https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17e9e4f7d9634c27f47816288ee7f094.pdf da3e52f165c7b28e349690084b6acf6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2394 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2222 Title A name given to the resource Antropologai kultury, historia i Kubuś Puchatek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.123-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Antropologia kultury, historia i Kubuś Puchatek Ludwik Stomma ,, — P r o s z ę p a ń s t w a , oto m i ś . M i ś jest bardzo grzeczny d z i ś . " W r o k u 1967 obroniona z o s t a ł a na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m praca magisterska p o d t y t u ł e m : Analiza kultu niedźwiedzia w świetle wierzeń i obrzędów w Polsce z uwzględ­ nieniem genezy tego kultu u ludów totemicznych. Uniwersytet A d a m a Mickiewicza w Poznaniu był znacznie skromniejszy i z a d o w o l i ł się Niedźwiedziem w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego na tle wierzeń i zwyczajów w środkowej Europie (1967). P ó ź n i e j w pracach p s y c h o a n a l i t y k ó w ze szkoły Lacana c z y t a ć m o g l i ś m y wielokrotnie o „ k o m p l e k s i e nie­ d ź w i e d z i a " , w r o d z o n y m p o c i ą g u dziecka d o niedźwiedziej m i ę k k o ś c i etc. M i ś naszych dziecinnych d o z n a ń w t a r g n ą ł w naukowe horyzonty i z u n i w e r s a l i z o w a ł się — chytre zwierzę. Tymczasem rzecz jest akurat prosta i udokumentowana. Pewnego dnia 1902 r o k u , prezydent Teodor Roosevelt, k t ó r y był zapalonym m y ś l i w y m o d m ó w i ł strzelania do m ł o d e g o n i e d ź w i a d k a . Scena stała się legendarna i j u ż w p a r ę t y g o d n i p ó ź n i e j zalały rynek a m e r y k a ń s k i m a ł e , pluszowe n i e d ź w i a ­ d k i zwane do dzisiaj w Stanach Zjednoczonych „ T e d d y bear". N o w a maskotka d o ś ć szybko p r z e n i o s ł a się do Europy, co szczególną jest z a s ł u g ą a r m i i a m e r y k a ń s k i e j interweniującej p o d koniec I wojny ś w i a t o w e j . Ostateczny t r i u m f z a p e w n i ł misiowi w latach dwudziestych A l a n Alexa­ nder M i l n e swoim Winnie-the-Pooh, czyli, j a k genialnie p r z e t ł u m a c z y ł a poetycko Irena T u w i m o w a — Puchatkiem (w samych latach 1926—1936 dziewiętnaście masowych w y d a ń anglojęzycznych). M u s i m y spojrzeć prawdzie w oczy: przed r o k i e m 1902 był miś pluszowy i s t o t ą n i e z n a n ą i nie b a w i ł y się n i m dzieci. J a k ż e m a ł o trzeba b y ł o czasu, by przypadek p r z e m i e n i ć w z a s a d ę , nabyte - we wrodzone i jeszcze znaleźć genezę tego wszystkiego u „ l u d ó w totemicznych", k t ó r e g o to pojęcia m i m o najlepszej w o l i r o z s z y f r o w a ć nie jestem w stanie. Jedno jest pewne: bez Misia Puchatka nie b y ł o b y m a j a c z e ń o k u l ­ tach niedźwiedzia w ś r e d n i m paleolicie. P r z y k ł a d to prostacki wręcz, j a k rudymentarna z g o ł a egzegeza historyczna u n i e w a ż n i ć m o ż e synchroniczne sofizmaty. Lecz n i e p r a w d ą jest, że ze szczętem zapomnieli etnologo­ wie o historii. P r z y k ł a d e m historycznych c i ą g o t , czy m o ż e i m p e r a t y w ó w , są j a k ż e częste o d w o ł a n i a etymologiczne — szukanie odległych z n a c z e ń słów, k t ó r e r o z s z e r z a ł o b y pole semiotyczne pojęć i symboli. A l e dlaczego t y l k o słów? — C z y ż b y p o d ś w i a d o m y strukturalizm? Czemu nie sięgnąć po dzieje p r z e d m i o t ó w , struktur spłecznych, i d i o m ó w ; dzieje najzupełniej materialne i fizyczne? „ Ż y c i e " . W marksistowskiej i j a k ż e j u ż przy literze „ Ż " cenzurowanej Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN ma­ m y p o d h a s ł e m „ ż y c i e " aspekta filozoficzne, teologiczne i genetyczne wreszcie. — Gdzie miejsce dla aspektu socjo-fizycznego? Tymczasem ś r e d n i a d ł u g o ś ć życia ludzkiego (bez u w z g l ę d n i e n i a śmiertelności n i e m o w l ą t ) w y n o s i ł a w V w . o k . 27 lat, w X V w. 33 lata, w 1850 — 36,4 lat; w 1900 — 48,9; w 1950 — 66,2. K r z y w a d ł u g o w i e c z n o ś c i we Francji przy wszystkich z r o z u m i a ł y c h wahaniach (rewolucja, wojny n a p o l e o ń s k i e ) p o k r y w a się z n o r m ą o g ó l n o e u r o p e j s k ą . Po­ wolny, ach, j a k ż e p o w o l n y p o s t ę p przez wieki i n a g ł y b o o m o k o ł o 1880 r o k u . W ciągu d w ó c h tysiącleci p r z y b y ł o n a m nadziei na trwanie lat osiem wszystkiego, i nagle w p r z e c i ą g u jednego, g ł u p i e g o w i e k u lat czterdzieści prawie (Francja 1985: 77,45 lat). C z y ż nie jest to rewolucja s p o ł e c z n a i pojęciowa? M a j ą c p e r s p e k t y w ę ś r e d n i o trzydziestoletniego życia nie ma się czasu na d z i e c i ń s t w o . „ W wieku o ś m i u lat — pisze V a n D e n Berg — Goethe pisał po niemiecku, francusku, grecku i łacinie; m i m o c h o d e m n a u c z y ł się w ł o s k i e g o , k t ó r e g o ojciec uczył jego s i e d m i o l e t n i ą siostrę. Czteroletni „ T u r n vater" Jahn u m i a ł p i s a ć i c z y t a ć . Przyszły ojciec Józef, b ę d ą c w t y m samym wieku, w d r a p y w a ł się na stolik i r e c y t o w a ł przed g o ś ć m i ojca dramat G o l g o t y . ' V a u b a n holenderski', M e n n o van Coehoorn, m i a ł szesnaście lat, kiedy j a k o komendant k o m p a n i i piechoty w y s ł a n y z o s t a ł z wojskiem z Fryzji do garnizonu w Maastricht. I tak dalej — nieprze­ r w a n y ciąg dzieci p r z e d w c z e ś n i e d o j r z a ł y c h (jak to dziś nazywamy), przed k t ó r y m i stawiano d o r o s ł e o b o w i ą z k i i k t ó r e najwyraźniej doskonale w y w i ą z y w a ł y się ze swoich z a d a ń . D o t y c z y to zresztą r ó w n i e ż dziewcząt: jeśli decydowa­ no się d a ć i m wykształcenie, nauka z a c z y n a ł a się z chwilą, gdy u k o ń c z y ł y d w a lub trzy lata. N i e k t ó r e w wieku pięciu lat m i a ł y j u ż za s o b ą l e k t u r ę całej B i b l i i , a skoro w t y m w i e k u czytały K s i ę g ę Świętą, to c z e m u ż by nie d a ć i m o d czasu do czasu historyjki z Dekamerona ( m i m o dezaprobaty M o n t a i g ne'a)." — V a n D e n Berg opowiada o w i e k u X V I I I . C ó ż m ó w i ć o czasach wcześniejszych. Przypomnijmy słynny dramat na z a m k u w C h i n o n 6 mar­ ca 1429, kiedy to rozpozna Joanna d ' A r c przebranego Delfina. K t ó ż gra w n i m g ł ó w n e role? — K t o decyduje 0 losach Francji? — K a r o l V I I lat 26, Joanna — lat 17, m a r s z a ł e k Gilles de Rais — 25, książę Jan d ' A l e n c o n — 19 1 jego siostra Charlotte — 16, k a n o n i k Thomas Basin - 17... A przecież, n i k o g o to nie dziwi. W bitwie p o d Maupertuis ( 1 9 I X 1 3 5 6 ) w y r ó ż n i się szcze­ gólnie czternastoletni syn Jana I I Dobrego — F i l i p , książę Burgundii. N i e ma w jego w i e k u niczego w y j ą t k o w e g o . Pasowanie na rycerza w wieku c z t e r n a s t u - p i ę t n a s t u lat b y ł o w X I V / X V w. rzeczą zupełnie n o r m a l n ą , p r z y d a r z a ł o się z a ś r ó w n i e ż i d w u n a s t o l a t k o m . Jakby to nie r a n i ł o czułych naszych serc, u z n a ć musimy, że tak p o d A z i n c o u r t , j a k i na p r z y k ł a d p o d G r u n w a l d e m , starły się ze s o b ą armie z ł o ż o n e w p o k a ź n e j części z n a s t o l a t k ó w . Jeszcze książę Piotr Aleksiejewicz K r o p o t k i n (urodzony 1842) s k a r ż y się we Wspomnieniach, że nie m i a ł w dziecińst­ wie zabawek. Nie t y l k o o n . P r z e c h a d z a j ą c się po muzeach o g l ą d a m y stroje m i n i o n y c h . Serie takich samych o d z i e ń w c a ł y m bogactwie w y m i a r ó w : dla trzylatka, dwudziestolat­ ka, j a k i dla pięćdziesięcioletniego starca. Dziecko jest t u m i n i a t u r o w y m d o r o s ł y m . N i c dziwnego, że nie ma specyficz­ nie m u n a l e ż n y c h p r z e d m i o t ó w . Wystarczy w y p o s a ż e n i e d o r o s ł y c h w zmniejszonej ewentualnie skali. Lecz oto koniec X I X w. Życie zaczyna się w y d ł u ż a ć tak namacalnie, że rodzi się też wiara w procesu tego t r w a ł o ś ć . 123 �M a m y czas i b ę d z i e m y go mieć coraz więcej. S z e r o k o ś ć w i d m a zaczyna b y ć w y s t a r c z a j ą c a , by dzielić je i klasyfiko­ w a ć . I tak rodzi się d z i e c i ń s t w o . „ D z i e c k o nie zawsze b y ł o dzieckiem — s t a ł o się n i m " pisze V a n D e n Berg. D o d a j m y , że „ s t a ł o się n i m " w stosunkowo k r ó t k i m i ł a t w y m do chronologizacji okresie. C ó ż t o jednak znaczy: „ k l a s y f i k o w a ć " ? Znaczy: z b u d o w a ć o p o z y c j ę . Dziecko d o t ą d nie r ó ż n i ą c e się od d o r o s ł e g o , musi z a c z ą ć się r ó ż n i ć o d niego i to r ó ż n i ć się radykalnie. Rozpoczyna się więc teatralizacja dzieciństwa. Odmienny s t r ó j , odmienny świat o b i e k t ó w (zabawki). W 1860 nie b y ł o w P a r y ż u ani jednego sklepu z zabawkami dla dzieci. W 1900 jest ich j u ż 26. A l e nie to m o ż e najbardziej szokuje. Jean de Greve, przedstawiciel starszawego j u ż w 1990 r o k u pokole­ nia, gorszy się w Dzienniku, iż nie d o ś ć , że w s p ó ł c z e s n e m a t k i o p o w i a d a j ą l u b czytają progeniturze teksty najwyższego infantylizmu, to o g ł u p i a j ą je jeszcze d o d a t k o w o p r z e k s z t a ł ­ ceniami słów i p o ł y k a n i e m l u b z m i ę k c z a n i e m zgłosek. Ależ tak. D o lat o k o ł o 1850-tych m ó w i o n o do dzieci j ę z y k i e m n o r m a l n y m , codziennym, niczym do partnera. — C y dzidziuś ce z r o b i ć k u p k ę ? — Dlacego j ę z y c e k wysuwa? — A m o ­ że w o l i mlecka cacany... — są to zdobycze ostatnich stukilkudziesięciu lat. N a p r z e ł o m i e X I X i X X wieku u p o w s z e c h n i ł y się we Francji — pisze M i c h e l Wlassikoff — k o n k u r s y na najpięk­ niejsze dziecko, k t ó r e t o w a r z y s z y ł y wszystkim ważniejszym targom i jubileuszom. „ K o n k u r s y te m i a ł y pretensje nauko­ we. Dzieci były podczas nich w a ż o n e , mierzone i szczegóło­ w o badane przez wyspecjalizowanych lekarzy. W y g r a ć m a dziecko d o s k o n a ł e p o d k a ż d y m w z g l ą d e m — dziecko uoso­ bienie zdrowego dzieciństwa. P a t r z ą c na zdjęcia widzimy cały p r o g r a m ideowy tych imprez: nagie dziecko na o k r y t y m draperiami stole i zakutane po szyję j u r y d o r o s ł y c h . " N a g o ś ć o z n a c z a ć m a t u n i e w i n n o ś ć i b e z b r o n n o ś ć . Czy nie jest jednak tak n a p r a w d ę projekcją tylko obsesji r o d z i c ó w ? Opozycja raz stworzona, zaakceptowana i w d r o ż o n a społecznie przynosi n i e u b ł a g a n e skutki. „Dzisiejsi pionierzy n a u k i — oddajmy raz jeszcze głos V a n D e n Bergowi — nie ujawnili w m ł o d y c h latach znamion późniejszego geniuszu, przeciwnie, są o n i raczej p r z y k ł a d e m dojrzałości o p ó ź n i o n e j . A co do naszych w ł a s n y c h dzieci, to dziecko p o w t a r z a j ą c e p i e r w s z ą klasę, p o n i e w a ż intelektualnie nie o s i ą g n ę ł o jeszcze wieku szkolnego, jest w mniejszym stopniu przedmiotem rodzicielskiej troski niż dziecko, k t ó r e przerasta swoich r ó w i e ś n i k ó w i siedzi zagrzebane w k s i ą ż k a c h , w czasie, kiedy tamci k ą p i ą się, biją l u b d o k u c z a j ą d o r o s ł y m . " I nic dziw­ nego — to dziecko zaczytane zaciera w s z a k ż e w y r a z i s t o ś ć klasyfikacyjnej opozycji b a c h o r y : d o r o ś l i , wchodzi w niebez­ pieczny teren tego, co s t r u k t u r a l i ś c i n a z y w a j ą „ m e d i a c j ą " , czyli p o j ę c i o w e g o obojnactwa. M o d a o d z i e ż o w a dla dzieci. W y k r e ś l o n a r ó w n i e arbitral­ nie, j a k ta dla d o r o s ł y c h , t y m się jednak oznacza, że nigdy nie jest taka sama. G d y dla d o r o s ł y c h zalecane są k o l o r y jaskrawe, dziecko odnajdziemy popielate; kiedy d o r o ś l i n o s i ć się m a j ą obcisłe, dzieciom na pewno poleci się l u ź n e i swobodne... Bajka. Jeszcze bracia G r i m m , a nawet Andersen nic nie pojęli. I c h bajki ociekają p r a w d ą . Jest w nich miejsce dla cierpienia, zdrady, sprzeniewierzenia... Z ł u d z e n i e , że wystar­ czy przenieść w odrealnione, by z a s p o k o i ć z a s a d ę opozycji. D o p i e r o Disney z r o z u m i a ł . Przemoc jest u niego przym r ó ż e n i e m oka — pies Pluto się spłaszcza, ale zaraz o t r z ą s a i łypie lewym okiem; świnki trzy triumfują nad w i l k i e m . . . N i e wystarczy dzieci o d r ó ż n i ć . Trzeba i m s t w o r z y ć „ i c h ś w i a t " . A c h ten świat dziecięcy, czy też „ n a s z e g o d z i e c i ń s t w a " . K t ó ż by ośmielił się go wyrzec? Lecz j a k ż e u b o g i w istocie i p r y m i t y w n y to świat. Przypisu­ 124 je się dzieciom p o e t y k ę n a i w n o ś c i , n i e s k r ę p o w a n i e wyobra­ źni. Cienia tego nawet nie znajdziemy w n a j w i ę k s z y m p o n o ć w Europie sklepie z zabawkami przy bulwarze Sewastopolu w P a r y ż u . P e ł n y asortyment uzbrojenia, tyle że w rzeczywis­ tości przeciwnika nie r a ż ą c y ; m i l i o n y s a m o c h o d z i k ó w (nie­ raz wysoce elektronicznie skomplikowanych), służących nie do transportu; k l o c k i „ L e g o " i i m podobne, z k t ó r y c h s k o n s t r u o w a ć m o ż n a niemieszkalne budowle... Prosty za­ bieg odebrania funkcji p r z e n o s i ć m a obiekt ze ś w i a t a doros­ łych w d z i e c i ń s t w o . Zamiast „ n i e s k r ę p o w a n e j w y o b r a ź n i " prosta opozycja funkcjonalne : dysfunkcyjne. Zaiste, sklep z zabawkami nic n a m nie m ó w i o dzieciach (o ile takowe istnieją); w s p a n i a ł y m jest za to miejscem obserwacji obsesji, m a r z e ń i t r w ó g d o r o s ł y c h naszych społeczeństw. Ś r e d n i o ­ wiecze d a w a ł o m a l u c h o m miecze proporcjonalne do m o ż ­ liwości fizycznych, metalowe w s z a k ż e i prawdziwie ostre. W i e k X X proponuje gumowe i plastikowe miecze na niby. „ J a ustałyj staryj k ł o w n , j a b o d u miecziom k a r t o n n y m " — śpiewał W e r t y ń s k i w Żółtym Aniele. K l o w n e m , pajacem jest p o s ł u g u j ą c y się niefunkcjonalnym. D o d a t k o w a to rola s p o ł e c z n a sprowadzonych do r o l i m i l u s i ń s k i c h . I c h śmiesz­ n o ś ć gwarantuje n a s z ą p o w a g ę . Przed r o k i e m 1902 nie b y ł o pluszowych m i s i ó w — m ó w i historyk. Jeszcze w X V I I I wieku nie b y ł o dzieci — m ó w i historyk. Szampan wynaleziony z o s t a ł dopiero za c z a s ó w L u d w i k a X V , przedtem nie b y ł o szampana — m ó w i his­ toryk... A bajeczna historia kartofli?... — I j a , stary strukturalista, widzę nagle cały b ł ą d mojej wiary. O, nie polega ona nawet na „ p o w o ł y w a n i u b y t ó w " , czy sprowadzaniu wszystkiego do f o r m u ł y dziesięciu zaklęć, o co o s k a r ż a n o nas najczęściej. C h o d z i o p y c h ę „ s y n c h r o n i i " , k t ó r a tak napraw­ d ę uniwersalny m i a ł a m i e ć w y m i a r . Ileż w „ s y n c h r o n i c z ­ n y c h " naszych analizach o d w o ł a ń do R z y m i a n , G r e k ó w , średniowiecza, symboliki, s k ą d by ona nie była... Bo przecież nasze „ T a b l i c e Mendelejewa" - g ó r a : d ó ł , j a s n o ś ć : ciem­ n o ś ć , d z i e c i ń s t w o : wiek dojrzały, m i a ł y b y ć ponadczasowym do prawdy wytrychem. A t u , ot, nie m a dzieciństwa. I nie p o m o ż e Levi-Straussa w y k r ę t o „ l u d a c h bez h i s t o r i i " . K a j ­ many dopiero p o d koniec X V I I I wieku pojawiły się w O r i n o k o . J u ż to wystarczy: jest historia. Nie znaczy t o , by w y c o f a ć się m i a ł a etnologia z p o d ­ stawowej swojej tezy relatywizmu k u l t u r o w e g o . W r ę c z prze­ ciwnie: w i n n a mocniej a k c e n t o w a ć jego p o d w ó j n y — pozio­ my i pionowy wymiar. Jest we F r a n c j i gra w „ t o m a t e " ( p o m i d o r ) , m a j ą c a d o k ł a d ­ ny odpowiednik w polskim „ p o m i d o r z e " , a w z m i a n k o w a n a j u ż w X V I I I w i e k u . Opowiada się k o m u ś śmieszne rzeczy, a o n m a z p o w a g ą o d p o w i a d a ć : tomate. Jak będzie tak r o z ś m i e s z o n y , że nie z d o ł a warzywa w y m ó w i ć — przegrał. P o m i d o r y s p r o w a d z i ł do Francji Franciszek I . C o przedtem śmieszyło gawiedź? A m o ż e gry nie było? W k a ż d y m razie trzy przynajmniej w i e k i g ł u p a w e g o powtarzania „ t o m a t e " , to ciągłość i m p o n u j ą c a . M a ona jednak swój p o c z ą t e k i w każdej c h w i l i m o ż e m i e ć i koniec. O t , zadekretuje geniusz społeczny, że zabawniejsza jest „ k a p u s t a " . T a k , o t y m w ł a ś n i e z a p o m n i a ł a j a k b y etnologia, że k u l t u r ę w znacznej mierze się dekretuje. D o w o d e m dziecko. A k t o by jeszcze nie wierzył, niech przyjedzie na pokazy m o d y do P a r y ż a . M o d y na przyszły (sic!) sezon. Etnologia jest n a u k ą p o r ó w n a w c z ą . S t ą d jej imanentne zainteresowanie e g z o t y k ą z a m o r s k ą l u b s p o ł e c z n ą . Zada­ niem etnologa jest przecież dziwienie się. N i c z a ś nie jest dziwne samo w sobie, lecz zawsze w stosunku do c z e g o ś . Etnologia w s p ó ł c z e s n o ś c i s a m ą j u ż n a z w ą akcentuje swój nieuchronny p u n k t odniesienia. G d y z a s a d ą jest „ t e r a z " , w s p o s ó b naturalny p o r ó w n a n i e m staje się „ k i e d y indziej". Wtedy z a ś j a d ą c w teren p u k a m y do d r z w i historyka. �