https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6115041e285256c40ae98624c069d8d0.pdf f0e66573ef4f9e6cf65a0c0128dead6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2397 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2225 Title A name given to the resource Przewrotność "Batmana"; Zapis dyskusji o filmie "Batman" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.132-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rutkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przewrotność „Batmana" T e r e s a Rutkowska P r z y g o t o w u j ą c się do r o z m o w y o filmowej wersji p r z y g ó d Batmana nie b r a ł a m p o d u w a g ę faktu, iż moje spojrzenie na ten sam u t w ó r , na pierwszy rzut oka nie tak z n o w u skomplikowany, będzie r ó ż n i ć się tak dalece. T a o d m i e n n o ś ć widzenia niech będzie usprawiedliwieniem mojego nieco, b y ć m o ż e , p r z y d ł u g i e g o komentarza (polemicznego) do tego, co z o s t a ł o przed chwilą powiedziane. Sądzę jednak, że wspo­ mniana r ó ż n i c a jest nader symptomatyczna, a więc postaram się w y k o r z y s t a ć j ą na swoją k o r z y ś ć . O d e b r a ł a m b o w i e m Batmana j a k dzieło modelowo wręcz postmodernistyczne. Znaczy to przede wszystkim, że postrzegam w n i m tę tak t y p o w ą dla n u r t u tego cechę, j a k ą jest w e d ł u g U m b e r t o Eco d w u k o d o w o ś ć . D w u k o d o w o ś ć odnosi się w t y m ujęciu do swoistej potencji odbiorczej dzieła pozwalającej o d c z y t y w a ć je na d w ó c h poziomach: t y m elementarnym, s y t u u j ą c y m tekst w o b r ę b i e k u l t u r y masowej, popularnej, oraz na poziomie meta- ( m e t a k u l t u r o w y m , m e t a t w ó r c z y m , metaś w i a d o m o ś c i o w y m ) , gdzie z p r e m e d y t a c j ą ujawnione zostały wszelkie odniesienia, konwencje i szwy. O w o o d w o ł a n i e się do kompetencji widza, zdolnego r o z p o z n a ć te sygnały - jest t u zabiegiem d o ś ć p r z e w r o t n y m , bo w m o i m przekonaniu nie służy p o g ł ę b i e n i u znaczenia dzieła, ale jego zakwestionowa­ niu czy rozmyciu przez przesunięcie akcentu na element bezinteresownej, ale i bezpardonowej, chwilami obrazobur­ czej gry konwencjami, schematami, m o t y w a m i . Zonglerka cytatami wizualnymi (niemal k a ż d y kadr jest n a w i ą z a n i e m do k t ó r e g o ś ze s ł y n n y c h arcydzieł filmowych) nie stanowi prostego o d w o ł a n i a do tradycji, ale ma na celu jej nieustanne kwestionowanie. Powierzchniowy, zasadniczy schemat fabularny jest na p o z ó r prosty i by tak rzec klasyczny. Opowiada, j a k to j u ż wykazano, o zwycięskiej walce sił D o b r a z siłami Z ł a . Problem w t y m , że w a r t o ś c i te pozbawione są w t y m ujęciu k o n k r e t n y c h ( s p o ł e c z n y c h czy psychologicznych) odniesień, a bez nich schemat ten staje się tyleż pompatyczny co pusty. N a tej zasadzie funkcjonują produkowane bez k o ń c a animo­ wane seriale dla dzieci z gatunku s.-f. o galaktycznych wojnach. O t ó ż w filmie t y m , j a k twierdzę, nic nie jest „ t a k j a k się p a ń s t w u wydaje" i b y ć m o ż e ta właśnie p r z e w r o t n o ś ć jest j e d n y m z p o w o d ó w , dla k t ó r y c h Batman o s i ą g n ą ł tę za­ s k a k u j ą c ą p o p u l a r n o ś ć (chociaż jestem przekonana, że głów­ na tego przyczyna leży w umiejętnie przeprowadzonej k a m ­ panii reklamowej). W e ź m y dla p r z y k ł a d u n a z w ę miasta, w k t ó r y m rozgrywa się akcja. Jest to miasto G o t h a m . O t ó ż z a j r z a ł a m do p a r u s ł o w n i k ó w , żeby s p r a w d z i ć czy nazwa ta niesie ze s o b ą j a k i e ś dodatkowe znaczenia. I o k a z a ł o się, że po pierwsze r d z e ń wyrazu pozostaje w z w i ą z k u z G o t a m i , plemieniem b a r b a r z y ń c ó w , i w j ę z y k u angielskim u ż y w a się tego s ł o w a na określenie ludzi nieokrzesanych, p r y m i t y w ­ nych i o k r u t n y c h . Ponadto istnieje w A n g l i i miasteczko o tej samej nazwie, b ę d ą c e przedmiotem rozmaitych p r z y p o w i e ś c i i d o w c i p ó w , k t ó r e g o m i e s z k a ń c y u w a ż a n i b y l i za m ę d r k ó w , k t ó r z y u d a j ą g ł u p k ó w . A l e jest to r ó w n i e ż potoczna nazwa Nowego J o r k u , m a j ą c a swe ź r ó d ł o w tradycji literackiej. N a koniec nazwa ta s ł u c h o w o kojarzy m i się z angielskim p r z e k l e ń s t w e m goddam {goddamned) - czyli przeklęty (przez Boga). U z n a ł a m , że skojarzenia te nie są przypadkowe. Jest to b o w i e m w istocie miasto p r z e k l ę t e , wynaturzone, t a k ż e i przez swoją n i e s a m o w i t ą a r c h i t e k t u r ę . Znajdujemy t u b e z p o ś r e d n i e o d w o ł a n i a do czarnego a m e r y k a ń s k i e g o k r y ­ m i n a ł u lat trzydziestych, w k t ó r y m świat wielkich m e t r o p o l i i przedstawiony z o s t a ł w s p o s ó b dramatyczny i p r z e r a ż a j ą c y , 132 p o n i e w a ż r z ą d z i n i m przemoc, korupcja i p r z e s t ę p s t w o , n i e o d ł ą c z n i e przypisane do w ł a d z y . T o nie zdegenerowane jednostki były nosicielami zła. P r z e s t ę p s t w o m i a ł o w y m i a r bardziej uniwersalny, społeczny i polityczny. Było sposobem życia. C o ś z tej atmosfery p r z e n i k n ę ł o do Batmana, gdzie egzystencja m i e s z k a ń c ó w jest w y r a ź n i e zdeterminowana przez eskalację przemocy, g w a ł t u i k o r u p c j i jeszcze zanim Joker się pojawił. T o n a w i ą z a n i e do „ c z a r n e g o k r y m i n a ł u " widoczne jest t a k ż e w sposobie prowadzenia kamery i w foto­ grafowaniu miasta. D o m i n u j ą t a m zdjęcia nocne (królest­ wem zła jest c i e m n o ś ć ) , m o k r e ulice raz po raz r o z ś w i e t l a n e blaskiem r e f l e k t o r ó w i n e o n ó w , mroczne z a u ł k i , g r o ź n e cienie, filmowane z d o ł u , p o d o s t r y m k ą t e m . T o z kolei nasuwa skojarzenia z filmem ekspresjonistycznym wraz z jego sztucznie k r e o w a n ą rzeczywistością, dziwacznie prze­ k r z y w i o n y m i b u d o w l a m i o fakturze płaskiej, niby teatralne dekoracje, z a t m o s f e r ą e w o k u j ą c ą powieści grozy. Są to odniesienia, k t ó r e , j a k s ą d z ę , w ś w i a d o m o ś c i odbiorcy k u l t u r y masowej, dodajmy, a m e r y k a ń s k i e g o odbiorcy k u l ­ tury masowej, p o j a w i a j ą się natychmiast, ale oczekiwania j a k i e z nich w y n i k a j ą nie zostają s p e ł n i o n e w taki s p o s ó b j a k to zwykle bywa w u t w o r a c h tego rodzaju. Tradycyjny, c z a r n o - b i a ł y p o d z i a ł ś w i a t a zostaje zachwiany. Tradycyjny system w a r t o ś c i ulega u n i e w a ż n i e n i u . P o r z ą d e k prawny i społeczny p r z e s t a ł istnieć na d ł u g o przed g r o ź b ą z a g ł a d y totalnej w y w o ł a n e j przez Jokera. Obszar D o b r a z a w ę ż a się niebezpiecznie. Batman był w dzieciństwie ś w i a d k i e m z a b ó j s t w a swoich r o d z i c ó w . T o przeżycie z d e t e r m i n o w a ł o jego przyszłość. Stał się o b r o ń c ą u c i e ś n i o n y c h i p o g r o m c ą p r z e s t ę p c ó w . Prawo jest nieskuteczne, więc d z i a ł a poza prawem, w y k o r z y s t u j ą c do tego celu cały a r s e n a ł ś r o d k ó w technicznych, j a k i daje m u do dyspozycji nowoczesna technika. T y m r ó ż n i się o d b o h a t e r ó w p o k r o j u Supermana. N i e jest naznaczony n i m ­ bem b o s k o ś c i . Jest t y l k o człowiekiem. N i e posiada mocy metafizycznej, a jedynie n i e b y w a ł ą s p r a w n o ś ć fizyczną, inteligencję i p i e n i ą d z e , k t ó r e to elementy u m o ż l i w i a j ą m u realizację z a m i e r z e ń . M o t o r e m jego p o c z y n a ń jest zemsta, co ujawnia się z cała oczywistością, gdy rozpoznaje w Jokerze m o r d e r c ę r o d z i c ó w . N i e podlega jednak, j a k z w y k l i śmiertel­ nicy n o r m o m s p o ł e c z n y m , k t ó r e zresztą w o p o w i e ś c i tej wobec perspektywy totalnej, biologicznej zagłady zostają zawieszone. Po ostatecznym zwycięstwie nad Jokerem od­ latuje na swej latającej maszynie przy w t ó r z e w i w a t u j ą c e g o t ł u m u , biernej, otumanionej ludzkiej mierzwy, uwolnionej o d szaleńca, ale nie od w ł a s n y c h zgubnych słabości. N i e t y p o w y m „ c z a r n y m charakterem" jest r ó w n i e ż Joker. Emanuje zeń aura ś m i e c h u , b ł a z e n a d y i s z a l e ń s t w a . Odarta z powagi i tragedii jest też śmierć ofiar Jokera, śmierć ze ś m i e c h u , śmierć w o s z o ł o m i e n i u . W t y m k o n t e k ś c i e najbar­ dziej, j a k s ą d z ę , dramatycznym zdarzeniem jest sekwencja w muzeum, gdzie Joker dokonuje zniszczenia w y b i t n y c h dzieł sztuki, p o z b a w i a j ą c bezpowrotnie ludzi tego, co naj­ w a r t o ś c i o w s z e i najpiękniejsze. N a jeden k r ó t k i moment, w rozmowie z K i m Basinger ujawnia, że jego p r z e r a ż a j ą c y u ś m i e c h jest w y n i k i e m p o r a ż e ­ nia mięśni, że za t ą m a s k ą kryje się rozpacz. Jest to rozpacz człowieka skazanego na s a m o t n o ś ć . T a chwila słabości t r w a jednak zbyt k r ó t k o , aby w y w o ł a ć w s p ó ł c z u c i e . Joker uosabia c h ł o d n ą w y k a l k u l o w a n ą inteligencję, w t y m jest g o d n y m przeciwnikiem Batmana. Nie m o ż n a też b y ć p e w n y m , czy z o s t a ł do k o ń c a pokonany. U p i o r n y ś m i e c h w y d o b y w a j ą c y się z mechanicznej maszynki w c h w i l i jego śmierci sprawia w r a ż e n i e j a k b y śmierć ta nie b y ł a c a ł k i e m na serio, j a k b y nie m i a ł a charakteru ostatecznego. F i n a ł o w y pojedynek p o m i ę d z y Batmanem a Jokerem rozgrywa się w katedrze. Jest to jednak katedra szczególna, �bo katedra bez Boga, pusta, p r z e r a ż a j ą c a , na w p ó ł zruj­ nowana, wyzbyta sacrum. Bo też, j a k jestem przekonana, świat przedstawiony w filmie jest sacrum pozbawiony. J e d y n ą w a r t o ś c i ą o j a k ą się t a m walczy jest b y t biologiczny. G ł ó w n i p r o t a g o n i ś c i są emocjonalnie w y d r ą ż e n i . K o b i e t a , k t ó r a pojawia się p o m i ę d z y n i m i , pełni funkcję instrumental­ n ą , jest swojego rodzaju katalizatorem d o p r o w a d z a j ą c y m do kulminacji spięcia, ale pozbawiono j ą w p ł y w u na bieg w y d a r z e ń . W ą t e k romansowy (tu nader schematyczny), olśniewająca uroda i w d z i ę k dziewczyny - to elementy, bez k t ó r y c h ż a d n a popularna „ d o b r z e z r o b i o n a " o p o w i e ś ć na s p r z e d a ż obejść się nie m o ż e . W filmie t y m jednak pełnią one t y l k o funkcję „ z d o b n i c z ą " . Z w y c i ę s t w o Batmana na ś m i e t n i s k u k u l t u r y wydaje się problematyczne. T a k objawiony z o s t a ł podstawowy dylemat epoki postmodernistycznej. Jestem więc przekonana, że n a k ł a d a j ą c na u t w ó r ten siatkę pojęć antropologicznych trzeba m i e ć ś w i a d o m o ś ć , że i t y m i p o j ę c i a m i bezlitośnie się manipuluje - tak j a k manipuluje się o d b i o r c ą - k t ó r y zresztą pragnie b y ć manipulowany. Fragmenty dyskusji Wiesław Szpilka: Oczywiście wszystko to prawda. Przecież t a m w r ó ż n y c h momentach pojawiają się t y t u ł y rozmaitych g ł o ś n y c h powieści. K i e d y Batman spada z K i m Basinger, to o n j ą pyta, czy odczuwa ona lęk przed lataniem. D l a k a ż d e g o A m e r y k a n i n a jest to n a w i ą z a n i e do głośnej książki E r i k i Jong Strach przed lataniem. G d y b y p o p a t r z y ć na angielską wersję scenariusza to tych zabaw słownych... Teresa Rutkowska: ... i obrazowych. W.Sz.: ...jest m n ó w s t o . (...) Jest c o ś w kreacji bohatera k u l t u r y masowej, k a ż d e g o , co sprawia, że jest o n p o ł ą c z e ­ niem d w ó c h p o r z ą d k ó w , jest człowiekiem i zarazem prze­ kracza l u d z k ą k o n d y c j ę . Jestem przekonany, że j e d n y m z p o w o d ó w sukcesu tego zjawiska jest fakt, że o n czyni nadzieję, człowiek, k t ó r y p r z e k r o c z y ł swoją k o n d y c j ę . T o wprost jest powiedziane, t a k ą nadzieję się czyni, że i t y też potrafisz. Będę się u p i e r a ł , że cała konstrukcja tego filmu b y ł a b y n i e m o ż l i w a , b y ł a b y n i e z r o z u m i a ł a , b y ł a b y nagroma­ dzeniem g a g ó w , gdyby nie fakt, że patrzymy na c o ś , co nie jest z tego świata... (...) T y c h m o ż l i w o ś c i czytania jest bardzo wiele. (...) W s z ę d z i e jest taki sam schemat. Jest j a k i e ś miejsce i t a m z ł o triumfuje. Nagle pojawia się k t o ś , k t o się temu przeciwstawia. T.R.: Ja c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę na j e d n ą s p r a w ę , w istocie w t y m filmie nie ma p o r z ą d k u i nie m a systemu w a r t o ś c i , k t ó r e g o się b r o n i . W.Sz.: B r o n i się p o r z ą d k u j a k o takiego, p o r z ą d k u sym­ bolicznie wskazanego. Batman jest niczym i n n y m j a k po­ r z ą d k i e m , wszystko w o k ó ł niego jest p o r z ą d k i e m . N i e ma tam systemu w a r t o ś c i . Ten film trafia d o wszystkich miejsc na świecie. S p r a w i e d l i w o ś ć znaczy co innego na Jawie, a co innego w N o w y m J o r k u , ale idea p o r z ą d k u istnieje wszę­ dzie. P r ę ż o n o ś ć tego zjawiska, to że jest on wszędzie z r o z u m i a ł y polega na t y m , że o n opowiada o warunkaach m o ż l i w o ś c i . (...) Jeden wszystko m ą c i , a d r u g i wszystko rozdziela. S p r a w i e d l i w o ś ć z a t r i u m f o w a ć m o ż e t y l k o wtedy, kiedy j a k i ś p o r z ą d e k istnieje, bo jeżeli jest ciągły k a r n a w a ł , to wszystko jest takie same, to k a p ł a n jest b ł a z n e m . (...) C a ł a o p o w i e ś ć o kulturze masowej jest taka, że nie m a k u l t u r y masowej, świat k u l t u r y masowej jest cieniem. D l a ­ czego a m e r y k a ń s k i film cieszy się p o p u l a r n o ś c i ą wszędzie, a hinduski nie cieszy się. T o nie jest sprawa dystrybucji. O t ó ż rzecz polega na t y m , że jeden opowiada u n i w e r s a l n ą historię, a drugi lokalną. Wojciech Michera: M a m pewne w ą t p l i w o ś c i . M ó w i s z o żywości tej tradycji, że jest ona ż y w a właśnie w kulturze masowej, k u l t u r a masowa jest d o b r ą p o ż y w k ą dla tej tradycji. M o j a w ą t p l i w o ś ć polega na t y m , że ten wzorzec pojawia się w dziełach nie t y l k o k u l t u r y masowej, pojawia się r ó w n i e ż w dziełach, k t ó r e do k u l t u r y masowej nie należą, chociażby taka Śmierć w Wenecji, czy w wersji książkowej czy filmowej Viscontiego. Tradycja, nazwijmy j ą m i t o l o g i c z n ą , w nich istnieje. C z y m jest zatem ta m a s o w o ś ć ? M o ż n a by ją zinterpretować jako jakąś namiastkę wspólnoty, wspólnot o w o ś c i , co by p r z y p o m i n a ł o - jeśli m ó w i m y o tradycji o tej tradycji m i t o l o g i c z n o - o b r z ę d o w e j - o b r z ę d , t j . element łą­ czący, m o ż e ta m a s o w o ś ć jest właśnie obrazem w s p ó l n o ­ to wości. Z kolei dzieła realizujące ten sam wzorzec mityczny, ale nie masowy, m o ż e b y ł y b y pewnego rodzaju protestantyz­ m e m artystycznym, czy m o ż e inaczej, j a k i m ś monachizmem, eremityzmem, zakonnictwem, k t ó r e też jest o b r z ę d o w e , ale nie dla wszystkich, w mniejszej skali, w s p o s ó b wyrafinowa­ ny. Tradycja b y ł a b y obecna w o b u nurtach, ale w t y m d r u g i m nurcie, niemasowym, b y ł a b y silnie p r z e f o r m u ł o w a n a , ulega­ ł a b y zakwestionowaniu, b y ł a b y przyjmowana z w i ę k s z y m dystansem, j a k w intelektualnych nurtach chrześcijaństwa, gdzie istnieją na p r z y k ł a d n u r t y demityzacji w biblistyce. M o ż e jest to właściwa analogia. j Ryszard Ciarka: W Batmanie, w kulturze tego t y p u n a s t ę p u j e doprowadzenie widza do k o ń c a , n a s t ę p u j e roz­ w i ą z a n i e , wyjaśnienie. M o ż n a z a s t a n a w i a ć się nad miejscem magii w kinie, w filmie: nie pozostaje nic innego do zrobienia j a k obejrzeć ten film jeszcze raz. N a s t ę p u j e c a ł k o w i t e roz­ w i ą z a n i e (...) M o ż n a spokojnie o g l ą d a ć kolejne wersje... Batman, Dick Tracy, Człowiek pająk w y w o d z ą się z k o m i k s u 133 �z literatury dla dzieci. W i ę c jest t a m element huizingowski, zabawy edukacyjnej... i d o r o s ł y m o ż e się b a w i ć znakomicie, w y ł a w i a ć r ó ż n e sprawy, na p r z y k ł a d c h o ć b y z w i ą z a n e z post­ modernizmem. M n i e Batman kojarzy się nie z M y s z k ą M i k i , ale z Bondem. A l e t u nie m a przekroczenia m i t u , lecz pozostaje się w p e w n y m kanonie, k t ó r y b y ć m o ż e jest nie do wyeksploatowania. N a z y w a m y to k u l t u r ą m a s o w ą . M a m y do czynienia z czymś co zawsze jest. Natomiast w innych sytuacjach staramy się m o ż e p r z e k r o c z y ć , z a d a ć pytania, w y w r ó c i ć na nice, zmienić... W.Sz.: M o j e pytanie jest takie: czy to dzieło samo wywołuje wszystkie te skojarzenia, czy m y sami? Jest c o ś bardzo charakterystycznego, że dziś m o ż n a b y ć fanem b i a ł y c h w i e l o r y b ó w , I n d i a n z A m a z o n k i , H o t e n t o t ó w czy innych, bo to jest niezwykłe i oryginalne. A l e b y ć fanem k u l t u r y masowej nie bardzo wypada, bo w j a k i m ś sensie k a ż d y jest w kulturze masowej, bo jest zwyczajna, bo jest banalna. Ja m a m takie przekonanie, że jeżeli gdzieś jest wyzwanie, to t a m właśnie. Wyzwanie dla myślenia. T o nie jest tak, że Tomasz M a n n nie stawia w y z w a ń , p o w i e d z i e ć tak b y ł o b y oczywiście bredzić. Ale j a k j a czytam k s i ą ż k ę , z k t ó r e j nic nie rozumiem, to jestem zasmucony, ale j a k czytam k s i ą ż k ę , k t ó r ą rozumiem od A do Z , t o jestem dopiero zaciekawiony prawdziwie. T o znaczy, że c o ś nie pasuje. N a t y m polega etnograficzne zboczenie. Polega ono na t y m , że trzeba m i e ć dystans do w ł a s n e g o rozumienia. (...) Jak rozumiem wszystko, to znaczy, że stoję wobec czegoś nieprawdopodobnego. W t y m sensie k u l t u r a masowa wydaje m i się intrygująca. U Eliadego jest taki fragment, pisze on: r o z m a w i a m z p e w n y m l i t e r a t u r o z n a w c ą ; opowiada m i on, że j a k a ś praca jest o t y m i o t y m , a j a m u usiłuję p o w i e d z i e ć , że ta praca jest jeszcze o t y m i o t y m ; ale o n odpowiada, że tak nie jest; „ o j a k a n u d a " - pisze Eliade. I to m i się wydaje takie etnograficzne. T.R.: Ja b ę d ę o b s t a w a ł a przy t y m , że k u l t u r a masowa w swojej istocie zawiera wypowiedzi serio i mamy g r u p ę dzieł, k t ó r e się sytuują na pograniczu, takich j a k Batman, gdzie m a m y ten charakter pastiszowy. Ciekawa jestem czy w podejściu etnograficznym ten dystans, tę p a r o d i ę jesteś w stanie w y d o b y ć . Dlatego jest istotna r ó ż n i c a p o m i ę d z y Supermenem, Batmanem, a nawet Dickiem Tracy, bo on, b ę d ą c ściśle z w i ą z a n y z komiksem, jest m e t a w y p o w i e d z i ą swojego rodzaju, c h o ć kontekst jest inny. Superman jest dla mnie p r z y k ł a d e m klasycznego dzieła, k t ó r e odnosi się do mitycznych struktur o zbawcy zza świata, k t ó r y p o r z ą d k u j e . A Batman dziełem pastiszowym, k t ó r e przewrotnie m a n i p u ­ luje t y m i schematami. S p o ś r ó d tych trzech filmów jest on najbardziej wysublimowany. T a m nie ma z b ę d n e g o k a d r u , t a m wszystko c o ś znaczy, jest do czegoś odniesieniem, i ma b y ć tak odbierane, nawet jeśli jest odbierane p o d ś w i a d o m i e , w i ę k s z o ś ć w i d z ó w masowych odbiera to p o d ś w i a d o m i e . Jednej rzeczy nie m o ż e m y stwierdzić, p a t r z ą c na ten film tutaj: na ile te odniesienia k u l t u r o w e są żywe i automatyczne i czytelne t a m [w Ameryce]. M a m w r a ż e n i e , że ta zabawa kontekstami k u l t u r o w y m i jest t a m łatwiej wy chwyty walna. R.C.: Ja myślę, że trzeba o d n o s i ć f i l m do szerszego kontekstu kulturowego, ale że te wszystkie odniesienia są przede wszystkim po stronie p r o d u c e n t ó w , reżyserów. Takie filmy j a k Batman czy Dick Tracy są j u ż mistrzostwem. Czy c h o ć b y to, co zrobił L y n c h w swoim ostatnim filmie Dzikość serca. E t n o l o g jest t a m - w y o b r a ż a m sobie - zatrudniony na stałe: radzi, doradza, przeredagowuje scenariusz. Potem m o ż e m y zasiąść w t y m gremium i d o k o n a ć dekonstruktywizacji. W . M . : (...) Dzisiejszy antropolog żyje w epoce po Marksie, Nietzschem i Freudzie, czyli t y m wszystkim co Ricoeur 134 n a z w a ł h e r m e n e u t y k ą p o d e j r z e ń , czyli jest w tej nauce miejsce na pastisz, dystans, ironię. Są to pojęcia, k t ó r y m i etnolog się posługuje. I r o n i a , k t ó r a jest w Batmanie, jest z a u w a ż a n a przez etnologa. Osobnym problemem b y ł o b y ustawienie tej kategorii dystansu, pastiszu wobec tradycyj­ nego o b r z ę d u . Batman jest dzisiejszą wersją o b r z ę d u , k o n ­ t y n u a c j ą tej starej tradycji, ale b y ć m o ż e w dzisiejszych czasach d o s z ł a n a m nowa w a r t o ś ć , której nie m o ż n a nie z a u w a ż a ć . (...) Zbigniew Benedyktowicz: Jestem zachwycony obydwoma^ g ł o s a m i , p o n i e w a ż nie w i d z i a ł e m tego filmu, ale p a ń s t w o zachęcili mnie, żeby pójść. Bardzo ciekawa jest m o ż l i w o ś ć tak odmiennego czytania tego samego tekstu. N i e przema­ wia do mnie, co prawda, argument g ł o s o w a n i a nogami. C h o c i a ż nie m a u nas takiego p r z e s i ą k n i ę c i a k u l t u r ą k o m i k ­ su, t o jednak o b s e r w o w a ł e m w szkole, gdzie w p r o w a d z o n o religię w s p o s ó b tak zdecydowany i b e z w z g l ę d n y , j a k ten sam komitet rodzicielski z d e c y d o w a ł , że koniecznie cała klasa musi iść na Batmana. N i k t się nie z a s t a n a w i a ł , czy m o ż e te dzieci są za m a ł e , a co to za film... Tutaj zresztą, W i e ś k u , ł a d n i e to połączyłeś: jest tutaj chęć uczestnictwa, c h ę ć bycia na fali - m n ó s t w a motywacji społecznych dla socjologa. T y b y ś p o w i e d z i a ł chęć uczestnictwa w mocy. M o ż l i w o ś ć uczest­ nictwa przez p a r t y c y p a c j ę m i s t y c z n ą - m o ż n a by powiedzieć, k o r z y s t a j ą c ze starych j u ż pojęć Levy-Briihla, c h ę ć uczest­ niczenia w święcie. (.••) T o , oczywiście, m o ż e b y ć przyczynek do tematu: k i n o j a k o sacrum. (...) M a m nadzieję, że nie z protestantyzmu w y n i k a moja po­ stawa, żeby się nie d a ć p o n i e ś ć z p r ą d e m . Wydaje m i się, że ten nurt pewnego rodzaju prymitywnego k i n a niesie ze s o b ą desakralizację. K i e d y ś k i n o b u d o w a ł o pozytywny obraz ś w i a t a i pewne w a r t o ś c i . T u częściowo b y m się za t y m odczytaniem Teresy s y t u o w a ł . Samo chwalenie k u l t u r y masowej, to jest j u ż taka wyrafinowana zabawa intelek­ tualisty, antropologa: j a w a m p o k a ż ę tutaj głębię k u l t u r y masowej, m o ż e nie głębię, ale w a r t o ś ć : t u się dzieje c o ś rzeczywistego, c o ś prawdziwego - i t u jest j a k i ś dylemat z w a r t o ś c i o w a n i e m . Bo to m o ż n a n a z w a ć t ę s k n o t ą intelek­ tualisty do p r y m i t y w u , do zabawy, ludyczności. T y l k o j a k a to jest ludyczność? (...) A co mnie m o ż e o d s t r ę c z a ć od tego zjawiska, to w y w o ł a n a t ą m a s o w o ś c i ą desakralizacja, ale trzeba oddzielić dzieło od tego całego entourage'u społecz­ nego, w j a k i s p o s ó b funkcjonuje kino, czy się desakralizuje, czy się sakralizuje w takich masowych falach, a to chodzenia na Batmana, a to na Dzikość serca, a to na Konfrontacje. (...) Przyznam, że osobiście nie wiem na ile m o ż n a się w ogóle zdziwić na Batmanie. N i e c h c ę p o w i e d z i e ć , że to m i a ł k i e czy dla braci mniejszych, ale u w a ż a m , że w pewien s p o s ó b jest to wyprane z wszelkiej s a k r a l n o ś c i - t a k j a k to m ó w i ł a Teresa. Eliade pisze a propos m i t o l o g i i hinduskiej - nie w i e m czy nie c h o d z i ł o o Mahabharatę - o niestałości b o h a t e r ó w , że na p o c z ą t k u ma b y ć dobry, a potem okazuje się t c h ó r z e m , boi się; te metamorfozy znajduje się j u ż w samym ź r ó d ł o ­ w y m micie. Ta z m i e n n o ś ć m o ż e o t w i e r a ć na nowe obszary. I tutaj k o ń c z y się na kwestii smaku, albo jemy tę ż a b ę albo jej nie jemy. Tobie, W i e ś k u , to s m a k o w a ł o i jeszcze d a ł o potem do m y ś l e n i a , a k t o ś inny m o ż e nie chcieć zjeść tej żaby. W.Sz.: W fenomenie m a s o w o ś c i jest c o ś i n t r y g u j ą c e g o - tak j a k m ó w i ł W o j t e k - jest j a k i ś rodzaj w s p ó l n o t o w o ś c i . K u l t u r a masowa ma ś w i a t o w y w y m i a r . Jej ś w i a t o w o ś ć polega na z ł a m a n i u jednego k r ę g u k u l t u r o w e g o . Jedno jest oczywiste: k u l t u r a masowa ma ten wdzięk, że nie musisz na Boga iść na Batmana, nie musisz k u p o w a ć spodni z d z i u r ą na t y ł k u , ale właśnie chcesz, ale właśnie idziesz. �