https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63fb8c0d3f25b3628896ac238807ce87.pdf f071555d3c5cafdef46090e0ab262eaf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2398 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2226 Title A name given to the resource Co się kryje pod tą maską: Wokół motywu Człowieka Śmiechu. Parę uwag o "Batmanie" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.135-137 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co się kryje pod tą maską. Wokół motywu Człowieka Śmiechu: parę uwag o „Batmanie" Monika Sznajderman Po p a r u latach „ ż y c i a " w potocznej ś w i a d o m o ś c i historii o Batmanie i jego przeciwnikach t r u i z m e m b y ł o b y chyba twierdzenie, że ta o p o w i e ś ć Craiga Shawa Gardnera, sfil­ mowana przez T i m a B u r t o n a jest p r a w d z i w ą b a ś n i ą o walce dobra ze złem, a zarazem u w s p ó ł c z e ś n i o n y m m i t e m stworze­ nia świata, osadzonym w k a r n a w a ł o w e j scenerii. Siły dobra (choć nie u ś w i ę c o n e przez ludzkie, j a k ż e n i e d o s k o n a ł e pra­ wo) walczą bezustannie z siłami zła, r o d e m z piekielnych o t c h ł a n i . Raz uosabia je Joker, w y n u r z a j ą c y się ze z b i o r n i k a z kwasem, i n n y m razem — w Powrocie Batmana — Pingwin, k t ó r e g o d o m e m s ą miejskie ścieki i k a n a ł y . Batman — od p o c z ą t k u do k o ń c a dzieło k u l t u r y popularnej — nasycony jest znaczeniami mitologicznymi, a wszystkie elementy jego p e j z a ż u i wszystkie postacie są n o ś n i k a m i symbolicznych sensów, p o c z y n a j ą c j u ż o d samej nazwy miasta, w k t ó r y m rozgrywa się akcja. „ G o t h a m " (...) to miasto p r z e k l ę t e przez Boga. M i a s t o ponure, w k t ó r y m króluje zbrodnia i w y s t ę p e k ; miasto żyjące nocami w obskurnych barach, salonach t a t u a ż u , kinach porno, pełne ciemnych z a u ł k ó w , w k t ó r y c h czai się z ł o , wobec k t ó r e g o bezradne są ludzkie moce. W t a k i m właśnie b r u d n y m z a u ł k u , przed laty, pewnej gorącej i parnej nocy los z e t k n ą ł ze s o b ą Bruce'a Wayne'a (późniejszego Batmana) z Jackiem Napierem (późniejszym Jokerem). Napier m o r ­ duje r o d z i c ó w Bruce'a. Czynem t y m , o czym sam nie wie, budzi do życia Batmana. W filmie Burtona, j a k w j a p o ń s k i m teatrze, grają maski. M a s k a Batmana jest czarna, maska Jokera — k o l o r o w a . N a s t ę p u j e więc j a k gdyby o d w r ó c e n i e konwencjonalnych s k o j a r z e ń kolorystycznych, k t ó r e w czerni k a ż ą widzieć z ł o , zaś w błazeńskiej p s t r o k a c i ź n i e — wyłącznie j a r m a r c z n ą , c y r k o w ą wesołość. Barwna maska Jokera wydaje m i się przy t y m zdecydowanie ciekawsza o d czarnej maski jego przeciw­ nika z trzech p o w o d ó w : estetycznego, aktorskiego ( N i c h o l ­ son w r o l i J o k e r a - s z a l e ń c a ) oraz antropologicznego. Bowiem właśnie w tej pozornie jednoznacznej p s t r o k a c i ź n i e , w tane­ cznych ruchach Jokera, w jego twarzy-masce z z a s t y g ł y m na niej u ś m i e c h e m kryje się klucz do zrozumienia tej postaci poprzez n a w i ą z a n i e do bogatych, symbolicznych z n a c z e ń sylwetki b ł a z n a . M a s k a Jokera wydaje się t y m samym k r y ć o wiele więcej antropologicznych s e n s ó w niż maska Bat­ mana. Przyjrzyjmy się jej zatem i s p r ó b u j m y zajrzeć p o d n i ą . Masca ridens Po latach Jack Napier jest p r a w ą r ę k ą Grissoma, człowie­ ka, k t ó r y r z ą d z i G o t h a m . G r i s s o m o w i w o j n ę w y p o w i e d z i a ł o prawo i Batman. Niewygodny, c h o ć z innych p o w o d ó w , jest dla Grissoma t a k ż e Jack. Postanawia się więc go p o z b y ć , do czego pretekstem ma b y ć akcja w A x i s Chemicals Company. Otoczony przez policję i osaczony przez Batmana, Napier za p ó ź n o orientuje się, że w p a d ł w p u ł a p k ę . W a l k a z człowiekiem-nietoperzem k o ń c z y się dla Jacka upadkiem do wiel­ kiego z b i o r n i k a z kwasem. T a k rodzi się Joker. Ściśle m ó w i ą c , Joker rodzi się w nielegalnym gabinecie dr. Davisa, gdzie przed dociekliwością policji u k r y ć m o ż n a wszystkie ciemne sprawy i p o k ą t n e interesy. T a m dr Davis — z precyzją g o d n ą prawdziwego comprachico — p r z e k s z t a ł ­ ca Jacka w Jokera; t a m powstaje nowa, stworzona przez tego w s p ó ł c z e s n e g o adepta starej sztuki z n i e k s z t a ł c a n i a ludzkich ciał twarz-maska Jokera, masca ridens. T a k rodzi się n o w y C z ł o w i e k Ś m i e c h u — kolejne wcielenie postaci o długiej i bogatej tradycji, k t ó r e j najsłynniejszy literacki k s z t a ł t n a d a ł W i k t o r H u g o w powieści Człowiek śmiechu. K i m b y l i o w i comprachicos, l u b j a k ich czasem nazywano, comprapeąuenos dowiadujemy się właśnie o d francuskiego pisarza. „ B y ł o to — pisze H u g o — niezwykłe a potworne stowarzyszenie w ł ó c z ę g ó w , słynne w wieku siedemnastym, zapomniane w wieku osiemnastym, a dzisiaj nie znane j u ż n i k o m u . " K u r a d o ś c i gawiedzi i k r ó l ó w artyści comp­ rachicos w y k u w a l i na twarzach k u p i o n y c h dzieci wieczny u ś m i e c h , c i a ł o m nadawali dziwaczne k s z t a ł t y , zniekształcali czaszki. R o d z i ł y się w ten s p o s ó b k a r ł y , b ł a z n y , rozmaite ludzkie p o t w o r k i . T a k i jest też bohater powieści H u g o , Gwynplaine, ofiara owej „ c h i r u r g i i na o p a k " , j a k nazywa s z t u k ę comprachicos pisarz, k t ó r e j owocem jest zawsze „ a r c y d z i e ł o o d w r ó c o n e " , d o s k o n a ł a parodia b o ż e g o stwo­ rzenia. Proceder, j a k i uprawia dr Davis z Batmana jest r ó w n i e p o k ą t n y j a k proceder, j a k i uprawiali comprachicos w czasach, k t ó r e o p i s y w a ł H u g o . „Śmieję się t y l k o na z e w n ą t r z , m ó j śmiech jest z a g ł ę b i e n i e m w s k ó r z e , g d y b y ś wiedziała, j a k w ś r o d k u płaczę, p ł a k a ł a b y ś razem ze m n ą " — m ó w i Joker, a p o w t ó r z y ł b y to wraz z n i m i G w y n p l a i n e i bardzo do niego p o d o b n y bohater opowiadania J. Salingera Człowiek Śmiechu. A przecież za odległą, m e t a f o r y c z n ą t r a n s p o z y c j ę tego w ą t k u m o ż n a chyba u z n a ć i p o s t a ć Cania z opery Pajace Leoncavalla z jego s ł y n n ą a r i ą „ Ś m i e j się pajacu", i nieszczęsnego profesora U n r a t a z Błękitnego anioła, i bohatera Luizki Tomasza M a n n a , i wielu innych, zmuszonych do noszenia szeroko uśmiechniętej maski paja­ ca, k t ó r a staje się ich właściwą t w a r z ą i w k t ó r e j u m i e r a j ą . W r ó ć m y jednak do Jokera. O n t a k ż e nosi teraz na twarzy wieczny u ś m i e c h , a właściwie grymas u ś m i e c h u . M a s k a k l o w n a stała się jego w ł a s n ą t w a r z ą . D u ż o wysiłku musi w ł o ż y ć w m a k i j a ż tak, by k r e d o w o b i a ł e j s k ó r z e i zielonym w ł o s o m n a d a ć b a r w ę z b l i ż o n ą do barwy normalnej, ludzkiej twarzy. P o z o s t a ń m y jednak przez chwilę przy m o t y w i e szeroko o t w a r t y c h , śmiejących się ust. T o one przede wszystkim n a d a j ą twarzy C z ł o w i e k a Ś m i e c h u właściwości groteskowe, umieszczając go w o b r ę b i e k a r n a w a ł o w e j rze­ czywistości. M i c h a i ł Bachtin w szeroko „ r o z w a r t y c h " ustach widzi „(...) o t w a r t e w r o t a w i o d ą c e w d ó ł , d o c i e l e s n y c h c z e l u ś c i . Z r o z w a r t y m i ustami z w i ą z a n y jest obraz p o c h ł a n i a n i a - p o ł y k a n i a , jeden z najstar­ szych ambiwalentnych o b r a z ó w ś m i e r c i i z n i s z c z e ­ n i a . " Bachtin zwraca t a k ż e u w a g ę na związek p o m i ę d z y u ś m i e c h n i ę t ą m a s k ą k l o w n a a m a s k ą d i a b ł a : „ R o z w a r t e usta (przełyk i zęby) t o j e d e n z c e n t r a l n y c h , k l u c z o 1 2 135 �wych o b r a z ó w ludowego systemu świąteczne­ g o . N i e darmo j a s k r a w e p o w i ę k s z e n i e u s t stanowi podstawowy tradycyjny chwyt w formowaniu z e w n ę t r z n e g o w y g l ą d u t w a r z y k o m i c z n e j : ko­ micznych masek, wszelkiego rodzaju 'wesołych s t r a s z y d e ł ' (...), d i a b ł ó w z diableries, a nawet L u c y f e r a . " T a k więc, jeżeli wierzyć Bachtinowi, m o t y w o t w a r t y c h , śmiejących się, jask­ rawo p o w i ę k s z o n y c h ust k o j a r z y ć się musi z m o t y w e m k a r n a w a ł o w e j śmierci, a w p o d t e k ś c i e błazeńskiej twarzy-maski C z ł o w i e k a Ś m i e c h u zawsze p o w i n n i ś m y widzieć 3 — zgodnie z r e g u ł a m i ś w i a t a symbolicznego — groteskowo w y k r z y w i o n ą twarz reprezentanta podziemi, c h o ć b y w jego wesołym wydaniu. Morderczy błazen „ N i e w i e d z i a ł e m , że nietoperze pojawiają się w d z i e ń ! " — w o ł a do Batmana Joker. „ P o j a w i a j ą się wtedy — o d ­ powiada B a t m a n — gdy z c y r k u w y c h o d z ą mordercze b ł a z n y . " Maska Jokera skrywa bowiem, p r ó c z deklarowane­ go cierpienia i smutku, t a k ż e treści n a w i ą z u j ą c e do z n a c z ą c e ­ go w kulturze w ą t k u złowieszczego k l o w n a , do obrazu b ł a z n a j a k o uosobienia zła i zwiastuna śmierci. W ą t e k morderczego b ł a z n a , p o p u l a r n y w literackich i f i l m o w y c h d z i e ł a c h k u l t u r y masowej ma r ó w n i e ż swoją t r a d y c j ę . Z w r a ­ ca na niego u w a g ę W . W i l l e f o r d , w e d ł u g k t ó r e g o z w i ą z e k b ł a z n a / k l o w n a ze śmiercią nie ogranicza się do tego, że pada o n ofiarą komicznego z a b ó j s t w a na arenie (po k t ó r y m zresztą natychmiast zmartwychwstaje, d a j ą c t y m samym d o w ó d istnienia symbolicznego z w i ą z k u p o m i ę d z y p o s t a c i ą b ł a z n a a n i e ś m i e r t e l n o ś c i ą ) . Błazen to t a k ż e k t o ś , k t o śmierć zadaje, k t o śmiercią nonszalancko szafuje, k t o , niczym najwyższy sędzia a rebours, feruje ostateczne w y r o k i i mści się za krzywdy. Jako z ł o w r o g i zabójca-mściciel jest b ł a z e n figurą chaosu, anarchii, destrukcji, o b a l a j ą c y c h wszelki usankcjonowany ład; jest o d w r ó c e n i e m figury Boga i jego ziemskiego namiestnika, k r ó l a . T a k i b y ł t y t u ł o w y bohater Karła P. Lagerkwista albo Barkilphedro, zły b ł a z e n z Czło­ wieka śmiechu. Mścicielem jest też H o p F r o g z opowiadania E . A . Poego. W r a c a j ą c do w s p ó ł c z e s n o ś c i to, by nie s z u k a ć daleko, sięgnijmy c h o ć b y do Powrotu Batmana, gdzie Ping­ w i n , s ł a w n y „człowiek z k a n a ł ó w " jest szefem działającego t y l k o nocami zbrodniczego gangu C y r k u Czerwonego T r ó j ­ k ą t a . M o ż e m y też zajrzeć do książki It S. K i n g a , w e d ł u g k t ó r e j T . Wallace n a k r ę c i ł f i l m p o d t y m samym t y t u ł e m . I t a m ucieleśnieniem z a m i e s z k u j ą c e g o miejskie podziemia zła jest c y r k o w y k l o w n o p o m a r a ń c z o w y c h w ł o s a c h , jaskrawo czerwonych, szerokich, u ś m i e c h n i ę t y c h ustach, k l o w n z p ę ­ kiem k o l o r o w y c h b a l o n i k ó w . Alex, bohater Mechanicznej pomarańczy A . Burgessa, w e d ł u g której n a k r ę c i ł f i l m S. K u b r i c k t a k ż e zabija w masce cyrkowego k l o w n a , a jego ruchy, podobnie j a k ruchy Jokera, są taneczne i pląsające. 4 M o t y w y , do j a k i c h o d w o ł u j ą się treści skrywające się pod masca ridens Jokera - obraz b ł a z n a j a k o figury zła, chaosu, zniszczenia i w ą t e k jego z w i ą z k u ze śmiercią, podobnie zresztą j a k p r o b l e m z w i ą z k u postaci b ł a z n a / k l o w n a z demo­ nicznymi siłami podziemi warte są osobnego r o z w i ą z a n i a . Tutaj u d a ł o m i się jedynie n a s z k i c o w a ć k o n t u r y tego zagad­ nienia. Commence au Festival! czyli fragmenty mitu stworzenia Zajrzyjmy jeszcze głębiej p o d m a s k ę , szukając kolejnej warstwy m i t u . C a ł a d z i a ł a l n o ś ć morderczego b ł a z n a - J o k e r a jest w istocie kreacją k a r n a w a ł u , cofnięciem ś w i a t a do stanu 136 pierwotnego chaosu, p o p r z e d z a j ą c e g o jego stworzenie. Te­ raz rozpoczyna się p o m i ę d z y Batmanem i jego przeciw­ n i k i e m w ł a ś c i w a w a l k a o nowy ł a d ; w a l k a , k t ó r ą ostatecznie wygra Batman. M y jednak, nie w y c h o d z ą c t a k daleko w przyszłość, zatrzymamy się w czasie t r w a n i a k a r n a w a ł u , tak by przyjrzeć się istocie demiurgicznych p o c z y n a ń Jokera. Sam stworzony, Joker stwarza dalej. D z i ę k i specyfikowi zwanemu Ś m i e c h o l e m b ą d ź U ś m i e c h a c z e m kreuje kolejnych L u d z i Ś m i e c h u ; ludzi k t ó r z y r o d z ą się i w tej samej chwili u m i e r a j ą , lecz z u ś m i e c h e m na ustach. Z a m i e n i ł jedynie kunszt comprachicos na zupełnie n o w o c z e s n ą c h e m i ę . K a r n a w a ł śmierci t r w a . M i a s t o , w swym ś w i ą t e c z n y m rozpasaniu, p o g r ą ż a się w z b r o d n i i anarchii; śmierć, j a k b y w skondensowanym wspomnieniu c z a s ó w wszelkich plag, sąsiaduje ze ś m i e c h e m . N a d c h o d z i wreszcie czas na Jokerow ą p a r a d ę , w czasie k t ó r e j mianuje się on n o w y m ojcem — założycielem miasta, miasta, k t ó r e w t y m momencie staje się imago mundi, symbolicznym odwzorowaniem ś w i a t a . N a scenę wjeżdżają reflektory, gigantyczne, ś m i e r c i o n o ś n e , w y ­ p e ł n i o n e Ś m i e c h o l e m balony, wreszcie platforma z tronem. „ A przecież to dopiero p o c z ą t e k " - w o ł a Joker. „ B ę d ę rządził ś w i a t e m ! — Po dzisiejszej nocy nigdy j u ż nie prze­ stanie się ś m i a ć . " Za chwilę na niebie, o p r ó c z b a l o n ó w z a c z n ą t a k ż e w i r o w a ć p i e n i ą d z e . M i l i o n y d o l a r ó w . Takiej obfitości miasto nigdy jeszcze nie z a z n a ł o . G o t h a m p o g r ą ż a się w chaosie. Zbliżają się nowe czasy. P o w t ó r z m y raz jeszcze: dla k a ż d e g o antropologa k u l t u r y , dla k a ż d e g o , k t o interesuje się m i t a m i jasne jest, że k a r n a w a ł j a k i kreuje Joker — feeria świateł, rozpasania, anarchii, ś m i e c h u i śmierci —jest symbolicznym cofnięciem ś w i a t a do czasu p o c z ą t k ó w , po k t ó r y m n a s t ą p i ć musi n o w y ł a d , nowa kreacja. Jaka jest jednak ta kreacja? Joker, z lucyferyczną p y c h ą , marzy o boskich prerogatywach, co wszystkie jego gesty wywraca na nice, c z y n i ą c z nich jedynie parodie demiurgicz­ nych g e s t ó w Boga. Sam C z ł o w i e k Ś m i e c h u jest przecież wyłącznie p a r o d i ą b o ż e g o stworzenia. „ W y o b r a ź m y sobie o r t o p e d i ę z a s t o s o w a n ą w o d w r o t n y m k i e r u n k u — pisał H u g o . — T a m , gdzie B ó g s t w o r z y ł proste spojrzenie, sztuka ta kształtuje zeza. T a m , gdzie B ó g s t w o r z y ł h a r m o n i ę , wprowadza chaos k s z t a ł t ó w . T o , co B ó g uczynił dosko­ n a ł y m , cofa z p o w r o t e m do niezdarnej formy s z k i c u . " J a k a ż więc m o ż e b y ć ta demiurgia, kiedy demiurgiem staje się nieudana, groteskowa „ f o r m a szkicu" jedynie? D e m i u r g i a Jokera, tego, w swej p o t w o r n o ś c i „ a r c y d z i e ł a o d w r ó c o n e ­ go", j a k nazywa tę f o r m ę stworzenia francuski pisarz, b y ł a b y zatem demiurgia a rebours, a k a ż d y kreacyjny gest Jokera 5 — p a r o d i ą tworzenia. C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą błazeńskiej dysharmonii sylwetki przeciwnika Batmana, k t ó r a w y r a ż a się przede wszystkim p s t r o k a t y m strojem i z n i e k s z t a ł c o n y m i rysami jest t a k ż e element „ k r z y w i z n y " , k t ó r a zawiera się w samej etymologii pojęcia „ b ł a z e n " w j ę z y k a c h indoeuropejskich. Jak w i a d o m o , p o s t a ć b ł a z n a w i ą ż e się z m o t y w e m b ł ą d z e n i a , b ł ę d u , o b ł ą k a n i a , pokusy, kroczenia po złych ścieżkach, po manowcach prawdy, n o r m y , reguły. W prze­ ciwieństwie do tego w micie w ł a d c y j a k o demiurga uderza m o t y w prostoty, b ę d ą c e j p o d s t a w ą ł a d u tak fizycznego j a k etycznego. N i e przypadkiem p i s z ą c o t y m , j a k Piotr I p r o j e k t o w a ł swoje miasto, Josif Brodski zwraca u w a g ę na r ó w n o w a ż n o ś ć o k r e ś l e ń o z n a c z a j ą c y c h w j ę z y k u angielskim z a r ó w n o w ł a d c ę j a k i linijkę — oba te pojęcia w y r a z i ć m o ż n a za p o m o c ą słowa „ r u l e r " . W ł a d c y , b ę d ą c y b o ż y m i namiest­ n i k a m i na ziemi, zawsze t w o r z ą za p o m o c ą l i n i i prostych. Demiurgia b ł a z e ń s k a natomiast jest p o c h o d n ą k r ę t a c t w a , k ł a m s t w a , perfidii; w sferze sybolicznej jest b ł ą d z e n i e m . K r z y s z t o f Dorosz, za Denisem de Rougement, nazywa tę demiurgic, s t e r o w a n ą pragnieniem uzyskania boskich prero­ gatyw „ m e t a f i z y c z n y m ' s k r ó t e m ' na drodze do b o s k o ś c i . " Bo, j a k w i a d o m o , ci, k t ó r z y i d ą na s k r ó t y , zazwyczaj b ł ą d z ą . 6 �W t y m miejscu wypada przejść d o ostatniego w ą t k u mitycznego, k t ó r y c h k i l k a spotyka się p o d m a s k ą Jokera; d o w ą t k u m i t u o Prometeuszu. Bo o d l e g ł ą t r a n s p o z y c j ę i tego m i t u o d n a l e ź ć m o ż n a w historii C z ł o w i e k a Ś m i e c h u . Joker jako Prometeusz W b o s k i m dramacie stworzenia zawsze mieściły się p r ó b y obalenia ustanowionego ł a d u , a c z ł o n k o w i e tej, j a k pisze M a r i a Janion „ o l b r z y m i e j opozycji" — Prometeusz, T a n t a l , Iksjon, Syzyf w kulturze greckiej czy u p a d ł e anioły w tradycji kabalistycznej — zdają się b y ć c z ę s t o k r o ć cywilizatorami. Niemniej jednak t y l k o w relacji antycznej — w zaginionym z a k o ń c z e n i u d r a m a t u Ajschylosa i u Hezjoda — m i t prome­ tejski p r z e w i d y w a ł k o ń c o w e pojednanie bohatera z bogami. W k a ż d y m p r z y p a d k u te p r ó b y demiurgii p o demiurgii, c h o ć b y ich intencją b y ł o d o b r o ludzi, t w o r z ą przecież mitologiczny scenariusz p o d w a ż a n i a boskich w y r o k ó w — scenariusz analogiczny na p e w n y m poziomie d o scenariu­ sza przedstawionego w tej współczesnej, mitycznej o p o w i e ś c i 0 stworzeniu j a k ą jest Batman. B o w i e m jeżeli nawet o w o d o b r o ludzi, k t ó r y m legitymuje się z a r ó w n o Prometeusz, j a k 1 u p a d ł e anioły ( „ Z a s k a k u j ą c e jest to p o d o b i e ń s t w o zbun­ towanych a n i o ł ó w d o greckiego kontestatora b o g ó w — Pro­ meteusza" ) jest pojęciem w z g l ę d n y m , to t y m bardziej w ą t p l i w e b ę d ą przecież ironiczne deklaracje Jokera. Krzysz­ t o f Dorosz w eseju Faust współczesny czyli de pacto hominis połitici cum diaboło umieszcza m i t prometejski u ź r ó d e ł m i t u faustycznego — o d Fausta renesansowego, k t ó r y z a p r z e d a ł d u s z ę d i a b ł u p o Fausta w s p ó ł c z e s n e g o , Fausta s p o ł e c z n i k a z m i t o l o g i i komunistycznej. T y l k o , j a k pisze Dorosz, „ H u ­ manistyczny m i t marksistowski nie pozostawia ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i co d o zbawczych mocy greckiego tytana. W per­ spektywie chrześcijańskiej natomiast Prometeusz musi b y ć m i m o wszystko uznany za t y p u p a d ł e g o a n i o ł a , a nie zbawiciela." N i e z a l e ż n i e zatem o d swych intencji Prome­ teusz staje się uzupatorem, p r ó b u j ą c y m z ł a m a ć b o s k ą u m o ­ w ę z l u d ź m i . Podobnie j a k zbuntowane anioły — i j a k Joker — uosabia m i t o l o g i c z n ą figurę W r o g a . U p a d ł e anioły za s w ą p y c h ę i n i e p o s ł u s z e ń s t w o skazane z o s t a n ą na z a m k n i ę c i e w k r ę g u c i e m n o ś c i , przykucie ł a ń c u c h a m i do czarnej g ó r y i wieczne p o t ę p i e n i e . Prometeusz — na przykucie do skały K a u k a z u i w k o ń c u , j a k w p r z y p o w i e ś c i K a f k i — na zespolenie ze s k a ł ą , na zapomnienie, na u t r a t ę racji istnienia. Podobnie — p r z y w i ą z a n y kolczastym d r u t e m do drzewa — umrze C z ł o w i e k Ś m i e c h u z opowiadania Salingera. Joker z a ś — niczym u p a d ł e a n i o ł y — z a k o ń c z y życie p o w t ó r n y m upadkiem. O g i e ń ukradziony b o g o m przez greckiego herosa jest w istocie t y m samym, co n a u k i przekazywane ludziom przez a r c h o n t ó w : wiedza o w y r a b i a n i u z ł o t y c h i srebrnych przed­ m i o t ó w , wiedza o gwiazdach i księżycu, sztuka przewidywa­ nia przyszłości; t y m samym wreszcie, co ironiczna obietnica wiecznej szczęśliwości i wiecznego u ś m i e c h u , z ł o ż o n a przez Jokera m i e s z k a ń c o m G o t h a m . T o właśnie te dary i te obietnice Denis de Rougement nazywa „ ' s k r ó t e m ' na drodze do b o s k o ś c i " , i n s p i r o w a n y m chęcią d o r ó w n a n i a b o g o m i u b ó s t w i e n i a c z ł o w i e k a . „ O t o dlaczego — pisze Dorosz — ogień w y k r a d z i o n y bogom, j a b ł k o zerwane z drzewa poznania d o b r a i zła, tajemnica stworzenia, wyniesione z nieba przez zbuntowanych a n i o ł ó w z legendy kabalistycz­ nej, budowa wieży Babel czy magia u d o s t ę p n i o n a Faustowi po zaparciu się w i a r y , są p r z y k ł a d a m i metafizycznej u t o p i i , wiecznie p o n a w i a n ą p r ó b ą obejścia ludzkiej kondycji, p r ó b ą szturmu niebios i p o s i ą ś c i a Boga. A j a k w y n i k a z naszych w y w o d ó w , tego rodzaju p r ó b a nie m o ż e o b y ć się bez pomocy sił demonicznych, k t ó r e d o dyspozycji c z ł o w i e k a o d d a j ą swoisty ś r o d e k w y w y ż s z e n i a — m a g i ę . " Prometejski o g i e ń zatem, konkluduje Dorosz, to a t r y b u t istoty homo magus, a nie O p a t r z n o ś c i a czarna magia, b ę d ą c a a t r y b u t e m z a r ó w ­ no greckiego herosa, j a k i zbuntowanych a n i o ł ó w z Księgi Henocha stanowi d o m i n u j ą c ą cechę i mechanizm prometejs­ k i c h i anielskich d a r ó w dla l u d z k o ś c i . Za p i e r w o w z ó r Prometeusza u z n a ć m o ż n a , j a k u w a ż a Dorosz, u p r a w i a j ą ­ cych c z a r n ą m a g i ę b u n t o w n i k ó w z A t l a n t y d y , za jego p o t o m k a z a ś — r e n e s a n s o w ą p o s t a ć d o k t o r a Faustusa, k t ó r e g o historia „ w y d o b y ł a na p o w i e r z c h n i ę pakt z ciem­ n y m i m o c a m i , implicite zawarty w prometejskim micie." A przecież k i m ż e i n n y m , j a k nie homo magus, w s p ó ł c z e s n y m alchemikiem jest chemik — wynalazca Joker, k t ó r e g o cudo­ wne specyfiki m a j ą s p r a w i ć , ż e ludzie u m i e r a ć b ę d ą z u ś m i e ­ chem na ustach, a j e m u samemu z a p e w n i ć najwyższe, boskie prerogatywy w tej rajskiej krainie na opak? 9 1 0 7 8 PRZ A b y z a ś t o o d w o ł y w a n i e się d o m i t u Prometeusza nie w y d a w a ł o się zbyt arbitralne, przytoczmy jeszcze na koniec fragment p o ś w i ę c o n y c h G w y n p l a i n e ' o w i r o z w a ż a ń M a r i i Janion. Ona r ó w n i e ż w eseju Maska Maski. Ontologiczne nieszczęście Człowieka Śmiechu p o r ó w n u j e bohatera powie­ ści H u g o do greckiego tytana. „ J e s t o n b o w i e m — w sym­ bolicznej sferze powieści — p o s t a c i ą t y t a n i c z n ą , u p a d ł y m gigantem, Bogiem nie g ó r y , lecz d o ł u , Bogiem o t c h ł a n i n ę d z y " - pisze Janion. Istnieją oczywiście pewne r ó ż n i c e . Gwynplaine — w przeciwieństwie do Jokera — jest d o b r y i p o d m a s k ą — t w a r z ą Potwora skrywa autentyczny b ó l . Jego u ś m i e c h maskuje (czy też m o ż e raczej w y r a ż a ) cier­ pienie, podczas gdy u ś m i e c h Jokera o d s ł a n i a s z a l e ń s t w o i z ł o . Niemniej jednak p o z o s t a j ą c , za Janion, na poziomie symbolicznej sfery filmu i powieści, t a k ż e Jokera u z n a ć trzeba, w jego p o t w o r n o ś c i , za rewers b o ż e g o stworzenia, za rewers p i ę k n a , i , b i o r ą c p o d u w a g ę jego lucyferyczne zamie­ rzenia, r ó w n i e ż za rewers Boga. M i t prometejski jest bogaty, niejednoznaczny i r ó ż n i e interpretowany, t o t e ż nic dziw­ nego, że p o r ó w n u j ą c z n i m m i t C z ł o w i e k a Ś m i e c h u rozmaicie m o ż n a r o z k ł a d a ć akcenty. Janion p o d k r e ś l a t y t a n i z m G w y nplaine'a, jego „ n a p i ę t n o w a n i e cierpieniem przerażającej b r z y d o t y " , l o s istoty wyklętej. T y m z a ś , co łączy Prometeu­ sza i jego dalekiego p o t o m k a Fausta z Jokerem, co w historii tego ostatniego pozwala usłyszeć odległe echa m i t u prometej­ skiego, jest p o pierwsze i c h o p o z y c y j n o ś ć wobec p o s i a d a j ą c e ­ go sankcję b o s k ą ł a d u i b ł ą d z e n i e , b ę d ą c e w istocie m y l n y m „ ' s k r ó t e m ' na drodze do b o s k o ś c i " , odzwierciedlające zane­ gowanie uznanego k a n o n u w a r t o ś c i , zboczenie z drogi prawdy, prawa i n o r m y ; po drugie zaś — k o n t a k t z ciemnymi mocami (do czego symbolicznym kluczem jest cała b ł a z e ń s k a demonologia sylwetki Jokera) i p o s ł u g i w a n i e się m a g i ą (lub służącą magii n a u k ą ) w celu kreacji nowego ł a d u , nowej filozofii, nowej sztuki. 1 1 12 N a szczęście Batman m i a ł jednak lepsze zabawki. PISY diabolo, (w.) Maski Prometeusza. Eseje konserwatywne, Londyn W. Hugo, Człowiek śmiechu, Warszawa 1955, t. I, s. 38 M. Bachtin, Twórczość Franciszka Rabelais'ego a kultura ludo­ 1989, s. 28 Tamże, s. 27 wa średniowiecza i renesansu, Kraków 1975, s. 446 Tamże, s. 22 Tamże. Tamże, s. 28 Por. W. Willeford, The fool and his sceptre. A study in clowns and Tamże, s. 29 their audience, Northwestern University Press 1969 M. Janion, Maska Maski. Ontologiczne nieszczęście Człowieka W. Hugo, op.cit., s. 39 , Śmiechu, (w:) Maski, Gdańsk 1986, t. II, s. 406 Tamże, s. 407 K . Dorosz, Faust współczesny czyli de pacto hominipolitici cum 1 2 7 8 3 9 4 1 0 1 1 5 6 1 2 137 �