ­ r a c j a a r t y s t y c z n a j e s t b a r d z o s z e r o k a : o d f a n t a z y j n y c h t w o r ó w do s p r a w s e k s u a l ­ nych i polityki. T o co n a j b a r d z i e j r o d z i m e , a u t e n t y c z n e w rzeźbie M a k o n d e — to w y t w o r y z m o t y w a m i m i t o l o g i c z n y m i o r a z z życia d u c h o w e g o tego l u d u . M o t y w y t e mają długą tradycję, a l e w dzisiejszej rzeźbie M a k o n d e n i e b r a k i w p ł y w ó w zewnętrz­ n y c h . T a c z y s t o b a n t u s k a s z t u k a przyjęła a r a b s k i e i chrześcijańskoeuropejskie m o ­ t y w y . T a k więc w dzisiejszej rzeźbie s p o t y k a m y s y m b o l i c z n e e l e m e n t y zaczerpnięte z mitologii, a l e też figurę m a t k i , która t r z y m a d z i e c k u książkę, c z y figurę mówcy z m i k r o f o n e m , przemawiającego n a z g r o m a d z e n i u p o l i t y c z n y m . W s u m i e w y s t a w ę należy ocenić z a cenną i pożyteczną. Umożliwiła o n a z a p o z ­ n a n i e się szerszego ogółu z e s t o s u n k o w o mało poznaną sztuką l u d u M a k o n d e , a z a ­ r a z e m w y j ą t k o w o r z a d k o eksponowaną — ják i s z t u k a i n n y c h g r u p e t n i c z n y c h A f r y k i — w naszej części E u r o p y . J a k o d o d a t k o w e e l e m e n t y n a s a l i w y s t a w o w e j p o k a z a n o f r a g m e n t nogi słonia o r a z słomiany kobierzec, n a ścianach zaś u m i e s z c z o n o niezbędne t a b l i c e i n f o r m a c y j n e . Bogusław Żydok �