https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a334c6879f5d350a1a5fcacb5a4feb3.pdf 5f035bddcf6fc62467b46f99d68e3e0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4061 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource Podhale - sztuka ludowa parzenice gorczańskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3795 Title A name given to the resource Parzenice gorczańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.217-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PARZENICE GORCZAŃSKIE OLGA Farzenica mentów Występuje jątkiem w jest jednym zdobniczych ona w charakterystycznych stroju ele­ góralskiego. całych p o l s k i c h K a r p a t a c h , z Beskidu budowie z męskiego Śląskiego, i ze motywów, względu kolorystyce i wy­ na różnice technice wyko­ n a n i a s t a n o w i jedną z cech, p o których możemy poznać przynależność etnograficznych, a Górali nawet do roz­ określonych mieszkańców grup poszczegól­ pracy łowym T. Sewerynai omówieniem rozwoju motywów autor zajmuje halańską, kie, w parzenic, inne spiskie czy bardziej ich — przy czym parzenicą pod­ jak np. babiogórskie ogólny, szczegó­ powstania, obecnie, wszystkim zaś p a r z e n i c e sposób się ze genezy występujących się p r z e d e sądeckie, już spotykamy szczawnic­ — podobnie omawia jak i towanej czy p r a c y występują noszone przez Od chwili ukazała dania w Górali. zapoczątkowano kultury związku riały mało z a j m o w a n o gorczańskich światowej czym dotyczące Seweryna, się kulturą Dopiero bardziej plastycznej z T. na zebrane zdobnictwa po II szczegółowe tamtejszych zostały stroju w Sekcji uzupełnionych nymi w Górale lami Badania również własnymi wywiadami Praca zgroma­ Ludowej PIS, przeprowadzo­ gorczańscy zamieszkują partie Gorców północne oraz W y s p o w e g o , n a południu nowotarskimi, od wschodu c y zaś z L a c h a m i , podstawą z okolic którzy Tadeusz S e w e r y n : 1930. 2 Sebastian Flizak: X X V I I , s t r . 227. przyległą graniczą z część Góra­ Myślenic^, o d p ó ł n o ­ stanowią ziemi północ­ z sądeckimi, o d z a ­ Parzenice Z i grupę góralskie. Zagórzan. przejścio­ Kraków Ziemia, Krakowskiem^. Górale silnego grup róż­ etnograficznych. poczucia własnej odręb­ wyraźnie oddzielał i c h od sąsiadów, b y ł strój. J e d n y m z j e g o elementów, podlegał i p o d l e g a który n a d a l dużemu zróżnicowaniu i l i c z ­ n y m z m i a n o m w czasie, są j e g o o z d o b y , a w ś r ó d n i : h parzenice. wiła Na się w noszono dynie tamtejszym spodnie z czerwonym działały w Podhala, terenie I I p o ł o w i e ubiegłego jednym Na czasach terenu J a k już w s p o m n i a n o , rozprzestrzeniły dwóch przyporach, się Zazwyczaj silne od wśród sznurka. wpływy początku Zagórzan sam krawiec na­ wyszyciami którzy wyszywa wie­ spodnie z Wykonaniem krawcy, je­ parzenic d l a Góralszczyzny*. ozdobionych c i sami otoczone d o I I p o ł o w y ubiegłego się wełnianego zajmują poja­ Pierwotnie rozwój bardzo uważanego szego s t u l e c i a za r e p r e z e n t a c y j n y ku parzenica stulecia. przyporem, obszyciem. ostatnich jako o kolo­ parzenic szyją spodnie. jedynie trudniej­ sze części o z d o b y , j a k n p . ś r o d k o w ą p a r t i ę parzenicy, resztę zaś z o s t a w i a d o r o b o t y p o m a g a j ą c y m m u człon­ kom r o d z i n y , n p . żonie i s t a r s z y m Na terenach zagórzańskich góralskie u b r a n i e z n a j d u j e Zawód krawca dzieciom. krawiec się p r a w i e należał d a w n i e j umiejący w szyć każdej w s i . d o popłatnych, toteż u c z y l i o n i chętnie s w o i c h synów, uważając, a b y le kogo n a naukę warsztatu i nie krawców, którzy chodu z Kliszczakami 1 mate­ góralskiego. Plastyki ba­ terenie. no-zachodnie Beskidu Dawniej terenach, n i n i e j s z a o p a r t a j e s t g ł ó w n i e n a materiałach dzonych pla­ wojnie a ności i c z y n n i k i e m , k t ó r y rowego się p r a c a ć w i e r ć w i e k u , w k t ó r y m t o czasie stosunkowo bardzo styczną j a k o „kliszczackie", t o z n a ­ Kliszczaków. kiedy minęło już p r a w i e cy­ Góralszczyzną nią się o b e c n i e o d o k o l i c z n y c h wy­ s z y c i a n a s p o d n i a c h G ó r a l i gorczańskich, k t ó r e w między gorczańscy, c z y l i t a k z w a n i Zagórzanie, n i e w i e l e i nych wsi. W wą MULK1EWICZ gospodarstwie jej n i e brać, psuł interesu" szyciem i szyją w s i , występują też aby t a k i wości. Do takich przy d l a mieszkańców swo­ sławniejsi la należą mistrzowie, np. Wincenty koło M s z a n y z Niedźwiedzia. Odrębną Obok się u b o c z n i e nujący z a m ó w i e n i a n a p ł y w a j ą c e z o d l e g ł y c h z Gronoszowa „by­ otworzył (Niedźwiedź). zajmują jedynie nie Dolnej wyko­ miejsco­ Nawieśniak czy A n t o n i Ogie- grupę s t a n o w i l i krawcy s Roman Reinfuss: Pogranicze krakowsko-góralsk i e w ś w i e t l e d a w n y c h i n a j n o w s z y c h badań e t n o ­ g r a f i c z n y c h . L u d , t . X X X V I , s t r . 222 i n a s t . S e b a s t i a n F l i z a k : E k s p a n s j a podhalańskiej kul­ t u r y l u d o w e j . L u d , t . X X X I V , str. 269—271. 4 217 �Ryc. 1. Schematy ludowych w ę d r o w n i , j a k n p . Józef parzenic gorczańskich. (Na podstawie Plastyki Ludowej PIS). K u b i k , mieszkający materiałów z archiwum Sekcji Badania obecnie była w L u b o m i e r z u . Wędrowali o n i o d w s i do w s i , zatrzy­ ców, mując z w i ą z k u z trudnościami w n a b y w a n i u w ł ó c z k i , k r a w ­ się t a m , g d z i e b y ł y kach swych sząc stamtąd czynili się docierali nową zamówienia. również modę. znacznie do na W wędrów­ Podhale, Wędrowni przyno­ krawcy rozpowszechnienia przy­ nowych cy przeważnie w stosowano przędzę okresie używać i wana w 218 gdyż wyszywania własnej można dopie­ powszechnie otrzymać stosowany więcej obecnie fabryczna, kupo­ D o l n e j , „stament", t o jest n i c i również wełna zaczęto włóczka parzenic produkcji, było Materiał stanowią: Mszanie przędziona owczą kolorów. wyszywania wyszywania, do międzywojennym włóczki, ładniejszych do dość pochodzenia o w c z a , która fabrycznego, j a k o tańsza do oraz używana mniej dla wykwalifikowanych kraw­ biedoty wiejskiej. powszechnie używają farbowanej w motywy postaci Obecnie, miejscowej domu w wełnianej 1 barwikami fabrycz­ nymi. Proste Pierwotnie przez szyjących przędzy form. ro zawsze w tzw. g o " l u b serca k r a w i e c w y s z y w a jąc jedynie odległości. i centymetrem Jeżeli rozbudowany, skiego, rysuje wzór jak na „węzła lub cyrklem jest rycerskie­ „z głowy", bardziej np. parzenica odmierza­ poszczególne skomplikowany typu suknie cyrklem kilka podhalań­ kół środkowych i p o t e m według n i c h w y s z y w a środkowy czyli rzenic kwiatek, „koguty", typu a następnie i t p . Niektórzy podhalańskiego okalające krawcy gotowe, współ- najpierw go mają wycięte pętle, dla pa­ z tek- �Ryc. go". 2. Parzenica Wyk. Jan z motywem „węzła rycerskie­ Płoskonka. Kasina Mała (pow. Limanowa). Ryc. 3. Parzenica Michalczewski. z motywem Niedźwiedź serca. Wyk. Marcin (pow. Limanowa). 219 �Ryc. 4. Parzenica. tury szablony Wyk. i Bartłomiej Słone. przykładając je Leśny. Rabka odbijają od — razu cały s k o m p l i k o w a n y w z ó r n a s u k n i e . Ściegi ben stosowane „płaski", wyszywa się parzenicach wszystkie „klucze", „kulki" skiego" w „krokiewka" t o łańcuszek, („Janina"). kontury itp., jedynie proste motyw s t a n o w i s z n u r e k kręcony typu w o l n y c h przestrzeni w podhalańskiego, kwiatki czy „pawie oraz puste przestrzenie w występuje jeszcze się najczęściej W okresie porem, rycer­ nakła­ sznurka, czasem Wieku i lu obok zaczęto R y c . 5. Parzenica go. Wyk. Antoni (pow. 220 typu nowotarskie­ Ogieła. Niedźwiedź Limanowa). on środki nim w którą zapełnia z jednym wyszyciem zewnątrz W spodnie Bogactwo czynników, j a k w i e k środkowe „kogutkach" przyporów. od kropki. nosić nowszych s e r c u u dołu. O p r ó c z t e g o był którego bardziej ozdobne. a również się k i e d y noszono spodnie niebieskie jest do zapeł­ tzw. „krokiewka", otoki wokół otoczony faliste, z włóczki i parzenicach wyszywa oczka", lub „węzła d a n y n a s u k n o . Ś c i e g płaski u ż y w a n y nienia stę- Łańcuszkiem drugiej z z przy- czerwonego biegły jeszcze połowie dwoma XIX przyporami ozdób zależało o d w i e ­ i zamożność zamawiającego, czas p o w s t a n i a p a r z e n i c . S p o t y k a n e obec- �R y c . 6. Parzenica. indywidualnego. nie n a terenie Przykład Kasinka Gorców nietypowego Mała (pow. parzenice rozwiązania Limanowa). dzielą się n a t r z y zasadnicze t y p y . N a j s t a r s z y z n i c h , z m o t y w e m „węz­ ła parze­ rycerskiego", n i c e Górali uważany jest wprawdzie za sądeckich, j e d n a k z a r ó w n o j e g o zasięg, j a k i t r a d y c j a wskazują, że p a r z e n i c e t e w y s t ę p o w a ł y od dawna równorzędnie spotykamy cach Łącka i Szczawnie, Zabrzeziu, stronie na o b u terenach. j e n a Góralszczyźnie pasma dalej sądeckiej k u południowi — jak również w po górskiego, n a t e r e n a c h Obecnie w okoli­ Zasadnem, przeciwnej zagórzańskich, np. w e w s i a c h Glisne i K a s i n k a . P o d s t a w o w y m wem zdobniczym wspomniany ci i pętlicy, „węzeł tego najczęściej sznurka (ryc. la, parzenicach centralny m o t y w jest szeregiem l i n i i tworzących ld), przyozdobiony wzdłuż sercowaty krawędzi moty­ typu rycerski" w wykonanej niebieskiego W bogatszych lc, parzenicach poprzednio potrójnej wonego w jest posta­ z czer­ lb, 2). otoczony otok (ryc. trójkątnymi ząbkami l u b w o l u t a m i ( r y c . l d ) . Nieco młodszy jest według opinii informatorów d r u g i t y p p a r z e n i c o p a r t y c h n a m o t y w i e serca, z j e d ­ ną pętlą wewnątrz (ryc. le, l i , 4). Parzenice tego Ryc. 7. Parzenica o formie nowotar­ skiej skrzyżowanej z sądecką. Wyk. w okresie międzywojennym Antoni Ogiela. Niedźwiedź (pow. Limanowa). 221 �typu są n i e r a z bardzo zwielokrotnienie bogate, konturu co osiąga lub p a r t i a m i h a f t u płaskiego. N a z e w n ą t r z bią często w o l u t o w a t o w y g i ę t e (ryc. mi 4), p r z e s t r z e n i e kształt serca się przez wypełnienie otok i c h zdo­ spirale, t z w . „klucki" między liniami wypełnione Oprócz w y m i e n i o n y c h w y ż e j środka spotyka my przejściowe, parzenica „krokiewka". konana C z a s e m n a z e w n ą t r z w y s z y c i a biegną h a f t o w a n e k r z y ­ Ogielę ż y k i l u b g w i a z d k i ( r y c . 3). ny Rozwojowi szy motywu wzbogacenie głównego o t o k u wokół w i e „węzła rycerskiego" najczęściej nicach parzenicy przypora. moty­ s k r a j n e l i n i e o t o k u stanowią przedłużenia zakończeń „ w ę z ł a " ; w typu związany sercowafego z dolnym otok jest ornamentem. o t o k u u ż y t e są t e s a m e Przy ściegi o r a z czego o t o k s t a p i a się z m o t y w e m parze­ również kolory, skutkiem głównym w jedno­ wem „węzła były rycerskiego" wyłącznie granatowym, Obecnie w przy czym dem Wincenty Nawieśniak sobie, rycerskiego", zamawiają u niego roku jedynie dziej noszonych, stanowiące „światowej". kwiatek jedy­ albo Motyw „pawie czami". Parzenica na tamtym tru­ motyw z takim l a t , gdyż obecnie podhalańskie, około piękniejsze o d d o ­ przejaw mody centralny oczko" z się zagórzańskich 1920 i u w a ż a n e są za w i e l e tychczas otoczone bar­ stanowi dużymi tu „klu­ zakończona j e s t u dołu r o m b o i d a l ­ n y m k r z e s i w k i e m ( r y c . 5). Wśród parzenic również f o r m y typu skromniejsze, w parzenicy Niekiedy nowych kolorów. podhalańskich do ośmiu z na ich tradycyjne przeładowanie oraz „doczepio­ wprowadzenie pojawieniem wzrosła kolorów, skimi czy t e r e n ó w Góralszczyzny parzenice wych w stycznych. skala wśród się parzenic barw. których motywów d l a ozdób parzenicach aby się torów, najładniejsze z czerwonym, „zgodziły". jasno Ażeby sie­ widuje się n i e b i e s k i , żółty i Według połączenia zielony cza­ odpowiednio dają opinii do­ informa­ kolory z mieć żółty środek, b i a ł e zaś z i e l o n y , „ b o t a k już świecie". pewne W elementy parzenicach mają zawsze typu ró­ barwy, czarne typów starszych v (z „ w ę z ł e m trafiają się zupełnie czasem rycerskim" lub 222 środka. wśród sercem), wyjątkowo. Tablice np. lub gra­ n a t o w e i zależnie o d t e g o d o b i e r a się k o l o r y j e d n o k o l o r c . ve, w y s t ę p u j ą c e jest podhalańskiego określone „ k l u c z e " , c z y l i „ k o g u t y " , muszą b y ć Parzenice przy­ mają­ z innych stron u Górali sądeckich, zwłaszcza mienieckiej?. Forma szczawnickich , Cechy w sercowata spiskich , 8 — występuje babiogórskich^ grupie łącko-ka- występuje u Górali starsze parzenice gorczańskie o d i n n y c h s t a n o w i g ł ó w n i e sposób r o z w i ą z a n i a wów p o b o c z n y c h , j a k n p . w y p e ł n i e n i e serca tami abstrakcyjnymi w deckiej, kalna interpretacja Górali Cechy do motywy zdobin z kwiatowe) wolutowych te zawodzą sądeckich zbliżone moty­ (elemen­ odróżnieniu o d p a r z e n i c y gdzie występują kolorów. do wyjścio­ sądeckichw. 9 wyróżniające typu orawskich, szereg podobny w okolic oraz s t o s u n k u do Łącka, które są­ czy l o ­ dobór parzenic są bardzo ozdobą spodni zagórzańskich. P a r z e n i c e n i e są j e d y n ą haftowaną ne. kręconym Spotykamy Haftowane oraz stępujących rozcięcia kolorów, oraz co w podobne sowych, brak postaci „węzła Obecnie rzadziej, kieszeni. W spodni, i motywów, t u jednakże elementu rycerskiego" panów Zagórzan i haftach wy­ noszonych te same pa­ zdobniczego w serca. wyraźnie ubrał" ściegi zwłaszcza zanika, wszystkim wysoka Przysłowie, by co n a klapka nad sukmanach, rozwiązania strój haftowa­ i wzory, w i d u j e się t e n s a m dobór zdobnictwie góralskiego. dziesięciu ściegi wy­ zewnętrznego są r ó w n i e ż n a zagórzańskich już zresztą c o r a z bocznego sznurkiem lub t a m te same parzenicy. przyporem wzdłuż że „za cena jednego (Mszana Dolna)) czego ubra­ Górala nie­ wątpliwie jest bardzo istotne. różowy z c i e m n y m , biały ż o w y m l u b n i e b i e s k i m . Oprócz t e g o k w i a t y p o w i n n y na się wykazują motyw, tego spiskich^, nia czerwony, te p o w i n n y być brane, zdarzają Zagórzan Pętlicowy no zielony, różowy, Lachów ościennych. przyczyną jest przede biały. K o l o r y spodni porównaniu z f o r m a m i parzenic najczęściej c z a r n y , g r a n a t o w y , f i o l e t o w y , j a s n o i c i e m ­ sem u przyporów c y c h bezpośrednich p o w i ą z a ń z p a r z e n i c a m i z a g ó r z a ń - wykonane otokami p a r z e n i c a podobała się, m u s i o n a z a w i e r a ć t e r a z dem motyw i n d y w i d u a l n y c h ( r y c . 7), n i e szwu, gwiazdkami, wydatnie jest na ułożonymi k w i a t k a m i , f o r m mieszanych postaci samego k r z e - podhalańskiej Wraz obok na nogawkach spowodował kwiatkamf i z wyszyć szycia różnymi m o t y w a m i , j a k n p . m e c h a n i c z n i e nymi" symetrycznie k ł a d y i-ozwiązań otoku gorczańskie dwoma spotykamy podhalańskiego przyporów. Wpływ ( r y c . 6) w z o r o w a n y męskich. P r ó c z n i c h w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż k o l o r o w e s i w k a z w y p e ł n i o n y m środkiem i o z d o b n y m i formy tej parzenicy czerwony. parzenice się n a t e r e n a c h Zewnętrz­ kolor spodni od szergu Antoniego (pow. L i m a n o w a ) . „węzła rycerskiego" — niewątpliwie jeden z Gronoszowa, że Rabce, w y ­ niebiesko- zamawiają for­ się e l e ­ p.zez i j a k układa twierdząc, n i e szył już pojawiły z Niedźwiedzia zaczerpnięty i przypomina Muzeum w punktów znanych krawców wyszyciem które typu moty­ w międzywojennym wykonywane serca przeważał z gospodarze. już „węzła czy starszego Jeden z najbardziej terenie, parzenice kolorach czerwonym parzenice nie starzy starsze okresie z z W dotychczas przez mieszanie sądeckich. litą całość. Omawiane powstające przechowywana w kontur serca ściśle wyszywaniu parzenic f o r m i e n o w o t a r s k i e j , środek j e j zaś w y p e ł n i a towarzy­ Przy trzech typów n a t e r e n a c h zagórzańskich mentów o różnym pochodzeniu. Przykładem tego jest wyznaczający­ bywają się n i e k i e d y rysował 5 E d y t a Starek; Parzenice spiskie. Polska Sztuka L u d o w a , n r 3/1952. 6 S e w e r y n Udziela: U b i o r y l u d u polskiego. Kraków 1904, z e s z y t I V , t a b l . I V . 7 Mieczysław C h o l e w a : S t r o j e l u d o w e Z i e m i Są­ d e c k i e j . L u d , t . X X X V I , s t r . 2 7 1 , r y c . 1. Roman Reinfuss: Stroje Górali szczawnickich. L u b l i n 1949, r y c . 2, 5, 7, 8. E d y t a Starek: Parzenice spiskie, j . w . ю Mieczysław C h o l e w a : Stroje l u d o w e Z i e m i Są­ deckiej. Zdzisław S z e w c z y k : Materiały do s t r o j u m ę ­ skiego Górali o c h o t n i c k i c h . P r a c e i Materiały E t n o ­ g r a f i c z n e , t . X , t a b l . I I I , r y c . 2, 4. 8 9 Dobiesław Walknowski. �