https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5960c168c19b75d01803b124512119e1.pdf ecfeb44c9afb4baf084ae721322c0233 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4063 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3797 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.251-255 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A WYSTAWA OPOLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J Ryc. 1. Fragment wystawy w Muzeum Opolskim. BARBARA Otwarta w m a j u i czerwcu br. w Muzeum w Opolu W y s t a w a O p o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j n i e była p i e r w ­ s z y m p o w o j e n n y m p o k a z e m l u d o w e j twórczości Z i e ­ m i O p o l s k i e j . Z końcem b o w i e m 1953 i w początkach 1945 r . została o t w a r t a p r z e z W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u ­ k i W R N w O p o l u w y s t a w a p o d t y m s a m y m tytułem, której c e l — z a p o z n a n i e społeczeństwa z b o g a t y m m a ­ teriałem twórczości l u d o w e j Z i e m i O p o l s k i e j o r a z w y ­ k a z a n i e z w i ą z k u s a m e j twórczości z i n n y m i r e g i o n a ­ m i P o l s k i — b y ł p o w o d e m zachęcającym d o k o n t y ­ n u o w a n i a t e j p r ó b y p r z e z następne l a t a . O w ą pierwszą w y s t a w ę p o p r z e d z i ł y l i c z n e prace przygotowawcze, a i c h początek sięga n a w e t r o ­ k u 1952 — czasu, k i e d y w R a c i b o r z u o d b y ł się p r z e ­ gląd s t r o j ó w l u d o w y c h . P r z e g l ą d t e n w ł a ś n i e zrodził myśl z o r g a n i z o w a n i a w y s t a w y z g ł ó w n y m n a c i s k i e m na strój l u d o w y . D o r e a l i z a c j i t e g o p l a n u p r z y s t ą p i o ­ n o w r o k u 1953. O p o l s k i K o m i t e t B a d a ń N a u k o w y c h przeprowadził n a j p i e r w w t y m c e l u konferencję, p o której W y d z i a ł K u l t u r y P r e z y d i u m W R N w O p o l u w porozumieniu z Ministerstwem K u l t u r y i Sztuki z a a n g a ż o w a ł d w i e o s o b y (ob. ob. Dąbską i F i s c h e r o w ą ) do p r o w a d z e n i a p e n e t r a c j i i poszukiwań w terenie. B a d a n i a t r w a ł y p r z e z cały o k r e s l e t n i i skończyły się n a początku j e s i e n i . N a k o n f e r e n c j i 28 października 1953 г., która o d b y ł a się w W y d z i a l e K u l t u r y , d o k o n a ­ n o o c e n y z e b r a n e g o materiału, typując najciekawsze o k a z y n a w y s t a w ę . P o c h o d z i ł y o n e z 37 m i e j s c o w o ś c i ' z powiatów: kluczborskiego, p r u d n i c k i e g o , strzeleckiego, o l e s k i e g o i o p o l s k i e g o , c o w y k a z a n o n a niedużej m a p ­ ce całego w o j e w ó d z t w a , u m i e s z c z o n e j w ó w c z a s n a w y ­ s t a w i e . O g ó ł e m e k s p o n o w a n o 187 o k a z ó w z z a k r e s u s t r o j u i jego zdobnictwa, t k a c t w a , p i s a n k a r s t w a i n i e - 246 ВА7.1Б1 IiH co s p r z ę t ó w d o m o w y c h , a w c e l u w y k a z a n i a i c h uży­ teczności — także opartą o t r a d y c y j n e w z o r y l u d o w e produkcję C P L i A . D l a uzupełnienia o k a z ó w z e b r a n y c h w t e r e n i e P r e z y d i u m W R N ogłosiło w t e d y k o n k u r s na strój l u d o w y i i n n e z a b y t k i , za k t ó r e w d n i u o t w a r ­ cia w y s t a w y j u r y przyznało o d p o w i e d n i e n a g r o d y . Na w y s t a w i e m a t e r i a ł p o k a z a n o p o r ó w n a w c z o , zestawiając go z twórczością pochodzącą z i n n y c h r e g i o n ó w P o l ­ s k i , j a k K r a k o w s k i e g o , S i e r a d z k i e g o i M a z o w s z a . Była to więc n i e t y l k o zwykła d o k u m e n t a c j a d o r o b k u prze­ szłości i teraźniejszości, lecz w y k a z a n i e i podkreślenie polskości t y c h z i e m . P o d o b n e cele p r z y ś w i e c a ł y w i ę c r ó w n i e ż w y s t a w i e zorganizowanej w b i e ż ą c y m r o k u p r z y współudziale t y c h s a m y c h czynników i z materiału uzyskanego przy p e n e t r a c j a c h t e r e n o w y c h . J a k w r o k u ubiegłym, t a k i t y m r a z e m u w a g ę s k i e r o w a n o g ł ó w n i e n a strój, toteż o b o k pełnych k o m p l e t ó w w y s t a w i o n o i poszczególne j e g o części, j a k : c z e p k i , k o r o n k i , w s t ę g i , c h u s t y , k o s z u ­ le, z a p a s k i . S t r o j ó w m ę s k i c h n i e p o k a z a n o w c a l e — m a t e r i a ł y p o d t y m w z g l ę d e m , j a k w i a d o m o , są t r u d n e do o d s z u k a n i a w terenie, s t r o j e męskie wyszły b o w i e m z użycia jeszcze w początkach X X w i e k u . L e c z n a w y ­ s t a w i e n i e b y ł o w o g ó l e żadnych n a t e n t e m a t w y j a ś ­ nień a n i w z m i a n k i , co uznać n a l e ż y za p o w a ż n y b r a k . I n n y c h o k a z ó w p o z a s t r o j e m p o k a z a n o b a r d z o mało. Były to s k r z y n i e w i a n o w e , wieńce dożynkowe, p i s a n ­ k i w y k o n a n e g ł ó w n i e p r z e z w y s k r o b y w a n i e w z o r u na k o l o r o w y m t l e j a j a — w s z y s t k o p r z e d s t a w i o n e raczej j a k o uzupełnienie e k s p o z y c y j n e i w y p e ł n i e n i e tła, niż j a k o e k s p o n a t y przyciągające główną uwagę w i d z a . W y s t a w a t a w i ę c , j a k w i d a ć , b y ł a poniekąd w y n i k i e m prac l a t ubiegłych, z uwzględnieniem p o p r z e d n i e j w y - �stawy. Można było rozpoznać e k s p o n a t y już p o p r z e d ­ nio w i d z i a n e , n i e m n i e j j e d n a k p o k a z a n o r ó w n i e ż o k a z y nowe, będące d u ż y m p r z y c z y n k i e m d o d a l s z y c h p r a c i rozważań n a u k o w y c h w b a d a n i a c h n a d s t r o j e m l u d o ­ w y m Z i e m i O p o l s k i e j . D l a t e g o też w a r t o choćby p o ­ bieżnie przyjrzeć się i m z b l i s k a . Wśród czepków można b y ł o w y r ó ż n i ć c z t e r y i c h f o r ­ my, a m i a n o w i c i e : 1) c z e p k i z s z y w a n e z d w ó c h p r o ­ stokątnych k a w a ł k ó w b i a ł e g o płótna, zakrywające uszy, ściągane w t y l e tasiemką i h a f t o w a n e n a p o t y ­ l i c y przeważnie czerwoną b a w e ł n ą ściegiem płaskim, dziurkowanym i krzyżykiem; okazy t y c h czepców p o ­ chodzą z końca X I X i początku X X w i e k u ( r y c . 4 ) ; 2) czepki t z w . „ k a p i c e " , r ó w n i e ż płócienne, l e c z n a podszewce, p o d o b n i e k r o j o n e , b o g a t o h a f t o w a n e k o ­ lorowym jedwabiem, zdobione cekinami, drobnymi s z k l a n y m i k o r a l i k a m i , a także nicią złotą ( r y c . 5 ) ; 3) małe c z e p k i s i a t k o w e , k t ó r e w k ł a d a n o p o d „ k a p i c e " i 4) białe, t i u l o w e , h a f t o w a n e czepce z szeroką k o r o n ­ kową krezą z w z o r z y s t y m i w s t ę g a m i z w i ą z a n y m i w t y ­ le głowy n a dużą k o k a r d ę i luźno p u s z c z o n y m i z p r z o ­ du, p r z y s z y t y m i d o k r e z y powyżej uszu, noszone jeszcze w początkach X X w i e k u ( r y c . 3). W s t r o j u śląskim, a zwłaszcza o p o l s k i m c h a r a k t e r y ­ styczne j e s t u ż y w a n i e k i l k u r o d z a j ó w c h u s t , z k t ó r y c h na w y s t a w i e m o ż n a b y ł o oglądać m a ł e k w a d r a t o w e z frędzlami c h u s t k i w e ł n i a n e o w y m i a r z e około 75 c m , w kwieciste wzory, tzw. „merynki", t a k i e j samej w i e l ­ kości k o l o r o w e c h u s t k i j e d w a b n e i duże w e ł n i a n e c h u ­ sty „tureckie". N a szczególną u w a g ę zasługiwała d a m s k a k o s z u l a weselna z r o k u 1872, o o s o b l i w y m k r o j u i c i e k a w y m hafcie. W y k o n a ł a ją F r . L e l c z u k , a o b e c n i e j e s t o n a w posiadaniu F l o r e n t y n y Koszyk z K o m p r a c h c i c , pow. Opole ( r y c . 8). K o s z u l a t a , o k r o j u p r z y r a m k o w y m marszczonym, u s z y t a była z dwóch gatunków m a t e ­ riału: r ę k a w y w r a z z p r z y r a m k a m i b y ł y z płótna f a ­ brycznego, r e s z t a w r a z z p o d s z y c i e m p r z y r a m k ó w — z płótna l n i a n e g o . W całości k o s z u l a t a p r z y p o m i n a ł a zupełnie r o z b a r s k i „ k a b o t e k " , n i e sięgała w i e l e poniżej pasa, t y l k o j e j p r z o d y i p l e c y w y k o n a n e b y ł y z j e d n e j długości płótna, w m i e j s c u r ę k a w ó w r o z c i ę t e g o u g ó ­ r y n a A szerokości, z a k o ń c z o n e g o k r a w ę d z i ą o b u przodów. Górą p r z y p r z y r a m k a c h o r a z n a p r z o d a c h i z tyłu w o k ó ł o s z e w k i k o s z u l a b y ł a gęsto m a r s z c z o n a , podobnie j a k rękawy p r z y p r z y r a m k u i m a n k i e c i e ; p o d p a c h a m i z n a j d o w a ł y się w s t a w i o n e kwadratowe k l i n y , a o s z e w k ę , która b y ł a w m i e j s c u kołnierza, związywano d w o m a tasiemkami. Na przyramkach i m a n k i e t a c h k o s z u l a b y ł a gęsto h a f t o w a n a : n a m a n ­ kietach bawełną w k o l o r a c h c z e r w o n y m i c z a r n y m , na p r z y r a m k a c h — z ł o t a w y m i b r ą z o w y m . O s z e w k a obszyta była f a b r y c z n ą płócienną bortką. Całość p o ­ twierdzała, że b y ł a t o k o s z u l a w e s e l n a , i ś w i a d c z y ł a o zamożności właścicielki. Na wystawie przedstawiono w c a l e pokaźną ilość o l e s k i c h „ b u r o k ó w " , t j . k i e c e k u s z y t y c h z d w u części: samodziałowego p a s i a k a w e ł n i a n e g o , z s z y t e g o z s u ­ k i e n n y m g r a n a t o w y m s t a n i k i e m , czyli „opleckiem". Wełniaki t e , p o c h o d z ą c e p r z e w a ż n i e z t k a c k i c h w a r ­ sztatów w W i c h r o w i e ( A n n y S z c z e c i n y i G e r t r u d y M a ­ ciej), w B o d z a n o w i c a c h ( A n n y H u ć ) i w K a r m a n k a c h N o w y c h (Franciszki Winciesz), miały m n i e j więcej o d 50 do 100 l a t . B y ł y t o p a s i a k i o w ą s k i c h p a s k a c h p r z e ­ ważnie w k o l o r a c h f i o l e t o w y m i z i e l o n y m n a c z e r w o ­ n y m t l e . „ O p l e c k i " zaś m i a ł y duże w y c i ę c i a , t w o r z ą c e na r a m i o n a c h dość s z e r o k i e s z e l k i : p l e c y z s z y t e b y ł y z t r z e c h k a w a ł k ó w , a p r z o d y p r z y zapięciach { n a c z t e ­ r y g u z i k i ) o b s z y t e b y ł y wąską, falistą taśmą ( r y c . 5). S w y m i k o l o r o w y m i h a f t a m i ściągały u w a g ę w i d z a zapaski, wśród których wyróżnić można było d w a r o ­ dzaje o d m i e n n e n i e c o k r o j e m i g a t u n k i e m materiału. P i e r w s z y z n i c h t w o r z y ł y z a p a s k i płócienne — a l b o j e d n o b a r w n e , n p . białe, k r e m o w e , a l b o w w ą s k i e p a s k i biało-niebieskie, s z y t e z t r z e c h k l i n ó w i z d o b i o n e n a j ­ częściej h a f t e m j e d n o k o l o r o w y m w y k o n a n y m b a w e ł ­ n i a n y m i nićmi. D r u g i r o d z a j s t a n o w i ł y z a p a s k i z c i e n ­ k i c h w e ł e n l u b ciężkich j e d w a b i ó w , n i e s k r a w a n e , lecz z j e d n e j szerokości, o h a f c i e różnokolorowym wykonanym nicią j e d w a b n ą (na j e d w a b i a c h ) lub wełnianą (na w e ł n a c h ) . T a k n a j e d n y c h z a p a s k a c h , j a k Ryc. 2. Korona dożynkowa z ziarna żytniego, nego i jęczmiennego. Wys. 44 cm. Muz. w pszen­ Opolu. 3 Ryc. 3. Czepek ciszka Marlik biały tiulowy z wstążkami. Wyk. z Prudnika Strzeleckiego (pow. Fran­ Opole). 247 �Ryc. 4. Czepek haftowany bawełną czerwoną i białą. Haft biały dziur­ kowany, płaski. Na krawędzi haft krzyżykowy. 248 �Ryc. 7. Serwetka współczesna. H a f t tradycyjnego wzoru na rękawie Wyk. Beata bangos z Osowiecia Opole). i n a d r u g i c h w y s t ę p u j ą roślinne m o t y w y z d o b n i c z e , które h a f c i a r k i bądź s a m e w y m y ś l a ł y , bądź też o d r a ­ biały z t z w . „ m u s t r ó w " . Osobnego omówienia wymagają stroje. N a w y s t a w i e pokazano i c h zestawy t y l k o z czterech regionów, a m i a n o w i c i e strój o l e s k i , o p o l s k i , s t r z e l e c k i i r a c i ­ borski. W s z y s t k i e o n e w y r a ź n i e różnią się m i ę d z y sobą, toteż n i e m o ż n a o n i c h w s p o m n i e ć t y l k o o g ó l n i e j a k o o całości. T a k n p . n a d z i e w c z ę c y strój r a c i b o r s k i składają się: w i e n i e c ze s z t u c z n y c h k w i a t ó w i b a r w ­ n y c h b a n i e k z szeroką c z e r w o n ą , m a l o w a n ą w k w i a t y wstęgą, w i ą z a n ą w t y l e n a k o k a r d ę ; t z w . „ k o s z u l k a " biała, płócienna, z k r ó t k i m i r ę k a w a m i , obszytymi u krawędzi koronką; k i e c k a wełniana l u b z j e d w a b ­ n e g o r y p s u , f i o l e t o w a , z p l i s o w a n ą d o ł e m falbaną sze­ rokości 30 c m ; z a p a s k a z a d a m a s z k u k r e m o w e g o o r a z „ m e r y n k a " w e ł n i a n a z f r ę d z l a m i , t j . c h u s t a biała w k o l o r o w e k w i a t y , którą p o złożeniu n a r o g i p r z e ­ r z u c a się p r z e z p l e c y , s k r z y ż o w u j e n a p i e r s i a c h , a k o ń ­ ce z w i ą z u j e w t y l e p o d z w i s a j ą c y m ś r o d k o w y m r o ­ giem. Z u p e ł n i e o d m i e n n i e p r z e d s t a w i a się strój o l e s k i . J e ­ go d z i e w c z ę c y k o m p l e t stanowią п р . : „ b u r o k " , t j . spódnica z p a s i a k a w e ł n i a n e g o w k o l o r z e c z e r w o n y m , w wąskie pasy zielono-fioletowe, marszczona i obszy­ t a d o ł e m taśmą z n i e b i e s k i e g o sukna, z doszytym „opleckiem"; c i e n k a wełniana zapaska w kolorze k r e ­ mowym w różowo-fioletowe różyczki; „merynka" 0 r o z m i a r a c h 133 c m , b o r d o w a , z k w i e c i s t y m s z l a k i e m w z d ł u ż k r a w ę d z i , złożona n a r o g i i założona p o d o b n i e jak w stroju raciborskim. Pozostałe z e s t a w y t w o r z y ł y s t r o j e k o b i e t zamężnych. Nie wyglądały one jednak zbyt ciekawie, a b r a k d o ­ k ł a d n y c h w y j a ś n i e ń c o d o okoliczności i okresów, w j a k i c h b y ł y n o s z o n e , m ó g ł nasunąć b ł ę d n e w n i o s k i . O d r ę b n y dział t w o r z y ł a r t y s t y c z n y p r z e m y s ł l u d o w y n a Opolszczyźnie. T u t a j , oprócz s t r o j ó w s z y t y c h n a p o ­ t r z e b y ś w i e t l i c o w e p r z e z k r a w i e c k ą spółdzielnię r e ­ gionalną w O p o l u , p o k a z a n o jeszcze s e r w e t k i i m a k a t ­ k i , których h a f t y o p a r t o n a t r a d y c y j n y c h wzorach ( r y c . 7), o r a z w y r o b y w i k l i n i a r s k i e . Oceniając t e n m a ­ teriał, s t w i e r d z i ć należy, że r e k o n s t r u k c j e strojów 1 h a f t ó w w y k o n a n e są dość s t a r a n n i e i b l i s k i e a u t e n - według koszuli (pow. Ryc. 8. Koszula weselna z 1872 roku. Krój przyramkowy. Wyk. Franciszka Lelczuk. Własnoeć Florentyny Koszyk z Komprachcic (pow. Opole). 249 �tyczności. N i e m n i e j j e d n a k w i d a ć , że spółdzielnia n i e we wszystkich wypadkach dysponuje odpowiednim s u ­ rowcem; zwłaszcza p o d w z g l ę d e m kolorystycznym w y n i k i n i e są z a d o w a l a j ą c e , n p . taśmy n a „ o p l e c k a c h " czy też p a s i a k i w s t r o j u o l e s k i m m a j ą b a r w y n i e c z y ­ ste, złamane. O g ó l n i e s t w i e r d z i ć należy, że w y s t a w a n i e b y ł a u b o ­ ga w e k s p o n a t y , a m a t e r i a ł d o t y c h c z a s rozproszony w terenie po z g r u p o w a n i u t u t a j wykazał bogactwo i ż y w o t n o ś ć t r a d y c j i . M i m o t o d o całości e k s p o z y c j i w k r a d ł y się p e w n e niedociągnięcia, k t ó r y c h n a p r z y ­ szłość należałoby uniknąć. P r z e d e w s z y s t k i m z b y t n i e natłoczenie m a t e r i a ł u w g a b l o t a c h c z y n a w e t p o z a n i m i ( n p . k o l e k c j a „ b u r o k ó w " w s a l i d r u g i e j ) czyniło w y s t a w ę nieprzejrzystą i ciasną. O k a z y n i e b y ł y n a ­ leżycie u s y s t e m a t y z o w a n e , a poza t y m p r z e d s t a w i o n e zostały bez o d p o w i e d n i e g o k o n t e k s t u : m o ż n a j e b y ł o oglądać luźno n i e m a l w e w s z y s t k i c h t r z e c h s a l a c h ( z a p a s k i , c h u s t y , czepce). C i e k a w y p r z y k ł a d m a r z a n k i ( r y c . 9), będącej w y r a z e m z d o b n i c t w a o b r z ę d o w e g o , u m i e s z c z o n o t u t a j o b o k z e s t a w ó w s t r o j u , co p r z e c i ę t ­ n e g o w i d z a w p r o w a d z i ć m o g ł o w błąd. N i e w s z y s t k i m b o w i e m w i a d o m o , że postać m a r z a n k i , j a k o u o s o b i e n i a z i m y , c h o r o b y i w o g ó l e zła, j e s t w ł a ś c i w i e parodią, p r z e z c o j e j u b i o r u n i e można u w a ż a ć za w i e r n e o d ­ danie stroju tradycyjnego. B r a k odpowiednich m e t r y k i objaśnień o r a z p o d a n i a d a n y c h h i s t o r y c z n y c h , które o k a z y są starsze, a k t ó r e n o w s z e , s p o w o d o w a ł o b n i ż e ­ n i e wartości d y d a k t y c z n e j w y s t a w y . Oczywiście w i a ­ d o m o , że osiągnięcie t a k i c h i n f o r m a c j i p r z y z a k u p i e e k s p o n a t ó w n i e w k a ż d y c h okolicznościach j e s t m o ż l i ­ we, lecz n i e w o l n o i c h pomijać, t a k s a m o j a k określenia z a w o d u i s t a n u zamożności t w ó r c y i właściciela o r a z i c h n a z w i s k . P o d a n y na w y s t a w i e c y t a t : „Strój l u d o ­ w y j e s t w y r a z e m przynależności c z ł o w i e k a d o o k r e ś ­ l o n e j g r u p y społecznej i n a r o d o w e j " — s t w i e r d z a t e n f a k t , a l e go n i e u z a s a d n i a n a p r z y k ł a d a c h . Ryc. 9. „Marzanka" z Prudnickiego. szkolni. Muzeum w Wyk. Opolu. uczniowie Fotografował 250 O m ó w i o n e u s t e r k i są n a t u r a l n i e n i e u n i k n i o n e p r z y o r g a n i z o w a n i u tego r o d z a j u w y s t a w , m i m o to n i e zawsze wynikają one z w i n y organizatorów. Podjęta p e n e t r a c j a t e r e n u i o r g a n i z o w a n i e w y s t a w t o już p o ­ ważny sukces, a k o n t y n u o w a n i e t e j a k c j i n i e t y l k o dostarcza n o w y c h materiałów do wniosków i syntez n a u k o w y c h oraz w dziedzinie popularyzacji wiedzy, a l e t a k ż e g r u n t u j e t w i e r d z e n i e , że s z t u k a l u d o w a n a Opolszczyźnie, w szczególności strój i j e g o zdob­ n i c t w o — w y k a z u j e jedność z ogólnopolską sztuką l u d o w ą w f o r m i e i treści. Stefan Deptuszewski. �