https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9a4da936a5a40e01dad67fd08329d82.pdf 452502f6df95e37daa8c26ee3913ad63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3791 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; s.170-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A I R E C E N Z J E NA MARGINESIE DYSKUSJI O HAFCIE KASZUBSKIM W tomie X X V I I I „ L u d u " T a d e u s z S e w e r y n k o ń c z y s w ó j artykuł o złotogłowiach kaszubskich n a s t ę p u ­ jącą uwagą: „ P r z y s z ł o ś ć o k a ż e , czy pierwsze samodzielne hafciarki kaszubskie potrafią w « m o d r y m » k r a j u roz­ budzić uśpioną intuicję artystyczną i pchnąć j ą w k i e r u n k u zdobienia p r z e d m i o t ó w w i e j s k i e g o , domo­ wego u ż y t k u . W r . 1925 dopiero k i e ł k o w a ł o n o w e l u ­ d o w e h a f c i a r s t w o n a K a s z u b a c h , a l e d z i ś jeszcze ż y ­ je i rozwija się," Przez „ n o w e hafciarstwo" rozumie tutaj S e w e r y n ośrodek hafciarski w e Wdzydzach, zorganizowany przez G u l g o w s k i c h . Autor wspomnianego a r t y k u ł u o b s e r w u j e z z a i n t e r e s o w a n i e m w z n o w i e n i e przez G u l ­ gowskich z a n i k ł e j j u ż prawie sztuki hafciarskiej n a K a s z u b a c h i w s k a z u j e n a potencjalne możliwości rozwojowe. Z a j m u j e s i ę n a j w i ę c e j o ś r o d k i e m w d z y d z k i m , lecz p r z y p o m n i e ć t u n a l e ż y , ż e o k o ł o r . 1910 t a k i c h c e n ­ t r ó w hafciarskich, j a k we Wdzydzach, b y ł o kilka n a Kaszubach: w Kościerzynie u Lewandowskich, w K a r ­ t u z a c h , w Z u k o w i e u gospodarzy P t a c h ó w , a o p r ó c z tego w W e j h e r o w i e , w Ż a r n o w c u , w C h o j n i c a c h oraz w innych miejscowościach, Z tych centralnych niejako o ś r o d k ó w p r o m i e n i ś c i e rozszerzały, s i ę w p ł y w y i n i c j u j ą c e kaszubskie h a f c i a r ­ stwo, a p o s z c z e g ó l n e c e n t r a m i a ł y wykoncypowane p r z e z siebie w z o r y , k t ó r e m n i e j s z y m p r a c o w n i o m p o ­ d a w a n o n i e j a k o z r ę k i do r ę k i . T a d e u s z S e w e r y n pisze, ż e w r . 1907 p r a c o w a ł o w e W d z y d z a c h 10 h a f c i a r e k , a w 1925 pod w d z y d z k ą d y ­ r e k t y w ą było już kilka innych pracowni i haftowało w n i c h o k o ł o 100 d z i e w c z y n . C z y l i ż e o ś r o d e k w d z y d z ­ ki, zorganizowany przez Gulgowskiego w r a z z żoną, b y ł najsilniejszy i najbardziej znany. I n n e centra kaszubskie nie d o c z e k a ł y s i ę takiego rozgłosu, mimo ż e poszczególne pracownie w y t w a r z a ­ ł y n i e m n i e j a r t y s t y c z n y h a f t n i ż G u l g o w s c y , ale n i e tak p o w s z e c h n i e z n a n y . J e d n a k zdobnictwo hafciarskie rodziny L e w a n d o w ­ s k i c h oraz s k u p i a j ą c y c h s i ę w o k ó ł n i c h h a f c i a r e k z y ­ s k a ł o sobie w K o ś c i e r z y n i e i okolicy z a s ł u ż o n ą s ł a w ę n a d ł u g i e lata. Podobnie M a j k o w s k a w K a r t u z a c h , rewindykując s t r ó j k a s z u b s k i , n a p e w n y m etapie p o ł ą c z y ł a z t ą a k c j ą r ó w n i e ż 1 w z n o w i e n i e haftu, p r z y c z y m o r g a ­ n i z o w a ł a pracownie hafciarskie. W y n i k a s t ą d , ż e w l a t a c h 1910—1930 s p o t y k a m y się n a K a s z u b a c h z w i e l k i m o ż y w i e n i e m r u c h u regionalistycznego, k t ó r y potem z n o w u s ł a b n i e , a po w y ­ buchu w o j n y i w okresie o k u p a c y j n y m zamiera z u ­ pełnie. P o w o j n i e h a f t e m k a s z u b s k i m , tak j a k h a f t a m i w innych regionach Polski, zajmuje s i ę C P L i A , k t ó r a organizuje d u ż o o ś r o d k ó w hafciarskich i kieruje n i ­ m i . K i e r o w n i c t w o to j e d n a k n i e u w z g l ę d n i a ż y c z e ń l u d u a n i jego t r a d y c j i . N a m i e j s c e k o l o r o w e g o haftu, do k t ó r e g o p r z y z w y c z a j e n i b y l i K a s z u b i , C P L i A u s i ­ ł u j e w p r o w a d z i ć haft jednokolorowy, i to n a j p i e r w b i a ł y , a potem ż ó ł t y n a s z a r y m p ł ó t n i e . C P L i A o r g a ­ nizuje kursy w tym kierunku pouczające, usiłuje n a ­ r z u c i ć hafciarkom inne wzory, wykoncypowane w ekspozyturach rejonowych, Z o r g a n i z o w a n e j u ż dobrze haf ciarki, które tak c h ę t n i e p o d j ę ł y i n i c j a t y w ę z e s p o ł o w e j pracy i stwo­ r z y ł y k o l e k t y w y h a f c i a r s k i e , teraz z n i e c h ę c i ł y s i ę pod w p ł y w e m niefortunnych innowacji, zdezorientowały i ostatecznie z e s p o ł y s w o j e r o z w i ą z a ł y . Na tle tych nieustannych kontrowersji między C P L i A a hafciarkami kaszubskimi — w y w i ą z a ł a się d y s k u s j a , k t ó r a ze z j a z d ó w , p o s i e d z e ń , k u r s ó w — 170 p r z e n i o s ł a s i ę do p r a s y i t r w a d o t ą d . P o w s t a j e w i ę c pytanie, c z y „ p o p r a w i a c z e " k a s z u b s k i e g o h a f t u m i e l i s ł u s z n o ś ć i czym p o s t ę p o w a n i e swoje mogliby u z a ­ sadnić. Z d a w a ł o s i ę bowiem, ż e sprawa b a r w n o ś c i kaszub­ skiego haftu j e s t j u ż z d a w n a p r z e s ą d z o n a . W s p o m i ­ na o b a r w n o ś c i h a f t ó w Tadeusz Seweryn w swoim p i ę k n y m artykule o złotogłowiach: „ D w i e barwy d o m i n u j ą w kaszubskich haftach: s u ­ cha, s p e ł z ł a , o l i w k o w a z i e l e ń oraz b ł ę k i t w r ó ż n y c h t o n a c j a c h s k a l i — od s e l e d y n u , przez s p e ł z ł y k o b a l t , do j a s n e g o g r a n a t u . Z i e l e ń i b ł ę k i t , l a s y i j e z i o r a . J e s t w t y c h b a r w a c h p e w i e n sens d y k t o w a n y p r z y ­ rodniczymi w ł a ś c i w o ś c i a m i kaszubskiej ziemi. Z n a n e j e s t upodobanie K a s z u b a do m o d r e j b a r w y . Ś w i a d c z y o t y m granatowy strój dawnych r y b a k ó w »lesoków« czy » b o r o w i a k ó w « , pomalowywanie błękitną farbą: p o w a ł y , m e b l i d o m o w y c h , o d r z w i , okien, zdobienie ś c i a n izby p a s e m f a r b k o w y m , b i e g n ą c y m p o d p o w a ­ ł ą . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e p r z y r o d a w p o s t a c i l a ­ sów, morza, j e z i o r - ż y w i c i e l i w y w a r ł a t u w p ł y w n a u m i ł o w a n i e t y c h d w u b a r w : zielonej i m o d r e j . K o m ­ pozycja b a r w n a h a f t ó w w d z y d z k i c h u t r z y m a n a jest p r z e w a ż n i e w z i m n y c h tonach." Z b i e g i e m c z a s u j e d n a k , i to s z c z e g ó l n i e j u L e w a n ­ dowskiego, o ż y w i ł &ią h a f t k a s z u b s k i c h ł o n ą c t a k ż e inne barwy w i d m a s ł o n e c z n e g o : c z e r w o n ą i ż ó ł t ą W ten s p o s ó b w y s t ę p u j ą w i ę c w t r a d y c y j n y m haf­ cie k a s z u b s k i m b a r w y s i l n i e j i s ł a b i e j nasilone, s k ł a ­ dając s i ę razem n a s k a l ę siedmiu k o l o r ó w . Przy t a k i m postawieniu sprawy obstają hafciarki kaszubskie. W ó w c z a s , kiedy Gulgowscy, Lewandowscy, Maj­ kowska i inni rewindykowali haft kaszubski, wielob a r w n o ś ć i s t n i a ł a j u ż powszechnie w dekorowanym meblarstwie kaszubskim. Na c i e m n o b ł ę k i t n y m , brą­ z o w y m l u b p o m a r a ń c z o w y m tle w y k w i t a ł y bukiety k w i a t ó w , a w i ę c r ó ż , t u l i p a n ó w , o w o c ó w granatu, stokroci, r o z g w i a z d o r a z i n n y c h k o m p o z y c j i k w i e t n y c h , w y s t ę p u j ą c y c h w siedmiorodzajowym zabarwieniu. K a s z u b s k i zdobnik czy zdobniczka nie wiedzieli n i c 0 t y m prawidle estetycznym, k t ó r e zabrania p r z e n o s i ć o r n a m e n t y z jednego t w o r z y w a n a i n n e . A r t y s t a l u ­ d o w y p r z e n o s i swobodnie z d o b i n y n a d r z e w i e m a l o ­ w a n e do h a f t u , z h a f t u n a c e r a m i k ę , j a k to do d z i ­ siejszego d n i a p r a k t y k u j ą N e c e l i M e i s s n e r . Nie j e s t bogaty z a s ó b o r n a m e n t a c y j n y k a s z u b s k i e ­ go z d o b n i c t w a , t o t e ż te s a m e w z o r y p o w t a r z a j ą s i ę n i e u s t a n n i e — c z y to w m e b l a r s t w i e , czy w h a f c i e , czy w ceramice. T y m s i ę t ł u m a c z y o w a n i e u s t ę p l i ­ w o ś ć kaszubska, jeżeli bierzemy pod u w a g ę haft k o ­ lorowy, bo w k r ę g u z w y c z a j n y c h zdobin w y s t ę p u j e w i e l o b a r w n o ś ć p o d k r e ś l o n a nadto c z ę s t o t l i w o ś c i ą p o ­ wtarzanych wzorów. J e ż e l i o d e j m i e m y h a f t o w i k a s z u b s k i e m u jego b a r w ­ n o ś ć , to s t r a c i on o p a r c i e o r e a l i a . T y m i r e a l i a m i s ą ornamenty n a kredensach kaszubskich, n a skrzyniach m a l o w a n y c h , ł a w a c h , k o ł y s k a c h oraz i n n y c h s p r z ę ­ tach domowych. Chata kaszubska w okresach dawnych b y ł a ciemna. M a ł e okienka słabo przepuszczały światło — toteż grały w e w n ą t r z szczegóły umeblowania, ceramiki 1 haftu, k t ó r e s t a n o w i ł y p e w n ą h a r m o n i j n ą całość rozjaśniającą w n ę t r z e i dodającą m u barwy. N a w e t p i e c e ceglane c z y g l i n i a n e m a l o w a n o n a k o ­ lor j a s k r a w o zielony, a do k a f l i p i e c ó w o z d o b n y c h stosowano m o t y w y hafciarskie. C h a t y u b o g i c h gospodarzy c z y r o b o t n i k ó w f o l w a r c z ­ n y c h n i e w y k a z y w a ł y tego b o g a c t w a t o n ó w i k o l o r o w o ś c i , ozdób i dekoracji, g d y ż klasowo u p o ś l e d z o n y rolnik wszystkie siły i c a ł y s w ó j czas w k ł a d a ł w pod- �t r z y m a n i e b y t u s w e g o i s w o j e j rodziny, J e d n a k ż e w k a ż d y m domu dziewczyna h a f t o w a ł a i zdobiła, za­ w i e s z a ł a paradny ręcznik, kolorowo haftowany na ścianie, a m ę ż c z y ź n i starali się, choćby w m i n i m a l ­ n y m stopniu, z d o b i ć s p r z ę t s w ó j i n a r z ę d z i a p r a c y , W całokształcie zjawisk zdobniczych b a r w n o ś ć by­ ł a w i ę c n i e t y l k o d y k t o w a n a p o t r z e b ą e s t e t y c z n ą , ale s p e ł n i a ł a p e w n ą f u n k c j ę ż y c i o w ą przez stwarzanie k u l t u r y w n ę t r z a , k t ó r e b y ł o p r z y s t o s o w a n e do p o ­ trzeb c z ł o w i e k a Nie z n a m y j u ż takiego w n ę t r z a k a s z u b s k i e g o d o m u . Z u r b a n i z o w a ł o s i ę ono, m e b l e p r z e s t a n o d e k o r o w a ć i n i e dbano j u ż o i c h p i ę k n y d a w n y k s z t a ł t , z n i k ł y barwne dekoracje, nikt nie interesuje się j u ż dzisiaj, w w y ś c i g u życia, barwnymi wzorami, które należały do i n n e j e p o k i k u l t u r o w e j , w y t w a r z a ł y s p o k ó j , i s t ­ n i a ł y n i e j a k o statycznie. P o z o s t a ł y jeszcze t y l k o c e r a m i k a i h a f t — j a k o s y n ­ t e z a d a w n e g o bogatego z d o b n i c t w a . Przemiany, o k t ó r y c h mowa, nie d o k o n a ł y się z dnia na dzień na K a s z u b a c h . J a k w k a ż d y m i n n y m regio­ nie Polski, procesy n i w e l u j ą c e s z t u k ę l u d o w ą t o c z y ł y s i ę i t u powoli, ale r o z w i j a ł y nieustannie. J e s t e ś m y w i ę c dzisiaj ś w i a d k a m i z a n i k u bardzo w i e l u gałęzi s z t u k i l u d o w e j , a s z c z e g ó l n i e j n a K a s z u b a c h , gdzie — jak w każdym innym przymorskim kraju — postęp k u l t u r o w y z a z n a c z a s i ę b a r d z o silnie. J e d n ą w i ę c z n i e l i c z n y c h p o z o s t a ł o ś c i j e s t haft, k t ó ­ r y z a c h o w a ł s i ę w s w o j e j t r a d y c y j n e j formie l u d o ­ wej, z a r ó w n o w kompozycji, j a k i w kolorystyce. J e ż e l i dzisiaj C P L d A s t w a r z a t a k i e t r u d n o ś c i h a f ­ ciarskim zespołom kaszubskim i przeciwstawia się b a r w n o ś c i haftu, to j e d n a z p r z y c z y n l e ż y w t y m , ż e h a f t t e n j e s t p r z e j a s k r a w i o n y , a l e nie z w i n y h a f ciarek kaszubskich. W ł a ś n i e C P L i A — nie dostar­ c z a j ą c s w o i m p r a c o w n i o m odpowiedniego s u r o w c a — naraża hafciarki n a u ż y w a n i e nici, k t ó r y c h zabarwie­ nie nigdy nie w y s t ę p o w a ł o w k a s z u b s k i m zdobnic­ twie. P o j a w i a s i ę w i ę c np. w e W s p ó ł c z e s n y m hafcie kolor trawiastozielony zamiast oliwkowego, ostra c z e r w i e ń zamiast b a r w y w i ś n i o w e j , kolor k a n a r k o w o ż ó ł t y , j a s k r a w y fiolet i c i e m n y b r ą z , co n a tle szarego p ł ó t n a n i e s t w a r z a h a r m o n i j n e j c a ł o ś c i . A u d i a t u r et a l t e r a p a r s . T a a l t e r a p a r s d o m a g a s i ę w p r o w a d z e n i a do h a f t u k a s z u b s k i e g o m i ę d z y i n n y m i przede w s z y s t k i m bieli. T u z a p y t a ć m u s i m y , czy n i e b y ł o n i g d y b i a ł e g o h a f t u na Kaszubach? Haft taki istniał. Ś w i a d c z y o tym b i a ­ ł y czepiec h a f t o w a n y b i a ł ą b a w e m i c z k ą i ozdobiony białymi koronkami, znajdujący się w Muzeum K a ­ szubskim w Kartuzach. Również i w Muzeum w Słupsku znajduje się biały haft a ż u r o w y w y r o b u ludowego. B i a ł y b y ł t a k ż e k a ­ s z u b s k i p ł ó c i e n n y czepek. T o z n a c z y , ż e obok h a f t u b a r w n e g o i s t n i a ł h a f t b i a ł y j a k o j e d n a z o d m i a n — podobnie j a k j e d n ą z odmian jest haft złoty. H a f t b i a ł y i z ł o t y u w a ż a ć m o ż e m y z a s t a r s z y , podczas k i e d y h a f t k o l o r o w y n a ­ zwany został przez S e w e r y n a haftem n o w y m . O c z y ­ w i ś c i e , ż e t a n o w o c z e s n o ś ć k o l o r o w e g o h a f t u nie j e s t d z i s i e j s z a i n i e p o w s t a ł a w e W d z y d z a c h , bo p a m i ę ć o hafcie k o l o r o w y m d a t u j e s i ę od k i l k u p o k o l e ń , a obok c z e p c ó w b i a ł y c h i z ł o t y c h i s t n i a ł y t a k ż e k o l o ­ rowe, p r z y c z y m d o k u m e n t a c j i d o s t a r c z a n a m z n o w u Muzeum Kaszubskie w Kartuzach. P r o b l e m w i ę c n i e j e s t t a k i prosty, j e ż e l i c h o d ź ) o historyczne uzasadnienie. H a f t wielokolorowy m a r ó w ­ n i e ż p o w s z e c h n ą t r a d y c j ę t e r e n o w ą i n i e m o ż n a go p r z e c i w s t a w i a ć haftowi b i a ł e m u i z ł o t e m u . H a f t k o l o r o w y z y s k a ł sobie r a c j ę b y t u z j e d n e g o jeszcze p o w o d u . B y ł s t o s o w a n y do w y s z y w a n i a p r z y r a m k ó w koszuli d z i e w c z ę c e j , k o ł n i e r z y k a i m a n k i e ­ t ó w , w y s t ę p o w a ł n a fartuszkach b i a ł y c h i n a chustecz­ kach. Stąd u p a m i ę t n i ł się ludowi, a po z a n i k u stro­ j u p r z e n i ó s ł s i ę n a s e r w e t y , obrusy, T ę c z n i k i , f i r a n y — o s t a ł s i ę j a k o d e k o r a c j a w n ę t r z a domowego. Nadmienić należy, ż e z początkiem w. X X pojawiły s i ę w domach k a s z u b s k i c h hafty jednokolorowe, n a j ­ c z ę ś c i e j czerwone z wersetami polskimi lub niemiec­ kimi. W y t w ó r c a m i tych h a r t ó w byli w ł a ś c i c i e l e skle­ p ó w hafciarskich, którzy rzucili t a k ą p r o d u k c j ę m i ę ­ dzy l u d , do m a ł y c h m i a s t e c z e k i n a w i e ś , a ż e w y ­ t w o r y te b y ł y b a r d z o tanie, w i ę c r o z p o w s z e c h n i ł y s i ę szeroko i z n a l a z ł y n a ś l a d o w n i c t w o w ś r ó d l u d u . N i e b y ł to o c z y w i ś c i e h a f t l u d o w y a n i r o d z i m y . D z i ś w i ę c sugerowanie jednokolorowego haftu pojmowane jest przez l u d k a s z u b s k i j a k o n a w r ó t do o b c y c h i b r z y d ­ kich w z o r ó w . W i e l k i m i ł o ś n i k h a f t u ludowego i z n a w c a l u d u — S e w e r y n Udziela pisze o hafcie l u d o w y m n a s t ę p u ­ jąco; „ M i e l i ś m y z a w o d o w y c h h a f c i a r z y po m i a s t a c h w i e l ­ k i c h . W i o s k i p o l s k i e t a k ż e z d o b i ł y h a f t e m odzienie ś w i ą t e c z n e , a n i e r z a d k o osady c a ł e o d d a w a ł y s i ę '.ej pracy, j a k np. w M a ł o p o l s c e : T y n i e c lub M a k ó w . D a w n e hafty a r t y s t y c z n e w y k o n y w a n o u n a s w e ­ d ł u g w z o r ó w o b c y c h , ale h a f c i a r k i w i e j s k i e w y s z y w a ­ ł y koszule, f a r t u c h y i c h u s t k i z p a m i ę c i , n i e w e d ł u g w z o r ó w rysowanych. Stąd też jeżeli kiedy n a ś l a d o ­ w a ł y w i d z i a n e h a f t y n a s z a t a c h k o ś c i e l n y c h albo n a s t r o j a c h p a ń s k i c h , o d t w a r z a ł y j e po s w o j e m u , a c z ę ś ­ ciej w y s z y w a ł y n i c i ą b i a ł ą l u b b a r w n ą k w i a t y , l i s t k i i g a ł ą z k i , i ozdoby r ó ż n e w e d ł u g f a n t a z j i w ł a s n e j . T o t e ż spostrzegamy, ż e k a ż d a o k o l i c a m a s w o j e u l u ­ bione z d o b i n k i i w z o r y " . Nie dziw w i ę c , że i K a s z u b k i m a j ą swoje t r a d y c y j ­ n e z a m i ł o w a n i e do w ł a s n e g o z e s t a w i e n i a b a r w i w ł a s ­ nych wzorów. Udziela w y d a ł d r u k i e m zeszyt o haftach b i a ł y c h ! . W p r z e d m o w i e j e d n a k do s w o j e j r o z p r a w y z a z n a c z a , ż e poda w d r u g i m zeszycie opis h a f t u kolorowego, opartego n a m o t y w a c h n a r o d o w y c h . U d z i e l a w i ę c , pisząc o p r z e p i ę k n y m b i a ł y m hafcie k r a k o w s k i m , u s t o s u n k o w u j e s i ę r ó w n i e ż ż y c z l i w i e do h a f t u k o l o ­ r o w e g o i w i d z i w n i m t a k ż e odbicie r z e c z y w i s t o ś c i rodzimej. M o ż e by w t y m m i e j s c u w a r t o s i ę z a s t a n o w i ć n a d haftowanymi czepcami kaszubskimi, t y m bardziej i e — p o w o ł u j ą c s i ę n a S e w e r y n a U d z i e l ę — nie m o ż e m y p o m i n ą ć u w a g prof. F i s z e r a n a temat c z e p c ó w . P i ­ sze o n : „Złotogłowie kaszubskie z a r ó w n o pod Względem k s z t a ł t u , j a k i z d o b n i c t w a p r z y n a l e ż y do t y p u k r a ­ kowskich c z e p c ó w z t y m zastrzeżeniem, ż e typem po­ ś r e d n i m m i ę d z y p i e r w s z y m i i d r u g i m i s ą czepce w i e l ­ kopolskie, k u j a w s k i e , w a r m i j s k i e i c h e ł m i ń s k i e . " W y p o w i a d a j ą c p o w y ż s z e zdanie, prof. F i s z e r p o ­ w o ł u j e się r ó w n i e ż na Tadeusza Seweryna. Z t e m a t y k ą kolorowego, n o w e g o h a f t u k a s z u b s k i e ­ go p o w i ą z a ć n a l e ż y t a k ż e t e m a t k o l o r o w y c h c z e p c ó w k a s z u b s k i c h , o k t ó r y c h F i s z e r nie w s p o m i n a , a k t ó r e n a l e ż ą do tego samego t y p u . O czepcach kaszubskich m ó w i s i ę z a z w y c z a j : „ z ł o ­ togłowie", a lud n a z y w a j e „złotnicami". N a j d ł u ż e j i n a j l e p i e j z a c h o w a ł y s i ę czepce z l o t e m w y s z y w a n e , co w y n i k a z t r w a ł o ś c i z ł o t e j n i c i . C z e p c e k o l o r o w e , w y s z y w a n e n i c i ą j e d w a b n ą , mniej s ą znane, ponie­ w a ż ł a t w o u l e g a ł y z n i s z c z e n i u . M i m o to k i l k a c z e p ­ c ó w kolorowych z a c h o w a ł o się w Muzeum w K a r t u ­ zach. N a kolorowych czepcach jedwabnych w i d n i e j ą m a r gerity, o w o c e g r a n a t u , t u l i p a n y , p a l m e t y , r ó ż e r o z ­ w a r t e i r ó ż n e t y p y l i s t o w i a . W s z y s t k i e te m o t y w y zdobnicze w y s t ę p u j ą w b a r w a c h , o k t ó r y c h p i s a l i ś ­ m y p o w y ż e j , a w i ę c : w i ś n i o w e j , ż ó ł t e j , oliwteowozielonej, b ł ę k i t n e j , p r z y z a s t o s o w a n i u odcieni s i l n i e j ­ szych i s ł a b s z y c h . Trudno dziś j u ż wszystkie b a r w y o d c z y t a ć , bo k o l o r y s p e ł z ł y , j<kiwab s i ę p r z y c i e m n i ł i wiele nici jest porwanych. Zapewne nie k a ż d a K a s z u b k a m o g ł a p o s i a d a ć cze­ piec w y s z y w a n y z ł o t ą n i c i ą . R ó ż n i c e k l a s o w e w y s t ę ­ p o w a ł y tu zapewne bardzo w y r a ź n i e . P r z y ó w c z e s n y m rozwarstwieniu s p o ł e c z n y m odzieży, n a s c h y ł k u X V I I I i w początkach X I X wieku, musiały się Kaszubki s t o s o w a ć do tej k o n w e n c j i s p o ł e c z n e j ; bogatsze n o s i ł y czepce z ł o t e , m n i e j u p o s a ż o n e w k ł a d a ł y jedwabny czepiec k o l o r o w y . M o ż e m y u w a ż a ć , ż e czepce k o l o r o w e b y ł y b a r d z i e j ludowe i n a p e w n o przez l u d w y s z y w a n e . J e ż e l i w z o r ­ nictwo tych c z e p c ó w o p i e r a ł o s i ę n a w e t o haft złoty, to j e d n a k s a m o d z i e l n e p r z e t w o r z e n i a l u d o w e w y b i ­ jają s i ę bardzo w y r a ź n i e . i Udziela S.: Polskie hafty ludowe. (Wstęp.). 171 �J e ż e l i z ł o t e czepce o w z o r a c h p r z e w a ż n i e o b c y c h , z a c h o d n i c h , s t a n o w i ł y i m p u l s t w ó r c z y d l a l u d u , to przecież lud potrafił p o w t a r z a j ą c y s i ę tak często w z d o b n i c t w i e k a s z u b s k i m owoc g r a n a t u z a m i e n i ć n a : " ś l i w ę " czy „ m a k ó w k ę " ; p a l m e t ę — n a r o z s t r z ę p i o n e l i s t k i ; l i ś c i e a k a n t u — n a l i ś c i e d ę b o w e ; rozety — na róże; storczyki — n a „ g w i a z d y morskie"; n a r c y z o w a te k w i a t k i o t r z e c h l i s t k a c h — n a „ p s z c z ó ł k i " ; r ó ż n e p ą c z k i i owoce — n a „ ż u c z k i " czy „ w i s i e n k i " itp. T a k w i ę c n a j b l i ż s z ą a n a l o g i ę kolorowego haftu sta­ n o w i ł y b y , historycznie rzecz biorąc, b a r w n e czepce kaszubskie z X V I I I i X I X wieku. I d ą c za tokiem o p i s ó w F l o r i a n a C e y n o w y , c z y t a m y , ż e d r u h n y , j a k i p a n n a m ł o d a , i d ą c a do ś l u b u — m i a ­ ły: „ C z e r z v j o n e w o p j n k j se s v j e c ą c e m i c ę t k a m j i n a s a m j m v j e r z c h u g ł o v e p o z ł o c ą n i v j n c ze zeloneho borvjiku; prze hoku vjelgj p ę k s z n u r ó w czerzvjonech, a na k o ń c u b l a s z k ą wobsadzonech. Na posvjętnj dzenj p r z e b j e r a ł e r ó ż n e wozdobe, c h t ś r e j i m k u p c e z eezech k r a j ó w s p r o v o d z a l ć . " 2 Ze wzmianki Ceynowy wynika, że Kaszubki lubiły k o l o r o w e n a k r y c i a g ł o w y , zielone w i e ń c e , czerwone w s t ę g i z a k o ń c z o n e z ł o t y m i b l a s z k a m i oraz r ó ż n e ś w i e cidła, nieraz sprowadzane przez G d a ń s k z zagranicy. M a m y t u w i ę c n a w i ą z a n i e do b a r w n o ś c i . D y s k u s j a , j a k a przez k i l k a l a t t o c z y ł a s i ę n a ł a m a c h różnych pism Wybrzeża, na konferencjach Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego — szczególniej w ekspozyturze g d y ń s k i e j , na k u r s a c h hafciarskich w G d a ń s k u i G d y n i — k o m e n t o w a n a b y ł a szeroko przez l u d k a s z u b s k i w terenie. Z h a f c i a r e k k a s z u b s k i c h m ł o d e d z i e w c z y n y nie z n a ­ j ą genezy swojego haftu, starsze z a ś , c h o c i a ż n a o g ó ł z n a j ą , n i e m a j ą odwagi z a b r a ć g ł o s u w n i e p r z y c h y l ­ n e j d l a n i c h atmosferze. W y j ą t k i t y l k o , j a k Z o f i a i Jadwiga P t a c h ó w n y z Ż u k o w a , zdecydowanie bro­ nią swojej kolorystyki kaszubskiej. L u d nie chce p r z y j ą ć np, ż ó ł t e g o h a f t u jednolitego n a s z a r y m tle szarego p ł ó t n a , a b i a ł y h a f t u w a ż a z a j u ż p r z e b r z m i a ł y etap zdobnictwa, do k t ó r e g o nie chce n a w r a c a ć . L u d o w i podoba s i ę k o l o r y s t y k a i p r a g n i e s t o s o w a ć o w y c h siedem t r a d y c y j n y c h b a r w , o p a r t y c h o widmo słoneczne. * Florian move." Cejnowa: „Skórb Kaszebskosłovjnskja Z tego, co p o w i e d z i e l i ś m y , w y n i k a , ż e z a g a d n i e n i e haftu k a s z u b s k i e g o r o z s z c z e p i a s i ę n a d w a o d r ę b n e tematy: h a f t u kolorowego — p r z y c z y m ta k o l o r o w o ś ć m a się z a m y k a ć w siedmiu ś c i ś l e oznaczonych b a r w a c h — oraz haftu b i a ł e g o . T o c z ą s i ę w i ę c n i e j a k o d w a n u r t y d y s k u s y j n e obok siebie i obydwa znajdują w y r a z w życiu praktycz­ n y m , a ż e c a ł o ś ć z a g a d n i e n i a r o z g r y w a s i ę n a bazie gospodarczej, w i ę c p o w s t a j e k o n k u r e n c j a , k t ó r a n i e jest k o r z y s t n a dla haftu ludowego w o g ó l e . J e d n a k ż e na s k u t e k o ż y w i e n i a s i ę r u c h u f o l k l o r y ­ stycznego n a P o m o r z u — p o w s t a j ą w a r u n k i , w k t ó ­ r y c h haft kolorowy z w y c i ę ż a . Do w i e l o b a r w n o ś c i n a w i ą z u j ą plastycy, k t ó r z y w b a r w n y m hafcie k a s z u b s k i m z n a j d u j ą i m p u l s t w ó r ­ czy i r o z w i ą z u j ą n a jego tle r o z m a i t e p r o b l e m y d e ­ koracyjne wnętrza. B a r w n e wzory kaszubskie o mo­ t y w a c h z a c z e r p n i ę t y c h z haftu p o j a w i a j ą s i ę j a k o ozdoba w n ę t r z a w ś w i e t l i c a c h , w gospodach t u r y ­ stycznych, na stacjach kolejowych, w polichromii k o ś ­ ciołów. P o n i e w a ż nie s ą j u ż d z i ś p l a s t y k o m z n a n e i n n e w z o ­ ry dekoracyjne, tylko hafciarskie, w i ę c cale pęki kwietne, zerwane niejako z h a f t ó w ludowych, prze­ noszone s ą n a ś c i a n y p o l i c h r o m o w a n y c h w n ę t r z . Z p o d z i w e m o g l ą d a m y te i n w e n c j e d e k o r a c y j n e p l a ­ s t y k ó w , p o d c h w y t y w a n e n a s t ę p n i e p r z e z zdolne j e d ­ n o s t k i z l u d u i przenoszone d a l e j , w e w ł a s n e j j u ż k o m p o z y c j i , do d e k o r a c j i w y k o n y w a n y c h s a m o d z i e l ­ nie. O b o k a r t y s t y - p l a s t y k a staje k o l e j a r z czy robotnik i nabrawszy rozmachu — maluje na Kaszubach, w y ­ b r a n y do tej a k c j i przez s w ó j z e s p ó ł z a w o d o w y . B i a ł y albo ż ó ł t y haft s p o t y k a m y n i e t y l k o w s k l e ­ pach Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, b y w a on t a k ż e z a k u p y w a n y n i e ś w i a d o m i e p r z e z t u ­ r y s t ó w w sklepach galanteryjnych, w kioskach p a ­ miątkarskich, na wystawach. W cichych wioskach kaszubskich, w z a p a d ł y c h „ c h e ­ c z a c h " nad j e z i o r a m i m ł o d e d z i e w c z y n y , pouczone przez m a t k i i b a b k i , n i e w i e d z ą c e n i c o d y s k u s j a c h t o c z o n y c h n a tle h a f t ó w , s n u j ą d a l e j k o l o r o w ą n i ć i spod i c h p a l c ó w w y k w i t a j ą z n o w u n i e b i e s k i e t u l i ­ pany, czerwone r ó ż e , w o b r z e ż e n i u o l i w k o w y c h l i ś c i . W z o r ó w do b a r w d o s t a r c z a j ą i m m o d r e j e z i o r a , l a s y bukowe nasycone z i e l e n i ą i z ł o t e promienie słońca r z u c a j ą c e b l a s k i n a sady w i ś n i o w e i ogrody, Bożenna NA MARGINESIE „JABŁONECZKI" JULIANA PRZYBOSIA W y d a n a w 1953 r o k u przez J u l i a n a P r z y b o s i a a n ­ tologia p o l s k i e j p i e ś n i l u d o w e j „ J a b ł o n e c z k a " była w p e w n y m sensie p i e r w s z ą p r ó b ą d o s t a r c z e n i a c z y ­ t e l n i k o w i w y b o r u p i e ś n i ś p i e w a n y c h przez l u d w c a ł e j Polsce. D o t y c h c z a s o w e z b i o r y tego r o d z a j u — j a k ; W a c ł a ­ w a z O i e s k a (Zaleskiego), K a z i m i e r z a Wójcickiego. 2egoty Paulego, m o n u m e n t a l n e d z i e ł o O s k a r a Kol­ b e r g a „ L u d " , w y c h o d z ą c e w l a t a c h 1865—1890, „ P i e ś ­ ni ludowe z P o l s k i e g o Ś l ą s k a " w y d a n e przez J , S t . B y s t r o n i a , J . L i g ę z ę i M . S t o i ń s k i e g o w l a t a c h 1934 i 1938—9 oraz i n n e — m a j ą c h a r a k t e r d o k u m e n t a r n y , s ą t r u d n o d o s t ę p n e i nie n a d a j ą s i ę do u p o ­ w s z e c h n i a n i a tej dziedziny polskiego f o l k l o r u . W y ­ mienione d z i e ł a p r z e d s t a w i a j ą o g r o m n ą w a r t o ś ć dla b a d a c z y l i t e r a t u r y , k u l t u r y i etnografii p o l s k i e j ; d l a czytelnika szukającego w pieśni ludowej p i ę k n a i prawdy o ż y c i u i odczuciach ludu — m a t e r i a ł w nich z e b r a n y jest z b y t obszerny i za m a ł o w y s e l e k c j o n o ­ wany. G r o m a d z ą c w s w o j e j antologii to w s z y s t k o , co spo­ śród tysięcy pieśni ludowych w y d a w a ł o mu się n a j ­ 172 Stelmachowska 1 p i ę k n i e j s z e , d o k o n a ł P r z y b o ś wielkiego z a d a n i a , spo­ p u l a r y z o w a ł w s z e r o k i c h k r ę g a c h c z y t e l n i c z y c h 674 teksty, m a ł o d o t y c h c z a s znane. Mimo licznych niedostatków, o których będzie m o ­ w a później, „Jabłoneczka" spełniła s w o j ą rolę. Z a w a r ­ ty w n i e j m a t e r i a ł p i e ś n i o w y jest i l u d o w y , i ł a d n y . C z y t e l n i k s i ę g n i e n i e w ą t p l i w i e po a n t o l o g i ę P r z y b o ­ sia. aby o d k r y w a ć w niej coraz to n o w e s k a r b y p o l ­ skiej twórczości pieśniarskiej. Wystarczy przekonać s i ę o t y m w e r t u j ą c zbiorek. S z c z e r e u z n a n i e n a l e ż y się Przybosiowi cd wszystkich m i ł o ś n i k ó w twórczości ludowej za i n i c j a t y w ę i trud w y d a n i a „Jabłoneczki". C z ę ś ć t e k s t o w ą antologii poprzedza obszerny w s t ę p . Z n a l a z ł y się w nim s ą d y autora n a temat p i e ś n i l u ­ dowej w o g ó l e , o m ó w i e n i e c e l u i z a d a ń p o d j ę t e j p r a ­ cy oraz — p r z y o k a z j i — u w a g i d o t y c z ą c e o s i ą g n i ę ć i Julian P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a . Antologia p i e ś n i l u d o w e j . W a r s z a w a 1953. P a ń s t w o w y W y a a w n i c z y . 8° s. 511, 1 n l b . polskiej Instytut �B y s t r o n i a . P r z y b o ś g r o m a d z i p i e ś n i ze w s z y s t k i c h r e ­ g i o n ó w Polski, d o k o n y w u j ą c przy tym wyboru w o p a r c i u o k r y t e r i a a r t y s t y c z n e , W u j ę c i u a u t o r a (w p e w n y m sensie) „ J a b l o n e c z k a " s t a ć s i ę m i a ł a p r z e ­ c i w s t a w i e n i e m w y d a n e j p r z e d w o j n ą antologii B y ­ s t r o n i a ^ d z i e s i ę c i o k r o t n i e n i e m a l u b o ż s z e j w teksty, opartej n a z a s a d a c h , k t ó r e P r z y b o s i o w i nie w y d a w a ł y s i ę s ł u s z n e . „ B y s t r o n i o w i nie c h o d z i ł o o w y b ó r n a j ­ ł a d n i e j s z y c h p i e ś n i , lecz p r z e d e w s z y s t k i m o i l u s t r a c j ę s w o i c h tez o istocie p i e ś n i l u d o w e j . N i e w a r t o ś c i o ­ w a ł on p i e ś n i , w y b i e r a ł t e k s t y n i e dlatego, ż e p i ę k ­ ne, lecz ż e r e p r e z e n t u j ą t a k i l u b i n n y r o d z a j w s t w o ­ r z o n e j przez niego k l a s y f i k a c j i . " 3 T a k i s ą d o B y s t r o n i u , k t ó r e m u n i e podobna o d m ó ­ w i ć z a s ł u g w dziedzinie p r a c n a d f o l k l o r e m p o l s k i m — wydaje się nam niesłuszny. Jeżeli nawet przyjmie­ my, ż e antaiogia B y s t r o n i a p o w s t a ł a d l a p o p a r c i a w ł a s n y c h jego tez o p i e ś n i l u d o w e j , nie d y s k w a l i f i ­ k u j e to jeszcze j e j w a r t o ś c i . Z r e s z t ą w i e l e t e k s t ó w zamieszczonych u B y s t r o n i a , albo i c h w a r i a n t ó w , znaleźć można również w „Jabłoneczce".,. Przyboś zarzuca Bystroniowi niewłaściwą ocenę pieśni ludowej: „ B y s t r o ń d o p a t r y w a ł się nawet szcze­ g ó l n e j cechy t w ó r c z o ś c i l u d u w t y m , ż e n i e s i e ona, j a k samo ż y c i e , r z e c z y cenne obok b e z w a r t o ś c i o w y c h i z p o w a g ą n a u k o w c a p r z y s t ę p o w a ł z a r ó w n o do t e k ­ s t ó w n i j a k i c h , j a k i do u t w o r ó w o w y s o k i e j w a r t o ś ­ c i a r t y s t y c z n e j . A l e nie jest to cecha w y r ó ż n i a j ą c a ; podobnie j a k l i t e r a t u r a p i s a n a , i t w ó r c z o ś ć l u d o w a bezimienna m a swoje szczyty i niziny. Z a s ó b p i e ś n i l u d o w y c h , k t ó r e n a m z a p i s a l i zbieracze, obejmuje k i l k a w i e k ó w p o e z j i c h ł o p s k i e j , nie p r z e b r a n e j nigdy przez ż a d n e g o h i s t o r y k a l i t e r a t u r y . P i e ś n i ludowe traktowano j a k o folklorystyczny zabytek, a nie jako p o e z j ę , w k t ó r e j obok a r c y d z i e ł z n a l e ź ć s i ę m u s z ą u t w o r y b e z w a r t o ś c i o w e , podobnie j a k w l i t e r a t u r z e pisanej."5 Twierdzenie Bystronia o t w ó r c z o ś c i ludowej, która „ j a k samo ż y c i e niesie r z e c z y cenne obok b e z w a r t o ś ­ c i o w y c h " n i e w y d a j e n a m s i ę bez r a c j i . P r z y z n a j e m u z r e s z t ą s ł u s z n o ś ć i s a m P r z y b o ś . W e w s t ę p i e do „Polskiej pieśni ludowej" B y s t r o ń pisze: „Wbrew utartemu w dotychczasowych w y d a w n i c t w a c h z w y ­ czajowi umieszczania t e k s t ó w najbardziej odpowia­ dających l i t e r a c k i m gustom p u b l i c z n o ś c i , - a zatem c z ę s t o sztucznie zrekonstruowanych i troskliwie u p i ę k s z a n y c h , w r e z u l t a c i e z a ś d a j ą c y c h f a ł s z y w e po­ j ę c i e o p i e ś n i l u d o w e j , w zbiorze n i n i e j s z y m w y b r a ­ n e s ą p i e ś n i n a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n e , bez j a ­ k i c h k o l w i e k z m i a n , o p u s z c z e ń czy u z u p e ł n i e ń , t a k j a k j e l u d do d z i ś d n i a ś p i e w a . K a ż d y tekst o k r e ś ­ lony j e s t t e r y t o r i a l n i e , p r z y c z y m p r z y i c h w y b o r z e m i a r o d a j n ą by)a z a s a d a możliwie równomiernego u w z g l ę d n i e n i a w s z y s t k i c h z i e m polskich"^. 1 O b y d w u a u t o r o m antologii chodziło o wybranie i przekazanie t e k s t ó w prawdziwie ludowych. B y s t r o ń dobierał najbardziej charakterystyczne, P r z y b o ś prze­ de w s z y s t k i m — p i ę k n e . B y s t r o ń z d a j e sobie s p r a w ę z t r u d n o ś c i p o d a n i a d o k ł a d n e j definicji p i e ś n i ludowej. Nie tylko b » w i e m one w y w i e r a ł y duży w p ł y w na naszą literaturę: „ w i e d z i e ć warto, ż e i w p ł y w l i t e r a c k i n a n a s z ą p i e ś ń l u d o w ą b y ł bardzo silny, ż e w i e l k a ilość p i e ś n i m i ­ łosnych, zalotnych i komicznych, a t a k ż e pewna ilość pieśni balladowych o w ą t k a c h tragicznych — p o w s t a ł a pod w p ł y w e m l i t e r a t u r y X V I i X V I I w i e ­ k u , k t ó r ą w ę d r o w n i ś p i e w a c y , r y b a ł c i czy t e ż zbiory drukowane pieśni szlacheckich lub też wreszcie r ę ­ k o p i ś m i e n n e silvae r e r u m r o z p o w s z e c h n i a ł y bezpo- * J a n Stanisław Bystroń: Polska pieśń ludowa. W y b ó r . K r a k ó w 1925. P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s, 7—6. N p . J a s i o konie p o i ł , K a s i a w o d ę b r a ł a ( B y s t r o ń : P o l s k a p i e ś ń l u d o w a s. 28—31; P r z y b o ś : J a b ł o n e c z ­ k a s. 91—94), N a s z m a i k z i e l o n y ( B y s t r o ń , j w . , s. 17— 18; P r z y b o ś , j w . , s. 208—209), W p o l u l i p e ń k a , w p o ­ l u zielona ( B y s t r o ń , j w . , s. 18—19; P r z y b o ś , j w . , s. 246—247) i w i e l e i n n y c h . P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a , w s t ę p s, 8. « s. X L I I . 4 5 średnio i p o ś r e d n i o w ś r ó d szerszych warstw s p o ł e ­ c z e ń s t w a . G d z i e ż t u p r z e p r o w a d z i ć granice, k i e d y ż m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e tu k r e s p i e ś n i l u d o w e j , a z a ­ czyna się poezja literacka?"" „ P i e ś n i ą l u d o w ą — pisze dalej — j e s t b e z i m i e n n a t w ó r c z o ś ć l u d u ; w ten s p o s ó b w y ł ą c z a m y w s z e l k i c h p o e t ó w i w i e r s z o k l e t ó w w i e j s k i c h i m a m y do c z y ­ nienia j e d y n i e z p i e ś n i ą , k t ó r e j autor jest n a m n i e z n a ­ ny, z p i e ś n i ą w r e s z c i e , k t ó r a ś p i e w a n a przez d ł u g i e lata, d r o g ą p o w o l n y c h z m i a n t a k s i ę d o s t o s o w a ł a do swego ś r o d o w i s k a , ż e s ł u s z n i e m o ż n a j ą n a z w a ć w ł a s ­ n o ś c i ą s w o j e j grupy."8 P r z y b o ś n i e podaje d o k ł a d n e j d e f i n i c j i tego, co s a m za p i e ś ń l u d o w ą u w a ż a , a l e s t w i e r d z a z a B y s t r o n i e m , ż e : „ N i e z a l e ż n i e od i c h s p o ł e c z n e g o pochodzenia p i e ś ­ ni od d a w n a u t r z y m u j ą c e s i ę w ś p i e w i e l u d u , n a l e ż y u w a ż a ć n a r ó w n i z p i e ś n i a m i samorodnie c h ł o p s k i m i za ludowe. Z o s t a ł y one b o w i e m w u s t a c h ś p i e w a k ó w sprawdzone, p r z e m i e n i o n e , p r z y s t o s o w a n e do i c h p o ­ j ę ć tak, ż e c z ę s t o m o ż e m y u w a ż a ć p i e ś n i pochodze­ n i a szlacheckiego, ś p i e w a n e przez c h ł o p ó w z a p r z e ­ róbki — twórcze"9. O k r e ś l e n i e P r z y b o s i a nie w n o s i w ł a ś c i w i e n i c n o w e ­ go. J e s t p o w t ó r z e n i e m opinii B y s t r o n i a o i n n e j n i e c o szacie s ł o w n e j . P r z y o k a z j i n a l e ż a ł o b y istotnie z w r ó c i ć u w a g ę n a brak poprawnej i w y c z e r p u j ą c e j definicji pieśni l u ­ d o w e j . P o d a n e b o w i e m przez B y s t r o n i a , P r z y b o s i a i i n n y c h są n i e d o k ł a d n e , i n i e z a w s z e s ł u s z n e . P r z y b o s i o w i , podobnie j a k i B y s t r o n i o w i , c h o d z i ł o 0 poprawne i wierne wydanie t e k s t ó w ludowych. Z a ­ gadnieniu temu p o ś w i ę c i ł P r z y b o ś d u ż o miejsca z a ­ r ó w n o w e w s t ę p i e do „ J a b ł o n e c z k i " , j a k i n a ł a ­ m a c h „&ycia L i t e r a c k i e g o " : „ N i e przez b r a k s z a c u n k u d l a o r y g i n a ł u l u d o w e g o 1 nie przez s t y l i z a c j ę w i e d z i e droga do t w ó r c z e j p o ­ e z j i l u d o w e j , to jest do p o e z j i tak t r a f i a j ą c e j w u p o ­ d o b a n i a powszechne, ż e b y p r z e s z ł a w p i e ś ń l u d o w ą , v/ p r z y s ł o w i a , w p o r z e k a d ł a , h a s ł a , (...) T r z e b a z e r w a ć z p r z e s ą d e m , ż e s z t u k a » p r y m i t y w n a s jest c z y m ś n i ż s z y m od s z t u k i » u c z o n e j « i ż e co n a j w y ż e j s ł u ż y ć m o ż e z a p r e t e k s t do a r t y s t y c z n y c h w a r i a c j i n a j e j temat. N a j p i l n i e j s z y m w i ę c z a d a n i e m p o e t ó w i m u z y k ó w m a j ą c y c h uszy czułe na auten­ t y c z n ą p i e ś ń l u d o w ą jest obrona o r y g i n a ł u ludowego przed przerabiaczami, popsujami i falsyfikatorami. Z a d a n i a tego p o w i n n i by s i ę p o d j ą ć w ł a ś c i w i e k r y t y ­ cy, a l e czy m a m y t a k i c h k r y t y k ó w ? O p i e k a n a d c z y ­ s t o ś c i ą t e k s t ó w ś p i e w a n y c h przez liczne z e s p o ł y ś p i e ­ w a c z e i taneczne m u s i w i ę c p r z y p a ś ć z n a w c o m p o ­ e z j i — a w i ę c poetom. N a n i c h w i n n a s p o c z ą ć o d p o ­ w i e d z i a l n o ś ć i troska o dobór n a j p e ł n i e j s z y c h i n a j ­ starszych odmian t e k s t ó w " . 1 0 I słusznie. P i e ś ń ludowa powinna p o d l e g a ć takim samym prawom ochronnym, jak wszelkie literackie d z i e ł o a u t o r s k i e . W b r e w t e m u , co o b u r z a P r z y b o s i a , pieśń ludowa pośród z a b y t k ó w literatury pełni prze­ cież f u n k c j ę d o k u m e n t a c y j n ą . Jeżeli nawet wybór zostanie s p o r z ą d z o n y w y ł ą c z n i e pod k ą t e m w a l o r ó w l i t e r a c k i c h , p i e ś ń pozostanie z a w s z e d o k u m e n t e m o b y ­ c z a j o w y m , j ę z y k o w y m i a r t y s t y c z n y m danego ś r o ­ d o w i s k a , w p e w n e j epoce. W p r z e c i w i e ń s t w i e do d z i s i e j s z y c h metod, o p a r t y c h na z e s p o ł o w e j pracy ekip odpowiednio przygotowa­ n y c h i w y p o s a ż o n y c h , d a w n i zbieracze, j a k : K o l b e r g , G l o g e r i i n n i (z k t ó r y c h obficie czerpie P r z y b o ś ) do­ konywali sami olbrzymiej pracy zbieraczej, k i e r u j ą c s i ę w ł a s n y m i i nie z a w s z e ś c i ś l e p r z e s t r z e g a n y m i p r a ­ w i d ł a m i , c z a s e m k o r z y s t a j ą c z pomocy z n a j o m y c h l u b p r z y j a c i ó ł , p r z y s t ę p u j ą c y c h do tej p r a c y z u p e ł n i e j u ż po a m a t o r s k u , J a k w i a d o m o , G l o g e r w zbiorze s w o i m nie z a c h o w u j e w ł a ś c i w o ś c i g w a r o w y c h w z a k r e s i e fo­ n e t y k i ; n i e m a m y r ó w n i e ż ż a d n e j p e w n o ś c i , czy t a k samo n i e p o s t ę p u j e z p o z o s t a ł y m i c e c h a m i g w a r y i c z y w e d l e w ł a s n e g o literackiego s m a k u t e k s t ó w n i e p o - " B y s t r o ń : A r t y z m p i e ś n i l u d o w e j , P o z n a ń 1921 s. 4. « J w . , s. 6—7. » P r z y b o ś ; J a b ł o n e c z k a s. 6—7. io J . P r z y b o ś : P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w . Ż y c i e l i ­ t e r a c k i e 1953 n r 14—15 s. 7. 173 �prawią, Z w a i y w s z y całkowitą niemożność sprawdze­ n i a d z i s i a j , w j a k i e j m i e r z e i k t ó r e p i e ś n i z a p i s a n e zo­ s t a ł y w i e r n i e , nie s ą d z ę , aby b y ł o m o ż n a do b a r d z o prawdopodobnych b ł ę d ó w dawniejszych d o d a w a ć no­ w e przez wprowadzanie poprawek opartych jedynie n a w y c z u c i u p o e t y c k i m , c h o c i a ż b y w y p a d a ł y one b e z ­ w z g l ę d n i e na k o r z y ś ć tekstu. W ł a ś c i w y m miejscem na r e k o n s t r u k c j ę rzekomo prawdziwego brzmienia t e k s t u , z p o d a n i e m odpowiedniej m o t y w a c j i , b y ł y b y p r z y p i s y . W s z e l k i e o d s t ę p s t w a od t e k s t u ź r ó d ł o w e g o (terminem t a k i m n a z y w a ć b ę d z i e m y teksty zawarte w e w c z e ś n i e j d r u k o w a n y c h zbiorach, j a k i e p o s ł u ż y ł y P r z y b o s i o w i z a p o d s t a w ę do w y d a n i a jego antologii) n a j c z ę ś c i e j ź l e o d b i j a j ą s i ę n a t r e ś c i o w y m aspekcie pieśni i obniżają stronę artystyczną; jeżeli nawet w p ł y w a j ą n i e k i e d y n a tekst dodatnio, o s ł a b i a j ą w k a ż d y m r a z i e z a u f a n i e do w i e r n o ś c i p r z e k a z u . Po u w a ż n y m przejrzeniu i sprawdzeniu z tekstami ź r ó d ł o w y m i o k o ł o 300 p i e ś n i „ J a b ł o n e c z k i " , o k a z a ł o się, ż e wiele z n i c h nosi p i ę t n o jeżeli nie j a k i e g o ś ś w i a d o m e g o w y g ł a d z a n i a r ę k ą a u t o r a antologii, to w k a ż d y m r a z i e n i e u w a g i p o s u n i ę t e j t a k daleko, ż e p o w o d u j ą c e j z n i e k s z t a ł c e n i e tekstu. Jaskrawsze wypadki takich zniekształceń się zilustrować przykładami. Trzecia zwrotka „Na wieczór przedślubny" u Przybosia brzmi: dadzą pieśni „ B e n d ó nom grali, bendo spsiewali, m y loboje, p r z e z ł u l t o r z e m ( o ł t a r z e m ) bendziem ś l u b brali" — u podczas gdy u Steffena, z k t ó r e g o zbioru P r z y b o ś s w ó j tekst z a c z e r p n ą ł , w i e r s z trzeci o w e j . z w r o t k i j e s t daleko b a r d z i e j z r o z u m i a ł y i b r z m i i n a c z e j : „ m y łoboje, przed 1 łulturzem" '. bosia p o s t u l a t o w i wierności przekazywania tekstu. W całej p i e ś n i „Jasio" ani ż a d n e inne i m i ę w ł a s n e nie w y s t ę p u j e . i J a k dalece n i e d u ż e s t o s u n k o w o o d c h y l e n i a ó d t e k ­ stu ź r ó d ł o w e g o w p ł y w a j ą n a z m i a n ę t r e ś c i , z a c i e r a j ą p o i n t ę , a w s k u t e k tego o b n i ż a j ą jego w a r t o ś c i a r t y ­ styczne, p r z e k o n u j e m y s i ę n a p r z y k ł a d z i e p i e ś n i „ M a m babę, mam". Wedle Przybosia p o c z ą t e k jest n a s t ę p u j ą c y : 1 6 „Mam babę, m a m — nie sprzedam ją." kochaną, U Kolberga, służącego Przybosiowi p o c z ą t e k tej p i e ś n i b r z m i i n a c z e j : „Mam babę, mam — kochaną, i sprzedam j ą " . jedyną za podstawę, jedyną 1 7 W dalszym c i ą g u tekstu c y t u j ę z a Przybosiem: „ N i e d a m j e j z a t r z y — bo m i ł a d n i e p a t r z y m a m babę, mam. N i e d a m z a cztery — z r o b i ę z n i e j l i r y i będę grać. Nie dam jej za pięć — umie uprać, uszyć, m a m babę, mam. N i e d a m j e j z a s z e ś ć — bo m i g o t u j e j e ś ć , m a m babę, mam." N i e s ą d z i m y , aby w y d a w c a „ J a b ł o n e c z k i " n i e z r o ­ z u m i a ł w ł a ś c i w e g o s e n s u p i e ś n i . P o d pozorem t a r g u z domniemanym n a b y w c ą p i e ś n i a r z ludowy dokonuje p o c h w a ł y b a b y - ż o n y . O k a z u j e s i ę , ż e n a b a b ę nie m a w ł a ś c i w i e ceny, bo w d o m u j e s t i m i ł a , i p o ż y t e c z n a . C h ę ć s p r z e d a ż y b y ł a t y l k o p r e t e k s t e m do w y g ł o s z e ­ nia p a n e g i r y k u n a j e j c z e ś ć . Analogiczny w y p a d e k zachodzi w pieśni „ K o ł y s z ę j a cały dzleń" ^. 1 Podobnie w p i e ś n i „ K o l e ł a s a " z a p i s a n e j w neezce" n a s. 193—194: „Jabło- „Kołyszę ja cały dzień, a nigdy s i ę nie w y ś p i ę . K o ł y s z ę j a i w nocy, m o j e s p ł a k a n e oczy." „ U c i e k a j , nie u c i e k a j z w i a n e c z k i e m do ł a s a m a j e r a n do k o l a n , c h u s t e c z k a do p a s a " — sens j e s t n i e z r o z u m i a ł y . Dlaczego d z i e w c z y n a m i a ł a ­ b y j e d n o c z e ś n i e u c i e k a ć i n i e u c i e k a ć ? W y j a ś n i a to poprawny tekst źródła: Wersja Kolberga, jest odmienna: „ Z i m n e g o w i a t r u , zimnego •— w y r w i j ż e n a m , p a n i e w i e t r z e jednego. K t ó r e g o by, jakiego? Z e d w o r a J a s i a do tego, 1 W tekście źródłowym u Kolberga * brzmienie wiersza jest n a s t ę p u j ą c e : poprawne „ O j c h m i e l u , oj n i e b o ż ę , N i e c h ci P a n B ó g d o p o m o ż e , Chmielu niebożę." partykuły wzmacniającej „to" — pieś­ dobitnie z a z n a c z a , ż e chodzi t u o tego, Jasia, W p r z y p i s a c h K o z ł o w s k i podaje u w a g ę : „ W n i e k t ó ­ r y c h w s i a c h z a m i a s t tego w i e r s z a ś p i e w a j ą : „ O j c h m i e l u , oj n i e b o ż ę , to n a d ó ł , to k u g ó r z e . " w 1 1 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 174. A . S t e f fen: Z b i ó r p o l s k i c h p i e ś n i l u d o w y c h W a r m i i . P o z n a ń 1931 s. 3. K o l b e r g : S a n d o m i e r s k i e 1 s. 66 n r 68, K o l b e r g : M a z o w s z e 1 s. 179 n r 63. 15 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 232—233. 174 Przybosia N i e p o p r a w n e o d c z y t a n i e t e k s t u pochodzi prawdo­ podobnie s t ą d , ż e K o l b e r g t ę z w r o t k ę u m i e ś c i ł p o d pięciolinią, nie postawił znaków przestankowych i tylko drugi wiersz rozpoczął dużą literą. Kropki i p r z e c i n k i w „ J a b ł o n e c z c e " p o c h o d z ą od P r z y b o ­ sia i s ą ź l e postawione. K r o p k a niepotrzebnie k o ń c z y wiersz drugi. Weselna pieśń o chmielu^ u K o z ł o w s k i e g o ^ , z k t ó ­ rego czerpie P r z y b o ś , m a n a s t ę p u j ą c y refren w ł a ś c i ­ wy: to tego". „Dumka dziewczęcia"is — z w r o t c e s z ó s t e j tej pieśni P r z y b o ś n a d a ł i m i ę w ł a s n e „ J a s i e ń k o " pospo­ litemu „kochankowi". Zmiana, c a ł k o w i c i e dowolna, dokonana z o s t a ł a prawdopodobnie n a rzecz zgodniejszego r y m u , w b r e w w i ę c w y s u w a n e m u p r z e z P r z y ­ 1 2 dla 1 W p i e ś n i s o b ó t k o w e j , z a p i s a n e j u P r z y b o s i a n a str. 206, do drugiego w i e r s z a z w r o t k i d r u g i e j z n ó w z a ­ kradł się błąd: Za pomocą niarz ludowy a n i e innego źródłem „ K o ł y s z ę j a cały dzień, k o ł y s z ę j a i w nocy, a nigdy s i ę nie w y ś p i ą m o j e s p ł a k a n e oczy." * „ U c i e k a j , n i e cekaj"V3, „Ze dwora Jasia będąca w P r z y b o ś w y b r a ł ten d r u g i r e f r e n z p r z y p i s u , a l e czy słusznie? IB P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 326. K o l b e r g : K a l i s k i e 23 s. 159 n r 149. IS P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s 319. !9 K o l b e r g : M a z o w s z e 3 s. 337 n r 550. 20 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 144. 21 K o r n e l K o z ł o w s k i : L u d . W a r s z a w a 1867 1 7 s. 231. �P o s p o l i c i e z n a n a i ż y w a j e s z c z e do d z i ś d n i a p i e ś ń b a l l a d o w a „ P o d o l a n k a " c y t o w a n a jest w „ J a b ł o n e c z ce" z a C z e r n i k i e m , t a k s a m o j a k i d r u g a w e r s j a b a l l a d y „ P a n i p a n a zabita". P o m i j a j ą c j u ż f a k t , ż e Czernik w swojej „Poezji c h ł o p ó w polskich" (Warsza­ w a 1951) r e k o n s t r u u j e teksty, u w a ż a m y , a ż autor a n ­ tologii p o w i n i e n b y ł c z e r p a ć t e k s t b e z p o ś r e d n i o ze ź r ó d ł a , a nie z a p o ś r e d n i c t w e m C z e r n i k a , k t ó r y s i ę ostatecznie opiera n a K o l b e r g u . P r z e j d ź m y t e r a s do innego r o d z a j u n i e z g o d n o ś c i m i ę d z y tekstem „ J a b ł o n e c z k i " a tekstami ź r ó d ł o w y m i , jakie jej autorowi p o s ł u ż y ł y za podstawę.. Z a l i c z y l i ś ­ m y do n i c h d o w o l n e s t r e s z c z e n i a . N a str. 326—327 „ J a b ł o n e c z k i " u m i e ś c i ł Przyboś p i e ś ń z a t y t u ł o w a n ą „Ej m u r a w a , murawa". T e k s t ten zaczerpnięty został z „Ludu" Kolberga^. Przyboś o p u ś c i ł t u z w r o t k ę p i e r w s z ą ( z a p i s a n ą pod p i ę c i o l i ­ n i ą ) , k t ó r e j p r a w d o p o d o b n i e n i e z a u w a ż y ł . M o g ł o to z d a r z y ć się z ł a t w o ś c i ą , z w ł a s z c z a ż e druga zwrotka z o s t a ł a b ł ę d n i e oznaczona k o l e j n y m n u m e r e m „1". Zwrotka pierwsza łączy s i ę tymczasem tematycznie z c a ł o ś c i ą i jest r o d z a j e m „ a u t o a p o s t r o f y " . D l a i l u ­ s t r a c j i c y t u j ę p i e r w s z ą z w r o t k ę za K o l b e r g i e m , p o ­ zostałe za Przybosiem: E j murawa, murawa, da, n a m u r a w i e ł a w a , ej, n a j m i l s z a m i z t o b ą , da, ż o n e c z k o z a b a w a . E j , murawa, murawa, da, n a m u r a w i e sanie, ej, n a j m i l s z e m i z w a m i , da, d z i e c i a k i gadanie. dzieci m o j e , dzieci, coście mnie obsiadły, nie siał j a , nie orał, coż będziecie jadły?" K o l b e r g w t. 19 K i e l e c k i e , n o t u j e d w i e r ó ż n e p i e ś ­ n i o S t r a l i , n a str. 161, pod n r 485 i n a str. 162 n r 487. P r z y b o ś podaje j e pod w s p ó l n y m t y t u ł e m S t r a l a , z a z n a c z a j ą c r ó ż n o ś ć pochodzenia c y f r a m i I , I I i n a ­ z w a m i m i e j s c o w o ś c i , z k t ó r y c h p o c h o d z ą teksty. P o s t ę p o w a n i e takie w y d a j e się n i e s ł u s z n e m. in. i dlatego, ż e a n t o l o g i ę s w o j ą t r a k t u j e P r z y b o ś j a k o osnowę słowną pieśni. Tymczasem pieśni łączone sztucznie m a j ą n a j c z ę ś c i e j z u p e ł n i e r ó ż n y r y t m , u n i e ­ możliwiający śpiewanie na wspólną melodię połą­ czonego t e k s t u . P i e r w s z a p i e ś ń o S t r a l i o p r ó c z w i e r ­ sza p i e r w s z e g o s i e d m i o z g ł o s k o w e g o m a w pozosta­ ł y c h p i ę c i u r e g u l a r n i e po o s i e m z g ł o s e k , p i e ś ń d r u g a natomiast s k ł a d a s i ę w całości z wierszy s z e ś c i o z g ł o s k o w y c h . P o d o b n i e w p i e ś n i „ J a b ł o n e c z k a i jawor" ** z n a l a z ł y s i ę d w a r ó ż n e teksty, p o ł ą c z o n e p r a w d o p o ­ dobnie n a p o d s t a w i e w s p ó l n e g o r e f r e n u „...hej' l e l u j a ! " , pomimo różnicy w budowie rytmicznej. C z ę ś ć p i e r w ­ sza s k ł a d a s i ę z trzynastu s z e s n a s t o z g ł o s k o w y c h w i e r ­ szy. C z ę ś ć d r u g a , o j a w o r z e , m a b u d o w ę nieregu­ l a r n ą : w i e r s z e 1 i 2 l i c z ą 12 z g ł o s e k ; 3, 4, 5 — 14; i 7 _ 15; 8, 9 — .13; 10 — 12; 11 — 14; 12 i 13 — 12; w i e r s z 14 — z g ł o s e k 15. 2 6 , , O j , p u ś ć k o n i a do k o n i da, s a m se i d ź do ż o n y . O j , p u ś ć konia n i e c h leci da, s a m se i d ź do d z i e c i . Ej, da, ej, da, Bliżej jednak zajmiemy się zjawiskiem odwrotnym, k i e d y to z d w ó c h r ó ż n y c h t e k s t ó w ź r ó d ł o w y c h P r z y ­ boś tworzy j e d n ą całość. ł P o d o b n i e r z e c z s i ę m a w p i e ś n i pt. „ N i e o d j e ż d ż a j ode mnie"2S w k t ó r e j d z i e w c z y n a d a r e m n i e u s i ł u j e zatrzymać odjeżdżającego kochanka. Z a nieczułość na p r o ś b y i ł z y dziewczyny niegodziwca spotyka z a s ł u ­ żona kara — motyw charakterystyczny i często w y ­ stępujący w pieśniach ludowych. W omawianej p i e ś ­ n i m o t y w ten w y s t ę p u j e dopiero w o m a w i a n e j z w r o t ­ ce, k t ó r e j u P r z y b o s i a b r a k , c h o c i a ż z n a j ą K o l ­ berg, z k t ó r e g o z b i o r ó w P r z y b o ś p i e ś ń t ę z a c z e r p n ą ł : > „ U j e c h a ł ci m i l ę , złamał nogę, syję. P a n B ó g c i go s k a r a ł za g r z e c n ą dziewcynę"24. Poza o m ó w i o n y m i przykładami naliczyliśmy w s p r a w d z o n y c h p i e ś n i a c h j e s z c z e 15, k t ó r e z o s t a ł y do­ w o l n i e s k r ó c o n e przez P r z y b o s i a , o c z y m w p r z y p i ­ sach najmniejszej w z m i a n k i nie ma. Podajemy poni­ ż e j z e s t a w i e n i e o p u s z c z o n y c h (w s t o s u n k u do t e k s t u źródłowego) zwrotek w pieśniach zebranych w „ J a b ł o n e c z c e " . Z o b . : t a b l i c a 1. N i e r z a d k i m z j a w i s k i e m w o m a w i a n e j antologii jest rozbicie jednego t e k s t u ludowego, z a c z e r p n i ę t e g o od K o l b e r g a , G l o g e r a i i n n y c h w y d a w c ó w , n a d w i e co najmniej pieśni odrębnej25. I n n y m p r z y k ł a d e m omawianej kategorii jest p i e ś ń „ B o g i n k i " n a str. 83 „ J a b ł o n e c z k i " , k t ó r a w e d l e s p i ­ su r z e c z y antologii P r z y b o s i a w y p i s a n a z o s t a ł a z „ L u ­ d u " K o l b e r g a — tom 19 K i e l e c k i e , n r 489—490. P r z y ­ pisy p i e ś n i tej d o t y c z ą c e k a z a ł y p ó j ś ć ś l a d a m i a u t o ­ r a antologii, a b y dociec, s k ą d w i a d o m o , ż e „ B o g i n k i " (z d w ó c h r ó ż n y c h f r a g m e n t ó w p o w s t a ł e ) to „ u r y w k i s t a r y c h p i e ś n i p o g a ń s k i c h ze w z m i a n k a m i o p o s t a ­ ciach mitycznych"". O k a z a ł o się, że ź r ó d ł e m i przy­ pisu, i p o m y s ł u p o ł ą c z e n i a d w ó c h t e k s t ó w w j e d e n , bo t a m w ł a ś n i e f r a g m e n t y d w ó c h r ó ż n y c h p i e ś n i p o ­ dane z o s t a ł y t u ż po sobie, j e s t A . B r u c k n e r a „ M i t o l o ­ gia polska", W a r s z a w a 1924. W e d l e B r u c k n e r a „ s t r a ­ l a " to d u c h w i e t r z n y , l a t a w i e c , a w i ę c p o s t a ć m i t y c z ­ na, a „boginki", r ó w n i e ż przedstawicielki ś w i a t a m i ­ tycznego, to m a m u n y i p a n u ń c i c e . P r z y t e r m i n i e „ b o ­ g i n k i " B r u c k n e r podaje o b j a ś n i e n i e w n a w i a s i e : „ n a ­ z w a to o d w i e c z n a , rodzima"28. N i e w y d a j e s i ę r z e c z ą s ł u s z n ą n a podstawie d w ó c h w y r a z ó w , k t ó r y c h h i ­ storia jest w zasadzie nieustalona, c a ł ą p i e ś ń u z n a ć za starą, p o g a ń s k ą , t y m bardziej, ż e „ S ł o w n i k ety­ mologiczny j ę z y k a polskiego", K r a k ó w 1927, pod h a ­ s ł e m „ B ó g " — inaczej o b j a ś n i a pochodny w y r a z : „ b o g i n i — l u d o w e , o d 16 w . z n a n e boginki, m a m u ­ ny, r u s a ł k i , wiły..." Nie mogą zatem p i e ś n i za­ c y t o w a n e przez P r z y b o s i a b y ć f r a g m e n t a m i s t a r y c h , p o g a ń s k i c h ś p i e w ó w , skoro c a ł a i c h b u d o w a i s ł o w ­ n i c t w o n i e w s k a z u j ą n a to, a n a z w a m i t y c z n y c h b o g i ­ nek z n a n a j e s t u n a s dopiero od X V I w i e k u . Sztuczne ł ą c z e n i e p i e ś n i jest niezgodne z o g ó l n i e przyjętymi i gorąco propagowanymi przez s a m e g o autora antologii z a s a d a m i o w i e r n o ś c i w cytowaniu t e k s t ó w l u d o w y c h . W a r t y k u l e pt. „ P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w " 2 9 pisze P r z y b o ś : „ . . . t r z e b a d b a ć , ż e b y ś p i e ­ wano melodie i s ł o w a prawdziwie ludowe, ż e b y nie c z ę s t o w a n o m i e s z k a ń c ó w miast falsyfikatami. Nie­ stety c z ę s t o s i ę z d a r z a , ż e k i e r o w n i c y c h ó r ó w i o r ­ kiestr z a c h o w u j ą s i ę wobec p i e ś n i ludowej j a k dzie­ dzice n a f o l w a r k u : z l e k c e w a ż e n i e m i p o g a r d ą d l a o r y g i n a ł u ludowego. P r z y s t r a j a j ą i m u z y k ę , i t e k s t dowolnymi fioriturkami, m i e s z a j ą zwrotki ni w p i ę ć , ni w d z i e w i ę ć , k l e c ą c ze s ł ó w r ó ż n y c h p i e ś n i j e d e n tekst bez sensu. P r a k t y k a ta p r z y p o m i n a z a b a w y d a d a i s t ó w . P o w s t a j e j a k i ś a b s u r d a l n y zlepek z d a ń w B S K o l b e r g : L u b e l s k i e 17 s. 24 n r 60. P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 224. K o l b e r g : Ł ę c z y c k i e 22 s. 107, Przykładem rozbicia m o ż e b y ć p i e ś ń zapisana przez K o l b e r g a w t. 4, K u j a w y , s. 7 n r 109, k t ó r ą P r z y b o ś p r z e n i ó s ł do s w e g o z b i o r u j a k o d w i e r ó ż n e p i e ś n i : „ K i e d y b ę d z i e s ł o ń c e i pogoda" — „ J a b ł o n e c z ­ k a " , s. 219 (w s k ł a d tej p i e ś n i w e s z ł y 4 p i e r w s z e zwrotki p i e ś n i zapisanej u Kolberga) — i „ Ż e b y ś ty m n i e m o j a m i ł a c h c i a ł a " — „ J a b ł o n e c z k a " , s, 242 ( p i e ś ń t a s t a n o w i 5, 6 i 7 z w r o t k ę t e k s t u K o l b e r g a ) . a s 2 4 2 5 28 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 77—78 —• p i e ś ń p o w s t a ­ ł a na podstawie t e k s t ó w z a c z e r p n i ę t y c h z Zegoty Paulego „ p i e ś n i l u d u polskiego w G a l i c j i " , Lwów 1833, z a p i s a n y c h p o d k o l e j n y m i n u m e r a m i 1, 2, j a k o pieśni różne. 27 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 478. 28 A , B r u c k n e r : M i t o l o g i a p o l s k a . W a r s z a w a 1924, s. 116. 29 „ Z y c i e l i t e r a c k i e " 1953 n r 14—15 s. 7. 175 �lukrze ckliwej muzyczki, nic lub niewiele m a j ą c y wspólnego z pieśnią chłopską." D o t y c h w s z y s t k i c h n i e d o k ł a d n o ś c i dochodzi j e s z ­ cze spora l i c z b a w a r i a n t ó w tej s a m e j p i e ś n i , u m i e s z ­ c z o n y c h w r ó ż n y c h d z i a ł a c h k s i ą ż k i . W o b e c bogate­ go zasobu p o l s k i c h p i e ś n i l u d o w y c h i w o b e c f a k t u p r z e j r z e n i a przez P r z y b o s i a k i l k u d z i e s i ę c i u i c h t y ­ s i ę c y , n a l e ż a ł o b y m o ż e w ł ą c z y ć do z b i o r u t y l k o j e d e n z w a r i a n t ó w pieśni. Nagromadzenie bowiem wielu odmian tej s a m e j p i e ś n i w antologii m o ż e n a s u n ą ć c z y t e l n i k o w i s ł u s z n e przypuszczenie, ż e m n o g o ś ć n a ­ szego l u d o w e g o zasobu p i e ś n i a r s k i e g o p o l e g a n i e n a w i e l k i e j liczbie z u p e ł n i e r ó ż n y c h p i e ś n i , lecz n a d u ­ ż e j i l o ś c i o d m i a n jednego t e k s t u . I n n y m rodzajem p r z e k s z t a ł c e ń tekstowych s ą do­ w o l n e z m i a n y w p r o w a d z o n e przez P r z y b o s i a m . i n . do p i e ś n i „ J a s i e ń k o z K a s i ą p o l u b i l i s i ę " . C h o d z i tu 0 z m i a n ę imienia bohaterki Skolasi (jak brzmi w ł a ś ­ c i w e i m i ę u K o l b e r g a — M a z o w s z e t 5 s. 268 n r 278— k t ó r e g o t e k s t b y ł p o d s t a w ą d l a „ J a b ł o ń eczki") n a Kasię. Pod w z g l ę d e m rytmu, k t ó r y jedynie m ó g ł b y jakoś Przybosia tłumaczyć, pieśń nic n a tym nie z y ­ skuje. Schemat z g ł o s k o w e g o u k ł a d u zwrotek przed­ stawia s i ę następująco. Wiersze pierwszy, drugi 1 c z w a r t y k a ż d e j z w r o t k i m a j ą po p i ę ć z g ł o s e k , w i e r s z trzeci — s z e ś ć . J e d y n i e w p i e r w s z e j z w r o t c e w s k u ­ tek p r z y d ł u g i e g o imienia dziewczyny w i e r s z trzeci tekstu ź r ó d ł o w e g o (Kolberga) d ł u ż s z y jest o j e d n ą sylabę, a u Przybosia, przy zmianie imienia — k r ó t ­ szy r ó w n i e ż o j e d n ą s y l a b ę . D l a p r z y k ł a d u p o d a j e m y rozbitą na sylaby p i e r w s z ą z w r o t k ę wedle Przybosia: „Na-po-lu wiś-nie po-chy-li-ły się Ja-sień-ko z Ka-sią po-lu-bi-li się". U K o l b e r g a w i e r s z trzeci tej z w r o t k i b r z m i : „Hej Ja-sio ze „ H e j z g ó r y , (z g ó r y ) jadą Mazury, jedzie, jedzie M a z u r e c z e k , wiezie, wiezie m i wianeczek rozmarynowy, rozmarynowy." W p i e ś n i z a t y t u ł o w a n e j „ W y p r a w a p a n a do m ł y na"3i P r z y b o ś t r z y k r o t n i e o d s t ą p i ł od p r z y j ę t e g o w całej pieśni siedmiosylabicznego układu wierszy, z m i e n i a j ą c w z w r o t k a c h 24 i 25 w w i e r s z u p i e r w s z y m f o r m ę w o ł a c z a „ p a n " n a „ p a n i e " (bardzo n i e k o r z y s t ­ n a modernizacja, p o z b a w i a j ą c a p i e ś ń l u d o w y c h cech j ę z y k o w y c h ) i w z w r o t c e 36 w w i e r s z u p i e r w s z y m w s t a w i a j ą c nie i s t n i e j ą c y w t e k ś c i e ź r ó d ł o w y m ( K o l ­ b e r g : Ł ę c z y c k i e 22 s. 121 n r 203) w y r a z „ m n i e " , b u ­ rzący rytmiczną regularność wierszy. P o d o b n i e r z e c z s i ę m a w p i e ś n i pt. „ K o c h a n e k j a ­ d ą c do d z i e w c z y n y u m i e r a " . Z w r o t k a p i e r w s z a u P r z y b o s i a ( J a b ł o n e c z k a s. 127—128): „Chciał s i ę Jasiek ż e n i ć , nie mogli m u z a b r o n i ć , ze s e r d u s z k a , ze szczerego, n i e mogli m u z a b r o n i ć . " N a t o m i a s t w „ P i e ś n i a c h l u d o w y c h z polskiego Ś l ą s ­ k a " t. 1 s. 51—52 n r 14, k t ó r y c h tekst b y ł ź r ó d ł e m dla Przybosia, czytamy: „ C h c i a ł s i ę Jasiek ż e n i ć , nie mogli m u zbronić, ze s e r d u s z k a ze szczerego n i e m o g l i m u z b r o n i ć . " Sko-Ia-sią". C o s k ł o n i ł o t w ó r c ę „ J a b ł o n c c z k i " do z m i a n y i m i e ­ n i a d z i e w c z y n y , nie w i e m y . W y d a j e s i ę jednak, ż e zmienianie imion w ł a s n y c h , pomijając już sprawę autentyczności pieśni ludo­ w y c h , jest n i e w ł a ś c i w e i z tego jeszcze w z g l ę d u , ż e w niektórych przypadkach, zwłaszcza w pieśniach b a l l a d o w y c h , i m i o n a w ł a s n e m o g ą p r z y c z y n i a ć s i ę do zlokalizowania i przynajmniej w przybliżeniu okre­ ślenia wieku pieśni. T y l e w sprawie wiernego przekazywania o r y g i n a ł u ludowego. P o n i e w a ż n a c z e l n ą z a s a d ą w y b o r u p i e ś n i do „ J a błoneczki" b y ł dla Przybosia artyzm, chcielibyśmy p o k r ó t c e zająć s i ę t y m zagadnieniem. B r a k teoretycz­ nych o p r a c o w a ń artyzmu w pieśniach ludowych ( J a ­ na S t a n i s ł a w a Bystronia: Artyzm pieśni ludowej. P o z n a ń 1921 — j e s t j e d y n ą p r a c ą s p r a w i e tej p o ś w i ę ­ c o n ą ) i s z c z u p ł e r a m y r e c e n z j i nie p o z w a l a j ą n a szczegółową analizę artystyczną t e k s t ó w zawartych w antologii P r z y b o s i a . S ą d oparty n a w y c z u c i u — t y m r a z e m w y p a d ł n a k o r z y ś ć autora „ J a b ł o n e c z k i " . W i ę k s z o ś ć p i e ś n i odznacza się prawdziwym pięk­ nem. L e k t u r a ich nierzadko dostarcza wzruszeń i przeżyć estetycznych, chociaż zdarzają s i ę w ś r ó d p i e ś n i i takie, wobec k t ó r y c h m i e l i b y ś m y p e w n e z a ­ s t r z e ż e n i a , czy istotnie n a l e ż ą do n a j l e p s z y c h pod w z g l ę d e m artystycznym. D l a p r z y k ł a d u cytujemy p i e ś ń z a p i s a n ą w „ J a b ł o n e c z c e " n a s t r . 25, pod n a d a n y m tytułem „ N a p a ń s k i e nie pójdę": „ C h ł o p i e c - c i j a , c h ł o p i e c , n a p a ń s k i e nie p ó j d ę , na p a ń s k i e nie pójdę, ani nie pojadę." W p i e ś n i tej, a raczej w k r ó t k i e j p r z y ś p i e w c e , do­ m i n u j ą przede w s z y s t k i m b a r d z o silne a k c e n t y spo­ ł e c z n e , lecz z a r t y z m e m m a o n a c h y b a n i e w i e l e w s p ó l ­ nego. J e d n y m z podstawowych warunków poprawności t e k s t ó w p i e ś n i o w y c h jest rytmiczna z g o d n o ś ć w i e r ­ szy i strof. J e ż e l i ś p i e w a s i ę w s z y s t k i e z w r o t k i n a t ę s a m ą m e l o d i ę , to w s z y s t k i e n i e u m o t y w o w a n e z m i a n y w zakresie r y t m u s ą j e d n o c z e ś n i e wykroczeniem 176 przeciwko artyzmowi pieśni. W pieśni „Hej, z góry j a d ą mazury"30 s k r ó c o n y został wiersz pierwszy o d w i e z g ł o s k i , przez co p o z b a w i o n o go r ó w n i e ż p o ­ w t ó r z e n i a , charakterystycznego dla stylu p i e ś n i l u ­ dowej i w y s t ę p u j ą c e g o w c a ł e j p i e ś n i przez wszyst­ kie zwrotki. Zniekształcona zwrotka pierwsza brzmi n a s t ę p u j ą c o (w n a w i a s i e p o d a j e m y u z u p e ł n i e n i e t e k ­ stu n a p o d s t a w i e Z . G l o g e r a „ P i e ś n i ludu", 1892 s. 152 n r 14, z k t ó r y c h P r z y b o ś p i e ś ń t ę z a c z e r p n ą ł ) : C a ł a ta p i e ś ń s k ł a d a s i ę z szesnastu dwuwierszo­ w y c h zwrotek; k a ż d y pierwszy wiersz zwrotki m a 12 z g ł o s e k , k a ż d y d r u g i — 14, T y m c z a s e m w p r z y t o ­ czonej w y ż e j z w r o t c e P r z y b o ś w y d ł u ż a oba w i e r s z e o jedną sylabę, modernizując jednocześnie gwarowe cechy s ł o w n i c t w a . Na podstawie podanych p r z y k ł a d ó w i n a podsta­ wie wielu innych, które zostaną zacytowane w w y ­ kazie b ł ę d ó w wydawniczo-technicznych, stwierdzić m o ż n a , ż e najczęstszą p r z y c z y n ą n i e z g o d n o ś c i teksto­ w y c h antologii P r z y b o s i a z t e k s t a m i ź r ó d ł o w y m i j e s t n i e z a c h o w y w a n i e g w a r y . W e w s t ę p i e do „ J a b ł o n e c z k i " P r z y b o ś wprawdzie zaznacza, ż e nie u w z g l ę d n i a fo­ netycznych w ł a ś c i w o ś c i gwarowych, j a k mazurzenie, p o c h y l e n i a s a m o g ł o s e k i i n . S z k o d a , bo g w a r a — j a k o czynnik s k ł a d o w y formy z e w n ę t r z n e j p i e ś n i — bar­ dzo ś c i ś l e ł ą c z y s i ę z t r e ś c i ą . J ę z y k l i t e r a c k i n a j ­ c z ę ś c i e j nie h a r m o n i z u j e z t e m a t y k ą w p i e ś n i a c h z a ­ w a r t ą i sposobem m y ś l e n i a t w ó r c ó w l u d o w y c h . P o ­ z b a w i a n i e u t w o r ó w l u d o w y c h g w a r y o b n i ż a bardzo ich w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , odbiera i m w d z i ę k i u r o k . Pobudki społeczne, którymi kierował się Przyboś chcąc j a k najbardziej udostępnić i r o z p o w s z e c h n i ć p i e ś ń l u d o w ą , nie u z a s a d n i a j ą w ż a d n y m w y p a d k u w p r o w a d z a n i a do n i c h z m i a n t e k s t o w y c h . KoJejno przechodzimy do o m ó w i e n i a k l a s y f i k a c j i p i e ś n i dokonanej przez P r z y b o s i a w „ J a b ł o n e c z c e " . Klasyfikacja Bystronia, oparta n a zasadzie t r e ś c i o w o - f u n k c j o n a l n e j , daje n a j o g ó l n i e j s z e t y l k o r a m y p o d z i a ł o w e , b ę d ą c p i e r w s z ą u n a s p r ó b ą tego r o d z a ­ ju. Wydaje : że krokiem naprzód w tym zakresie jest k l a s y f i :ja, p r z y j ę t a przez „ P r a c o w n i ę badania tekstów luć ych" P I S — również treściowo-funkcjon a l n a , posz ona w schemacie g ł ó w n y m i rozbudo­ w a n a wew: rznie. Moment i k c j o n a l n o ś c i ograniczono t u j e d n a k do p i e ś n i treś< vo z w i ą z a n y c h z o b r z ę d a m i , w y k l u c z a ­ no P r z y b e . 3i P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 222—224. J a b ł o n e c z k a s. 135—139. �j ą c m o ż l i w o ś ć z a m ę t u w y n i k a j ą c e g o z f a k t u , ż e te same pieśni w r ó ż n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h m o g ą p e ł n i ć różne funkcje. P o d z i a ł pieśni zastosowany przez Przybosia nie da się objąć ż a d n y m z wymienionych r o d z a j ó w klasyfi­ k a c j i , ani t e ż nie t w o r z y nowego s y s t e m u . A u t o r „ J a błoneczki" s w o j ą klasyfikację oparł n a niejednoli­ tych kryteriach i w ramach niekonsekwentnie wydzie­ lonych grup n i e w ł a ś c i w i e teksty p o u m i e s z c z a ł . Z a w a r t o ś ć ,,Jabłoneczki" podzielona z o s t a ł a n a g r u ­ py: „ P i e ś n i b u n t u i niedoli", „ E p i k a " , „ P i e ś n i o b r z ę ­ dowe" (w t y m p i e ś n i weselne, s o b ó t k i , p i e ś n i g a i k o ­ w e i innej, „ L i r y k a m i ł o s n a " , „ L i r y k a rodzinna", „ L i r y k a p a s t e r s k a " , „ P i e ś n i taneczne", „ P i e ś n i ż o ł ­ nierskie", „ P i e ś n i ż a r t o b l i w e " . G r u p y g a t u n k ó w l i ­ terackich m i e s z a j ą s i ę tu z grupami funkcjonalnymi. Do t y c h o s t a t n i c h n a l e ż ą p i e ś n i taneczne i ż o ł n i e r ­ skie z t y m , ż e p i e ś n i ż o ł n i e r s k i e i t e m a t y k ą d o t y c z ą ż y c i a ż o ł n i e r s k i e g o . P i e ś n i b u n t u i niedoli z o s t a ł y w y ­ dzielone ze w z g l ę d u n a i c h t r e ś ć . J a k j u ż w s p o m n i e l i ś m y , w o b r ę b i e s a m y c h g r u p da s i ę s t w i e r d z i ć sporo niekonsekwencji. Do pieśni e p i c z n y c h w e s z ł y np. p i e ś ń o S t r a l i , p i e ś ń o d z i e w ­ czynie i panu, k t ó r y jej dzban rozbił (miłosna),,'Za­ t y t u ł o w a n a „ Z i e l o n y dzban"3S, „ ś p i bieda"34 — p i e ś ń s p o ł e c z n o - k l a s o w a itp. P o d o b n i e dzieje s i ę w e w s z y s t ­ kich innych działach, a zwłaszcza w pieśniach ta­ necznych, z k t ó r y c h wiele p r ó c z r y t m u i melodii nie m a z t a ń c e m nic w s p ó l n e g o . Np. 3 2 „ O j , s k o w r o n e c z e k orze, da, j a s k ó ł e c z k a pogania, oj, j e s z c z e m nie w i d z i a ł a , da, takiego kochania."3S Albo: „ E j , leci g ł o s po rosie, ej, po polu, po lesie. E j , co ludzie g a d a j ą , w s z y s t k o to w i a t e r e k niesie. O j , co l u d z i e g a d a j ą , w s z y s t k o o n a s z e j doli — oj, n i e c h o to nikogo, da, g ł ó w e ń k a nie b o l i . " 38 N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , ż e u k ł a d antologii c a ł k o w i ­ cie z a l e ż y od jej autora, n i e m n i e j przeto c z y t e l n i k m a p r a w o w y m a g a ć , aby u k ł a d ten b y ł j a s n o i logicznie pomyślany. Wszystkie pieśni zawarte w „ J a b ł o n e c z c e " zaopa­ trzone z o s t a ł y t y t u ł a m i , k t ó r y c h , gdy i m s i ę p r z y j ­ rzeć bliżej, w y r ó ż n i ć m o ż n a trzy typy. T y p p i e r w s z y , n a j p o w a ż n i e j s z y , to u ż y c i e i n c i p i t u , tzn.. ż c t y t u ł p i e ś n i s t a n o w i ą p i e r w s z y lub d w a p i e r w ­ sze j e j w i e r s z e , a c z a s e m t y l k o p i e r w s z e s ł o w a tekstu. P o c z ą t e k p i e ś n i p r z e n o s i P r z y b o ś do t y t u ł u n a o g ó ł bardzo d o k ł a d n i e , z t y m ż e c z a s e m opuszcza s p ó j n i ­ ki i w y k r z y k n i k i , s t a n o w i ą c e oryginalny początek pieśni, np.: „Ożeniłem się" zamiast „A ożeniłem s i ę " ? ; „ O n a g n a ł a w o ł k i " z a m i a s t „ D a ona g n a ł a wołki"38 „Spojrzał na s ł o n e c z k o " zamiast „Oj spoj­ rzał n a s ł o n e c z k o " itp., albo t e ż , prawdopodobnie przez n i e u w a g ę , podaje i n c i p i t bez s e n s u i co gorsza, n i e j e d n a k o w o : i n a c z e j n a d t e k s t e m , inaczej w spisie rzeczy. Np.: t e k s t r o z p o c z y n a s i ę od s ł ó w : „ N j e b ą d ę sę r e c h l i żenjeł"*", t y t u ł n a d t e k s t e m b r z m i „ N j e b ą ­ dę s ę r e c h l i " , co z n a c z y „ N i e b ę d ę s i ę p r ę d k o " , a w spisie r z e c z y p i e ś ń t ę z a t y t u ł o w a n o : „ N j e b ą d ę r e c h l i ż e n j e ł " — kogo? 3 ; 3 9 3 2 Przyboś: Jabłoneczka J w . , s. 107—109J w . , s. 82. J w . , s. 394. J w . , s. 398. J w . , s. 324—325. »8 J w . , s. 357. J w . , s. 389. i » J w . , s. 264. as a* « »» 3 3 7 s. 83. T y p drugi t y t u ł o w a n i a to w y j ę c i e w i e r s z a c a ł e g o l u b jego f r a g m e n t u ze ś r o d k a p i e ś n i , np. „ Z a r z u c ę j a r u ­ ciany wianeczek" . 41 „ Z r o b i ę j a tej s w o j e j m a t u s i uciechę, uciechę, zarzucę j a ruciany wianeczek na s t r z e c h ę , n a s t r z e c h ę " — incipit s t a n o w i dopiero w i e r s z trzeci z w r o t k i . T a k samo rzecz s i ę m a w p i e ś n i pt.: „ G d z i e dziesz n o c o w a ł a " ?^2 „ A ty. p s z c z ó ł e c z k o m a ł a , gdzie b ę d z i e s z n o c o w a ł a ? " bę­ — i n c i p i t s t a n o w i dopiero w i e r s z d r u g i . T r z e c i m r o d z a j e m t y t u ł o w a n i a jest n a d a w a n i e ty­ t u ł u p r z e z samego w y d a w c ę , j a k n p . „ Ż a ł o s n a k o ­ chanka" *, „ P o ż e g n a n i e d o m u " i inne. P r z y r o z ­ p a t r y w a n i u tego ostatniego sposobu t y t u ł o w a n i a n a ­ s u w a s i ę pytanie, w j a k i m c e l u P r z y b o ś n a d a ł n i e ­ k t ó r y m p i e ś n i o m t y t u ł y sztuczne, c z a s e m n a w e t n i e ­ n a j g o r s i o g ó l n ą treść lub nastrój pieśni oddające, z a w s z e j e d n a k obce s a m e m u t e k s t o w i . T y t u ł s z t u c z n y nie m o ż e zrosnąć się z p i e ś n i ą w j e d n o r o d n ą całość, t y m b a r d z i e j ż e k a ż d y w y d a w c a m a niegorsze od Przybosia prawa nadawania nazw publikowanym p i e ś n i o m . S t w a r z a to r o z l e g ł e m o ż l i w o ś c i n a j r o z m a i t ­ s z y c h n i e p o r o z u m i e ń , gdy n p . c a ł k i e m p r z y p a d k o w o r ó ż n e p i e ś n i z o s t a n ą przez r ó ż n y c h w y d a w c ó w j e d n a ­ k o w o n a z w a n e l u b odwrotnie. T y t u ł n a d a n y n i e s ł u ­ ż y zatem identyfikacji pieśni, nie o k r e ś l a jej w ą t k u , a w k a ż d y m r a z i e nie c z y n i tego a n i s y s t e m a t y c z n i e , ani d o k ł a d n i e , wobec czego n a r z u c a n i e go p i e ś n i l u ­ d o w e j jest n i e u z a s a d n i o n e i c a ł k o w i c i e jej obce. Większość wydawnictw pieśni ludowych prawie w y ­ ł ą c z n i e z a m i a s t t y t u ł u d a j e incipit p i e ś n i . Z w y c z a j ten n a l e ż y p r z y j ą ć z a z a s a d ę . P o c z ą t e k p i e ś n i ł a t w y j e s t do z a p a m i ę t a n i a i t w o r z y z p i e ś n i ą j e d n o r o d n ą c a ł o ś ć . N a jego p o d s t a w i e c z y t e l n i k bez t r u d u po­ t r a f i d o t r z e ć do w ł a ś c i w e g o t e k s t u . P r z y b o ś w c y t o w a n y m a r t y k u l e pt. „ P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w ^ " i w e w s t ę p i e do „ J a b l o n e c z k i " k i l k a ­ krotnie z w r a c a u w a g ę na wielkie zapotrzebowanie s p o ł e c z e ń s t w a na p i e ś n i ludowe i gorliwie upomina s i ę o n i e s k a z i t e l n o ś ć nie t y l k o t e k s t ó w , a l e i m u ­ zyki ludowej. „Temu pragnieniu — pisze P r z y b o ś — u d o s t ę p n i e ­ n i a t w ó r c z o ś c i poetyckiej i muzycznej ludu trzeba od­ powiedzieć dostarczeniem p i e i n i szczerze ludowych, nie zepsutych przez przypadkowych przerabiaczy i poprawiaczy"i\ „Łżeludowość jest plagą nie tylko poezji, szerzy s i ę ona hałaśliwie i w innych sztukach, a zwłaszcza w muzyce. Niebezpieczeństwo zafałszowania tego, co lu­ dowe przez czerpiących z m e l o d i i i tekst&w ludowych jest natarczywie aktualne"**. T o upominanie s i ę , n a j z u p e ł n i e j z r e s z t ą s ł u s z n e , o teksty i melodie p r a w d z i w i e l u d o w e w i ą ż e s i ę z z a ­ g a d n i e n i e m sposobu i c h p u b l i k o w a n i a . C h o d z i m i a ­ n o w i c i e o to, czy s ł u s z n ą jest r z e c z ą p u b l i k o w a n i e t e k s t ó w p i e ś n i o w y c h z p o m i n i ę c i e m melodii. P r z e c i w p u b l i k o w a n i u n i e z a l e ż n i e od siebie t e k s t ó w i m e l o d i i l u d o w y c h p r z e m a w i a s t w i e r d z e n i e , ż e p i e ś ń j e s t po­ ł ą c z e n i e m d w ó c h e l e m e n t ó w : s ł o w n e g o i muzycznego, ż e rozdzielanie i c h d a j e t r o c h ę sztuczne, a p r z y n a j ­ mniej n i e p e ł n e twory i ż e przy o d ł ą c z e n i u t e k s t ó w p i e ś n i od melodii p o w s t a j ą d u ż e m o ż l i w o ś c i w ł a ś n i e stylizacji i kompozycji pseudoludowych z a r ó w n o w zakresie s ł o w n y m , j a k i m u z y c z n y m . Z drugiej z a ś strony same teksty p i e ś n i o w e s t o j ą c z ę s t o n a w y s o ­ k i m poziomie a r t y s t y c z n y m i w y d a n e oddzielnie m o ­ gą przedstawiać zbiór o d u ż y c h w a r t o ś c i a c h literac­ kich. Wydaje s i ę w i ę c , ż e obydwie formy s ą u p r a w ­ 4 1 4 2 ni a *3 41 45 •iu J w . , s. 183—184. J w . , s. 324. J w . , s. 132—133. J w . , s. 154—156. J W . , S. 6. P r z y b o ś : P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w O. c. s. 7. 177 �nit>ne, z t y m j e d n a k w a r u n k i e m , ż e w k a ż d y m z t y c h w y p a d k ó w k r y t e r i u m w y b o r u n i e ś n i do t a k i c h z b i o ­ r ó w s t a n o w i ć b ę d ą niezaprzeczone w a r t o ś c i b ą d ź m e l o d i o w o - s ł o w n e ł ą c z n i e , b ą d ź l i t e r a c k i e , gdy m o w a o publikowaniu samych tylko tekstów. N a j w i ę c e j zastrzeżeń budzi wydawniczo-techniczna strona „Jabłoneczki" Juliana Przybosia. Odpowie­ d z i a l n o ś ć z a to ponosi t y m r a z e m j u ż n i e t y l k o autor antologii, lecz przede w s z y s t k i m P a ń s t w o w y I n s t y ­ tut W y d a w n i c z y . T r u d w ł o ż o n y w zgromadzenie i w y b r a n i e m a t e r i a ­ ł u j e s t c h y b a t r o c h ę n i e w s p ó ł m i e r n y do z e w n ę t r z n e j szaty, j a k ą antologia o t r z y m a ł a . B r z y d k i i n i e t r w a ł y papier, z b r o s z u r o w a n a forma o p r a w y — c z y n i k s i ą ż - ' k ę n i e z m i e r n i e p o d a t n ą na prędkie „zaczytanie". Wielka ilość b ł ę d ó w drukarskich, niedbalstwo w przypisach s t w a r z a w r a ż e n i e w y d a n i a niechlujnego. S p i s r z e c z y „ J a b ł o n e c z k i " u ł o ż o n y j e s t w t a k i spo­ s ó b , ż e po t y t u l e p i e ś n i podane jest j e j ź r ó d ł o , a w i ę c s k r ó c o n a nazwa dzieła (skróty i ich pełne brzmienie podane z o s t a ł y w w y k a z i e ) , t o m — p r z y d z i e ł a c h w i e ­ lotomowych i numer pieśni. Przy cytowaniu w y d a ­ n y c h w j e d n y m t y l k o tomie „ P i e ś n i l u d u " G l o g e r a — P r z y b o ś z a z n a c z a r z y m s k ą c y f r ą — tak j a k t o m y — c z ę ś c i , n a k t ó r e sobie G l o g e r c a ł o ś ć p o d z i e l i ł , c h o ­ c i a ż c z ę ś c i te nie m a j ą a n i w ł a s n e j k a r t y t y t u ł o w e j , ani oddzielnej p a g i n a c j i i s t a n o w i ą j e d n o l i t ą c a ł o ś ć . Niekonsekwentne to oznaczenie d e z o r i e n t u j e trochę c z y t e l n i k a . M i m o to n a p o d s t a w i e s p i s u r z e c z y k a ż d ą p i e ś ń (poza k i l k o m a p o m y ł k a m i ) m o ż n a o d n a l e ź ć w dziele ź r ó d ł o w y m , n a t o m i a s t ż a d n e j nie d a s i ę bez trudu o d s z u k a ć w „Jabłoneczce", p o n i e w a ż strony nie z o s t a ł y podane p r z y p o s z c z e g ó l n y c h p i e ś n i a c h , lecz dla c a ł e g o r o z d z i a ł u ł ą c z n i e , n p . : „ L i r y k a m i ł o s n a — s. 217—314", T o s k o m a s o w a n e p o d a w a n i e stron z m u ­ sza c z y t e l n i k a do s z u k a n i a cztero- albo d w u w i e r s z o ­ wego t e k s t u n a p r z e s t r z e n i b l i s k o stu stron. Z a s t r z e ż e n i a b u d z ą r ó w n i e ż przypisy. S k ł a d a j ą się na nie uwagi d o t y c z ą c e n i e k t ó r y c h pieśni i s ł o w n i c z e k w y r a z ó w gwarowych. W y d a j e się, ż e w w y d a w n i c t w i e popularnym, j a k i m jest „Jabłoneczka", p o ż y t e c z n i e j ­ szy b y ł b y s ł o w n i k u ł o ż o n y w p o r z ą d k u a l f a b e t y c z n y m . S ł o w n i k ten trzeba b y ł o b y nadto u z u p e ł n i ć o b j a ś n i e ­ n i a m i c a ł y c h z w r o t ó w , bo p r z y p i s y n i e o b e j m u j ą c a ­ ł e g o m a t e r i a ł u . Np. w p i e ś n i z a t y t u ł o w a n e j „ C e b r z i cek s i ę o s u ł " , s. 307, w y j a ś n i o n o t y l k o : „ o s u ł s i ę — r o z s y p a ł się", p o m i n i ę t o natomiast c a ł y drugi wiersz drugiej z w r o t k i : „prze j e d y n cebrzicek g a z d o w a ć bed y m a " , k t ó r y t ł u m a c z y ć n a l e ż y : „i bez jednego ceberka b ę d z i e m y gospodarzyć". Nie został w y j a ś n i o n y r ó w n i e ż m. in. w y r a z „ p a s t e w n i c z e k " — zdrobnienie od „ p a s t e w n i k " — „ m a ł e p a s t w i s k o " ( J . K a r ł o w i c z ; S ł o w n i k g w a r p o l s k i c h , t. 4, 1906, s. 51), m n i e j z r o ­ z u m i a ł y z w ł a s z c z a d l a odbiorcy m i e j s k i e g o , n i ż w y ­ raz „ ł u m r a " — „ u m r ę " * ? , k t ó r e g o z r o z u m i e n i e w k o n ­ tekście nie nastręcza ż a d n y c h trudności. Przybosiowi c h o d z i ł o o pokazanie p i e ś n i reprezen­ t u j ą c y c h c a ł y k r a j : „Przestrzegając tej naczelnej za­ sady w y b o r u — pisze — -nie dopuszczającej wyjątków na rzecz utworów wyraźnie chybionych lub zbyt znie­ kształconych, dobierałem teksty tak, żeby przedsta- 4 7 « 4 9 5 0 5 1 niku. 178 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s, 467. J w . , s. 6—7. J w . , s. 62: O j b i j ą - c i m n i e , b i j ą , J w . , s. 62—63: Ż e b y n i e te pany. J w . , s. 130—131: P i e ś ń o d z i e w c z y n i e i wiały twórczość poetycką całego obszaru etnograficz­ nego Po Es k i " * . P o s t u l a t ten z o s t a ł w antologii z r e a l i z o w a n y . P i e ś n i r e p r e z e n t u j ą r z e c z y w i ś c i e w s z y s t k i e regiony, ale n i e w y n i k a to z u k ł a d u k s i ą ż k i . P o d a n e n a d t y t u ł e m n a ­ zwy miejscowości: „Od Klimontowa (Gorlice)"«, „Od M s z c z o n o w a " , „ R o z b a r k " 5 i — o p r z y n a l e ż n o ś c i do r e g i o n u niczego c z y t e l n i k o w i n i e m ó w i ą . D l a odpo­ w i e d n i e g o z l o k a l i z o w a n i a p i e ś n i trzeba b y sięgnąć albo do s p i s u rzeczy i z podanego ź r ó d ł a w n i o s k o w a ć 0 regionie, albo do s ł o w n i k a geograficznego l u b po­ s z c z e g ó l n e j mapy. Obok tych n a z w powinna by s i ę znaleźć przynajmniej nazwa powiatu lub w o j e w ó d z ­ t w a , k t ó r a b y w p r z y b l i ż e n i u region w y t y c z y ł a , a w k a ż d y m razie z o r i e n t o w a ł a w geograficznym p o ł o ż e ­ n i u m i e j s c o w o ś c i , z k t ó r e j d a n a p i e ś ń pochodzi. W spisie r z e c z y , z a w a r t y m n a str. 495—512, p o d a n e są zbiory pieśni ludowych, z k t ó r y c h P r z y b o ś zaczerp­ n ą ł t e k s t y do s w o j e j antologii. P o d c z a s s p r a w d z a n i a pieśni zawartych w „Jabłoneczce" z tekstami ź r ó d ­ ł o w y m i o k a z a ł o s i ę , ż e n i e k t ó r e dane b y ł y n i e ś c i s ł e . D l a p r z y k ł a d u i j e d n o c z e ś n i e p o p r a w i e n i a b ł ę d ó w po­ d a j e m y k r ó t k i e z e s t a w i e n i e , z a w i e r a j ą c e : 1) s t r o n ę 1 t y t u ł p i e ś n i w „ J a b ł o n e c z c e " , 2) p o d a n ą w spisie rzeczy n i e w ł a ś c i w ą i n f o r m a c j ę o ź r ó d l e i 3) ź r ó d ł o w ł a ś c i w e . Zob.: tablica I I . 4 30 Podajemy też zestawienie b ł ę d ó w z a u w a ż o n y c h w p i e ś n i a c h sprawdzonych z tekstami ź r ó d ł o w y m i . Zob.: tablica I I I . W k o ń c u pozostaje jeszcze j e d n a s p r a w a — to k a r t a t y t u ł o w a . R a m k a j e j s k ł a d a s i ę z d w ó c h l i n i i — ze­ w n ę t r z n e j g r u b s z e j i w e w n ę t r z n e j — o d l e g ł e j od p i e r w ­ szej m n i e j w i ę c e j o c e n t y m e t r — c i e ń s z e j . W g ó r n e j c z ę ś c i obramowanego pola znajduje s i ę napis k a p i t a l i k a m i petitu: J U L I A N P R Z Y B O Ś , n i ż e j — t ł u s t y m d r u k i e m , w y r a ź n i e o d b i j a j ą c y m s i ę od p o z o s t a ł y c h n a p i s ó w : J a b ł o n e c z k a , jeszcze n i ż e j — k u r s y w ą , u j ę ­ ty w d w a w i e r s z e po d w a w y r a z y — p o d t y t u ł : Anto­ logia polskiej pieśni ludowej. U d o ł u , pod f i r m o w y m sygnetem, umieszczony nakładca: P I W . Identyczny u k ł a d p o w t ó r z o n y jest n a o k ł a d c e . P i e r w s z e w r a ż e ­ nie s k ł a n i a do p r z y p u s z c z e ń , ż e a u t o r e m , w podsta­ w o w y m z n a c z e n i u tego w y r a z u , jest J u l i a n P r z y b o ś , tzn. — ż e w s z y s t k i e u t w o r y s k ł a d a j ą c e s i ę n a zbio­ rek, z o s t a ł y przez niego n a p i s a n e . Z n ó w m a m y do czynienia z t y ł u ł e m nadanym, wprowadzającym w błąd odbiorcę. Tytuł zbiorku zapożyczony został z tekstu. A u t o r n a d a ł go w c z e ś n i e j j e d n e j z p i e ś n i w e ­ s e l n y c h ^ , w k t ó r e j j a b ł o n e c z k a jest s y m b o l e m z a m ę ż c i a . Dlaczego P r z y b o ś „ J a b ł o n e c z k ę " u p a t r z y ł so­ bie n a n a z w ę s w o j e j antologii, nie u m i e m y n a to o d ­ p o w i e d z i e ć . M o t y w j a b ł o n e c z k i n i e jest w p i e ś n i a c h ludowych ani najczęstszy, ani najbardziej charakteiystyczny. „ A n t o l o g i a p o l s k i e j p i e ś n i l u d o w e j " — w ł a ś ­ ciwa nazwa, o k r e ś l a j ą c a z a w a r t o ś ć i rodzaj zbioru, j a k o p o d t y t u ł ginie pod „ w y t ł u s z c z o n ą " „ J a b ł o n e c z ­ k a " . T a k i u k ł a d graficzny k a r t y t y t u ł o w e j w y w o ł u j e nieporozumienie i w p r o w a d z a w b ł ą d j u ż p r z y p i e r w ­ szym zetknięciu się z książką. Recenzja niniejsza p o w s t a ł a w w y n i k u pracy nad m a t e r i a ł a m i P a ń s t w o w e g o Instytutu S z t u k i i w to­ ku licznych dyskusji Z e s p o ł u Folklorystycznego P I S . Za w s p ó ł p r a c ę i ż y c z l i w ą k r y t y k ę autorka s k ł a d a c a ­ ł e m u z e s p o ł o w i serdeczne p o d z i ę k o w a n i e . s przewoź­ ~> J w . , s. 143—144, Maria Błońska �T A B L I C A Strona i t y t u ł p i e ś n i u Przybosia 147 P i e ś ń d z i ę k c z y n n a p o obiedzie I Źródło Opuszczenia Kolberg: Radomskie 22 s. Zwrotki 3,4,5 175 i 7. weselnjitn 161-2 Rozpleciny V. Kolberg: Mazowsze s. 246 nr 130 D w a w i e r s z e po wierszu 14-um. 3 197 Nie b ę d z i e s z , 4 214 Z pieśni 5 219 6 220 Kolberg: Mazoujsze 3 s. 120 nr 84 D w i e p i e r w s z e zwrotki, Kolberg: Mazowsze 5 s. 113 nr 53 Zwrotki 4, 8-16, 18 ,19. Kiedy b ę d z i e s ł o ń c e i pogoda Kolberg: K u j a w y 4 s. 7 nr 109 Zwrotki Z a J a s i e m do Kolberg: K u j a w y 4 s. 33 n i 165 Cztery zwrotki k o ń c o w e . Marysiu dożynkowej Śląska 5-10. 7 231-2 J a s i e ń k o z K a s i ą polubili s i ę Kolberg: M a z o w s z e 5 s. 2 6 « nr 278 8 233-4 S z u m i las Kolberg: Mazowsze 5 s 272 9 241-2 Koło mego o g r ó d e c z k a Kolberg: Kaliskie 23 s. 99 nr 53 Zwrotki 8-11. 242 Ż e b y ś ty mnie, moja m i ł a , Kolberg: K u j a w y 4 s. 7 nr Zwtotki 8-10. 10 263 nr 109 Brak ostatniej z w r o t k i . Brak zwrotek 5-3. chciała 11 250 12 259 Oj, wołałem, 277-87 Biała l e l i j a 13 Przy oknie s p a ł a wołałem Kolberg: P o z n a ń s k i e 12 s. 194 nr 371 T e k s t k r ó t s z y o d w i e zwrotki. Kolberg: Mazowsze 3 s. 140 nr 121 Brak zwrotek 3-S. Kolberg Sandomierskie 1 s. 58 nr 53 Z 33 z w r o t k o w e j p i e ś n i wy­ brane tylko zwrotki 27-29. [4 280-81 T o p ó l s i ę 15 283 Kolberg: Sandomierskie 1 s. 136 nr 165 rozwija H u l a j , bujaj, j e l e n i u Kolberg: Mazowsze 5 s. 277 nr 298 Zwrotki 1-4 i 13-18. Zwrotki 5-11, oddzielone przez Kolberga od poprzed­ nich p o z i o m ą kreskg. T A B L I C A Nr Strona i t y t u ł p i e ś n i u 1 80 2 143 Przubosia II Ź r ó d ł o podane mylnie Pieśń o gołębiu Kolberg: P i e ś n i , nr 10 a. Z ł o t e ziarno Kolberg: Kaliskie 13, s.169 Sprostowanie Informacja nr 170 mylna. Powinna b y ć : K o l b e r g 23 . . . 3 1 4 5 - 6 Ł a d o 1,11.111. 4 177 Już-ci 5 225 T u r l a m j a se, 6 257 Prosto mego o k i e n e c z k a Kolberg: P o z n a ń s k i e i 2, lir 271 Powinno byc: Kolberg, 12. Po/nariskie, s.145 nr 272. 7 273 K o c h a n c c z k a po chodzi Steffen Informacja 8 314 Na kopieczku kwitnie r e ż P i e ś n i I I , nr 331 9 347 A wyjrzyjże, dziewczyno Kolberg: P i e ś n i , 11, nr 5 Kolberg: L u b e l s k i e l G , nr 27.219,211. Kolberg; K i e l e c k i e 18, nr 217 pojechał turlam sadeczku Kolberg: P o z n a ń s k i e 12, s. c Informacja mylna. 289 mylna. Powinno b y ć : Pieśni, H , s. 331 nr 272 c. Inforinccjo mylna. �T A B L I C A Nr I Str. III Jest Pieśń 2 3 75 83 103- - 6 4 5 6 112- - 3 115- - 9 121- - 2 wiersz 6 j 7 O turze, co z ł o t e różki m a Strala zwrotka 2 wiersz O dzieciach p o w r a c a j ą c y c h z n i e w o l i 18 tureckiej ,. 4 W s z y s t k i m ludziom jest ś w i a d o m o „ 18 J a s i u z w o j e n k i jedzie ., Brat zabija s i o s t r ę 3 „ 127 8 129 - 3 0 135- - 9 K o c h a n e k j a d ą c do d z i e w c z y n y u m i e r a Pod Krakowem w e wsi co sie b u ł o s i a ł o W y p r a w a pana do m ł y n a 7 a 9 10 11 12 13 14 15 Ib 17 li! 19 20 21 22 23 24 25 „ 143 147- - 8 154- - 6 164 174 175 178 188 193- - 4 206 211- - 1 2 Z ł o t e ziarno Bóg zapiać P o ż e g n a n i e domu Wianek weselny I . Na wieczór przedślubny Po wianek P r z e l e c i a ł y ptaszki W y s z ł a Kasieńka Kole ł a s a Zimnego wiatru P i e ś ń gaikowa ., >• 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 213 214 222- - 4 231- - 2 232- - 3 Podkoziolek Z pieśni dożynkowej H e j , z g ó r y jadą Mazury J a s i e n k o z Knsią polubili s i ę Dumka d z i e w c z ę c i a jt 238 243 - 4 245 - 6 246 - 7 S k o c z y ł z konia n i e u w a ż n i e A z w i e c z o r a czarna burza P o w i e d z i e mi, powiedz Lipeńka 251- - 5 2 263 2b6 267- - 8 272- - 4 275 277 - 8 296 J e d z i e konik z miasta Po c ó ż e ś c h o d z i ł a Droga do dziewczyny P r z y j e c h a ł o siedmiu Gricbziujszczek ji łupod Nie są to ptaszkowie, tylko k a w a l e r o w i e B i a ł a leiija Pierse kury zapiały 48 49 50 51 52 324 326 332 - 3 343- - 4 357- - 8 Gdzie będziesz nocowała M a m b a b ę , mam A dala s i ę moja pani matka Poleciała gąska Piosenka ś w i n i o p a s a „ 1 „Ii wiersz 2 zwrotka 9 w i e r s z „ 24 ,, „ 25 „ 36 w i e r s z 12 z w r o t k a 5 wiersz 6 4 3 „ 1 „ 1 ., 3 3 „ 2 11 „ 12 „ 15 „ tytuł 4 1 2 3 2 1 1 l 1 1 3 3 3 4 2 3 3 2 1 2 2 ,. I „ 15 1 3 2 2 2 1 3 2 9 17 22 24 3 4 2 1 ., „ ,, 4 .. ., „ ., .. ., „ „ „ „ „ „ 2 3 1 „ 2 „ „ 1 2 1 1 14 Powinno b y ć szczure dolej szyre dali swej pitrzyj tohie juzem się ja rozmyśliła zabronić pokochało na p r ó g panie pumę mnie a pan m ł o d y ł a u y, ściHny Jawy, s t o ł y oj t y l i rai dobrze pr*ez nie m o s z c i j a d o m a Mareskie wsie u c i s k a j , n i e uciekaj do pierścionka pawie prosił o jej 0 wieniec podkoziolka dożęli Hej, z góry mi Jasieńku w rynku Jasieńka dziew z ę stada ciebie Jasieczku goni bystro mam j a mila na r ę k u mi s i o j n ł a m se wtórowany dziewukl lelijo 1 se z d j ą n te bucicki pszczółeczko nie s p t z e d a m mię te docy swojej patrzaj tobiem juzem się już j a rozmyśliła zbronić zakochało za próg pan pan a m ł o d y pan ściany, ławy stoły, ławy 0 tyla mi dobrze przed nie masz ci j i doma Marewskie wsio uciekaj, nie c e k a j to pierścienia panie p r o s i ł jej o wieniec podkoziolek dożęlim Hej. z góry, z góry mnie Jasiuleńku w ryku ( p ł o c i e ) Kochanka złoto stado siebie Jasieńku płynie bystra mam-U mata na r ę c e ma stojala se wy torowany dziewuli lelija 1 z d j ą n se b u c i c k l pscółeńko i sprzedam mi to decy �GARNCARSTWO L U D O W E Wydawnictwo „Sztuka", Warszawa 1955 P o s t ę p techniczny z w ę z i ł m o ż l i w o ś c i produkcyjne g a r n c a r s t w a ludowego. J u ż u p o w s z e c h n i e n i e pieców kuchennych krytych blachą, .dało p i e r w s z e ń s t w o praktyczniejszym i wytrzymalszym „żeleźniakom" przed g l i n i a k a m i , s k u t k i e m czego m a s o w o , f a b r y c z n i e w y ­ twarzane garnki ż e l a z n e i emaliowane stały s i ę groź­ n y m k o n k u r e n t e m k r u c h e g o t o w a r u , o b w o ż o n e g o po targach i jarmarkach. T a k ż e wprowadzenie w i r ó w e k o g r a n i c z y ł o k o n i e c z n o ś ć p o s ł u g i w a n i a s i ę w gospo­ darstwie w i e j s k i m naczyniami zasobowymi. Poza t y m rozkruszanie s i ę z w y c z a j ó w ludowych, w k t ó r y c h gli­ n i a k i s p e ł n i a ł y w a ż n ą rolę, t e ż nie w y c h o d z i ł o g a r n ­ c a r z o m n a dobre. W t y c h w a r u n k a c h g a r n c a r s t w o — j a k o p r z e m y s ł t y p o w o glebae a d s c r i p t u s , n a w s k r o ś l u d o w y , bo u p r a w i a n y p r z e z l u d i n a u ż y t e k l u d u — t r a c i ł o coraz b a r d z i e j s w ó j c e l i p o d s t a w y r o z w o j u . A j e d n a k w g a r n c a r s t w i e o d b i j a s i ę poziom k u l t u ­ ry m a t e r i a l n e j i o b y c z a j o w e j p r z e s z ł o ś c i , a nadto po­ z i o m s z t u k i ż y c i a codziennego. Dlatego w a r t o b y ł o z a j ą ć s i ę t y m tematem. Praca Romana Reinfussa o polskim garncarstwie l u ­ d o w y m w y p e ł n i a d o t k l i w ą l u k ę w naszej literaturze n a u k o w e j , niezbyt zasobnej nawet w monograficzne opracowania w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w garncarskich, a p o z b a w i o n e j syntetycznego p r z e d s t a w i e n i a c a ł o k s z t a ł ­ tu t e g o ż p r z e d m i o t u . N a p i s a n a j e s t p r z e j r z y ś c i e i z r o ­ z u m i a l e dla szerokiego k r ę g u c z y t e l n i k ó w , a do n a u k i w n o s i w i e l e nowego m a t e r i a ł u , zdobytego podczas b a ­ d a ń terenowych, prowadzonych systematycznie od k i l k u lat przez P a ń s t w o w y I n s t y t u t S z t u k i , b a d a ń indywidualnych oraz czynnej w s p ó ł p r a c y z akcją k o n ­ k u r s o w ą , o r g a n i z o w a n ą przez M i n i s t e r s t w o Kultury i Sztuki w różnych w o j e w ó d z t w a c h . Autor dokonał c z y n u pionierskiego, p o d a w s z y po r a z p i e r w s z y w n a ­ szej l i t e r a t u r z e w s p o s ó b z w i ę z ł y dzieje r z e m i o s ł a g a r n c a r s k i e g o od z a r a n i a m ł o d s z e j e p o k i k a m i e n n e j a ż do n a s z e j współczesności, w której wytwórcy z r z e s z e n i zostali w s p ó ł d z i e l n i a c h ; po r a z p i e r w s z y p o d a ł p r z e g l ą d form i zdobnictwa n a c z y ń w y r a b i a ­ n y c h n a obszarze P o l s k i L u d o w e j i po r a z p i e r w s z y s c h a r a k t e r y z o w a ł ż y w e do d z i ś w t e r e n i e ogniska garncarskie. T o wszystko j e d n y m tchem n a l e ż y po­ w i e d z i e ć o k s i ą ż c e Reinfussa, obfitującej w bogac­ t w o r z e t e l n i e zebranego i dobrze u p o r z ą d k o w a n e g o materiału. Nadto należy p o d k r e ś l i ć , ż e fotografie p r z e d m i o t ó w z o s t a ł y d o s k o n a l e w y b r a n e przez a u t o ­ r a . I l u s t r u j ą one istotnie n a j l e p s z e okazy polskiego g a r n c a r s t w a ludowego z a r ó w n o co do k s z t a ł t u , j a k i co do z d o b n i c t w a . S z k o d a , ż e do poziomu s a m e j se­ l e k c j i n i e dostosowano t e c h n i c z n e g o p o z i o m u r e p r o ­ d u k c j i . N i e m a l w s z ę d z i e r a z i n a s t ł o poplamione, a jego p r o p o r c j a w s t o s u n k u do samego p r z e d m i o t u c z ę s t o jest w a d l i w a . Nadto n a l e ż y z a u w a ż y ć , ż e dolepione n a k o ń c u k s i ą ż k i e r r a t a o b e j m u j ą , niestety, t y l k o 1/3 i l o ś c i p o m y ł e k drukarskich. Mimo tych i i n n y c h usterek, k s i ą ż k ę n a l e ż y u w a ż a ć z a u d a n ą pozycję wydawnictwa „Sztuka". P o n i e w a ż jednak badania ceramiki ludowej w P o l ­ sce b y n a j m n i e j n i e d o b i e g ł y k o ń c a , a w b l i s k i m c z a ­ sie m o ż n a s i ę s p o d z i e w a ć m o n o g r a f i c z n y c h opraco­ w a ń w a ż n y c h , a niedostatecznie poznanych ośrod­ k ó w g a r n c a r s k i c h , w y d a j e m i s i ę , ż e p o ż ą d a n e jest zaopatrzenie n i n i e j s z e j r e c e n z j i w dodatkowe u w a g i . Przede w s z y s t k i m n a l e ż a ł o b y ustalić t e r m i n o l o g i ę technologiczną garncarstwa, która w książce Rein­ fussa nie zawsze jest trafna. A w i ę c : c z e r e p e m n a z y w a s i ę z w y k l e nie s u r o w e tworzywo naczynia glinianego, ale j u ż w y p a l o n e . J e s t on z z a s a d y po­ rowaty w naszych naczyniach ludowych z powodu wypalania ich w temperaturze niskiej. A n g o b ą nie n a z y w a s i ę u n a s p o l e w a , lecz p o w ł o k a z g l i n k i , w y s t ę p u j ą c a w ludowych naczyniach glinianych jako p o b i a ł k a (aczkolwiek francuskie s ł o w o e n g o b e, a w i ę c to, co s c a l a s i ę z i n n y m przedmiotem, m o ż e o d ­ n o s i ć s i ę z a r ó w n o do p o b i a ł k i , j a k i s z k l i w a ) . G 1 i n k a k o l o r o w a n i e j e s t t y m s a m y m co p o l e w a , p o1e w a z a ś nie jest c z y m ś innym n i ż glazura, g d y ż polewa, g l a z u r a , s z k l i w o — to jedno. W podanych przez autora informacjach o d n o s z ą ­ c y c h s i ę do t e c h n i k i p r o d u k c j i n i e m a ż a d n y c h u c h y ­ b i e ń . O d z n a c z a j ą s i ę one z w i ę z ł o ś c i ą . N i e m n i e j , w y ­ daje m i s i ę , ż e n i e k t ó r e u w a g i w y m a g a j ą r o z s z e r z e ­ nia. J e ś l i n p . c z y t a m y , ż e g a r n c a r z e p r a ż o n y ołów m e ł l i w ż a r n a c h na proszek i p r z e s i e w a j ą c przez sito o k u r z a l i n a c z y n i a , ale „ w w i e l u o ś r o d k a c h z a ­ p o m n i a n o j u ż o t y m sposobie" — w y d a j e m i s i ę , ż e n a l e ż a ł o b y d o d a ć , ż e to o d w r ó c e n i e s i ę od tego r o ­ dzaju techniki glazurowania b y ł o w y n i k i e m smutnych d o ś w i a d c z e ń garncarzy, którzy stwierdzili (szczegól­ nie n a U k r a i n i e ) , ż e p y ł o ł o w i o w y z a t r u w a ł i c h o r ­ ganizm, w y w o ł u j ą c r ó ż n e schorzenia, kurcze ż o ł ą d k a , krwotok w e w n ę t r z n y , a nawet u t r a t ę wzroku i epi­ lepsję. (Także nadmiar ołowiu w niskotopliwym s z k l i ­ wie, w y ł u g o w y w a n y przez k w a s y w potrawach, s t a w a ł się przyczyną rozmaitych o b j a w ó w zatrucia orga­ n i z m u z c h o r o b ą „ k o l i k " n a czele). R o z d z i a ł o k s z t a ł t a c h n a c z y ń w i i to b y w p r z y s z ­ łości u z u p e ł n i ć m a t e r i a ł e m gwarowym. L u d bowiem, k t ó r e g o j ę z y k s p e ł n i a ł dobrze r o l ę n a r z ę d z i a p o r o z u ­ miewania się ludzi m i ę d z y sobą, w y t w o r z y ł wcale bogatą onomastykę kształtów naczyń, regionalnie z r ó ż n i c o w a n ą , podobnie z r e s z t ą j a k samo g a r n c a r s t w o . O d n o s i s i ę ona p r z e w a ż n i e do p o j e m n o ś c i n a c z y ń l u b ich k s z t a ł t u o g ó l n e g o . Wystarczy w s p o m n i e ć , ż e w czasopiśmie warszawskim „Pamiętniku ReligijnoM o r a l n y m " z r. 1854 autor a r t y k u ł u o I ł ż y , w y w o ż ą ­ cej w X V I i X V I I w . t o w a r g l i n i a n y do G d a ń s k a i S z w e c j i — podobnie j a k K o ł a c z y c e , D e n k ó w i B y d ­ goszcz — takie z n a ł n a z w y g a r n k ó w : „ p ł a s z c z y z n y" — to jest m i s k i , p o k r y w y i r y n k i ; „drobiszc z e" — b y ł o n a z w ą m a ł y c h g a r n k ó w ; „p o d p n i ac z ę t a" — t a k z w a ł y s i ę k w a r t ó w k i ; „o b s z e r n i a k i " — to t r z y k w a t e r k ó w k i ; „ p n i a k i " — to garnce; „j a g i e 1 n i k i " — d w u g a r n c e ; „kruszc e" — s t ą g w i e . W O l k u s k i e m z a ś , w e d l e S t . C i ­ szewskiego, d u ż y g l i n i a n y g a r n e k z w a ł s i ę „ s t e m p o c e k", m n i e j s z y — „ g r o s o c e k", p r z y s a d z i ­ sty z a ś , a p o j e m n y — „ k e m p i o c e k". Garnek k w a r t o w y n a z y w a ł s i ę „ c a r e c k a", n a c z y n i e do topienia s ł o n i n y — „r y n e c k a", a trójnóżek — ,,k o z ś o ł e c e k". W S a n d o m i e r s z c z y ź n i e z n a n e s ą d u ż e „ w o d z i a k i " oraz k o c i o ł e k do p a r z e n i a b i e ­ l i z n y , zw. „ p o 1 e w a n i c a". Na Śląsku Cieszyń­ s k i m karmiono n i e m o w l ę t a z n a c z y n i a glinianego z rurką, zwanego „ c y p e k", k t ó r a to n a z w a w y ­ w o d z i s i ę od p ł ó c i e n n e g o c z e p k a , u ż y w a n e g o p i e r w o t ­ n i e w r a z i e potrzeby z a smoczek do s s a n i a k a s z k i o s ł o d z o n e j . Do p o g ł ę b i e n i a w i ę c p r o b l e m u g a r n c a r ­ stwa, a w szczególności w y s t ę p u j ą c y c h w n i m form, p o ż ą d a n e jest p r z e p r o w a d z e n i e o d n o ś n y c h b a d a ń j ę ­ zykowych. Autor, d o c i e k a j ą c ź r ó d e ł w p ł y w ó w p o s t r o n n y c h n a c e r a m i k ę l u d o w ą , nie w s p o m n i a ł — i s ł u s z n i e — o w p ł y w i e zagranicy. W znanych mi bowiem statutach c e c h ó w garncarskich nie c z y t a ł e m o o b o w i ą z k u o d ­ bywania takiej p r a k t y k i za granicą, c h o ć wzorem z a ­ chodnio-europejskim wymagano tego od czeladni­ k ó w c e c h u m a l a r z y , z ł o t n i k ó w , r z e ź b i a r z y itp. S t w i e r ­ dzenie tego f a k t u u z a s a d n i a ł o b y w z n a c z n y m stopniu rodzimość formy polskiego g a r n c a r s t w a ludowego. Autor w s p o m n i a ł natomiast i o innych ź r ó d ł a c h w p ł y ­ w ó w : m a n u f a k t u r a c h , s z k o ł a c h oraz o i n g e r e n c j i i n ­ teligentów. T u należy zaznaczyć, że patronacka akcja i n t e l i g e n t ó w sięga c z a s ó w dawniejszych n i ż moda na l u d o w o ś ć , p o w s t a ł a wprawdzie w okresie R o m a n t y z ­ mu, ale j a k o z j a w i s k o s p o ł e c z n e r o z w i j a j ą c a s i ę do­ piero od p o c z ą t k u X X w . J a k i m i d r o g a m i m o g ł y p o ­ w s t a w a ć u l u d u n i e k t ó r e formy c e r a m i c z n e , d a j e n a m 179 �przykład M . Łopuszańska, która w „Gazecie Rze­ m i e ś l n i c z e j " n r 5 z r. 1905 podaje, ż e w P a w ł o w i e l u ­ belskim ks. P i o t r o w s k i d o s t a r c z a ł g a r n c a r z o m „ m o ­ deli w e d ł u g w y k o p a l i s k s t a r o s ł o w i a ń s k i c h lub też wedle greckich urn", a c z y n n o ś ć t ę u w a ż a ł za „ c h w a ­ lebną". Poważniejszego natomiast uzupełnienia wymaga rozdział pracy Reinfussa t r a k t u j ą c y o formie i zdob­ nictwie. W o m a w i a n i u zagadnienia formy nie m o ż e ­ m y o g r a n i c z y ć s i ę do a n a l i t y c z n e g o p r z e d s t a w i e n i a części s k ł a d o w y c h naczynia: nóżek, brzuśca, szyjki, u c h a i k o ł n i e r z a (bo tak, a n t r o p o m o r f i z u j ą c n a c z y ­ n i e , n a z y w a l u d jego c z ę ś c i ) . F o r m ę b o w i e m c h a r a k t e ­ r y z u j e synteza tych c z ł o n ó w w y p o w i a d a j ą c a s i ę nie w „ w y m o d e l o w a n y m k o n t u r z e " (str. 49)), ale — lepiej p o w i e d z i e ć — w p r o f i l u , k t ó r e g o u k s z t a ł t o w a n i e jest w g a r n c a r s t w i e bodaj z a s a d n i c z e , j a k o p o d s t a w a a r ­ t y s t y c z n e j w a r t o ś c i formy. P r o f i l w ł a ś n i e s t a n o w i w z n a c z n y m s t o p n i u d i f f é r e n c i a specifica m i e d z y p o l ­ s k i m garncarstwem ludowym a analogicznymi for­ m a m i z a g r a n i c z n e g o pochodzenia. O k r e ś l e n i e p r o f i l u — co p r a w d a t r u d n e do w y s ł o w i e n i a — n a l e ż y do o b i e k t y w n e g o opisu, w k t ó r y m s t o p i e ń o d c h y l e n i a n a j w y ż s z e j w y d ę t o ś c i b r z u ś c a w g ó r ę od p o ł o w y w y ­ s o k o ś c i naczynia gra dużą rolę. N a j w a ż n i e j s z a jed­ n a k j e s t ocena p r o f i l u ze s t a n o w i s k a estetycznego, co jako wyraz naszej wrażliwości na formę, smaku i kultury artystycznej — decyduje o hierarchii z a ­ k w a l i f i k o w a n i a p r z e d m i o t u do sztuki. W charakterystyce s k ł a d o w y c h części formy g a r n ­ c a r s k i e j autor m a ł o u w a g i p o ś w i ę c i ł u c h u . T y m c z a ­ s e m t e n n a p o z ó r m a ł o z n a c z n y dodatek j e s t w k o m ­ pozycji naczynia problemem b y n a j m n i e j nie b ł a h y m . G a r n c a r z l u d o w y k s z t a ł t u j e j e i n a l e p i a bez w a h a n i a , trafia z a w s z e w sedno, bez n a m y s ł u w y b i e r a j ą c z w i e ­ lu m o ż l i w o ś c i j e d n ą — n a j l e p s z ą , o c z y w i ś c i e z a n i e ­ o m y l n y m podszeptem tradycji. A l e ceramik, k s z t a ł ­ cony w szkole, b i e d z ą c s i ę n a d w y b o r e m f o r m y u c h a , r o z w i ą z a ć m u s i zagadnienie z e s t r o j e n i a d w ó c h r z e ­ czy n i e j e d n o r o d n y c h : n a c z y n i a wytoczonego n a kole i u c h a mieszonego w d ł o n i a c h a n a d t o b r y ł y z l i n i ą , a k i e r u n k u o d ś r o d k o w e g o z d o ś r o d k o w y m . Nieobo­ j ę t n e s ą w tej p r a c y p u n k t y n a l e p i e n i a u c h a , jego g r u b o ś ć i d ł u g o ś ć , a nade w s z y s t k o k s z t a ł t , k t ó r y by u z u p e ł n i a ł naczynie, h a r m o n i z o w a ł z nim, o k r a s z a ł je, a n i e p o p a d a ł w k o n f l i k t z c h a r a k t e r e m t w o r z y ­ w a , to j e s t nie n a ś l a d o w a ł w glinie kutego ż e l a z a , g i ę t e g o d r u t u , r z n i ę t e g o d r z e w a lub o b ł ą k a p l e c i o ­ nego z p r ę c i a . T y l k o ten, kto b i e d z i ł s i ę n a d t y m problemem z g l i n ą w dłoni, wie, j a k trudno osadzić ucho, aby ono b y ł o dostatecznie d u ż e , grube i silne, b y m o g ł o s p e ł n i a ć s w e f u n k c j o n a l n e zadanie, a j e d ­ n o c z e ś n i e — b y p o s i a d a ł o k s z t a ł t zgodny z f o r m ą przedmiotu, z k t ó r y m jest ściśle z ł ą c z o n e . S a m a d o s k o n a ł o ś ć t e c h n i c z n a n i e g r a t u roli p r z o ­ d u j ą c e j . S a m e r ę c e w p r a w n e nie w y s t a r c z a j ą do w y ­ k o n a n i a p i ę k n e g o g a r n k a . Podobnie m a s i ę rzecz z s z a t ą z e w n ę t r z n ą naczynia. T y m bardziej ż e nie z a w ­ s z e z a l e ż y o n a od g a r n c a r z a . U g a r n c a r z a ludowego ż a d n a b a r w a n i e j e s t u s t a l o n a , bo technologia jego, nie o p a r t a o c h e m i ę , n i e p o z w a l a m u n a p r e p a r o w a ­ nie b a r w n y c h s z k l i w o zamierzonym kolorze ani t e ż n a niezawodne kierowanie procesem wypalania. Wskutek tych b r a k ó w wiedzy fachowej wychodzą spod jego r ę k i r ó ż n e fiolety i c z e r n i e m a n g a n u , r ó ż ­ ne zielenie m i e d z i o r a z żółcienie i brązy ugrów. M o ż n a b y d o j ś ć do p a r a d o k s a l n e g o t w i e r d z e n i a , ż e garncarz ludowy umie wiele, d z i ę k i temu, ż e w i e m a ­ ł o . W istocie j e d n a k u m i e j ę t n o ś ć jego j e s t k r u c h a . T o t e ż o g i e ń p ł a t a n i e r a z z ł o ś l i w e figle g a r n c a r z o w i , n a r a ż a j ą c go n a s t r a t y m a t e r i a l n e , ś c i e r a j ą c m u m a ­ l o w i d ł o i p r z e i n a c z a j ą c jego p r a c ę . T e n n i e p o w o ł a n y dekorator, od k t ó r e g o ż a d e n g a r n c a r z u s t r z e c s i ę nie m o ż e , zabawia s i ę nieraz w artystę, d a j ą c w szkliwie i s t n y poemat n i e u c h w y t n y c h l ś n i e ń i d r ż e ń oraz t r u d ­ n y c h do w y r a ż e n i a u r o k ó w z a m a z a ń o r n a m e n t u . P o ­ d z i w i a m y w t e d y k w i a t y , k t ó r y c h ż a d e n ogrodnik nie hoduje, i ptaki, k t ó r e w ż a d n y m k r a j u nie ż y j ą , i gwiazdy, k t ó r e n a ż a d n y m niebie nie ś w i e c ą . A l e nade w s z y s t k o cieszy n a s ś w i a d o m e d z i a ł a n i e g a r n c a r z a ludowego i jego t r a f n y w y b ó r ś r o d k ó w , k t ó r e n i e p o z w a l a j ą m u n a zagubienie s i ę m i ę d z y p r a w d ą n a t u r y a e l e m e n t a r n y m i p o s t u l a t a m i sztuki. D a n i e w y r a z u r a d o ś c i i u m o t y w o w a n i e naszego z a ­ chwytu nad dziełami naszych artystów — garncarzy t e ż n a l e ż y do o b o w i ą z k u p i s z ą c y c h o sztuce. Tadeusz CERAMIKA L U D O W A NA I OGÓLNOPOLSKIEJ Seweryn WYSTAWIE CERAMIKI I SZKŁA A R T Y S T Y C Z N E G O W E WROCŁAWIU Staraniem Ministerstwa Kultury i Sztuki zorgani­ zowana została w I V kwartale u b i e g ł e g o roku w M u ­ zeum Ś l ą s k i m we W r o c ł a w i u I O g ó l n o p o l s k a W y s t a ­ w a C e r a m i k i i S z k ł a A r t y s t y c z n e g o , i l u s t r u j ą c a po­ w o j e n n y dorobek P o l s k i w z a k r e s i e w s z y s t k i c h d z i a ­ ł ó w ceramiki artystycznej i szkła dekoracyjnego. Obfity m a t e r i a ł w y s t a w o w y , e k s p o n o w a n y w s p o s ó b estetyczny w k i l k u o b s z e r n y c h s a l a c h , u j ę t y z o s t a ł w szereg d z i a ł ó w , p o c z ą w s z y od m a ł o n a o g ó ł z n a ­ n y c h w y r o b ó w c e r a m i c z n y c h , z n a j d u j ą c y c h zastoso­ w a n i e w d e k o r a c j i a r c h i t e k t o n i c z n e j , poprzez u ż y t ­ k o w e w y r o b y f a b r y c z n e z porcelany, p o r c e l i t u , f a ­ j a n s u , k a m i o n k i , do e k s p e r y m e n t a l n y c h o s i ą g n i ę ć I n ­ stytutu W z o r n i c t w a P r z e m y s ł o w e g o i r ó ż n y c h uczelni p l a s t y c z n y c h czy p o s z c z e g ó l n y c h a r t y s t ó w , kończąc na ceramice ludowej, na której w niniejszej recenzji skupimy naszą u w a g ę . W y r o b y l u d o w e w y s t a w i o n e z o s t a ł y w d w ó c h ob­ szernych salach oraz w części p r z y l e g ł e g o korytarza. M n i e j s z e p r z e d m i o t y , j a k np, okazy l u d o w e j r z e ź ­ by — w oszklonych gablotkach, naczynia z a ś — na o b i t y c h s z a r y m p ł ó t n e m o t w a r t y c h stopniach. K o n ­ c e p c j a w y s t a w y w dziale w y r o b ó w l u d o w y c h b y ł a 180 z u p e ł n i e prosta. N a w s t ę p i e dano p r z e g l ą d f o r m , w y ­ s t ę p u j ą c y c h w garncarstwie ludowym, dalej r ó ż n e r o d z a j e w y r o b ó w g a r n c a r s k i c h , w z a l e ż n o ś c i od g a ­ tunku surowca, techniki w y k o n a n i a i zdobienia (bi­ skwity, siwaki, naczynia malowane i glazurowane), d r o b n ą g a l a n t e r i ę i r z e ź b ę l u d o w ą (ptaszki z I ł ż y , plastyka figuralna z Medyni G ł o g o w s k i e j i U r z ę d o w a ) , wreszcie p r z e g l ą d ceramiki ludowej ilustrujący jej z r ó ż n i c o w a n i e regionalne. N a z a k o ń c z e n i e p r z e d s t a ­ wione z o s t a ł o zagadnienie r o l i n a d z o r u C P L i A w d z i e ­ d z i n i e podnoszenia p o z i o m u a r t y s t y c z n e g o l u d o w e j c e ­ r a m i k i . U k ł a d w y s t a w y m i m o s w e j prostoty o k a z a ł s i ę nieco t r u d n y dla z w i e d z a j ą c y c h , g d y ż zanadto rozpraszał poszczególne zespoły. Naczynia z tych sa­ m y c h o ś r o d k ó w w i d z i e l i ś m y raz j a k o p r z y k ł a d y form u ż y t k o w y c h , po r a z d r u g i j a k o o k a z y t e j c z y i n n e j techniki, trzeci z a ś raz w ś r ó d z e s p o ł ó w regionalnych, a czasem jeszcze czwarty — w ś r ó d o s i ą g n i ę ć nadzoru a r t y s t y c z n e g o C P L i A . Ponadto z o s t a ł on w s z c z e g ó ­ ł a c h t u i ó w d z i e p o z a c i e r a n y przez „ c h o c h l i k a w y ­ stawowego", k t ó r y d l a o s i ą g n i ę c i a efektu e s t e t y c z n e ­ go — bez s k r u p u ł ó w p r z e s t a w i a g a r n k i k p i ą c z s y - �s t e m a t y k i i l e k c e w a ż ą c w y t y c z n e o p r a c o w a n e g o przez f a c h o w c ó w scenariusza. M a t e r i a ł u wystawowego d o s t a r c z y ł a organizatorom Centrala P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, co m i a ł o te. d o b r ą s t r o n ę , ż e u w o l n i ł o i c h od k o n i e c z n o ś ­ ci p e n e t r a c j i t e r e n o w e j , ale r ó w n o c z e ś n i e zawęziło z a s i ę g w y s t a w y do e k s p o n a t ó w z o ś r o d k ó w z o r g a n i ­ z o w a n y c h w C P L i A , b ą d ź t e ż p r z e z n i ą w t e n czy inny s p o s ó b kontrolowanych. T a j e d n o s t r o n n o ś ć w y ­ boru m a t e r i a ł u wystawowego d o s y ć ujemnie z a c i ą ż y ­ ła n a c a ł o ś c i , z u b o ż a j ą c w y s t a w ę , k t ó r a s k u t k i e m te­ go w y k a z y w a ł a p o w a ż n e b r a k i . I t a k n p . w p r z e g l ą ­ dzie r ó ż n y c h f o r m z a s t o s o w a n i a n a c z y ń g l i n i a n y c h b r a k ł o c h o ć b y z d o b i o n y c h m a ś l n i c do w y r o b u m a s ł a , czy p o d k u r z a c z y d l a p s z c z e l a r z y ; w ś r ó d t e c h n i k zdob­ n i c z y c h p o m i n i ę t o s i w a k i z d e k o r a c j ą w postaci c z a r ­ nej m a l a t u r y ; z a ś w p r z e g l ą d z i e r e g i o n a l n y m poszcze­ g ó l n e o ś r o d k i , j a k np. B o l i m ó w czy P a w ł ó w , p o t r a k ­ towane z o s t a ł y w s p o s ó b jednostronny. Nie b y ł y reprezentowane takie d o s k o n a ł e p r a c o w ­ nie, j a k n p . J e l e ś n i a ń s k i e g o z M i l ó \ ^ i , Bilińskiego ze S t a r e g o S ą c z a , C z e c z e l e w s k i e g o z s i e l c z y k a (pod B i a ł ą Podlaską), J ó z e f a G ł u s z k a z C h a ł u p e k i wiele innych. Obficie natomiast pokazano wyroby z pracowni zrzeszonych w C P L i A , j a k np. s p ó ł d z i e l n i a w K a r t u ­ zach ( L . Necel, Meissner, K a z i m i e r c z a k ) , s p ó ł d z i e l n i e we W ł o c ł a w k u (wyroby W. Nowakowskiego), Siera­ dzu ( H . M u s z y ń s k i , P e r t k i e w i c z ) , T o m a s z o w i e M a z o ­ wieckim (E. Arkuszyński, J . Budkiewicz, J . Malczew­ ski, T r z e ś n i o w s k i ) , Ł o w i c z u ( L . K o n o p c z y ń s k i ) , B i e l ­ s k u - B i a ł e j (W. i F . M a t u s i a k o w i e ) , I ł ż y (W. K i t o w s k i , K o s i a r s k a , S. L u b a , S . P a s t u s z k i e w i c z , J . Poletek, J . Purski, A. Rokita, F . Bąbel, T. Bąbel, K . Ciepiel e w s k i , C . J e ż ) , P u ł t u s k u (W. L a t o s z e k , Z . P l a g o w ski, E . P i o t r o w s k i ) , B i a ł y m s t o k u (W. G a c k i , A . K r a ­ szewski, J , Panas, L . S o ł o ś c i u k i e w i c z , G . Szeremie­ tiew), P a w ł o w i e ( E . F a r i o n , J . i P . W i t e k , K . Z o ł nacz), w J a n o w i e L u b e l s k i m ( J . N o w o r o l , A . i J . S t a ń k o oraz c a ł a r o d z i n a S t a r t k ó w ) , Ł a ń c u c i e ( E . Chmiel, W. Jurek, W. K ę p a , S. K o t , J . Plizga, W. Prucnal, A. Ruta, J . Schodziński, E . Welc, J , Woś). Wyroby zaprezentowane na wystawie to prze­ w a ż n i e p o p r a w n i e pod w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m w y k o ­ nana produkcja bieżąca, którą znamy z wielu już w y s t a w czy p u b l i k a c j i . Z i n n y c h n a l e ż y wymienić wyroby Kazimierczaka z Kartuz, które ciemną, gład­ k ą g l a z u r ą o d b i e g a j ą od p o w s z e c h n i e z n a n y c h w y r o ­ b ó w k a s z u b s k i c h N e c l a czy M e i s s n e r a , oraz m a l o w a ­ ne w y r o b y M a t u s i a k ó w z B i e l a n w p o w i e c i e O ś w i ę ­ cim. tern w r e a k t y w o w a n ą t e c h n i k ę d e k o r a c y j n ą , j p r z e j d ą do r o z w i j a n i a i p o m n a ż a n i a t r a d y c y j n e g o zasobu d e ­ koracyjnego. W a ż n y moment wkrzeszenia zarzuconej techniki dekoracyjnej zbyt m o ż e s ł a b o został wykorzystany, z w ł a s z c z a z a ś t a m , gdzie p o d s u m o w y w a n o o s i ą g n i ę c i a nadzoru artystycznego C P L i A , n i e s ł u s z n i e natomiast w t y m dziale z n a l a z ł y s i ę w y r o b y K . R o g o w s k i e g o z B i a ł e j P o d l a s k i e j , k t ó r y n i e j e s t zrzeszony w s p ó ł ­ dzielni C P L i A , poziom jego w y r o b ó w t r u d n o w i ę c z a p i s a ć n a poczet z a s ł u g c e p e l i o w s k i e g o n a d z o r u . Skoro j u ż m o w a o z a s ł u g a c h , n a s u w a s i ę jeszcze jedna uwaga. N a wystawie w r o c ł a w s k i e j z u p e ł n i e nie p o d k r e ś l o n o roli, j a k ą w dziedzinie opieki n a d c e r a ­ m i k ą l u d o w ą o d g r y w a od w i e l u lat p r o w a d z o n a a k c j a Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. Wiele o ś r o d k ó w g a r n ­ c a r s k i c h , k ó r y c h p r o d u k c j a zdobi d z i ś w i t r y n y s k l e ­ p ó w C P L i A , zostało odkrytych lub uaktywnionych w kierunku artystycznym przez konkursy i w y s t a w y o r g a n i z o w a n e przez W y d z i a ł S z t u k i L u d o w e j M i n i ­ s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i . N i e k i e d y dopiero n a t y c h właśnie wystawach zapoznawali się pracownicy C P L i A z nie z n a n y m i i m o ś r o d k a m i g a r n c a r s k i m i i n a w i ą z y w a l i pierwsze kontakty handlowe z w y ­ twórcami. Ze s p r a w ą ceramiki ludowej w i ą ż e s i ę w pewnej m i e r z e a k c j a p r o w a d z o n a przez I n s t y t u t W z o r n i c ­ twa P r z e m y s ł o w e g o , który w w y t w ó r n i f a j a n s ó w we 2 ^ T e n s a m b ł ą d p o w t a r z a s i ę n a str. 86 k a t a l o g u w y s t a w y , gdzie K . R o g o w s k i f i g u r u j e w d z i a l e z a t y ­ t u ł o w a n y m „Spółdzielnie garncarskie C P L i A " . Po r a z p i e r w s z y n a w y s t a w i e w r o c ł a w s k i e j p o k a ­ zano ś w i e ż o r e a k t y w o w a n ą c e r a m i k ę „ f l a m e r o w a n ą " z Pułtuska. Flamerowanie n a c z y ń , n i e g d y ś d o s y ć roz­ powszechnione na terenie K u r p i o w s z c z y z n y (Pułtusk, W y s z k ó w , Serock), p o l e g a ł o na tym, ż e plastyczne jeszcze n a c z y n i e g l i n i a n e p o l e w a n o b i a ł ą a n g o b ą , c z y ­ li tzw. ,,tonem", a n a s t ę p n i e ryto w z ó r z a p o m o c ą rylca. Po wyszuszeniu i wypaleniu naczynia malo­ wano je barwnymi farbami podszkliwnymi, które w drugim wypale pokrywano b e z b a r w n ą glazurą . W e d ł u g badań M. 2ywirskiej, która garncarstwu kurpowskiego p o ś w i ę c i ł a o s o b n ą pracę, flamerowa­ nie z a m a r ł o n a K u r p i a c h pod koniec pierwszego d z i e s i ę c i o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o (w l a t a c h 1928—1930). 1 Obecnie, d z i ę k i w y s i ł k o m nadzoru artystycznego C P L i A , z a r z u c o n a t e c h n i k a zdobnicza o d ż y ł a . W y r o ­ by E . P i o t r o w s k i e g o , Z . P l a g o w s k i e g o i W ł . L a t o s z k a — z a r ó w n o w formie, j a k i o g ó l n y m c h a r a k t e r z e d e k o r a c j i — s t a r a j ą s i ę n a w i ą z y w a ć do t r a d y c j i . Nie z a w s z e s i ę to j e d n a k udaje, czego p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć d z b a n E . P i o t r o w s k i e g o , ozdobiony n a b r z u ś c u l i n i ą ł a m a n ą i szeregiem r y t m i c z n i e p o w t a r z a j ą c y c h s i ę k ł o s ó w . B y ł o b y m o ż e w s k a z a n e , aby n a d z ó r a r ­ tystyczny spółdzielni garncarskiej w P u ł t u s k u n a k ł o ­ n i ł n a p o c z ą t e k g a r n c a r z y m i e j s c o w y c h do p o w t a ­ rzania dawnych w z o r ó w , znanych z cytowanej p r a ­ cy Ż y w i r s k i e j , D o p i e r o gdy w ż y j ą s i ę oni z p o w r o - 1 Maria Zywirska: Garncarstwo Puszczy Białej. P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e , T , V I I , str. 345. Ryc. 1. Reaktywowana Wyk. Zdzisław ceramika Plagowski, „flamerowaną". Pułtusk. 181 �Ryc. 2. Reaktywowana Wyk. Władysław Włocławku organizował kolektywy projektanckie, złożone z miejscowych robotnic fabrycznych lub specjalnie w tym celu zaproszonych m a l a r e k ludo­ wych z Powiśla Dąbrowskiego. Na wystawie w r o c ł a w ­ s k i e j d z i a ł a l n o ś ć ta z o s t a ł a z i l u s t r o w a n a d o s y ć j e d n o ­ s t r o n n i e — p r z e z s e r i ą t a l e r z y m a l o w a n y c h przez k o ­ l e k t y w robotnic z f a b r y k i f a j a n s ó w w e W ł o c ł a w k u . Nie b y ł natomiast w s p o s ó b r ó w n o r z ę d n y zadoku­ mentowany dorobek kolektywu malarek ludowych z P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o , co ze w z g l ą d u n a w n i o s k i w y p ł y w a j ą c e z p o r ó w n a n i a m o g ł o b y b y ć niezwykle interesujące. C e r a m i k i p r o d u k o w a n e j przez f a b r y k i i w p r a c o w ­ n i a c h z a k ł a d ó w n a u k o w y c h o m a w i a ć nie b ę d z i e m y , g d y ż p r z e k r a c z a ł o b y to j u ż r a m y n i n i e j s z e j r e c e n z j i . W s p o m n i e ć jednak należałoby o nielicznych wypad­ k a c h , k i e d y czy to w t o k u n a u k i , czy j u ż w p r o ­ d u k c j i p i a s t y k - d e k o r a t o r s i ą g a do d o ś w i a d c z e ń l u d o ­ w e j s z t u k i zdobniczej. P r z y k ł a d y tego r o d z a j u m o ż ­ n a b y ł o o b s e r w o w a ć w ś r ó d w y r o b ó w u c z n i ó w prof. R . K r z y w c a . W y t r a w n y ten pedagog d o c e n i ł w a r ­ tość c e r a m i k i ludowej j a k o elementarza, na k t ó r y m p o c z ą t k u j ą c y c h a d e p t ó w sztuki n a l e ż y u c z y ć p i e r w ­ s z y c h liter alfabetu zdobienia b r y ł y obrotowej. Ż e pojętni uczniowie potrafią później z tych w i a d o m o ś ­ ci samodzielnie korzystać, w i d a ć z prac dawnej u c z e n n i c y prof. K r z y w c a , I r e n y D r o ż d ż , k t ó r a w o p a r ­ c i u o l u d o w e formy d e k o r a c j i c e r a m i c z n e j p o t r a f i ł a z n a l e ź ć w ł a s n y s p o s ó b plastycznego w y r a z u , czego liczne d o w o d y d a ł a d e k o r u j ą c w y r o b y s p ó ł d z i e l n i w Suwałkach. W związku z w y s t a w ą wrocławską został wydany katalog, s t a n o w i ą c y p r a c ę z b i o r o w ą pod redakcją M . S t a r z e w s k i e j , k t ó r y d z i ę k i s w e j bogatej t r e ś c i stanowi c e n n ą p o z y c j ę bibliograficzną. Interesujące nas zagadnienia ceramiki ludowej znajdujemy w roz­ d z i a ł a c h pisanych przez J a n i n ę O r y n ż y n ę i K o r n e l i ę Popławską. Praca O r y n ż y n y („Zagadnienia ceramiki ludowej" str. 55—65) w u k ł a d z i e t r e ś c i n a w i ą z u j e do ekspo­ zycji. O m a w i a w i ę c w niej autorka zagadnienie funk­ cjonalności wyrobów garncarskich i jej związek z f o r m ą n a c z y ń ludowych, n a s t ę p n i e zajmuje s i ę po­ krótce techniką w y r o b u i zdobienia oraz a n a l i z y drobnej p l a s t y k i f i g u r a l n e j , w y r a b i a n e j w I ł ż y , M e dyni Głogowskiej czy U r z ę d o w i e . W zakończeniu s z k i c u j e s y t u a c j ę g a r n c a r s t w a ludowego, k t ó r e , t r a ­ 182 ceramika Latoszek, „flamerowana". Pułtusk. c ą c o d b i o r c ę w w i e j s k i m ś r o d o w i s k u , z y s k u j e go w mieście, i omawia dzałalność CPLiA n a odcinku ochrony tej w i ę d n ą c e j g a ł ę z i l u d o w e j t w ó r c z o ś c i a r ­ tystycznej. A r t y k u ł J . O r y n ż y n y , napisany w s p o s ó b n i e z w y k l e p o w ś c i ą g l i w y , i to w y ł ą c z n i e z p u n k t u widzenia C P L i A , nie daje w ł a ś c i w e g o obrazu skom­ p l i k o w a n y c h „ z a g a d n i e ń c e r a m i k i ludowej". A u t o r k a nie w s p o m i n a , ż e obok p a r u o ś r o d k ó w g a r n c a r s k i c h , k t ó r e j a k o tako p r o s p e r u j ą , pod b o k i e m o p i e k u ń c z e j C P L i A u p a d a j ą z r o k u n a rok o ś r o d k i o w s p a n i a ­ ł y c h n i e k i e d y t r a d y c j a c h a r t y s t y c z n y c h , j a k np. z n a ­ n e od p a r u s t u l e c i K o ł a c z y c e ; ż e w i e l u c i e k a w y c h form ludowej ceramiki, mimo istniejących możli­ w o ś c i , nie reaktywowano; że są całe w o j e w ó d z t w a , k t ó r e nie p o s i a d a j ą „ s w o j e j " l u d o w e j c e r a m i k i a r t y ­ stycznej (jak np. woj. krakowskie), g d y ż n i k t nie z a ­ j ą ł s i ę i s t n i e j ą c y m i t a m do d z i ś o ś r o d k a m i g a r n ­ carskimi; ż e c e r a m i k ę l u d o w ą w bogatszym wyborze m o ż n a z a k u p i ć w ł a ś c i w i e t y l k o w stolicy, g d y ż poza t y m s k l e p y w c e r a m i k ę l u d o w ą s ą fatalnie z a o p a t r y ­ w a n e ; ż e w r e s z c i e n i k t szczerze n i e c h c e z a i n t e r e ­ s o w a ć s i ę l u d o w ą c e r a m i k ą a r t y s t y c z n ą , g d y ż jest 2 n i ą m n ó s t w o kłopotu, a obrót z punktu widzenia h a n d l o w e g o (wobec n i s k i c h cen) — n i e w i e l k i . P i s z ą c o ludowej ceramice, autorka jest j a k gdyby skrępowana swym oficjalnym stanowiskiem, które nie pozwala jej p r z y j ą ć postawy bardziej bojowej, j a k a cechuje wypowiedzi niektórych współautorów katalogu, nie c o f a j ą c y c h s i ę przed j a s n y m stawianiem z a g a d n i e ń r ó w n i e ż i t a m , gdzie w y m a g a j ą one k r y ­ tyki i d o m a g a j ą się poprawy. N a marginesie pracy O r y n ż y n y jeszcze jedna drobna uwaga. A u t o r k a p i ­ sze n a str. 57, ż e „ s i w a k i F r y d e r y k a B ą b l a s ą jego o s o b i s t ą i n n o w a c j ą z r. 1954". W i a d o m o ś ć ta, o p a r t a b y ć m o ż e n a w y p o w i e d z i samego B ą b l a , n i e odpo­ w i a d a prawdzie. T w ó r c y ludowi, z w ł a s z c z a bardziej znani, j a k w i ę k s z o ś ć a r t y s t ó w w ogóle, lubią dokoła s w o j e j osoby s t w a r z a ć l e g e n d ę . W r z e c z y w i s t o ś c i s i ­ w a k i w y r a b i a n e b y ł y w o ś r o d k a c h g a r n c a r s k i c h po­ ł o ż o n y c h k o ł o Denkowa znacznie w c z e ś n i e j . Świa­ d e c t w e m tego s ą z a c h o w a n e do d z i ś w K ą t a c h D e n k o w s k i c h piece s ł u ż ą c e s p e c j a l n i e do w y p a ł u s i w a ­ k ó w , p r z y c z y m n i e k t ó r e z n i c h w r. 1954 b y ł y j u ż nieczynne. D r u g a ze w s p o m n i a n y c h autorek, K . P o p ł a w s k a , pisze o w s p ó ł p r a c y a r t y s t ó w z z a k ł a d a m i s e r y j n e j �produkcji. Zagadnieniami z w i ą z a n y m i z t w ó r c z o ś c i ą l u d o w ą z a j m u j e s i ę ona t y l k o m a r g i n e s o w o , k r e ś l ą c obraz s t o s u n k u , j a k i k s z t a ł t u j e s i ę m i ę d z y z a w o d o ­ wym plastykiem a ludowymi garncarzami zatrud­ nionymi w zakładzie ceramicznym. Według słów autorki, „ p l a s t y c y k i e r u j ą c y p r o d u k c j ą w tych z a ­ k ł a d a c h w p e ł n i d o c e n i a j ą p i ę k n o miejscowych form i nie k r ę p u j ą i n i c j a t y w y g a r n c a r z y " (str. 72). O b s e r ­ w a c j e jednak czynione b e z p o ś r e d n i o w cepeliowskich z a k ł a d a c h c e r a m i c z n y c h nie p o t w i e r d z a j ą tego i d y l ­ licznego o b r a z u . W r z e c z y w i s t o ś c i p l a s t y c y z a w o d o w i , zapatrzeni w e w ł a s n ą t w ó r c z o ś ć artystyczną, n a j c z ę ś ­ ciej nie i n t e r e s u j ą się m o ż l i w o ś c i a m i w s p ó ł p r a c u j ą ­ cych z nimi garncarzy i bynajmniej niedają im sposobności ujawniania s w y c h artystycznych umie­ jętności. P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć pewna plastyczka, k t ó r a w r. 1953 j a k o k i e r o w n i k a r t y s t y c z n y m a l o w a ł a sama wyroby spółdzielni ceramicznej w S u w a ł k a c h , nie w i e d z ą c n a w e t o t y m , ż e p r a c u j ą c y w jej z a k ł a ­ dzie g a r n c a r z e p a m i ę t a j ą jeszcze ludowe z d o b n i c t w o Fotografował i u m i e j ą m a l o w a ć naczynia. P r z y k ł a d ó w takich m o ż ­ n a by p o d a ć w i ę c e j . W y t y k a j ą c autorkom zbyt optymistyczny sposób o b r a z o w a n i a r z e c z y w i s t o ś c i , c z y n i m y to n i e z r e c e n zenckiej n a d g o r l i w o ś c i , k a ż ą c e j s z u k a ć przysłowio­ w e j „ d z i u r y w c a ł y m " , lecz dlatego, ż e u n i k a n i e wiernego m a l o w a n i a s y t u a c j i w d z i e d z i n i e s z t u k i l u ­ dowej s t w a r z a pozory, j a k o b y n a t y m o d c i n k u w s z y s t ­ ko b y ł o „ w n a j w i ę k s z y m p o r z ą d k u " , co w p r o w a d z a w błąd opinię publiczną i usypia czujność społe­ c z e ń s t w a . T y m c z a s e m w i e m y , ż e w dziedzinie l u d o ­ w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j b y n a j m n i e j n i e dzieje s i ę dobrze. I m b l i ż e j p o z n a j e m y z a w i k ł a n y splot z a ­ g a d n i e ń w i ą ż ą c y c h s i ę ze w s p ó ł c z e s n ą l u d o w ą t w ó r ­ czością artystyczną, tym w i ę c e j odsłania się m a n k a ­ m e n t ó w i bolączek. Odkrywanie ich i dyskutowanie jest n a s z y m wspólnym obowiązkiem. Pamiętajmy o t y m , ż e k a ż d a d o l e g l i w o ś ć w t e d y dopiero m o ż e b y ć leczona, gdy j ą d o k ł a d n i e p o z n a m y , Rss. Michał Maśliński W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J uioj. W A R S Z A W S K I E G O W d n i a c h od 29 m a r c a do 6 k w i e t n i a o t w a r t a b y ł a w Warszawie Wystawa Sztuki Ludowej i Rękodzieła L u d o w e g o , z o r g a n i z o w a n a przez Z w i ą z e k S a m o p o m o ­ cy C h ł o p s k i e j , a m a j ą c a s t a n o w i ć u z u p e ł n i e n i e z j a z d u t w ó r c ó w ludowych o k r ę g u warszawskiego, który obra­ d o w a ł w t y m okresie w stolicy. C e l e m w y s t a w y b y ł o , jak informuje katalog, zspoznanie o g ó ł u z w i e d z a j ą ­ cych, a s z c z e g ó l n i e w i e j s k i c h działaczy kulturalnoo ś w i a t o w y c h z dorobkiem a r t y s t ó w l u d o w y c h woj. warszawskiego. S a m y m z a ś autorom eksponowanych p r a c w y s t a w a m i a ł a p o k a z a ć z ł e i dobre p r z y k ł a d y p o s z u k i w a ń nowych r o z w i ą z a ń tematycznych i k o m ­ p o z y c y j n y c h w e w s p ó ł c z e s n e j sztuce l u d o w e j . T e n s ł u s z n y c e l w y s t a w y nie c a ł k i e m j e d n a k z o s t a ł z r e a l i z o w a n y . Z ł o ż y ł y s i ę n a to p e w n e n i e d o c i ą g n i ę ­ cia z a r ó w n o w doborze e k s p o n a t ó w , j a k i w s a m e j ekspozycji, N i e z r o z u m i a ł e jest umieszczenie w y s t a w y w znacz­ nej o d l e g ł o ś c i od c e n t r u m m i a s t a , niedostateczne i n ­ f o r m o w a n i e o j e j adresie (nieliczne afisze), j a k r ó w ­ nież zlikwidowanie jej n a 7 dni przed ustalonym terminem. Z tych też p o w o d ó w wiele osób zaintere­ s o w a n y c h s z t u k ą l u d o w ą nie m o g ł o o b e j r z e ć z g r o ­ m a d z o n y c h e k s p o n a t ó w . A n i e w ą t p l i w i e w a r t o je b y ­ ło 2obaczyć, W y s t a w a o b e j m o w a ł a n a s t ę p u j ą c e działy: tkactwo, s t r ó j , w y c i n a n k ę , z d o b n i c t w o w n ę t r z a oraz c e r a m i k ę . N a c z e l n e m i e j s c e n a w y s t a w i e — ze w z g l ę d u na i l o ś ć z g r o m a d z o n y c h e k s p o n a t ó w i ich w a r t o ś c i a r t y ­ styczne — z a j m o w a ł o t k a c t w o . W d z i a l e t y m , j a k i w e wszystkich p o z o s t a ł y c h , eksponaty u ł o ż o n e b y ł y w e d ł u g p o d z i a ł u terytorialnego, powiatami. N a l e ż a ­ łoby o c z e k i w a ć rozmieszczenia w y s t a w i o n y c h tkanin w j a k i e j ś k o l e j n o ś c i chronologicznej. Tymczasem układ eksponatów pochodzących z różnych okresów byl w o b r ę b i e p o s z c z e g ó l n y c h p o w i a t ó w t a k dalece niejednolity, ż e n i e p o z w a l a ł n a p r z e ś l e d z e n i e c i ą ­ g ł o ś c i r o z w o j o w e j t k a c t w a ludowego w d a n y m po­ wiecie. N i e p r z e m y ś l a n y u k ł a d z a c i e r a ł z u p e ł n i e r ó ż ­ n i c e w czasie p o w s t a w a n i a i n a s i l e n i u u ż y t k o w a n i a p o ­ szczególnych tkanin. Brak było również danych u m o ż ­ liwiających w y r ó ż n i e n i e prac najbardziej typowych dla danego p o w i a t u . U t r u d n i a to w y p r o w a d z e n i e j a ­ kichś wniosków' d o t y c z ą c y c h rozwoju tkactwa w roż­ n y c h regionach. W o b e c w i ę c t r u d n o ś c i u j ę c i a historycznego, o m ó w i ­ m y reprezentowane na wystawie działy twórczości tkackiej w kolejności podyktowanej ilością zgroma­ dzonych e k s p o n a t ó w , Najliczniejsze b y ł y tkaniny przetykane i pasiaki. P a s i a k i w y s t ę p u j ą z a r ó w n o w dziale s t r o j u , j a k i w dziale t k a n i n d e k o r a c y j n y c h , s ł u ż ą c y c h do n a k r y w a ­ nia ł ó ż e k , s k r z y ń , z a w i e s z a n i a n a d r z w i a c h i w r e s z ­ cie u ż y t k o w a n y c h j a k o c h o d n i k i . N a s p e c j a l n e w y ­ różnienie zasługują „gurowe" zapaski Marii Ż u r a w ­ s k i e j z R u d z i e n k a (tkane w czerwono b i a ł e p a s e c z k i n a z i e l o n y m tle) i f a r t u c h w y k o n a n y przez K u r p i o w ­ s k ą Spółdzielnię P r z e m y s ł u Ludowego w Pniewie (w w ą s k o tkane paski utrzymane w kolorach b i a ł y m , s z a r o b ł ę k i t n y m i c z e r w o n y m ) . S z k o d a t y l k o , ż e ten ostatni pasiak, u k r y t y z a b i a ł ą l n i a n ą s p ó d n i c ą , n i e b y ł u d o s t ę p n i o n y do o g l ą d a n i a w c a ł o ś c i . N i e p o z w a ­ l a ł o to o c e n i ć w p e ł n i jego w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h . P a s i a k i d e k o r a c y j n e — w p r z e c i w i e ń s t w i e do p a s i a ­ stych zapasek w e ł n i a n y c h — b y ł y czysto lniane. W y ­ jątek s t a n o w i ł o kilka pasiastych k i l i m ó w w e ł n i a n y c h , z których na specjalną u w a g ę zasługują: kilim w ko­ l o r o w e pasy c h a b r o w e i g r a n a t o w e — wykonany przez S t a n i s ł a w ę J a s t r z ę b s k ą z S i e n n i c y , zielony d y ­ w a n w k o l o r o w e pasy — p r a c a M a r i i M l a d z k i e j z R u ­ dzienka i „sorc" w e ł n i a n y w szerokie pasy popiela­ te na tle c z e r w o n y m — d z i e ł o J u l i i M a z u r e k z R u ­ dzienka. W i ą z k i b a r w n y c h p a s ó w w o m a w i a n y c h t k a ­ ninach rozłożone są asymetrycznie. Zestawienia b a r ­ w n e , bardzo j a s k r a w e , n i e r a ż ą d z i ę k i o d p o w i e d n i e m u dobraniu s ą s i a d u j ą c y c h z s o b ą k o l o r ó w i szerokości pasów. T a k t k a n i n y pasiaste, j a k i p r z e t y k a n e w e ł n i a n e , r ó w n i e ż bardzo licznie e k s p o n o w a n e n a w y s t a w i e , przeważnie łączone były z d w ó c h szerokości mate­ riału. Ze specjalnym zainteresowaniem oglądaliśmy na wystawie dekoracyjne tkaniny dwuosnoWowe, które na M a z o w s z u m a j ą swoją bardzo s t a r ą tradycję sięgającą X V I wieku. W ś r ó d d y w a n ó w dwuosnowowych znalazły się znane już z poprzednich w y s t a w i k o n k u r s ó w d y w a n y D o ­ miniki B u janowskiej z W ę g r o w a . Jej bogatą t w ó r c z o ś ć c h a r a k t e r y z u j ą c ą s i ę obecnie r ó ż n o r o d n o ś c i ą w dobo­ rze b a r w , r e p r e z e n t o w a ł o niestety t y l k o k i l k a t k a ­ nin u t r z y m a n y c h w k o l o r a c h c z a r n y m i b i a ł y m , l u b b r ą z o w y m i b i a ł y m . T y p o w e b y ł o b y to d l a j e j t w ó r ­ czości p o c z ą t k o w e j , wzorowanej ściśle n a podlaskich d y w a n a c h d w u o s n o w o w y c h pochodzenia r z e m i e ś l n i c z e ­ go, ale n i e o b r a z o w a ł o c a ł e j j e j t w ó r c z o ś c i do r o k u 1954. Z ż a l e m m u s i m y s t w i e r d z i ć , ż e n i e s i ę g n i ę t o z u ­ p e ł n i e do j e j o s t a t n i c h p r a c , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e p o ­ z w o l i ł y b y p r z e ś l e d z i ć p r o c e s r o z w o j u t w ó r c z e g o tej 183 �oraz d a ł o b y p r a w d o p o d o b n i e bardzo bogaty m a t e r i a ł porównawczy. Obok tkanin n a p r a w d ę p i ę k n y c h — znalazły się na wystawie eksponaty nie p r z e d s t a w i a j ą c e żadnej w a r t o ś c i artystycznej, w y k a z u j ą c e natomiast w y r a ź ­ ne w p ł y w k u l t u r y d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e j . Z a p r z y ­ k ł a d s ł u ż y ć t u m o ż e obrus W a n d y J a k u b o w s k i e j z Pogorzel K r z y w i c y , n a k t ó r y m n i e ł a d n y motyw n a turalistycznie potraktowanych k w i a t ó w przypomina wzory drukowane w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przez r ó ż n e tygodniki, a z w ł a s z c z a przez wydawnictwo o r a c z e j e p i g o n a l n y m c h a r a k t e r z e „ B l u s z c z " itp. N i e l u d o w y c h a r a k t e r tego o b r u s a s z c z e g ó l n i e jest Widocz­ ny wskutek kontrastu, j a k i tworzy z umieszczonym obok s z m a c i a k i e m , u t r z y m a n y m w p a s t e l o w y c h k o l o ­ rach, a r e p r e z e n t u j ą c y m twórczość X I X wieku. S z m a ciak ten m a charakter u ż y t k o w y . Autor, nie kiero­ w a n y s p e c j a l n ą c h ę c i ą ozdobienia go, s t w o r z y ł m i m o to d z i e ł o o r y g i n a l n e , a r ó w n o c z e ś n i e c h a r a k t e r y s t y c z ­ ne d l a t w ó r c z o ś c i l u d o w e j tego o k r ę g u . I n a c z e j m a s i ę s p r a w a z o b r u s e m . T w ó r c z y n i s i ę g n ę ł a do w z o ­ r ó w miejskich, ściśle m ó w i ą c drobnomieszczańskich, k t ó r e z m i e n i ł y p i ę k n y motyw róży, spotykany często w ludowych wzorach, n a r a ż ą c y kolorystycznie i k o m ­ pozycyjnie k w i a t c a ł k o w i c i e rozwinięty, p e ł n y , na d ł u g i e j ł o d y ż c e z k r z y c z ą c o zielonymi liśćmi. . Rys. 1, Dywan-narznta Wierzbicka z Żelechowa zielono-czarny. (pow. Mińsk Wyk. Maria Mazowiecki). a r t y s t k i . W ż a d n y m w y p a d k u nie m o ż e m y tego u w a ­ ż a ć z a p r z e g l ą d dotychczasowego dorobku B u j a n o w skiej. Z grupy tkanin przetykanych p o c h o d z ą c y c h z po­ w i a t u M i ń s k M a z o w i e c k i z w r a c a ł y u w a g ę z b l i ż o n e do siebie k o l o r y s t y c z n i e z i e l o n o - c z a r n e d y w a n y , ś w i a d ­ c z ą c e — przez u d a n y d o b ó r b a r w i r y s u n e k w z o r u — o w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n y m t w ó r c ó w . W y m i e ­ nić tu n a l e ż y szczególnie p i ę k n y d y w a n - n a r z u t ę M a ­ rii Wierzbickiej, u d e r z a j ą c y p o w a g ą b a r w i szlachet­ n ą p r o s t o t ą o r n a m e n t u (rys. 1). N i e m o ż n a t e ż p o m i ­ n ą ć doskonalej p r a c y J u l i i B u d z y ń s k i e j ze S t a r o w s i (ryc. 2), o w z o r a c h k o m p o n o w a n y c h n a zasadzie k r z y ­ ża, j a k r ó w n i e ż d y w a n u I r e n y P a ł d y n y z P o s i a d a ł , o gwiaździstych motywach ornamentacyjnych. T e n s a m t y p t e c h n i k i t k a c k i e j , co d y w a n y , r e p r e ­ zentują wystawione kapy i makaty. S p e c j a l n ą u w a g ę zwraca tkanina o wzorach ciemnoczerwono-seledynow y c h , w y k o n a n a przez S t a n i s ł a w ę K r z y w n i a k z W ę ­ g r o w a ( r y c . 3), obok. niej n a r z u t a M a r i i M l a d z k i e j z R u d z i e n k a , t k a n a n a b i a ł y m postonie t u r k u s o w ą w e ł n ą w d r o b n y w z ó r o k i e n k o w y ( r y c . 4), w r e s z c i e szafirowo-biała kapa Stanisławy Cholewińskiej, rów­ n i e ż z R u d z i e n k a . A u t o r k a , d z i ę k i u m i e j ę t n e m u do­ b o r o w i splotu, s t w o r z y ł a r o z w i ą z a n i e kompozycyjne specjalnie i n t e r e s u j ą c e s w o j ą o r y g i n a l n o ś c i ą . B a r d z o c i e k a w e b y ł o b y stwierdzenie, o ile p r z e d ­ stawione p o w y ż e j ostateczne o s i ą g n i ę c i a w dziedzinie ludowego t k a c t w a d w u o s n o w o w e g o n a w i ą z u j ą do s t a ­ rych mazowieckich tradycji tkackich. Wskazane by­ ł o b y w i ę c szczególnie silny nacisk p o ł o ż y ć na prze­ ś l e d z e n i e p r o d u k c j i t k a c k i e j n a o m a w i a n y m terenie w j e j r ó ż n y c h f a z a c h r o z w o j u , i to z a r ó w n o w p o c z ą t ­ k o w e j fazie p r o d u k c j i r z e m i e ś l n i c z e j , j a k i p ó ź n i e j ­ szej p r o d u k c j i w i e j s k i e j . D o p o m ó c w t y m m o g ł a b y w ł a ś n i e o m a w i a n a w y s t a w a , gdyby z n a l a z ł y s i ę n a niej eksponaty najbardziej typowe ze wszystkich ośrodków produkcji tkackiej z terenu Mazowsza z ostatnich lat. B y ł o b y to pewnego r o d z a j u p o d s u m o ­ w a n i e m r o z w o j o w e g o procesu t k a c t w a i jego o s i ą g n i ę ć 184 Na w y s t a w i e z n a l a z ł y s i ę t a k ż e firanki siatkowe. S ą one, j a k w i a d o m o , n a j m ł o d s z ą , r o z w i j a j ą c ą s i ę dopie­ ro g a ł ę z i ą t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , p r o p a g o w a n ą przez C P L i A ze w z g l ę d u n a i c h ł a t w y z b y t w m i e ś c i e . B r a k j a k i c h k o l w i e k o b j a ś n i e ń d o t y c z ą c y c h pochodze­ n i a i ogromnego z a s i ę g u r o z p o w s z e c h n i e n i a firanek siatkowych w r ó ż n y c h rejonach Polski m ó g ł b y n a ­ s u w a ć b ł ę d n y wniosek o ich regionalnej specyfice m a z o w i e c k i e j . F i r a n k i — podobnie j a k i l n i a n e h a f ­ towane serwety n a stół czy komplety podobnych w t y p i e m a ł y c h s e r w e t e k — w y r a b i a n e s ą dopiero od k i l k u lat. S z c z e g ó l n i e silnie p r o d u k c j a i c h r o z w i ­ j a s i ę w spółdzielniach ludowych, p r o d u k u j ą c y c h pra­ wie w y ł ą c z n i e na rynek miejski. Wielką zasługą w y t w a r z a j ą c y c h te n o w e w y r o b y p l a c ó w e k jest p r z e ­ niesienie n a n i e s t a r y c h w z o r ó w z h a f t o w a n y c h k o ­ s z u l c z y w y c i n a n e k . W ten s p o s ó b p r z y z a c h o w a n i u c i ą g ł o ś c i t r a d y c j i t w o r z ą s i ę n o w e formy, c i e s z ą c e s i ę d u ż y m popytem w m i e ś c i e , a t y m s a m y m p r o p a g u j ą ­ ce t a m o s i ą g n i ę c i a l u d o w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j . W y m i e n i ć tu n a l e ż y w z o r o w ą s p ó ł d z i e l n i ę w . P n i e ­ wie, o p i e r a j ą c ą s w o j ą p r o d u k c j ę wie w s z y s t k i c h j e j działach na wzorach ludowych, charakterystycznych d l a P u s z c z y B i a ł e j . R ó w n i e ż i w dziale s t r o j u n a j bogaciej r e p r e z e n t o w a n y n a w y s t a w i e b y ł t e n t e r e n , na k t ó r y m p n i e w s k a s p ó ł d z i e l n i a r o z w i n ę ł a swoją działalność. W z a k r e s i e t r a d y c y j n e g o s t r o j u ludowego P u s z c z y B i a ł e j n a w y s t a w i e z n a l a z ł y s i ę eksponaty z a r ó w n o starsze, j a k i w y k o n a n e ostatnio. Z lat 1900 p o k a z a n a została stara „kiecka" utrzymana w charakterystycz­ n y m d l a tego o k r e s u kolorze c z e r w o n y m . Z l a t 1930 w y s t a w i o n o „ k i t e l " zielony, n o w y f a r t u c h i p i ę k n i e h a f t o w a n ą koszulę — pracę E w y Mielcarek. Znacz­ nie gorzej p r z e d s t a w i a ł s i ę s t r ó j z P u s z c z y Z i e l o n a j . Eksponaty, m i m o ż e b y ł o ich wiele, nie t w o r z y ł y zwartej całości. O g l ą d a l i ś m y tam spódnicę b r ą z o w ą „ w oczka", w zielone p a s y u ł o ż o n e poprzecznie, d w a f a r t u c h y „ o d p r z y o d z i e w k u " , pasiaste (z p r z e w a g ą k o l o r ó w czerwonego i l i l a , p r z e c i ę t e c z a r n o - z i e l o n y m i p a s k a m i ) , o p r ó c z tego c z a r n y gorset zdobiony c z e r w o ­ n y m i tasiemkami, i n o w e c z ó ł k o w y k o n a n e przez K o n o p k ó w n ę d l a C P L i A . S z k o d a , ż e nie pokazano koszuli, k t ó r a — c h o c i a ż n i e t a k bogato h a f t o w a n a jak w Puszczy Białej — dostarczyłaby materiału do u c h w y c e n i a r ó ż n i c i p o d o b i e ń s t w w z a k r e s i e h a f t u na tych dwóch sąsiadujących ze s o b ą terenach, k t ó r e w i n n y c h dziedzinach w y t w ó r c z o ś c i s ą c z ę s t o ­ k r o ć do siebie z b l i ż o n e . O k r ę g s a n n i c k i r e p r e z e n ­ t o w a ł y j e d y n i e d w a gorsety, w y s z y w a n e koralika­ m i . Z a z n a c z y ć n a l e ż y , ż e s t a r s z e i do ostatnich c z a ­ s ó w c z ę ś c i e j s p o t y k a n e s ą gorsety z h a f t e m p ł a s k i m . Z tego t e r e n u w y s t a w i o n o t a k ż e „ z a r ę k a w k i " , r ó w ­ n i e ż w y s z y w a n e koralikami. Pokazanie ich w oder­ w a n i u od c a ł e g o s t r o j u s a n n i c k i e g o n i e p o z w o l i ł o n a p o d k r e ś l e n i e s p e c y f i c z n o ś c i tego s t r o j u , w k t ó r y m z a - �r ę k a w k i te o d g r y w a j ą s w o j ą r o l ę . N a j w i ę k s z y m b r a ­ k i e m tego d z i a ł u e k s p o z y c j i b y ł o c a ł k o w i t e p o m i n i ę ­ cie s t r o j u k o ł b i e l s k i e g o , k t ó r y n a w e t w obecnej do­ bie u r b a n i z a c j i w s i i z a n i k u s t r o j u ludowego j e s t j e s z c z e c i ą g l e ż y w y . J e s t to t y m b a r d z i e j d z i w n e , ż e w s i e , w k t ó r y c h s t r ó j ten p o w s z e c h n i e występuje (jak na p r z y k ł a d Rudzienko), w innych d z i a ł a c h w y ­ t w ó r c z o ś c i b y ł y bogato r e p r e z e n t o w a n e . S t r ó j k o ł b i e l s k i , b a r d z o z b l i ż o n y do s a n n i c k i e g o , m ó g ł b y w s k a ­ zać na z a p o ż y c z e n i a , upodabnianie s i ę i r ó ż n i c o w a ­ nie p e w n y c h f o r m n a t e r e n a c h s ą s i e d z k i c h . N a w y s t a w i e w a r s z a w s k i e j s t o s u n k o w o bogato r e ­ prezentowany b y ł dział wycinanek. Pokazano w y c i ­ nanki z powiatów: Ostrołęka, Gostynin, Węgrów i Mińsk Mazowiecki. O m a w i a n i e m a t e r i a ł u z a c z n i e m y od p o w i a t u O s t r o ­ ł ę k a , z k t ó r e g o dano p r z e g l ą d w y c i n a n e k ostatniego dziesięciolecia. Z o b a c z y l i ś m y w i ę c wszystkie ich ty­ py, z a c z y n a j ą c od n a j s t a r s z y c h ,,leluj" i „ k ó ł e k " jedno i w i e l o b a r w n y c h , do n o w y c h w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h . Bardzo i n t e r e s u j ą c e b y ł o pokazanie wielobarwnych naklejanek o k s z t a ł c i e kolistym, które dotychczas słabo było reprezentowane n a innych wystawach. Z i n f o r m a c j i z e b r a n y c h w czasie M i ę d z y u c z e l n i a n e g o O b o z u E t n o g r a f i c z n e g o w 1954 r o k u w i e m y , ż e n a terenie T a t r i W o l k o w e g o z n a n o od d a w n a w y c i ­ n a n k i w i e l o b a r w n e . B y ł y to z a r ó w n o k ó ł k a , j a k i w y ­ cinanki tematyczne. P o r ó w n a n i e „leluj" eksponowa­ nych na w y s t a w i e w y k a z a ł o nowe tendencje t w ó r c ó w ludowych polegające na zastępowaniu dawnych mo­ t y w ó w n o w y m i . W y s t ę p o w a ł o to m i ę d z y i n n y m i na przykładach zastąpienia tradycyjnych kogutków, u m i e s z c z a n y c h s y m e t r y c z n i e po obu s t r o n a c h „ l e l u i " , g o ł ą b k a m i i napisem „ P o k ó j " . Z w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h pokazano d w i e bardzo ciekawe prace S t a n i s ł a w y B a k u ł o w e j . R e p r e z e n t u j ą one k i e r u n e k w w y c i n a n k a r s t w i e , z a r z u c a j ą c y typo­ w ą d l a w y c i n a n e k s y m e t r i ę . S a m proces w y c i n a n i a poprzedzony jest o b r y s o w a n i e m k o n t u r ó w w y c i n a ­ n y c h postaci i p r z e d m i o t ó w . N i e w i a d o m o , czy p r a c e te m o ż n a z a l i c z y ć do w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h , czy też traktować je jako odrębny, nowy kierunek w twórczości ludowej. Dotychczas nikt b l i ż e j nie z a j m o w a ł s i ę t y m zagadnieniem. Wymienione prace o b r a z u j ą z a j ę c i a gospodarskie. S ą to „ W a r s z t a t t k a c ­ k i " i „Zagroda". „ Z a g r o d a " w y k o n a n a jest z papieru czarnego. M o t y w y m a j ą u k ł a d p a s o w y , p r z y c z y m w k a ż d y m z trzech poziomych p a s ó w przedstawione zostały schematycznie kontury b u d y n k ó w gospodar­ c z y c h oraz s y l w e t k i l u d z i w y k o n u j ą c y c h r ó ż n e p r a c e w o b r ę b i e zagrody. N i e b r a k t e ż s y l w e t e k z w i e r z ą t . W y c i n a n k a w y k o n a n a jest bardzo starannie i dro­ biazgowo. Uwypuklone zostały niektóre szczegóły ubioru, a n a w e t s p o s ó b z a c z e s a n i a w ł o s ó w , co s p r a w i a w r a ż e n i e d o k ł a d n e g o zdjęcia z natury. W y c i n a n k a zatytułowana „Warsztat tkacki", wykonana rów­ n i e ż z czarnego p a p i e r u , p o k a z u j e w podobnej, a z a ­ r a z e m r ó w n i e ż d e k o r a c y j n e j formie, k o l e j n e c z y n n o ś ­ ci p o p r z e d z a j ą c e proces p o w s t a w a n i a t k a n i n y . N i e pokazano w y c i n a n e k o t e m a t y c e r e l i g i j n e j , k t ó ­ re j a k o rzecz n o w a i s t n i e j ą n a K u r p i a c h od 1945 r o ­ k u , a w i ę c s ą w y t w o r e m d z i e s i ę c i o l e c i a , k t ó r e przede wszystkim ilustrowano m a t e r i a ł a m i zebranymi na w y ­ stawie. D r u g i m powiatem, z k t ó r e g o wystawiono dość du­ ż o w y c i n a n e k , j e s t G o s t y n i n , Z n a l a z ł y s i ę tu prace a r ­ tystek l u d o w y c h z S a n n i k . O k r e s o k u p a c j i n i e m i e c ­ kiej c a ł k o w i c i e p r z e r w a ł p r o d u k c j ę wycinanek w S a n ­ n i k a c h i dopic-ro z o r g a n i z o w a n y p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i w 1951 r o k u k o n k u r s p o b u d z i ł a r ­ t y s t k i s a n n i c k i e do w z n o w i e n i a tego r o d z a j u t w ó r ­ czości. W y c i n a n k i z powiatu g o s t y n i ń s k i e g o nawią­ z u j ą do ł o w i c k i c h . W i d z i m y t u w i ę c t r a d y c y j n e „ k l a poki" i „ k o d r y " . W z d o b i e n i u p o w t a r z a s i ę m o t y w pawi i k o g u t k ó w . N a w y s t a w i e pokazano p r z e w a ż n i e w y c i n a n k i tematyczne z Sannik. Wobec zbyt m a ł e j liczby w y c i n a n e k i n n y c h t y p ó w z a c i e m n i ł o to obraz t w ó r c z o ś c i w y c i n a n k a r e k z tego o k r ę g u , w k t ó r y m w ł a ś n i e w y c i n a n k i tematyczne, w y s t ę p u j ą stosunkowo rzadko. W ś r ó d tych w y c i n a n e k tematycznych zwracają u w a g ę prace Marii Król. która szuka nowych treści Ryc, 2, Dywan-narzuta. Starowsi (pow. Ryc. 3. Dywan-narzuta Wyk. Stanisława Wyk. Mińsk Julia Budzyńska Mazowiecki). ze ciemnoczerwono-seledynowy. Krzywiak z Węgrowa. 185 �Ryc. 4. Dywan-narzuta Mladzka z Rudzienka biało-turkusowy. (pow. Mińsk Wyk. Maria Mazowiecki). di a s w o j e j t w ó r c z o ś c i . N a k l e j a n k i j e j w f o r m i e n a ­ w i ą z u j ą do t e m a t y c z n y c h w y c i n a n e k ł o w i c k i c h . J e s t wśród nich cykl wielobarwnych naklejanek o tema­ tyce p r o d u k c y j n e j , p o k a z u j ą c y c h p r a c e w polu. C i e k a w e s ą dzieje w y c i n a n e k podlaskich, k t ó r e z n a l a z ł y s i ę na wystawie. N a terenie Podlasia p r o ­ d u k c j a w y c i n a n e k z o s t a ł a z a r z u c o n a j u ż d a w n o . Nie­ g d y ś znano t u j e d y n i e w y c i n a n k i z k o l o r o w e g o o p ł a t ­ k a . M i a ł y one k s z t a ł t g w i a ź d z i s t y i b y ł y j e d n o l u b w i e l o b a r w n e . W z n o w i e n i e tej dziedziny twórczości miejscowe artystki zawdzięczają plastykowi Bartod z i e j s k i e m u , k t ó r y m ł o d z i e ż w szkole n a u c z y ł r o b i ć wycinanki. K i e r o w n i c z k a miejscowej p l a c ó w k i C P L i A p r z y p o m n i a ł a kobietom p o d l a s k i m o d a w n y c h w y c i ­ nankach z opłatka, p o k a z a ł a im dawne wzory i z a ­ c h ę c i ł a do w y c i n a n i a i c h z p a p i e r u kolorowego. W y ­ c i n a n k i te u t r z y m a n e s ą w k o l o r a c h j a s n y c h , p r z y ­ p o m i n a j ą w ten s p o s ó b p a s t e l o w e kolory o p ł a t k a . W y s t a w i o n e eksponaty w y k o n a n e b y ł y j e d n a k m a ł o starannie. P o w i a t M i ń s k M a z o w i e c k i r e p r e z e n t o w a ł y cztery w y c i n a n k i k o ł b i e l s k i e . N i e ł a d n e i bardzo n i e s t a r a n ­ n i e w y k o n a n e , n i e n a d a w a ł y s i ę w ł a ś c i w i e do p o k a ­ zania na wystawie. Z powiatu W ę g r ó w eksponowano na wystawie k i l ­ k a „ w y d m u s z e k - o w i j a n e k " , w y k o n a n y c h przez S c h o ­ l a s t y k ę C h r u p e k ze w s i P o s z e w k a . W y d m u c h a n e s k o ­ rupki jajek o w i n i ę t e b y ł y spiralnie t r e ś c i ą sitowia i ozdobione k o l o r o w ą w e ł n ą . S z k o d a , ż e b y ł o i c h t a k m a ł o i ż e w s z y s t k i e r e p r e z e n t o w a ł y ten s a m t y p . S k r o m n a i l o ś ć p o k a z a n y c h w y d m u s z e k d z i w i nas t y m b a r d z i e j , ż e afisz p r o p a g u j ą c y w y s t a w ę zapowiadał u r z ą d z e n i e osobnego d z i a ł u p i s a n e k . A f i s z z a p o w i a d a ł r ó w n i e ż pokazanie przedmiotów c h a r a k t e r y z u j ą c y c h k u l t u r ę w n ę t r z a . W tym zakresie n a l i c z y l i ś m y z a l e d w i e k i l k a e k s p o n a t ó w . B y ł y to m i ę ­ dzy i n n y m i k w i a t y 2 p i ó r w y k o n a n e przez C z e s ł a w ę 186 K o n o p k ę ze w s i T a t a r y , pow. O s t r o ł ę k a . T e g o t y p u ozdoby n i e s ą z n a n e na K u r p i a c h , N i e w i a d o m o , c z y jest to r e a l i z a c j a p o m y s ł u t w ó r c z y n i , czy t e ż n a w i ą z a ­ nie do ł o w i c k i c h k u l z ciasta z z a t k n i ę t y m i w n i e p i ó r a m i . Z a l i c z o n e r ó w n i e ż do k u l t u r y w n ę t r z a p i e ­ czywo o b r z ę d o w e reprezentowane b y ł o na wystawie p a r o m a e k s p o n a t a m i . B y ł y to f i g u r k i z w i e r z ą t w y r o ­ bu M a r i i K o n o p k i ze w s i T a t a r y . C e r a m i k a b y ł a d z i a ł e m s t o s u n k o w o bardzo s k r o m ­ nie reprezentowanym na wystawie warszawskiej w p o r ó w n a n i u z t k a c t w e m czy w y c i n a n k ą . Z n a l a z ł y się tu jedynie w y r o b y Eugeniusza Piotrowskiego, g a r n c a r z a ze w s i S t a r e M i a s t o , p o w i a t P u ł t u s k : m i s k i , d z b a n k i , d w o j a c z k i oraz flasza. N a c z y n i a te — z w y ­ j ą t k i e m m o ż e misek, k t ó r e k s z t a ł t e m s w y m p r z y p o ­ m i n a ł y w y t w o r y z k a s z u b s k i e j p r a c o w n i N e c l a -— nawiązywały do t r a d y c y j n y c h form dekoracyjnego garncarstwa p u ł t u s k i e g o , Wykonane starannie, zdo­ bione k r e d o w ą l u b c i e m n o b r u n a t n ą p o l e w ą oraz o r ­ namentem r o ś l i n n o - g e o m e t r y c z n y m stanowiły przy­ k ł a d dobrej, z d e c y d o w a n i e j e d n a k n i e n a j c i e k a w s z e j t w ó r c z o ś c i tego t y p u . N i e z r o z u m i a ł y w y d a j e s i ę f a k t , ż e o r g a n i z a t o r z y w y s t a w y , m o g ą c d y s p o n o w a ć bardzo d u ż y m i r ó ż n o r o d n y m m a t e r i a ł e m , o g r a n i c z y l i s i ę do eksponowania w y t w o r ó w jednego t y l k o g a r n c a r z a . M o g ł o to n a s u w a ć z w i e d z a j ą c y m m y l n y w n i o s e k , j a ­ koby garncarstwo na Mazowszu i Podlasiu było czymś wyjątkowym, spotykanym sporadycznie. A w i a d o m o p r z e c i e ż , ż e tereny te m a j ą r o z w i n i ę t e ośrodki produkcji garncarskiej, takie jak: Płock, R a - , dzymin, Gostynin, W y s z k ó w , Ostrołęka, Myszyniec, B r o k i wiele innych. Zilustrowanie ich twórczości na w y s t a w i e w y k a z a ł o b y istnienie t u s t a r y c h i b o g a t y c h tradycji g a r n c a r s k i c h oraz z a p o z n a ł o b y zwiedzają­ c y c h z c a ł o k s z t a ł t e m z a g a d n i e n i a , a n i e t y l k o z tak d r o b n y m jego f r a g m e n t e m . Na marginesie w y s t a w y warszawskiej nasuwa się szereg u w a g , z k t ó r y c h przynajmniej najbardziej w a ż k i e trzeba b ę d z i e o m ó w i ć . Z a c z n i j m y od s t r o n y t e c h n i c z n e j , od e k s p o z y c j i . I tu od r a z u staje p r z e d z w i e d z a j ą c y m p y t a n i e : c z y organizatorzy w y s t a w y s k o r z y s t a l i z d o ś w i a d c z e ń , j a ­ kie w n i o s ł y 134 tego r o d z a j u i m p r e z y o r g a n i z o w a n e w c i ą g u d z i e s i ę c i o l e c i a n a t e r e n i e c a ł e g o k r a j u , i czy r z e c z y w i ś c i e w ł o ż y l i m a k s i m u m w y s i ł k u w to, a b y wystawa u r z ą d z o n a w Stolicy b y ł a p e ł n o w a r t o ś c i o w a tak pod w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m j a k i p o p u l a r y z a t o r ­ sko o ś w i a t o w y m ? W a r s z a w s k a W y s t a w a S z t u k i L u ­ d o w e j i R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o nie s p e ł n i ł a s w y c h z a ­ dań. Układ wystawy wielodziałowej, obejmującej przy tym d o s y ć znaczne i z r ó ż n i c o w a n e terytorium, w y m a g a barzo p r z e m y ś l a n e j , logicznej i p r z e j r z y s t e j e k s p o z y c j i , i t y l k o gdy te w a r u n k i z o s t a n ą s p e ł n i o n e , z w i e d z a j ą c y wyniesie z w y s t a w y wszechstronne ko­ rzyści, a tym s a m y m w y s t a w a s p e ł n i swe zadanie. W y d a j e się, ż e najlepszy b y ł b y p o d z i a ł n a s t ę p u j ą c y : w y o d r ę b n i e n i e terytorium, a w jego r a m a c h poszcze­ g ó l n y c h z a g a d n i e ń (np. t k a c t w o , w y c i n a n k i ) w u k ł a ­ dzie c h r o n o l o g i c z n y m , p r z e c h o d z ą c od t y p ó w n a j s t a r ­ s z y c h do w s p ó ł c z e s n y c h . P o z w o l i ł o b y to n a p r z e ś l e ­ dzenie r o z w o j u p r z e d s t a w i o n y c h z a g a d n i e ń . N a o m a ­ w i a n e j w y s t a w i e zachowany jest wprawdzie u k ł a d t e r y t o r i a l n y , nie u w z g l ę d n i o n o j e d n a k k r y t e r i u m c z a ­ sowego. N i e s ł u s z n e b y ł o r ó w n i e ż p o m i n i ę c i e k r y t e ­ rium w a r t o ś c i artystycznej, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e powin­ no b y ć u w z g l ę d n i o n e n a w y s t a w i e s z t u k i . P r z y p a d k o ­ w y u k ł a d p r z e d m i o t ó w , przemieszanie starych z no­ w y m i ^ typowych z nietypowymi, w a r t o ś c i o w y c h z bez­ w a r t o ś c i o w y m i — utrudnia zorientowanie s i ę w z a ­ g a d n i e n i a c h n a w e t f a c h o w c o m , nie m ó w i ą c j u ż o p u ­ bliczności, nie zawsze zorientowanej w skompliko­ w a n y c h zagadnieniach sztuki ludowej. Bezwzględnym zubożeniem wartości wystawy było ograniczenie s i ę do z a p r e z e n t o w a n i a n a n i e j t y l k o siedmiu p o w i a t ó w woj. warszawskiego. S ą d z ą c zas z n a z w y w y s t a w y , s p o d z i e w a ć by s i ę m o ż n a zoba­ czenia e k s p o n a t ó w o b r a z u j ą c y c h c a ł o k s z t a ł t dorobku t w ó r c z o ś c i l u d o w e j z n a c z n i e szerszego o k r ę g u . Z k a ż d e g o z p o w i a t ó w reprezentowanych na w y ­ stawie wybrano zaledwie kilka wsi. Wyroby z tych m i e j s c o w o ś c i p o w t a r z a j ą się we wszystkich d z i a ł a c h w y s t a w y , co m o ż e s u g e r o w a ć m y l n y wniosek, j a k o b y �r ó ż n o r o d n e gałęzie w y t w ó r c z o ś c i artystycznej r o z w i ­ jały s i ę tylko w p e w n y c h o ś r o d k a c h . Nie w y s t ą p i ł o ­ by to t a k j a s k r a w o , gdyby t w ó r c z o ś ć w y b r a n y c h w s i była najbardziej charakterystyczna i w y k a z u j ą c a c i ą g ł o ś ć r o z w o j o w ą d a n e j dziedziny, t y p o w ą d l a d a ­ nego o k r ę g u . W d z i a ł a c h r e p r e z e n t o w a n y c h bardzo m a ł ą liczbą e k s p o n a t ó w nie zawsze trafny b y ł ich d o b ó r , j a k to j u ż w s p o m n i a n o p r z y o m a w i a n i u d z i a ­ ł ó w kultury wnętrza i ceramiki. J e ś l i chodzi o s t r o n ę t e c h n i c z n ą o r g a n i z a c j i w y s t a ­ w y , to poza n i e z b y t t r a f n i e d o s t o s o w a n y m lokalem i z ł y m oświetleniem, d a w a ł się odczuć brak chociaż­ by j e d n e j m a p y , k t ó r a by p o z w o l i ł a z o r i e n t o w a ł s i ę osobom m n i e j o b z n a j m i o n y m z t e r e n e m M a z o w s z a i Podlasia w usytuowaniu p o w i a t ó w i o ś r o d k ó w , k t ó ­ rych twórczość ilustrowana b y ł a na wystawie. Nie u ł a t w i a ł o to p r z e ś l e d z e n i a p e w n y c h z w i ą z k ó w i po­ dobieństw w kulturze tych t e r e n ó w . W i e l e do ż y c z e n i a p o z o s t a w i a ł a r ó w n i e ż estetyka ekspozycji. T k a n i n y poprzybijane g w o ź d z i a m i wprost do ś c i a n y , w y c i n a n k i p r z y k l e j o n e do s z y b , c e r a m i k a p o u s t a w i a n a n a h a f t a c h itp. — w s z y s t k o to n i e od­ p o w i a d a ł o w a r u n k o m , j a k i e s t a w i a s i ę w y s t a w i e tego typu. Brak wyczerpujących napisów utrudniał zwiedzają­ cym uzyskanie bliższych w i a d o m o ś c i o o g l ą d a n y c h przedmiotach. K a t a l o g p o d a w a ł informacje lakonicz­ ne, niekompletne, a c z ę s t o k r o ć niezgodne z n a p i s a ­ mi o b j a ś n i a j ą c y m i przy eksponatach. Fotografował J e s z c z e j e d n a s p r a w a pozostaje do o m ó w i e n i a . J e s t to zagadnienie e l i t a r y z a c j i p e w n y c h o ś r o d k ó w a r t y ­ stycznych w y t w ó r c z o ś c i ludowej, k t ó r e sugeruje nam warszawska Wystawa Sztuki Ludowej i Rękodzieła Ludowego. F a k t powtarzania s i ę p e w n y c h w s i , a w ramach ich tych samych nazwisk, znanych nam z wielu poprzednich w y s t a w n a s u w a m y ś l , jakoby t w ó r c z o ś ć ludowa nie u p o w s z e c h n i a ł a się, o g a r n i a j ą c coraz to szersze tereny, lecz p r z e c i w n i e , o g r a n i c z a ł a s i ę t y l k o do p e w n y c h o ś r o d k ó w , r o d z i n l u b j e d n o ­ stek. Wspomniane wyżej usterki nie mogą jednak umniejszyć zasługi, jaką położyli działacze Z w i ą z k u Samopomocy C h ł o p s k i e j dla popularyzacji sztuki l u ­ dowej, W y s t a w a w a r s z a w s k a nie j e s t j e d y n ą tego rodzaju w y s t a w ą o r g a n i z o w a n ą przez Z w i ą z e k S a m o ­ pomocy C h ł o p s k i e j . W y s t a w a w a r s z a w s k a , l u b e l s k i , białostocka i inne są w y k ł a d n i k a m i polityki k u l t u ­ ralnej prowadzonej przez t ę o r g a n i z a c j ę na wsi. W tym w i ę c wypadku sprawa w ł a ś c i w e j organi­ z a c j i i e k s p o z y c j i w y s t a w y u r a s t a do w a ż n e g o p r o ­ b l e m u s p o ł e c z n e g o . N a l e ż a ł o b y s i ę w o b e c tego s p o ­ dziewać, że Z w i ą z e k Samopomocy C h ł o p s k i e j prze­ w a r t o ś c i u j e stosunek do tego r o d z a j u i m p r e z i n=» p r z y s z ł o ś ć roztoczy n a d n i m i t r o s k l i w ą o p i e k ę , z a ­ pewni im s p r a w n i e j s z ą o r g a n i z a c j ę i fachowe w y k o ­ nawstwo. I. Cywińska, Jan A. Gerlach, T. Rogalanka Swiderski PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE, T O M X, Z E S Z Y T 1 Str. 2 7 0 ryc. 67, tablic 27, w tym 4 barwne. Wydawnictwo Zakładu im Ossolińskich, Kraków — Wrocław W r a m a c h w y d a w n i c t w r e d a g o w a n y c h przez P o l ­ s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , a w y d a w a n y c h obec­ nie p r z e z O s s o l i n e u m — u k a z a ł s i ę zeszyt 1 tomu X „ P r a c i M a t e r i a ł ó w E t n o g r a f i c z n y c h " . O b e j m u j e on część prac etnograficznych ośrodka krakowskiego, przygotowanych r e d a k c y j n i e pod k i e r u n k i e m prof. K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o . D r u g i p o d o b n y zeszyt, pod r e d a k c j ą prof. K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o , z n a j d u j e s i ę jeszcze pod p r a s ą . T r e ś ć zeszytu 1 w y p e ł n i a pięć prac. O t w i e r a go a r t y k u ł W ł a d y s ł a w a J a r e c k i e g o pt. „ L u d o w y p r z e ­ m y s ł d r z e w n y L a s o w i a k ó w " , w k t ó r y m po k r ó t k i m wstępie, z a w i e r a j ą c y m zarys d z i e j ó w osadnictwa daw­ nej P u s z c z y S a n d o m i e r s k i e j , autor o m a w i a t e c h n i k ę obróbki drzewa i z w i ą z a n e z tym rzemiosła: bednar­ stwo, k o ł o d z i e j s t w o i ciesielstwo. W d r u g i e j z k o l e i p r a c y , pt. „ S z a ł a ś n i c t w o w l i m a ­ nowskim Beskidzie Wyspowym", Leopold W ę g r z y n o ­ wicz d a j e s u m i e n n i e z a r y s o w a n y o b r a z ż y c i a p a s t e r ­ skiego n a t y m t a k m a ł o z n a n y m terenie. P r a c ę s w ą autor r o z p o c z y n a o p i s e m p o l a n , n a k t ó r y c h o d b y w a e t ę w y p a s , n a s t ę p n i e p r z e c h o d z i k o l e j n o do o m ó w i e ­ nia p o j ę c i a „ s z a ł a s " , i l o ś c i s z a ł a s ó w i o w i e c { w l a ­ t a c h 1923—1933), o r g a n i z a c j i w s p ó l n o t y szałaśniczei, b u d o w n i c t w a i s p r z ę t u p a s t e r s k i e g o , a w r e s z c i e gospo­ d a r k i s z a ł a ś n i c z e j i t e c h n i k i w y r o b u s e r ó w . P r z y tej okazji autor wspomina o wyrobie s e r k ó w o k s z t a ł ­ tach dekoracyjnych, w y t ł a c z a n y c h z drewnianych ferm, i p u b l i k u j e r y s u n e k ( r y c . 2, str. 33) i l u s t r u j ą c y kilka charakterystycznych m o t y w ó w zdobniczych w y ­ s t ę p u j ą c y c h n a s e r k a c h w tej c z ę ś c i B e s k i d u W y s p o ­ wego. A r t y k u ł k o ń c z y k r ó t k i opis m a g i i p a s t e r s k i e j . Z d z i s ł a w S z e w c z y k p u b l i k u j e „ M a t e r i a ł y do s t r o j u m ę s k i e g o górali ochotnickich". Ochotnica — jedna z n a j w i ę k s z y c h c o do o b s z a r u w s i w P o l s c e , l e ż ą c a n a północno-zachodnich kresach powiatu nowotarskie­ go — s t a n o w i w y j ą t k o w y o b i e k t d l a b a d a ń e t n o g r a ­ f i c z n y c h , g d y ż j e s t i d e a l n y m t e r e n e m do śledze­ nia p o s t ę p u j ą c e g o procesu „ p o d h a l a n i z a c j i " k u l t u r y grup g ó r a l s k i c h s ą s i a d u j ą c y c h z P o d h a l e m i Nowotarszczyzną. Długa ta, I 7 - k i l o m e t r o w a ł a ń o u c h ó w k a w swej c z ę ś c i zachodniej j e s t j u ż w y r a ź n i e „podhalańska", podczas gdy w s c h o d n i k r a n i e c w s i z a c h o w u j e jeszcze szereg e l e m e n t ó w s w e j d a w n e j k u l t u r y . Z j a w i s k o to w y s t ę p u j e s z c z e g ó l n i e j a s k r a w o w stroju, z w ł a s z c z a m ę s k i m , który byl przedmiotem b a d a ń Szewczyka. A u t o r podaje n a j p i e r w og61ny opis w s i , ( j e d n a k ż e z p o m i n i ę c i e m danych historycznych), a następnie przechodzi do o m ó w i e n i a p o s z c z e g ó l n y c h c z ę ś c i u b i o ­ r u . O p i s y u t r z y m a n e s ą w e d ł u g jednolitego s c h e m a t u o b e j m u j ą c e g o n a z w ę g w a r o w ą , m a t e r i a ł , k r ó j i zdob­ nictwo. W ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a ten ostatni p u n k t , s u ­ m i e n n i e p r z e z S z e w c z y k a r o z p a t r y w a n y , p r a c a ta s t a ­ n o w i p o z y c j ę , o k t ó r e j p o w i n n i p a m i ę t a ć etnografowie s p e c j a l i z u j ą c y s i ę w dziedzinie ludowego z d o b n i c t w a . W związku z omawianiem zdobnictwa stroju m ę s k i e g o n a j w i ę c e j uwagi p o ś w i ę c i ł autor wyszyciom na spodniach, Znajdujemy tam rozwój dekoracji p r z y p o r ó w „ n a s t a r ą m o d ę " — od prostego s z n u r k a , o b r z e ż a j ą c e g o k r a w ę d ź p r z y p o r a , poprzez j e d n o p ę t l i cową czerwono-niebieską „kluckę", przypominającą w k s z t a ł c i e o b c ę g i , po n a j n o w s z ą m o d ę „ g ó r a l s k ą " , k t ó r a z k u l t u r y n o w o t a r s k i e j p r z e d o s t a ł a s i ę przez 187 �p a s m o L u b a n i a do o c h o t n i c k i e j doliny, n i o s ą c ze so­ bą r o m b o w a te „ k r z e s i w k o " ( z w a n e t u „ s z p i c " ) w r a z z meandrowatym „gadzikiem" dokoła przyporów, a później i rozbudowanej formy parzenicy z pano­ s z ą c y m s i ę na hafcie p o d h a l a ń s k i m motywem dzie­ więciornika. E l e m e n t e m c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a d a w n y c h ochot­ nickich ubiorów męskich, choć opartym na motywach n o w o t a r s k i c h , b y ł y „ p o r t k i " z o b s z y c i a m i w postaci „ k l u c e k " , obok k t ó r y c h h a f t o w a n o po stronie z e ­ w n ę t r z n e j szereg c z e r w o n y c h k ó ł e k z n i e b i e s k i m i ś r o d k a m i . N a p o ł u d n i e od L u b a n i a o w y c h k o l i s t y c h zdobin n i e h a f t o w a n o , z a ś w T y l m a n o w e j , s ą s i a d u j ą ­ cej z O c h o t n i c ą od w s c h o d u — obok „ k l u c k i " , a c z a ­ sem zamiast niej, w y s t ę p u j e m o t y w sercowaty, p r z e ­ j ę t y d o tamtejszego s t r o j u , j a k s ą d z i autor, z p ó ł n o c y (Sądeczyzny). P o d o b n i e j a k z ozdobami n a s p o d n i a c h , m a s i ę r z e c z z i n n y m i e l e m e n t a m i m ę s k i e g o u b i o r u ochotnickiego, w k t ó r y m w p ł y w y p o d h a l a ń s k i e , a ściślej nowotarskie, nawarstwiają s i ę na starszym podkładzie miejscowym. Z e z j a w i s k i e m t y m s p o t y k a m y s i ę w sposobie w y k o ­ n a n i a .i z d o b i e n i a s u k m a n y , k a p e l u s z a , k i e r p c ó w c z y baranich s e r d a k ó w . Pracę swą Szewczyk zamyka podsumowaniem, w k t ó r y m stara s i ę n a s z k i c o w a ć w y g l ą d najstarszego ochotnickiego stroju męskiego, a następnie jego z m i e n n o ś ć w n a w i ą z a n i u do p r z e m i a n , j a k i m u l e g a ł y od wieku X I X ubiory górali całego „starostwa czorsztyńskiego", którego część stanowiła niegdyś również i Ochotnica. Autor omawia przy tym zróżni­ c o w a n i e u b i o r ó w m ę s k i c h w z a l e ż n o ś c i od z a m o ż n o ­ ś c i , w i e k u , k o ń c z y z a ś opisem u b i o r u weselnego. P r a c a S z e w c z y k a , k t ó r ą tu o m ó w i l i ś m y w d u ż y m skrócie, stanowi n i e w ą t p l i w i e pozycję wartościową, rozszerzającą naszą w i e d z ę o góralskich ubiorach l u ­ dowych. Mimo sumiennych s t u d i ó w terenowych, nie udało s i ę jednak autorowi u n i k n ą ć pewnych, drob­ nych zresztą, usterek b ą d ź n i e d o p o w i e d z e ń . D o t y c z ą one z a r ó w n o s t r o n y t e r m i n o l o g i c z n e j , j a k i o p r a c o w a ­ nia p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w u b i o r ó w . I tak np. p i ­ sząc o spodniach p ł ó c i e n n y c h , S z e w c z y k podaje dwie n a z w y : „ g a c i e " i „ h o l o s n i e " (str. 53). P o m i j a j ą c j u ż s p r a w ę pisowni, która powinna w y g l ą d a ć nieco i n a ­ czej ( „ c h o ł o ś n i e " ) , n a s u w a s i ę t u p e w n e z a g a d n i e n i e , które wymagałoby ze s t r o n y autora wyjaśnienia. N a z w ą „chołośnie" („chołoszni") o k r e ś l a n o bowiem — z a r ó w n o na t e r e n a c h p o l s k i c h , j a k i r u s k i c h — z r e ­ g u ł y spodnie w e ł n i a n e . J e ż e l i w O c h o t n i c y w y r a z ten u ż y w a n y jest w i n n y m z n a c z e n i u (co s i ę c z a s e m w y ­ j ą t k o w o zdarza), n a l e ż a ł o s i ę t y m faktem b l i ż e j z a ­ i n t e r e s o w a ć i w y j a ś n i ć go. O p i s u j ą c d a w n y k a p e l u s z , k t ó r y m i a l b y ć w y k o n a n y z „ c z o r n e g o s u k n a " (?), autor opisuje formę podhalańską ze skrzelaml opuszczonymi w d ó ł , nie informuje natomiast, czy przed t ą n a p ł y w o w ą f o r m ą n a k r y c i a g ł o w y n i e n o ­ szono w c z e ś n i e j j e s z c z e k a p e l u s z y ze s k r z e l a m i p o d ­ w i n i ę t y m i do g ó r y , c o w k r ę g u w p ł y w ó w s p i s k i c h jest zjawiskiem typowym (Ruś Szlachtowska, Szczawnica, Sromowce etc). P i s z ą c o s p i n k a c h do k o s z u l i , n i e w s p o m i n a a u t o r o i c h formie, k t ó r e j b y n a j m n i e j n i e p r z e s ą d z a jeszcze fakt, ż e w y r a b i a n e b y ł y p r z e z K u ­ bina, s p i n k a r z a i fajczarza p o d h a l a ń s k i e g o . Niekiedy autor zbyt bezkrytycznie p r z y j m u j e wypowiedzi i n ­ f o r m a t o r ó w , w i d o c z n e to j e s t n p . t a m , gdzie m ó w i o k o ż u s z k a c h (str. 68), k t ó r e r z e k o m o m i a ł y p o j a w i ć s i ę „ p r z e d 60 l a t y , gdy u s t a ł a m o d a n a l a j b i k i " . A u t o r jakby zapomina, że Ochotnica, jedna z najstarszych w t y c h s t r o n a c h w s i z a ł o ż o n y c h przez p a s t e r z y w o ­ ł o s k i c h (1416 r.), nie m o g ł a z k o ż u c h a m i z a p o z n a ć s i ę dopiero po w y j ś c i u z m o d y s u k i e n n y c h k a m i z e l e k , c z e m u z r e s z t ą p r z e c z ą poza t y m m a t e r i a ł y z s ą s i e d ­ n i c h t e r e n ó w g ó r a l s k i c h — c z y to p o l s k i c h { P o d h a l e , Gorce), czy r u s k i c h ( Ł e m k o w s z c z y z n a ) . W z a k o ń c z e n i u , gdzie a u t o r o m a w i a p r z e m i a n y s t r o ­ j u ochotniokiego, n i e z b y t j a s n o r y s u j e s i ę s t a r e p o d ł o ­ że i pierwsza, najdawniejsza fala w p ł y w ó w idąca z S ą d e c z y z n y (str. 75). P l a s t y c z n i e j w y s t ę p u j e do­ piero w p ł y w s t r o j u n o w o t a r s k i e g o n a u b i o r y g ó r a l i zamieszkujących „starostwo czorsztyńskie". Zagad­ n i e n i e to b y ł o j u ż j e d n a k w l i t e r a t u r z e poruszone, o c z y m a u t o r nie w s p o m i n a , p o m i j a j ą c w o g ó l e c y ­ towanie w swej p r a c y literatury etnograficznej. Po artykule S z e w c z y k a n a s t ę p u j e obszerna p r a c a T a d e u s z a S e w e r y n a , pt. „ M e c h a n i c z n a i c h e m i c z n a l u ­ d o w a b r o ń ł o w i e c k a " , k t ó r e j — ze w z g l ę d u n a b r a k p o w i ą z a n i a z zagadnieniami sztuki — n a t y m miejscu o m a w i a ć nie b ę d z i e m y . K o ń c z y z a ś tom A l f r e d Z a ­ ręba, który publikuje „ S ł o w n i c t w o Niepołomic". Praca ta, ze w z g l ę d u na d i a l e k t o l o g i c z n y c h a r a k t e r p r e d y s ­ p o n o w a n a r a c z e j do s p e c j a l n y c h c z a s o p i s m j ę z y k o ­ znawczych, łączy s i ę z p r o b l e m a t y k ą ściśle etnogra­ f i c z n ą o tyle, ż e w p a r u s t r o n i c o w y m w y b o r z e t e k s t ó w z n a j d u j e m y g w a r o w e opisy w e s e l a , pogrzebu, c h o d z e ­ n i a po s z c z o d r a k a c h o r a z k i l k a n o t a t e k z z a k r e s u m a g i i i demonologii l u d o w e j . N i e z a p r z e c z a l n ą w a r ­ tość dla b a d a ń etnograficznych m a j ą r ó w n i e ż z a ł ą ­ czone d o a r t y k u ł u t a b l i c e (20 s z t u k ) z a w i e r a j ą c e r y ­ sunki p r z e d m i o t ó w z zakresu kultury materialnej, z dokładnie oznaczoną ludową terminologią. Rss. KILKA U W A G NA MARGINESIE ARTYKUŁU „CERAMIKA POMORSKĄ" W n u m e r z e 1 „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " z r, 1954 ukazał się artykuł Marii Przeździeckiej p t „Cera­ m i k a pomorska", w k t ó r y m a u t o r k a — o p i e r a j ą c s i ę n a zabytkowym materiale zgromadzonym n a w y s t a ­ wie „ D a w n a Ceramika Pomorska", zorganizowanej w r . 1953 przez M u z e u m P o m o r s k i e w G d a ń s k u — omawia artystyczną produkcję ceramiczną na Pomo­ r z u W s c h o d n i m . A r t y k u ł , n a p i s a n y przez m ł o d ą a u ­ t o r k ę n a o g ó ł dobrze, z a w i e r a j e d n a k u s t ę p y b u d z ą ­ ce z a s t r z e ż e n i a b ą d ź t e ż w y m a g a j ą c e s p r o s t o w a n i a . I tak K l o n o w i c z w s w y m „ F l i s i e " n i e o k r e ś l a n a ­ c z y ń bydgoskich jako „ w i e l k i c h p o d ł u ż n y c h g a r n k ó w " . S z c z e g ó ł ten, k t ó r y m ó g ł b y b y ć p r z y d a t n y p r z y i d e n ­ tyfikacji w y r o b ó w bydgoskich, z a c z e r p n ę ł a autorka zapewne z pracy K o ł a c z k ó w s k i e g o i , nie p o d a j ą c e j ź r ó d ł a tej i n f o r m a c j i , co u m n i e j s z a j e j w a r t o ś ć . ( W s k u ­ tek niejasnej w pracy K o ł a c z k o w s k i e g o stylizacji od- powiedniego z d a n i a m o ż n a o d n i e ś ć w r a ż e n i e , ż e c y ­ t u j e on K l o n o w i c z a , i to z a p e w n e w p r o w a d z i ł o a u t o r ­ k ę w błąd). W s p o m i n a j ą c o publikowanym przez Seckera- z a ­ g i n i o n y m obecnie l a w a t e r z u f a j a n s o w y m , z a w i e r a ­ j ą c y m w d e k o r a c j i h e r b G d a ń s k a i d a t ę 1697 — j e d ­ nym z najstarszych w y r o b ó w fajansowych przypi­ sywanych G d a ń s k o w i — cytuje autorka za Seckerem niemiecki napis umieszczony na n a k r y w i e : „ I c h M a r ­ tin F e h l a u w o h l b e d a c h t . H a b diesen W a s s e r k r a h n ge­ macht. D e r Meisterin zu Zier u n d E h r , Auff Stolzen­ b e r g w a r i c h i n L e h r " , po c z y m pisze: „ N a p o d s t a w i e w y ż e j przytoczonego n a p i s u , p o w t ó r z o n e g o b e z n a ­ l e ż y t e g o z r o z u m i e n i a , oraz o d k r y t e j n a o d w r o c i e n a ­ c z y n i a p l a m y zielonej S e c k e r u w a ż a , ż e jest to w y ­ r ó b osiemnastowieczny, wykonany w e d ł u g pierwo2 1 Kołaczkowski J . : Wiadomości tyczące się przemy­ s ł u i s z t u k i w d a w n e j Polsce. K r a k ó w 1888, s. 176. 188 S e c k e r H , F . : D i e alte L e i p z i g 1915, o d b i t k a z d e r s. nlb. 12. Töpferkunst Danzigs. Cicerone, Jahrg. V I I , �w z o r u 7. r, 1697." Z a s z ł o tu n i e w ą t p l i w i e n i e p o r o z u ­ mienie, S e c k e r b o w i e m nie k w e s t i o n u j e daty a n i n i e p r z e s u w a c z a s u p o w s t a n i a l a w a t e r z a n a w i e k osi :mnasty, s t w i e r d z a t y l k o , ż e n a k r y w a l a w a t e r z a doro­ biona z o s t a ł a z gipsu, p r z y c z y m p r z y p u s z c z a , w n o ­ s z ą c z p o p r a w n e g o pod w z g l ę d e m s t y l i s t y c z n y m w y ­ k o n a n i a n a k r y w v oraz z p i s o w n i i b r z m i e n i a w i e r s z a , iż odtworzono j ą n a n o d s t a w i e zniszczonego o r y g i n a ­ łu. O d n o ś n i e do p r z y p a d k o w e j p l a m y , wykonane: z i e l o n ą polewa n a odwrocie zbiornika n a w o d ę , S e c ­ k e r z a u w a ż a j e d y n i e , ż e jest to fakt godny u w a g i , p o n i e w a ż ta s a m a z i e l e ń p o c z ą w s z y od p o l e w y 18 w i e ­ k u staje s i ę j e d n y m z g ł ó w n y c h z n a m i o n r o z p o z n a w ­ czych dla zachodnio-pruskieh fajansów. W y d a j e s i ę m a ł o prowdopodobne, ż e b y k a f l e p o r ­ tretowe z p i e c a w D w o r z e A r t u s a p r z e d s t a w i a ć m i a ł y „ r ó ż n e osoby ze ś r o d o w i s k a m i e s z c z a ń s k i e g o i s z l a ­ checkiego". P o r t r e t y n a k a f l a c h renesansowych nie b y ł y w y k o n y w a n e z n a t u r y , lecz o p i e r a ł y s i ę n a p o ­ pularnych sztychach i drzeworytach, p r z e d s t a w i a j ą ­ cych m o ż n o w ł a d c ó w i znane osobistości r ó ż n y c h k r a ­ j ó w (wzory b y ł y szeroko r o z p o w s z e c h n i a n e i wę­ d r o w a ł y z k r a j u do k r a j u ) . P o r t r e t y n a k a f l a c h z D w o r u A r t u s a n a w i ą z u j ą w y r a ź n i e do w s p ó ł c z e s n y c h portretów cłworskich, a z d w ó c h portretów, które udało się zidentyfikować, jeden przedstawia Karola V (bardzo c z ę s t o p o j a w i a j ą c e g o s i ę n a r e n e s a n s o w y c h kaflach), drugi — cesarza M a k s y m i l i a n a . Portrety n a k a f l a c h z D w o r u A r t u s a n i e p o w t a r z a ł y s i ę po s z e ś ć — j a k podaje a u t o r k a — lecz c z ę ś c i e j ; n a ok. 190 k a f l i p o r t r e t o w y c h , z a w a r t y c h w t r z e c h d o l n y c h k o n d y g n a c j a c h pieca, z a s t o s o w a n o 12 w z o r ó w . Nie sądzę, aby m o ż n a b y ł o „ z a r y z y k o w a ć twierdze­ nie, ż e w k a f l a r s t w i e n i e m i e c k i m tego o k r e s u p o r t r e ­ ty, z w ł a s z c z a w s p ó ł c z e s n e , n i e s ą z b y t szeroko r o z p o ­ wszechnione"; j e ś l i w i e r z y ć l i t e r a t u r z e f a c h o w e j , o m a ­ wiany t y p dekoracji w y s t ę p u j e n a terenie Niemiec c z ę s t o i jest d l a okresu Renesansu s z c z e g ó l n i e c h a ­ rakterystyczny. P r z e c h o d z ą c do p o m o r s k i e j p r o d u k c j i s i e d e m n a s t e ­ go w i e k u , a u t o r k a pisze, i ż i m p o r t h o l e n d e r s k i c h w y ­ robów musiał zaważyć n a wyrobach miejscowych, „które tracą s w ą pierwotną barwność i ograniczają s i ę p r z e w a ż n i e do k o l o r ó w n i e b i e s k i e g o i b i a ł e g o " oraz iż z „ n i e l i c z n y c h z a b y t k ó w , k t ó r e m o ż n a n a p e w ­ no p r z y p i s a ć G d a ń s k o w i , w i d a ć , ż e s i e d e m n a s t o w i e c z ­ ne wyroby w y k a z u j ą w y r a ź n e w p ł y w y holenderskie z a r ó w n o w kolorycie, j a k i w e w z o r a c h " . Przypuszczam, ż e p i s z ą c o pierwotnej barwności w y r o b ó w miejscowych, autorka m a na m y ś l i poli­ c h r o m o w a n e k a f l e z 1 p o ł o w y X V I w., b r a k b o w i e m podstaw do p r z y p u s z c z e ń , by w X V I w i e k u p o w s t a ­ w a ć tu m i a ł y jeszcze j a k i e ś i n n e w y r o b y c e r a m i c z n e o wielobarwnej dekoracji. Trudno jednak w z u b o ż e ­ n i u pod w z g l ę d e m k o l o r y s t y c z n y m d e k o r a c j i p o m o r ­ skich kafli d o p a t r y w a ć s i ę w p ł y w ó w holenderskich, w p ó ź n o r e n e s a n s o w y m kaflarstwie europejskim bo­ w i e m w o g ó l e z a u w a ż y ć s i ę daje z a n i k a n i e z w y c z a ­ ju polichromowania reliefów na kaflach i przeważ­ nie n a w r ó t do d a w n y c h p o l e w j e d n o b a r w n y c h ( z a ­ z w y c z a j zielonej, c z a s e m c z a r n e j l u b b r u n a t n e j ) . O b o k kafli o polewach jednobarwnych w y s t ę p u j ą także — c h o ć rzadziej — kafle, w k t ó r y c h polewa t ł a różni s i ę b a r w ą od p o l e w y z a s t o s o w a n e j w reliefie. W ś r ó d nielicznych kafli siedemnastowiecznych, trafiających się n a Wschodnim Pomorzu, spotykamy tak kafle o polewach j e d n o b a r w n y c h , j a k i kafle d w u b a r n e , b i a ł o - n i e b i e s k i e , p r z y c z y m ostatnie c h a r a k t e r e m d e ­ k o r a c j i reliefowej i b a r w ą z b l i ż a j ą s i ę silnie do kafli wyrabianych w siedemnastym wieku w Luneburgu. Z wymienionych przez autorkę siedemnastowiecz­ n y c h w y r o b ó w f a j a n s o w y c h ż a d e n nie m o ż e b y ć , n i e ­ stety, „ n a p e w n o " p r z y p i s a n y p r o d u k c j i g d a ń s k i e j . D z b a n z h e r b e m G d a ń s k a i d a t ą 1637, z M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , j e ś l i nie jest wyrobem h a m b u r s k i m , to w k a ż d y m r a z i e k s z t a ł t e m , c h a r a k t e ­ r e m d e k e r a c j i i d a t ą b a r d z o z b l i ż a s i ę do d z b a n ó w hamburskich, a sama o b e c n o ś ć w dekoracji herbu G d a ń s k a nie m o ż e m i e ć d e c y d u j ą c e g o z n a c z e n i a d l a atrybucji. Z w i ę k s z ą p e w n o ś c i ą p r z y p i s a ć m o ż n a za S e c k c r e m G d a ń s k o w i zaginiony l a w a t e r z z h e r b e m G d a ń s k a i d a t ą 1697 — c h o ć i t u m a m y do c z y n i e ­ nia z z a b y t k i e m odosobnionym, n i e w y k a z u j ą c y m w dekoracji w i ę k s z y c h analogii z fajansami g d a ń s k i m i z p i e r w s z e j p o ł o w y X V I I I w i e k u , a napis, k t ó r y mógłby rozstrzygnąć sprawę, znajdował się, jak już o t y m w s p o m n i a n o , n a c z ę ś c i dorobionej i t y m s a ­ mym autentyczność tekstu m o ż e n a s u w a ć wątpli­ wości. D w a z a k u p i o n e ostatnio przez M u z e u m P o m o r s k i e w G d a ń s k u j a k o w y r ó b p o m o r s k i talerze f a j a n s o w e 0 roślinnej dekoracji wykonanej s z k l i w n ą farbą zie­ l o n ą (jeden z d a t ą 1686 r e p r o d u k o w a n y w a r t y k u l e „ C e r a m i k a p o m o r s k a " n a r y c . 7) z a l i c z y ć trzeba do o d r ę b n e j grupy w y r o b ó w fajansowych, k t ó r y c h g ł ó w ­ ne c e n t r u m p r o d u k c j i i d o ś ć szeroki, j a k s i ę z d a j e , z a c i ą g n i e z e s t a ł y dotychczas ustalone. O p i e r a j ą c s i ę n a p e w n y c h analogiach, w y k a z y w a n y c h przez te n i e znane m i uprzednio w y r o b y , z f a j a n s a m i p o m o r s k i ­ m i — j a k jednostronne n a k ł a d a n i e polewy, sposób k s z t a ł t o w a n i a odwrocia talerzy z d o ś ć c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m w a ł k o w a t y m z g r u b i e n i e m p r z y brzegu, p o ­ s ł u g i w a n i e s i ę w dekoracji s z k l i w n ą farbą zieloną, z n a m i e n n ą dla dekoracji f a j a n s ó w pomorskich d r u ­ giej p o ł o w y w . X V I I I , stosowaną jednak także w c z e ś n i e j ( j a k o t y m ś w i a d c z y o b e c n o ś ć tej f a r b y n a t a l e r z u p o m o r s k i m d a t o w a n y m : 1723, a t a k ż e p r z y p a d ­ k o w a p l a m a n a l a w a t e r z u z r. 1697) oraz p o d o b i e ń ­ stwo c z e r e p u — e k s p o n o w a ł e m o m a w i a n e d w a t a l e ­ rze n a w y s t a w i e „ D a w n a C e r a m i k a P o m o r s k a " j a k o przypuszczalny w y r ó b w a r s z t a t ó w wschodnio-pomorskich (w e t y k i e t a ż u miejsc powstania o k r e ś l o n e b y ł o jako Pomorze Wschcdnie z pytajnikiem). J u ż w cza­ sie t r w a n i a w y s t a w y kustosz M u z e u m N a r o d o w e g o w W a r s z a w i e , dr G e b e t h n e r , z w r ó c i ł m i u w a g ę , ż e b i o ­ rąc udział w akcji zabezpieczania z a b y t k ó w n a Ś l ą s ­ k u w r . 1945 n a p o t k a ł t a m podobne t y p y t a l e r z y 1 p e w n ą ich i l o ś ć z g r o m a d z i ł w M u z e u m N a r o d o w y m w W a r s z a w i e ; k i l k a t a l e r z y z tej g r u p y — j a k s ł u s z ­ nie z a u w a ż a a u t o r k a — z n a j d u j e s i ę w m a g a z y n a c h M u z e u m Ś l ą s k i e g o , a Bossert* p u b l i k u j e d w a analo­ giczne talerze ze z b i o r ó w M u z e u m N a r o d o w e g o w P r a ­ dze, p r z y p i s u j ą c j e p r o d u k c j i p ó ł n o c n o - c z e s k i e j ; ostat­ nio d o w i e d z i a ł e m s i ę z n a d e s ł a n e j k w e r e n d y , ż e w y ­ s t ę p u j ą one r ó w n i e ż n a terenie N i e m i e c i ż e i n t e ­ resuje się tam nimi Instytut Sztuki Stosowanej w B e r l i n i e , o k r e ś l a j ą c je, ze w z g l ę d u n a t e r e n n a j ­ częstszego w y s t ę p o w a n i a , roboczym mianem fajan­ s ó w ż y t a w s k i c h („Zittauern Fayencen"). — C z y istnie­ ją j a k i e ś z w i ą z k i m i ę d z y o m a w i a n ą g r u p ą f a j a n s ó w a p r o d u k c j ą p o m o r s k ą , n a co w s k a z y w a ć b y m o g ł y wzmiankowane wyżej analogie, trudno orzec — zwłaszcza ż e w y k r u s z e n i e s i ę w czasie ostatniej w o j ­ ny m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o n a P o m o r z u ( z n i s z c z e n i u u l e g ł o ok. 80 /c z b i o r ó w c e r a m i c z n y c h d a w n e g o M u ­ zeum Miejskiego w Gdańsku) u n i e m o ż l i w i a dziś stwierdzenie, c z y w y s t ę p o w a ł y t u one c z ę ś c i e j . (Poza t a l e r z a m i z a k u p i o n y m i przez M u z e u m P o m o r s k i e z n a ­ ny m i jest w c h w i l i obecnej jeszcze t y l k o j e d e n p o ­ c h o d z ą c y z t e r e n u P o m o r z a t a l e r z tego t y p u , z n a j ­ dujący s i ę w posiadaniu prywatnym). n W kaflarstwie wschodnio-pomorskim autorka do­ p a t r u j e s i ę p o c z ą w s z y od p i e r w s z y c h l a t X V I I I w i e ­ ku d w ó c h dróg rozwojowych: j e d n ą w i ą ż e z typem kafli o dekoracji malarskiej u j ę t e j obramieniem r e ­ liefowym, d r u g ą z kaflami o dekoracji w y ł ą c z n i e m a ­ l a r s k i e j . C h a r a k t e r y z u j ą c obie g r u p y k a f l i , p i e r w s z e j przypisuje przeciętnie wysoki poziom techniczny i przez c a ł y czas w y s o k i i s t o s u n k o w o w y r ó w n a n y p o ­ ziom artystyczny oraz p r z e w a g ę w dekoracji t e m a ­ t ó w mitologicznych, r e l i g i j n y c h , e g z o t y c z n y c h i s i e ­ lankowych; drugiej — kierunek bardziej rodzimy z a ­ r ó w n o pod w z g l ę d e m t e c h n i k i ( ? ) , j a k i r y s u n k u , a w tematyce dominowanie scen z ż y c i a mieszczanina i c h ł o p a : „ T o co w p i e r w s z e j grupie s t a n o w i r a c z e j w y ­ j ą t e k , np. c h ł o p z c i ę ż k i m b r z e m i e n i e m d r e w n a p l e ­ c a c h , w d r u g i e j staje s i ę r e g u ł ą " . s Bossert H . T h : Volkskunst 1941, tabl, 102, r y c . 1, 3. in Europa. Berlin 180 �T r o c h ę trudno s i ę z t y m z g o d z i ć . M a t e r i a ! z a b y t k o ­ w y n i e w y k a z u j e , aby kafle o d e k o r a c j i czysto m a ­ l a r s k i e j u s t ę p o w a ł y pod W z g l ę d e m p o z i o m u a r t y s t y c z ­ nego k a f l o m , k t ó r y c h d e k o r a c j a m a l a r s k a uzupełnia się z d e k o r a c j ą r e l i e f o w ą . Techniczne opracowanie n i e k t ó r y c h kafli malowanych, p o c h o d z ą c y c h z tere­ n u T o r u n i a , jest w p r a w d z i e gorsze n i ż k a f l i g d a ń s ­ k i c h z r e l i e f o w y m i k a r t u s z a m i (mniej l ś n i ą c a , t r o ­ c h ę niedobrze r o z p r o w a d z o n a , s z a r a w a p o l e w a ) , w z a m i a n k a f l e z E l b l ą g a , gdzie m a l a r s k a d e k o r a c j a — jak się zdaje — p r z e w a ż a ł a , w y k a z u j ą poziom tech­ n i c z n y r a c z e j w y ż s z y od g d a ń s k i c h . P r z e p r o w a d z o n y przez a u t o r k ę p o d z i a ł t e m a t ó w , w i ą ż ą c y c h s i ę r z e k o ­ mo b ą d ź z j e d n y m •— b ą d ź z d r u g i m t y p e m d e k o ­ r a c j i k a f l i , r ó w n i e ż nie o d p o w i a d a w y m o w i e m a t e ­ r i a ł u z a b y t k o w e g o . S p r ó b u j ę to z i l u s t r o w a ć c y f r a m i : W grupie k a f l i o d e k o r a c j i reliefowo m a l a r s k i e j : 1) t e m a t y m i t o l o g i c z n e nie b y ł y n a w y ­ stawie „ D a w n a C e r a m i k a Pomorska" w o g ó l e repre­ zentowane, s p o t k a ł e m s i ę j e d n a k w d e k o r a c j i 3 k a f l i g d a ń s k i c h z 1 p o ł o w y X V I I I w. (zawartych w piecu b ę d ą c y m p ó ź n i e j s z y m m o n t a ż e m ) z przedstawieniem B a c h u s a , W e n u s i A m o r a ; 2) t e m a t y r e l i g i j n e r e p r e z e n t o w a n e b y ł y n a w y s t a w i e przez 8 k a f l i (ze scenami z Nowego Testamentu), p o c h o d z ą c y c h jednak z jednego p i e c a ; d o d a ć do tego t r z e b a w z m i a n k o w a n y przez S e c k e r a piec ze s c e n a m i b i b l i j n y m i z p r o b o ­ s t w a S w . W o j c i e c h a ; n a p o t k a ł e m t e ż 4 kafle ze s c e ­ n a m i b i b l i j n y m i w m o n t o w a n e w d w a piece o ś w i e c ­ k i e j p o z a t y m d e k o r a c j i k a f l i ; 3) t e m a t y egzo­ t y c z n e z n a m t y l k o z d w ó c h czy trzech k a f l i pieca, w k t ó r y m o g ó ł kafli w y k a z u j e r o k o k o w e sceny r o d z a ­ j o w e ; 4) w ś r ó d r e l i e f o w y c h kafli g d a ń s k i c h z 1 p o ł o w y X V I I I w. t r a f i a j ą się stosunkowo c z ę s t o kafle w ro­ dzaju kafla reprodukowanego w artykule P r z e ź d z i e c k i e j n a r y c 21, z a w i e r a j ą c e w t r o c h ę n i e p o r a d n i e m a ­ l o w a n e j d e k o r a c j i obok m o t y w ó w z w i e r z ę c y c h , j a k j e l e n i e , p t a k i , konie, p s y itp., t y p y c h ł o p ó w c z y u b o ż s z e j l u d n o ś c i m i e j s k i e j ( n i e z a l e ż n i e od kafli, z n a j d u j ą c y c h s i ę w Muzeum P o m o r s k i m , z n a n e m i s ą jeszcze d w a piece z a n a l o ­ gicznymi kaflami), t e m a t y k ę t ę r e p r e z e n t o w a ł y na w y s t a w i e jeszcze 4 k a f l e z T o r u n i a , a n i e m o ż n a po­ m i n ą ć n i e i s t n i e j ą c e g o j u ż , l e c z p u b l i k o w a n e g o przez Seckera pieca z t y p a m i d o m o k r ą ż c ó w g d a ń s k i c h i pie­ ca ze s c e n a m i r y b a c k i m i n a probostwie w H e l u . Wśród kafli o malowniczej w y ł ą c z n i e dekoracji: 1) t e m a t y k ę z a c z e r p n i ę t ą z mitol o g i i w y k a z u j ą dwa eksponowane na w y s t a w i e kafle z przedstawieniem Merkurego i A m o r a oraz kafel ś r o d k o w y e l b l ą s k i e g o pieca w Muzeum Czarto­ r y s k i c h ( Z e u s i Io); 2) sceny b i b l i j n e od­ najdujemy w dekoracji eksponowanych na wystawie 5 k a f l i ( p o c h o d z ą c y c h z trzech p i e c ó w ) oraz n a k a f ­ lach pieca w M u z e u m Czartoryskich i na kaflach nie i s t n i e j ą c e g o j u ż pieca publikowanego w katalogu zbiorów Basnera* 3) t e m a t y k a e g z o t y c z n a r e p r e z e n t o w a n a b y ł a n a w y s t a w i e przez c z t e r y k a f l e z p o s t a c i a m i p s e u d o - C h i ń c z y k ó w ; 4) j e d e n a ś ­ cie e k s p o n o w a n y c h n a w y s t a w i e k a f l i z a w i e r a w d e ­ koracji p o s t a c i e c h ł o p ó w i d r o b n y c h m i e s z c z a n (przy c z y m n a d m i e n i ć trzeba, ż e n a k a f l a c h n a l e ż ą c y c h do tej s a m e j serii s p o t y k a m y s i ę r ó w n i e ż z p r z e d s t a w i e n i a m i tego r o d z a j u , jak pierrot, C h i n k a , p o s t a ć z k o m e d i i w ł o s k i e j itp., z a c z e r ­ p n i ę t y m i n i e w ą t p l i w i e z rycin), a w zbiorach M u ­ z e u m P o m o r s k i e g o w T o r u n i u z n a j d u j e s i ę jeszcze p a ­ rę kafli z pieca dekorowanego typami r z e m i e ś l n i k ó w . R o k o k o w e sceny r o d z a j o w e należą do n a j c z ę ś c i e j s p o t y k a n y c h t a k w p i e r w s z e j , j a k i w d r u g i e j grupie k a f l i (w grupie k a f l i o d e k o r a c j i w y ­ ł ą c z n i e m a l a r s k i e j , n i e z a l e ż n i e od z a c h o w a n y c h z a ­ b y t k ó w , t e m a t y k ę t ę w y k a z u j e jeszcze p i ę ć z n i s z c z o ­ nych p i e c ó w elbląskich, u w z g l ę d n i o n y c h na w y s t a ­ w i e p r z y p o m o c y p o w i ę k s z o n y c h fotografii). P o w y ż s z e z e s t a w i e n i e , n i e oparte n a j a k i e j ś do­ k ł a d n e j i n w e n t a r y z a c j i , lecz n a m a t e r i a l e z g r o m a d z o ­ n y m n a w y s t a w i e „ D a w n a C e r a m i k a P o m o r s k a " oraz n a z a b y t k a c h z a p a m i ę t a n y c h , n i e r o ś c i sobie p r e t e n s j i do c a ł k o w i t e g o w y c z e r p a n i a m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o w zakresie omawianych grup tematycznych. N i e w ą t p l i ­ w i e do k a ż d e j z t y c h g r u p m o ż n a b y jeszcze d o r z u c i ć po k i l k a p r z y k ł a d ó w — i po stronie k a f l i o d e k o r a c j i reliefowo m a l a r s k i e j , i w y ł ą c z n i e malarskiej. Nie­ m n i e j w y d a j e s i ę ono dostatecznie p r z e k o n y w a j ą c e , j e ś l i chodzi o stwierdzenie, że w o m a w i a n y c h d w ó c h typach dekoracji kafli nie p o s ł u g i w a n o s i ę o d r ę b n y m doborem t e m a t ó w . T e m a t y k a w i ą z a ł a się raczej z czasem powstania, a t a k ż e — c h o ć w mniejszym, z d a ­ j e się, stopniu — z m i e j s c e m p o w s t a n i a k a f l i . Nie w i e m , n a c z y m a u t o r k a opiera t w i e r d z e n i e , ż e „ w c z e ś n i e j s z e kafle o malowanej ornamentyce r o ś ­ l i n n e j , p o c h o d z ą c e z c z a s u o k o ł o p o ł o w y X V T I I w., są w i e l o b a r w n e " ; n i e n a p o t k a ł e m ż a d n e g o p r z y k ł a ­ du wschodnio- pomorskiego kafla o wielobarwnej d e k o r a c j i r o ś l i n n e j , k t ó r e g o czas p o w s t a n i a o d n i e ś ć by m o ż n a do p o ł o w y X V I I I w i e k u — czas p o w s t a n i a najwcześniejszych datowanych kafli z dekoracją k w i a t o w ą p r z y p a d a n a ostatnie l a t a X V I I I wieku. Najwcześniejszym datowanym kaflem w ś r ó d kafli o d e k o r a c j i w y ł ą c z n i e m a l a r s k i e j n i e jest k a f e l z d a ­ t ą 1724 ze z b i o r ó w M u z e u m w K w i d z y n i e , lecz k a f e l 2 d a t ą 1716 ze z b i o r ó w M u z e u m w E l b l ą g u . M a n g a n o ­ w a farba brunatna w y s t ę p u j e n a j w c z e ś n i e j na kaflu d a t o w a n y m : 1742 (na t a l e r z u f a j a n s o w y m j u ż w r. 1730), a nie n a k a f l u d a t o w a n y m : 1748. O p i e r a j ą c s i ę n a podanej przez G l o g e r a3 w i a d o ­ m o ś c i o kaflach w y k o n a n y c h w G d a ń s k u dla R z e ­ w u s k i c h o r a z do dostarczonej przez Ł o z i ń s k i e g o ^ w i a ­ d o m o ś c i o p i e c a c h g d a ń s k i c h w e d w o r z e w; D r o z d o w i cach (przytoczonych przez Ł o z i ń s k i e g o dla poparcia twierdzenia, iż „zdarzały się" w Polsce „piece z kafli polewanych i malowanych, najczęściej gdańskich, a wtedy b y ł y p r a w d z i w ą ozdobą i osobliwością miesz­ k a n i a " ) a u t o r k a pisze: „Z w y s t ę p o w a n i a w P o l s c e siedemnastowiecznej p i e c ó w g d a ń s k i c h n a l e ż y w y c i ą g ­ n ą ć wniosek, ż e w t y m wieku m u s i a ł a się już w y ­ k s z t a ł c i ć c h a r a k t e r y s t y c z n a dla n i c h f o r m a , któn z w ł a s z c z a w p i e c a c h e l b l ą s k i c h (?) w y k a z u j e wiele", c e c h w s p ó l n y c h ze s ł y n n y m i s i e d e m n a s t o w i e c z n y m i s z a f a m i g d a ń s k i m i . " Nie w i d z ę p r z y c z y n y , d l a k t ó ­ rej w y s t ę p o w a n i e w X V I I w i e k u w Polsce p i e c ó w g d a ń s k i c h m i a ł o b y ś w i a d c z y ć o ustaleniu się już w t y m czasie i c h c h a r a k t e r y s t y c z n e j f o r m y — z n a n e j z drugiej p o ł o w y X V I I I w i e k u , a m a t e r i a ł zabytko­ w y nie daje ż a d n y c h p o d s t a w do p r z y p u s z c z e ń — r a ­ czej p r z e c z y — by s t a ć s i ę to m i a ł o w c z e ś n i e j n i ż w c z t e r d z i e s t y c h l a t a c h osiemnastego w i e k u . Z n a n y typ „ s z a f y g d a ń s k i e j " p o j a w i a s i ę dopiero w p o c z ą t ­ k a c h w i e k u osiemnastego ( w c z e ś n i e j s z e szafy g d a ń ­ skie wzorowane b y ł y na szafach holenderskich? i a n a ­ logii m i ę d z y p i e c a m i e l b l ą s k i m i a s z a f a m i g d a ń s k i m i doszukać się m o ż n a tylko w masywnych, pośrodku p r z e ł a m a n y c h i t w o r z ą c y c h tzw. „gdański szczyt" g z y m s a c h w i e ń c z ą c y c h szaf g d a ń s k i c h z p i e r w s z e j p o ł o w y X V I I I w i e k u — b r a k z a ś analogii m i ę d z y piecami e l b l ą s k i m i a szafami g d a ń s k i m i z w i e k u siedemnastego. C h a r a k t e r y z u j ą c w o p a r c i u o p r a c ę S e c k e r a piece elbląskie, autorka twierdzi, ż e zasadniczym typem p i e c a e l b l ą s k i e g o b y ł piec t r ó j k o n d y g n a c j o w y . Nie jest to s ł u s z n e ; w p r a w d z i e w E l b l ą g u , w p r z e c i w i e ń ­ s t w i e do G d a ń s k a , w y s t ę p o w a ł y piece o trzech k o n ­ d y g n a c j a c h , p r z e w a ż a ł y j e d n a k — s ą d z ą c ze z n a n e g o obecnie m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o — piece o d w ó c h k o n ­ dygnacjach. Zdaniem autorki, „zasadnicza różnica m i ę d z y osiem­ nastowiecznymi piecami gdańskimi a niemieckimi polega n a tyra, ż e te ostatnie s t r a c i ł y w dobie b a r o ­ k u s w ó j c h a r a k t e r r e p r e z e n t a c y j n y " . W y g l ą d a to n a n i e p o r o z u m i e n i e ; w o k r e s i e b a r o k u piec n i e t y l k o w 5 G l o g e r Z . : E n c y k l o p e d i a staropolska. Warszawa 1901, t I I I , s. 305. Ł o z i ń s k i W . : Ż y c i e polskie w d a w n y c h w i e k a c h . L w ó w 1921, s. 50. Por. Behling Lottlisa: Der Danziger Dielenschrank u. seine h o l l ä n d i s c h e n V o r l ä u f e r . D a n z i g 1942, 6 4 W i c h m a n n H . : K u n s t u. K u n s t h a n d w e r k i m se B a s n e r in Zoppot. D a n z i g 1925, tabl. 39. 190 Hau­ 7 �N i e m c z e c h u t r a c i ł s w ą d a w n ą p o z y c j ą g ł ó w n e j do­ m i n a n t y i z e s z e d ł do r o l i j e d n e g o ze s p r z ę ­ t ó w składających się na urządzenie wnętrza — była to t e n d e n c j a r a c z e j o g ó l n a i p i e c e g d a ń s k i e s i ę w n i e j nie w y ł a m a ł y ; z d u ż y m umiarem r o z w i ą z y w a n e g d a ń ­ s k i e piece b y n a j m n i e j n i e w y r ó ż n i a j ą s i ę o k a z a ł o ś c i ą w ś r ó d w s p ó ł c z e s n y c h mebli gdańskich, a produkcja ozdobnych p i e c ó w , r o z w i j a j ą c a s i ę w t y m s a m y m czasie n a t e r e n i e N i e m i e c , u j a w n i a n a w e t n i e j e d n o ­ k r o t n i e d ą ż e n i e do u j ę ć z n a c z n i e b a r d z i e j r e p r e z e n t a ­ cyjnych. S t r a u s s w s w e j p r a c y „ K a c h e l n u . U f e n der M a r k B r a n d e n b u r g " nie p r z y t a c z a — j a k podaje a u t o r k a •— p r z y k ł a d ó w p i e c ó w hamburskich o dekoracji zdra­ d z a j ą c e j w p ł y w y h o l e n d e r s k i e , lecz s t w i e r d z a t y l k o w p ł y w y Hamburga w piecach o biało polewanych k a f l a c h i n i e b i e s k i e j d e k o r a c j i , w y s t ę p u j ą c y c h w' p ó ł ­ nocno-zachodniej części Marchii Brandenburskiej. O p i e r a j ą c s i ę n a przeprowadzonej przez C h a r l o t t e Steinbrucher charakterystyce p i e c ó w hamburskich, S t r a u s s z a u w a ż a j e d n a k , ż e w f o r m a c h piece b r a n ­ d e n b u r s k i e r ó ż n i ą s i ę od h a m b u r s k i c h — b r a k i m np. znamiennych dla p i e c ó w h a m b u r s k i c h w n ę k p ó ł cylindrycznych, zdobnych rocaille'ami n ó g fajanso­ w y c h i p i l a s t r ó w k r a w ę ż n y c h (piece b r a n d e n b u r s k i e tego t y p u , podobnie j a k g d a ń s k i e , p r z e p r u t e s ą a r k a ­ dami n a wylot i s p o c z y w a j ą n a podstawach d r e w ­ n i a n y c h ) . S t r a u s s u w a ż a , ż e do p i e c ó w b r a n d e n b u r ­ s k i c h b a r d z i e j z b l i ż o n e s ą w b u d o w i e — podobne z r e s z t ą do h a m b u r s k i c h — p i e c e w y r a b i a n e w L ü n e b u r g u , gdzie w X V I I I w , n a p i e r w s z y p l a n p r o d u k c j i w y s u n ę ł y s i ę piece o k a f l a c h b i a ł o p o l e w a n y c h z n i e ­ b i e s k ą d e k o r a c j ą . N i e k t ó r e ze z n a j d u j ą c y c h s i ę w Brandenburgii p i e c ó w omawianego typu nasuwają S t r a u s o w i podejrzenie — ze w z g l ę d u n a w y s o k i p o ­ ziom d e k o r a c j i — ż e m o g ą b y ć i m p o r t e m z k t ó r e g o ś z północno-niemieckich o ś r o d k ó w produkcji, w i ę k ­ s z o ś ć j e d n a k u w a ż a z a w y r ó b miejscowy^. J a k w y n i k a z c y t o w a n y c h d a n y c h , H a m b u r g nie b y ł „ j e d y n y m obok G d a ń s k a ( c h y b a t a k ż e E l b l ą g a i Torunia) w i ę k s z y m o ś r o d k i e m , k t ó r y w y t w a r z a ł pie­ ce tego t y p u " . P r o d u k c j a k a f l i n a w i ą z u j ą c y c h w d e ­ k o r a c j i do fliz h o l e n d e r s k i c h b y ł a b a r d z i e j r o z p o ­ w s z e c h n i o n a , n i ż s ą d z i a u t o r k a — nie j e s t w y ł ą c z o n e , że wyrabiano je także w innych dzielnicach Polski, nie t y l k o n a P o m o r z u W s c h o d n i m . N i e w p ł y w a to o c z y w i ś c i e n a pozbawienie pieców gdańskich cech oryginalności. T a k jednak p o s ł u g i w a n i e się kaflami omawianego typu, j a k i o g ó l n y nawet schemat kon­ s t r u k c y j n y — o o r y g i n a l n o ś c i t e j , same w sobie n i e rozstrzygają, spotyka s i ę je bowiem t a k ż e w innych o ś r o d k a c h . Dopiero s p o s ó b r o z w i ą z a n i a poszczegól­ n y c h e l e m e n t ó w formy i d e k o r a c j i , w r a z z d r u g o ­ r z ę d n y m i , niemniej charakterystycznymi szczegółami 9 1 0 * S t r a u s s K . : K a c h e l n u. Ö f e n der M a r k B r a n d e n ­ burg, S t r a s s b u r g 1926. S t e i n b r u c h e r C h : H a m b u r g e r F a y e n c e ö f e n des 18 J a h r h u n d e r t s . K a c h e l u n d T ö p f e r k u n s t , 3, J a h r g . 1924, H . 12. !<* P o r . M a ń k o w s k i T . : D z i e j e w y t w ó r n i c e r a m i c z ­ nych w G l i ń s k a i Żółkwi. Biuletyn Historii Sztuki i K u l t u r y , r. I X , s. 241—243, 246—247, 9 ora2 p r o p o r c j e z e s t a w u d e c y d u j ą w k o ń c o w y m e f e k ­ cie o i c h o d r ę b n e j a p a r y c j i . A u t o r k a nie m a r a c j i t w i e r d z ą c , ż e „ t r z y g ł ó w n e cechy p i e c ó w h a m b u r s k i c h , a m i a n o w i c i e : n i s z a w górnej kondygnacji, skośnie ścięte narożniki i fajan­ s o w e nogi w y s t ę p u j ą t a k ż e w p i e c a c h g d a ń s k i c h " ; ani półcylindryczne nisze, znamienne dla p i e c ó w hamburskich, ani nogi fajansowe (autorka n i e k o n ­ sekwentnie n a innym miejscu p r z y j m u j e za Secker e m , żq piece g d a ń s k i e u s t a w i a n o z a w s z e n a d r e w n i a ­ n y c h podstawach) — w G d a ń s k u nie w y s t ę p u j ą , a s f a z o w a n e n a r o ż n i k i s ą n a t y l e pospolite, ż e m o g ą być charakterystyczne dla p i e c ó w hamburskich tylko w formie p i l a s t r ó w k r a w ę ż n y c h , r ó w n i e ż n i e w y s t ę ­ p u j ą c y c h w p i e c a c h g d a ń s k i c h . (Podobne elementy spotyka s i ę natomiast w piecach e l b l ą s k i c h ) . Charakteryzując wschodnio-pomorską produkcję ce­ r a m i c z n ą w. X V I I I , autorka twierdzi: „ O d pierwszej p o ł o w y X V I I I w. p o j a w i a s i ę w p r o d u k c j i z a r ó w n o n a c z y ń f a j a n s o w y c h , j a k j k a f l i d ą ż n o ś ć do ś w i a d o ­ mego l i c z e n i a n a o d b i o r c ó w z n i ż s z y c h w a r s t w spo­ ł e c z n y c h , w z w i ą z k u z czym w ceramice pomorskiej z a c z y n a u p a d a ć f a ł s z y w a w z a ł o ż e n i u d ą ż n o ś ć do n a ­ ś l a d o w a n i a porcelany c h i ń s k i e j , j a p o ń s k i e j czy e u ­ r o p e j s k i e j i n a s t ę p u j e n a w r ó t do p r z e d s t a w i e ń r o d z i ­ mych". C o ś t u s i ę n i e zgadza. O p r o d u k c j i p o m o r s k i e j X V I I w i e k u w i e m y n i e w i e l e . - P a r ę o k a z ó w kafli i f a ­ jansów, z mniejszym lub w i ę k s z y m p r a w d o p o d o b i e ń ­ s t w e m p r z y p i s a n y c h tej p r o d u k c j i , nie n a ś l a d u j e p o r ­ celany c h i ń s k i e j a n i j a p o ń s k i e j ( j e d y n i e d z b a n z d a ­ t ą 1637 z a w i e r a w d e o k r a c j i p e w n e e l e m e n t y w s c h o d ­ nio-azjatyckie); o n a ś l a d o w a n i u porcelany europej­ s k i e j n i e m o ż e b y ć w t y m czasie m o w y , ponieważ w Europie produkcja porcelany z a c z ę ł a s i ę r o z w i j a ć dopiero w p i e r w s z e j ć w i e r c i X V I I I w i e k u ; n i e s p o ­ tykamy s i ę z tymi n a ś l a d o w n i c t w a m i także w deko­ racji w c z e ś n i e j s z y c h kafli i f a j a n s ó w z w i e k u X V I I I (samo u l e g a n i e rozpowszechnionej modzie jedno­ b a r w n e j d e k o r a c j i n i e b i e s k i e j n i e jest c h y b a w y s t a r ­ czające, ż e b y u z n a ć j e za n a ś l a d o w n i c t w a porcelany). D o p i e r o o k o ł o r o k u 1740 p o j a w i a j ą s i ę w z o r y p s e u dochińskic — przejmowane w d o ś ć swobodnych i n ­ terpretacjach z f a j a n s ó w holenderskich; w drugiej p o ł o w i e X V I I I w i e k u r o z p o w s z e c h n i a j ą s i ę w deko­ r a c j i k a f l i modne r o k o k o w e s c e n k i r o d z a j o w e , w y ­ k a z u j ą c e p e w n e z w i ą z k i z tego t y p u d e k o r a c j ą e u r o ­ pejskiej porcelany, a n a s t ę p n i e p r z y j m u j ą s i ę wzory kwiatowe — pokrewne naturalistycznym wzorom kwiatowym wprowadzonym do d e k o r a c j i fajansów pod w p ł y w e m p o r c e l a n y m i ś n i e ń s k i e j — k t ó r e u t r z y ­ m u j ą s i ę jeszcze w p o c z ą t k a c h w i e k u X I X . N a p o d s t a w i e znanego m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o m o ż ­ n a s ą d z i ć , ż e p r o d u k c j a obliczona n a z b y t w ś r ó d uboższych warstw społecznych rozwijała się w X V I I I w i e k u r ó w n o l e g l e do p r o d u k c j i p r z e z n a c z o n e j d l a o d ­ biorców zamożnych. Po połowie wieku X V I I I pierw­ szy k i e r u n e k z a c z y n a p r z e w a ż a ć w w y r o b a c h f a j a n ­ sowych, w produkcji ozdobnych p i e c ó w jednak od­ wrotnie, w ł a ś n i e n a t r z e c i ą ć w i e r ć X V I I I wieku przypada okres n a j w i ę k s z e g o rozkwitu, a j u ż s a m charakter p i e c ó w w y ł ą c z a m o ż l i w o ś ć przynależności o d b i o r c ó w do n i ż s z y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h . Jan Chranicki W ZWIĄZKU Z UWAGAMI O A R T Y K U L E „CERAMIKA POMORSKA" W cennych uwagach, k t ó r y m i uzupełnił m ó j artykuł o ceramice pomorskiej wybitny jej znawca, dyrektor Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, Jan Chranicki, znajduje s i ę kilka p u n k t ó w w y m a g a j ą c y c h wyjaś­ n i e n i a , gdzie r ó ż n i c a p o g l ą d ó w w y n i k ł a z odmiennego ustawienia zagadnienia. P r a g n ę z w r ó c i ć tu u w a g ę jedynie n a n a j w a ż n i e j s z e z nich. W kaflarstwie renenansowym n i e w ą t p l i w i e cechą charakterystyczną kafli europejskich są przedsta­ w i e n i a portretowe znanych osobistości (wzorowane na popularnych sztychach niekoniecznie s a m y c h tylko osób koronowanych), jednak nie znamy dotychczas z a b y t k o w y c h p i e c ó w z i n n y c h k r a j ó w , gdzie b y ł a b y nagromadzona tak d u ż a i l o ś ć r ó ż n o r o d n y c h p o r t r e t ó w j a k n a k a f l a c h p i e c a g d a ń s k i e g o z D w o r u Artusa^. i P . S i m s o n ( D e r A r t u s h o f i n D a n z i g . D a n z i g 1900, str. 176) podaje, ż e n a p i e c u w D w o r z e A r t u s a b y ł o 268 k a f l i p o r t r e t o w y c h . 191 �Chodziło mi o podkreślenie zjawiska m a s o w o ś c i wy­ s t ę p o w a n i a kafli portretowych na jednym zabytku. Z u b o ż e n i e k o l o r y s t y c z n e , j a k i e n a s t ą p i ł o po w i e l o ­ barwnym renesansowym kaflarstwie reliefowym, było zjawiskiem powszechnym, k t ó r e m u uległo r ó w ­ n i e ż k o l a r s t w o pomorskie. C h a r a k t e r y s t y c z n y jest tu j e d n a k ż e fakt, ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e do s ą s i e d n i c h t e r e n ó w n i e m i e c k i c h , gdzie w t y m o k r e s i e w y s t ę p u j ą kafle jednobarwne, w kaflarstwie pomorskim z j a ­ wiają się dwubarwne biało-niebieskie, które łączyć chyba należy z ogólnymi motywami niderlandzkimi, k t ó r e w P o l s c e s t a j ą s i ę w sztuce X V I I w i e k u d o m i ­ nujące. D u ż ą p r z y j e m n o ś ć s p r a w i ł m i fakt, ż e w y s u n i ę t e w m o i m a r t y k u l e z a s t r z e ż e n i a co do pomorskiego pocho­ dzenia talerzy eksponowanych na wystawie z n a l a z ł o potwierdzenie w e w n i k l i w y c h badaniach dyrektora Chranickiego. P r o d u k c j ę k a f l a r s k ą , p o c z y n a j ą c od p o c z ą t k u X V I I I w i e k u , p o d z i e l i ł a m n a d w i e drogi r o z w o j o w e , p r z y czym z a z n a c z y ł a m , że „jedna w y w o d z i s i ę od k a f l i ze s c e n ą r o d z a j o w ą w otoczeniu o z d ó b reliefo­ w y c h , d r u g a z a ś od k a f l i o d e k o r a c j i w y ł ą c z n i e m a ­ larskiej" . D o pierwszej grupy z a s z e r e g o w a ł a m wszyst­ k i e k a f l e p o s i a d a j ą c e o b r a m i e n i e reliefowe o r a z k a f l e n a ś l a d u j ą c e takie obramienie t e c h n i k ą malarslcą. D r u ­ g ą g r u p ę s t a n o w i ą kafle nie n a w i ą z u j ą c e w niczym do o b r a m i e ń r e l i e f o w y c h . P o d k ą t e m w i d z e n i a tego p o d z i a ł u c h a r a k t e r y z o w a ł a m t e ż grupy kafli o „ t y p i e r e l i e f o w y m " i „ z d o b i o n y c h m a l a r s k o " . Dlatego u w a g i i zestawienia statystyczne dyrektora Chranickiego, j a ­ ko p r z e p r o w a d z o n e n a zasadzie odmiennego p o d z i a ­ łu, gdzie w y d z i e l o n a j e s t j e d n a g r u p a k a f l i — ozdo­ bionych reliefami i druga — o dekoracji wyłącznie^ malowanej, z a w i e r a j ą c a r ó w n i e ż kafle o m a l o w a n y c h obramieniach w y w o d z ą c y c h się z reliefu, d a ł y w y ­ n i k i o d m i e n n e od m o i c h . 5 D r u g i m n i e p o r o z u m i e n i e m , podobnie i s t o t n y m j a k poprzednie, j e s t i n t e r p r e t a c j a o k r e ś l e n i a „ k a f l e g d a ń ­ skie", k t ó r e d y r e k t o r C h r a n i c k i r o z u m i e s e n s u stricto j a k o w y k o n a n e w G d a ń s k u , j a z a ś (co j e s t n i e w ą t p l i ­ w i e n i e w ł a ś c i w e ) t r a k t o w a ł a m w sensie s z e r s z y m , t a i : j a k w Polsce u ż y w a n o terminu „piece g d a ń s k i e " , k t ó r y m to t e r m i n e m o k r e ś l a n o o g ó l n i e p r o d u k c j ę p o ­ morską. Wzmianka w moim artykule o wielobarwnej orna­ mentyce r o ś l i n n e j w y s t ę p u j ą c e j na kaflach z o k o ł o p o ł o w y X V I I I w i e k u umieszczona została na podsta- 2 P o l s k a S z t u k a L u d o w a , n r 4/1954, s. 223. wie notatki s p o r z ą d z o n e j na wystawie w G d a ń s k u . B y ć m o ż e z a k r a d ł a s i ę tu j a k a ś p o m y ł k a w s k u t e k w a d l i w e g o o d c z y t a n i a p o d p i s u pod e k s p o n a t a m i . P r z y p o d k r e ś l a n i u o d r ę b n o ś c i X V I I I - w i e c z n y c h pie­ c ó w pomorskich, czyli g d a ń s k i c h — w szerszym u j ę ­ ciu, od w s p ó ł c z e s n y c h i m p i e c ó w n i e m i e c k i c h c h o ­ dziło o wydobycie najbardziej istotnych różnic. P i e ­ ce n i e m i e c k i e z a t r a c a j ą w t y m okresie s w o j ą t e k t o ­ niczną formę, a często nawet podział na poszczególne kafle, n a ś l a d u j ą c w k s z t a ł c i e bogato zdobione k o m o ­ dy czy inne meble. Z a ś d o s t o s o w a n y n a o g ó ł do m e b l i kolor m i a ł n a c e l u z a m a s k o w a n i e o d r ę b n o ś c i p i e c a w e w n ę t r z a c h tego okresu^. I n a c z e j s p r a w a ta p r z e d ­ s t a w i a ł a s i ę n a P o m o r z u , gdzie p r o d u k o w a n o w t y m okresie w y ł ą c z n i e piece o f o r m a c h t e k t o n i c z n y c h , z ł o ­ ż o n y c h z oddzielnych kafli pokrytych m a l a t u r ą n a b i a ł y m tle. P i e c e t a k i e n i e u t o ż s a m i a ł y s i ę a n i f o r m ą , ani k o l o r y t e m z m e b l o w y m w y p o s a ż e n i e m , s t a n o w i ł y o d r ę b n e akcenty w n ę t r z a . C e n n a jest uwaga dyrektora Chranickiego, ż e pie­ ce p o d o b n e do p o m o r s k i c h i h a m b u r s k i c h w y s t ę p o ­ w a ł y też w Ltineburgu. Ostatnia uwaga o poruszonym w m y m artykule problemie pojawiania się w pomorskiej p r o d u k c j i ce­ r a m i c z n e j od p i e r w s z e j p o l o w y w i e k u X V I I I dąż­ n o ś c i do l i c z e n i a n a o d b i o r c ó w z n i ż s z y c h w a r s t w i n a w r o t u do p r z e d s t a w i e ń r o d z i m y c h w k i e r u n k u swoistej interpretacji w z o r ó w obcych — nie jest zbyt jasno s f o r m u ł o w a n a i w y g l ą d a n a nieporozumienie. Określenie „pierwsza połowa" oznaczać może zarów­ n o l a t a p i e r w s z e , j a k i l a t a 40—50, i dlatego n i e b a r ­ dzo w i d z ę p o w ó d , aby m o ż n a b y ł o z mego t e k s t u w y ­ c i ą g n ą ć wniosek o zarzuceniu n a ś l a d o w n i c t w a porce­ lany europejskiej przed jej wynalezieniem. Nieporo­ zumieniem wydaje mi się również p o w o ł y w a n i e się tu n a w y r o b y X V I I - w i e c z n e , skoro m o w a j e s t o po­ j a w i e n i u s i ę tej t e n d e n c j i w w i e k u n a s t ę p n y m . Maria Przeździecka s A . Roeper i H . Bosch ( S a m m l u n g von Oefen in allen Stilarten von X V I bis A n f a n g X I X J a h r h u n ­ dert. M ü n c h e n 1895) p o d a j ą szereg i l u s t r a c j i tego r o ­ dzaju p i e c ó w . K . S t r a u s s : K a c K e l n e und Oefen der M a r k B r a n d e n ­ b u r g , S t r a s s b u r g 1926, str. 27 ("... so fasste m a n i h n (Ofen) i m Z e i t a l t e r des B a r o c k s l e d i g l i c h a l s W ä r ­ m e s p e n d e r auf, a l s ein „ M ö b e l " , m i t dem m a n s i c h eben a b z u f i n d e n hatte") i str. 28 ( „ M a n s u c h t e d a m i t den O f e n den s c h w a r z e n , s c h w e r e n Kichenmöbeln a n z u p a s s e n . D i e s galt ganz bezonders f ü r N o r d d e u t ­ schland"). �