https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70a6294751759c02c6487c319e5e08e4.pdf 76d82ebf42d05c29cd25b5737d577499 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4778 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania/ LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.309-415 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I SPRAWOZDANIA STYS WINCENTY, « D r o g i Postępu Gospodar­ c z e g o W s b>. S t u d i u m szczegółowe n a przykładzie zbiorowości próbnej w s i H u s o w a . Prace W r o c ł a w s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o ­ wego, 1947, seria A, n r 4, str. 1—344+5 m a p . T o i x > n m i k o w e dzieło s i a n o w i w v n i k przeszło d w u d z i e s t o ­ letniego ślęczenia n a d m a p a m i k a t a s t r a l n y m i , księgami s a d o w y m i na t e r e n i e w s i r o d z i n n e j , a wypełnionymi osobiści; w bezpośred­ n i m zetknięciu z b a d a n y m i . D a j e ono z a t e m n i e t y l k o p e w n y , o b i e k t y w n y i szczegółowy o b r a z stosunków panujących w n i e j o s t a t n i c h l a t a c h p r z e d w y b u c h e m w o j n y W v ż w s z y s t k o iest d o p r o w a d z o n e do s t a n u z r o k u 1937 150-tej ' r o c z n i c y - " m e t r y k i .Józefińskiej. D a j e o n o p o n a d t o perspektywę przeszło pięciu n i i n i o n v c h s t u l e c i a wlec o k r e s u dłuższego o d t v e h l e i m d a r m c h w i e k ó w j a k i e oddzielają H e s i o d a o d r e f o r m Solona W i ą ż e o n o przeszłość z 'teraźniejszością odsłania m e c h a n i z m żywota t e j p o d ­ s t a w o w e i j e d n o s t k i społecznej ' j a k a d l a ' b i o l o g a jest wieś t r w a ­ jąca w z n a c z n i e większej i w l a c i i ^niż sie p o w s z e c h n i e n r z v n u szcza . ' powszecnmc p r z v p u ł Dzieło W i n c e n t e g o Stvaia p r z y n o s i w i e l e w p r o s t r e w e l a c y j ­ n y c h odkryć i u n a o c z n i a j a k tdębokim p r z e m i a n o m uległa nasza wieś w ciągu ostatniego s t u l e c i a . Z t y c h w z g l ę d ó w dzieło to p o ­ w i n n o się znaleźć w b i b l i o t e k a c h ekonomistów-; socjologów, e t n o ­ logów i antropologów, lecz też w s z y s t k i c h t y c h , którzy''interesują Tak na przykład badania Franciszka W о к r o j a wykazały, że założona na p r a w i e niemieckim (przypuszczalnie лу X I V wieku) *p<xb lwowska wieś Podbereżce, zupełnie pozbawiona t r a d y c j i swojej prze­ szłości, gdyż pod wpływem nacjonalistycznej propagandy przypisująca swoją obcość pochodzeniu kozackiemW?), zachowała aż dotychczas skład antropoligiczny wyjaśniający, że są potomkami niemieckich czy też śląskich osadników. 1 �310 się istota przeobrażeń zachodzących w obecnie .przeżywanym o k r e ­ sie, stanowiącym b a r d z o o s t r y zakręt h i s t o r i i , p r z e d e w s z y s t k i m społecznej. W y n i k przypuszczalnie n a j b a r d z i e j sensacyjny d l a l a i k a w d z i e d z i n i e badań n a d przeszłością stosunków " a g r a r n y c h s t a ­ n o w i s t w i e r d z e n i e , że graaiice łanów, w v t k i u e l v e h p r z y l o k o w a n i u w s i na p r a w i e n i e m i e c k i m około r o k u 1385, żyja dotychczas w p o ­ staci m i e d z odgraniczających p o l e t k a chłopskie. M o z o l n e s t u d i a n a d m a p a m i k a t a s t r a l n y m i i tytułami własności u m o ż l i w i ł y z r e k o n s t r u o w a n i e d a w n y c h łanów,'ustalenie i c h p o w i e r z c h n i i s t w i e r dzenic, że łan h u s o w s k i miał około 60 m o r g ó w a u s t r i a c k i c h , b v l nieco większy nai z i e m i a c h g o r s z y c h i n m i e i s z y n a l e p s z y c h , a p o ­ n a d t o że m i e m i c v г końca X I V " w i e k u b y l i p i e n y s z w z e d n y m i f a ­ c h o w c a m i . P o s i a d a l i o n i b o w i e m pełne z r o z u m i e n i e d l a m i e j s c o w y r h warunków terenowych, j a k k o l w i e k p r a c o w a l i n a obszarze nudo wczas ieszeze z a l e s i o n y m W z o r o w v m r o / w i a z a m e m z a g a d ­ nień m i e r n i c z y c h 1>г уш szcza m i e tłumaczyć należy f a k t że° r e z u l l a t v i c h n l a n a w a i i i a urzestrzenne^o w ' ' c i a < m czterech s t u l e c i u W k tylko s u S w i ^ S i m / n i n o i n Z ogólnei l i c z b y 34 h u s o w s k eh Lmów do końca X V I I I stulecia t r z y dotrwały w nie'z i n eniónc wsLaci « w 16TuI d o k o n a n y r L nodzialu w 4 I ł * г i f i r Z S V ^ i t r / v k m " T Ь ^ Г о о / к Ы с nocł/iehr o Diecio ктЫе i s^.4okrotn^ сMOD s£ И łosi d n o i e r o s ! n w ' Ы п 1 Г Г Г п ?ntcX , ч З о Лф^епГро a E i e i J u p o d d a S i ^ ! * N i e m n i e j s e n s a c y j n y w y n i k , zasługujący na szczególna uwagę p r z v ocenie przeobrażeń o s t a t n i e g o s t u l e c i a , s t a n o w i s t w i e r d z e n i e , że w ciągu o s t a t n i c h 150 l a t w H u s o w i e l i c z b a ludności wzrosła t r z y k r o t n i e , a ilość zboża pozostającego p o o b s i e w i e przeszło d z i e w i c c i o k r o t m e (9.23). N a w y n i k t e n złożyło sie powiększanie p o w i e r z c h n i gruntów chłopskich, s p o w o d o w a n e wchłanianiem ob¬ szaru d w o r s k i e ^ w 18% co w łączności z l i k w i d a c j a lasów, n i e ¬ użytków i częściowo p a s t w i s k powiększyło . p o w i e r z c h n i e ról u p r a w l a n y c h o 17% g d y n a t o m i a s t wydajność z h e k t a r a wzrosła p r z e szło t r z y k r o t n i e ( 3 6 ) Unaoczniło to ze c z y n n i k i e m decydującym o . o b a w i e w a r m d i w b v t u ludności było n i e powiększenie p o w i e r z c h n i u p r a w n e ! z i e m i lecz p o d n i e s i e n i e . n o z i o m u k u l t u r y ro-1n e i co t a k b a r d z o L n i e i s z y ł o odsetek'zboża odchodzącego n a zasiew D a w n i e j nochłaniał ш -Drawie 4 0 % ' a o s t a t n i o n i e w i e l e o o n a d 10% W d < X k u ta o s L t n i o t a k b a r d z o wzmożona o r o d u k H a r o ś l i n a i>rzv dużei u i L w ^ o C o y v y c h daw n i e n i e o d e r v nriew^żnie Z ™ a T i a Ш mtejscu J f 1 LL Я P ^li^b^XS «dv \X w dochodach jicnieżnych w s i stanów <^a т а к - * 'j 1 •j S' Щ ^| 'i ^ Щ Ш Ш Щ Ш �311 d w i e 11,9%, a po p o t r a c e n i u d o c h o d u z owoców n a w e t t y l k o 7,7%, Lo z n a c z y u m i e j niż r e n t y i zasiłki wynoszące 8%. Z a to" p r o d u k t y h o d o w l a n e da j a a ż 58.5%, a w y n a g r o d z e n i e za prace - 21,6% ogólnego d o c h o d u pieniężnego w s i . Przeszło t r z y k r o t n e w z m o ż e ­ n i e się ilości zboża przypadającego n a głowę i ' w y z b y w a n i e sie t y l k o s t o s u n k o w o n i e w i e l k i e j jeeo części, w łączności'z p o w i ę k ­ s z e n i e m p r o d u k c j i ziemniaków, tłumaczy n a m f a k t n a który już d a w n i e j w i e l o k r o t n i e zwracałem wneę że w o s t a t n i m pięćdzie­ sięcioleciu wzirosl n a s z y c h p o b o r o w y c h podniósł się o k i t k a c e n ­ tymetrów i zbliżył sic już dość znacznie d o średniej o p t y m a l n e i u w a r u n k o w a n e j właściwościami r a s o w y m i ludności Sa 'to o c z y ­ wiście k o n s e k w e n c j e t e - o że - l ó d obecnie n i e dai'e sie już l a k ż v w o odczuwać n a p r z e d n ó w k i j a k d a w n i e j a n i e d o s l a ek p o ­ woduje tylko niedojadanie najbiedniejszych Dawniej w Husow u L r ^ S i m c w i T a k n a S ł a d w r o k u 1831 z no w o d u ^ s t r a s m e e o " l o d u u b v ł o 56 osób a L n m S l O w a tach zciścia D o d a n o w v r a z n i e -łód i a k o mzvc zvne śmierć i R у n i e k l e s i \ o Z Z , h y l r o k S47 Х T l dem i c z e r w o n k i ubyło 63 osób epidemii D l a demografa w w y n i k a c h .profesora W i n c e n t e g o Stysia n a j ­ większa niespodziankę s t a n o w i s t w i e r d z e n i e , że w miarę r o z d r a b ­ n i a n i a sie własności chłopskiej m a l e j e p r z y r o s t n a t u r a l n y l u d n o ­ ści. O k a z u j e sie, ze rodzice w w i e k u 40 d o 50 l a t w k a t e g o r i i n a j ­ d r o b n i e j s z y c h g o s p o d a r s t w (poniżej pół h e k t a r a ) m a j a przeciętnie po t r o j e dzieci, g d y właściciele największych g o s p o d a r s t w ( p o w y ­ żej 7 hektarów) liczą i c h przeciętnie ix>nad pięcioro. D o t y c h c z a s w i e r z o n o p o w s z e c h n i e że j 4 j e n e r « i c z n i c j r o z r a d z a j a się nędzarze Na p o d s t a w i e te«o j a k się o k a z u j e n i e u z a s a d n i o n e j przesądu oparły się l e o r e l v W założenia n i e m i e c k i e g o r a s i z o n u " niepokojąc t a o świat i n t e l e k t u a l n y teza że istotę k r y l ó w ' c y w i l i z a c j i s t a ­ n o w i n a d m i e r n e r o z r a d z a n i e sie m n i e j * wartościowych składników ludności Pr/ez w / . d a d na n i a d o m a g a n o sie s t o n o w a n i a d r a s t y c z ­ n y c h 'środków z a n o h i l - a N y c z y c h które l a k ' s u m i e n n i e i szerera* z a d e . n o n s l r o w a n w okresie o k u n a c i i na z i e m i ach p o l s k i c h T y m ' emsem S skTei es « Ł ś r h bard™ n l y i m - . S s ymi noshd^ z^lnesi i 3 , r W r 7 v' n e E t S СИУТ^ПТЛОЯ^ ISh w Р,Г,Т? n L m i e c k u r h rasislów u w a £ n T w a ^ S w ! J i Zu l^rt™'vJh T u zosrało ' ? S a t l o ^vHcznei о З lu l na m e c t ^ ń t z n �312 tego procesu, u n a o c z n i o n e g o dzięki bezpośrednim w y n i k o m b a dań gospodarczo-deinogralfczi^vcb'. " W o b e c tego, że właściciele większych g o s p o d a r s t w posiadają l i c z n i e j s z e r o d z i n y , to r o z p a d a n i e się t e j k a t e g o r i i własności r o l ­ ne] postępuje s z y b c i e j . W s k u t e k tego ogólny układ stosunków s p o ł e c ^ o - g o s p o d a r c z y c h i n a o d c i n k u w i e j s k i m z m i e r z a u nas n i e ­ u c h r o n n i e k u z a h a m o w a n i u p r z y r o s t u n a t u r a l n e g o ludności. P a r ­ celacja w i e l k i e j własności, .postępująca w o s t a t n i m s t u l e c i u b a r d z o szvbko i ciągle odraczała j e d y n i e osiągniecie s t a b i l i z a c j i d e m o " r a f i c z n e i / w tv.m s a m y m k i e r u n k u oddziaływała również i c m i - r a c j a T a w Ćia«u o s t a t n i c h 150 l a t pochłonęła p r a w i e połowę (45 4%) p r z y r o s t u n a t u r a l n e g o ludności H u s o w a M i m o l e i t a k b a r d z o poważnej s t r a t y l i c z b a mieszkańców potroiła"sie W X V I I I w i e k u potroiła sie ona również n i e w i a d o m o j e d n a k " j a k w i e l u poszło w t y m s t u l e c i u n a wschód « d z i e w t e d y t a k e n e r g i c z n i e z a o r y w a n o o d l o d i i a k sie lo obecnie " c z y n i n a zachodzie Poczat-' 5 Jv H u s m - c l k z b a b u l i o s c i n i e musiała przyrastać tok s z y b k o i a k nóznici skoTo w r o k u 1515 w Ш Ы no zadożen u wsi Hi,ÓW c C n s l ich n o d l e . J i T c ^ 4 i oódatkowi było 17 z l e - o zv onuszrzon < T ! końcem X V I ? w i e k u i v , v c ' h 17łanach bvlo ^1 o o S r s w ' я n 7 m L s t n t v c l 17 «nustvch» UsSarował n L ™ ? ^ n i e w , , L C ! S ^ l w n ^ r S r Te mozłiwoic h -1 v t ^ n k inrH7п к , k-ż uX:J^u\e niszczyzn ! I < 0 S w J S S n ™?, Д^ E L S „ ЬР,ПК;Г ^ d^bHcV ^ . ь И i l a Ł C n . Z n v Те * I, Sv 1 ! ! w y n o s i m r T ' z a i e d w i e 2% h e k t o r a Jest o n o za l e m f k ^ i o k r o t n i e mniejsze. P r z y p u s z c z a l n i e przeważna część H u s o w i a n stanowią p o t o m k o w i e p i e r w s z y c h osadników, l o k o w a n y c h n a p r a w i e n i e m i e c k i m . P r z e m a w i a z a ' t y m f a k t , że w X V I w i e k u , t a k samo j a k z końcem X V I I I w i e k u , n a z w i s k a o p r z y p u s z c z a l n i e n i e m i e c k i m pochodzęn i u stanowią około piątej części. W o b e c tego można z a t e m p r z y puszczać, że wśród p i e r w o t n y c h osadników H u s o w a było zale­ d w i e k i l k a r o d z i n n i e m i e c k i c h a "łowna masę s t a n o w i l i P o l a c y n a p r a w i e n i e m i e c k i m osadzeni. Przez w z g l ą d ' n a w y n i k i o t r z y m a n e co do n o d ' w o w s k i e i w s i Podbereźce można oczekiwać, żez a g a d n i e n i e Lo zostanie wyjaśnione po z b a d a n i u a n t r o p o l o 4 z n y m mieszkańców H u s o w a E n e r g i i t e j t y p o w e j podgórskiej małopolskiej w s i n i e zała­ mały cios^ o s t a t n i e j w o j n y . W 560 l a t po j e j l o k a c i e , już w p i e r ­ w s z y m p o w o j e n n y m r o k u ' 8 7 r o d z i n wyruszyło n a D o l n y Śląsk n a D a l e k i m Z a c h o d z i e i założyło l a m pięć spółdzielni p a r c e l a e y j n o - * d,' Ш — m ^ "Ш ^ �313o s a d n i c z v c h . Przyjęli ora do s w o j e g o p i o n i e r s k i e g o zespołu jeszcze 29 rodzin ze sąsiednich w s i p o w i a l u łańcuckiego. T o , że c i o s a d ­ n i c y już w końcu s i e r p n i a 1947 r o k u . a w i e c w z a l e d w i e w r o k po u k o n s t y t u o w a n i u się spółdzielni p o s i a d a l i więcej świń, p r a w i e d w i e trzecie l i c z b y k o n i i p r a w i c t r z e c i a cześć bvdła, p o s i a d a n y c h przez 645 g o s p o d a r s t w a w m a c i e r z y s t y m H u s o w i e , s i a n o w i miarę i c h osiągnięć n a « n o w v m » . T e n ' p r z e j a w n i e s a m o w i t e j e n e r g i i polskiego chłopa, umiejącego wyzyskiwać sprzyjająca k o n i u n k ­ turę i n i e zrażającego sie t a k łatwo przeciwnościami' a zwłaszcza l a k ' o p o r n e g o n a wszelka propagandę m u s i każdego z a i n t e r e s o ­ wać przeszłością H u s o w a . Z l e v o p o w o d u u k a z a n i e sie s t u d i u m profesora W i n c e n t e g o S l y s i a jest l a k b a r d z o w a ż n y m z d a r z e n i e m . Czytając książkę te uświadamiamy sobie d o p i e r o w sposób należyty, n a j a k strasznie nędznej gospodarce o p i e r a ! się b y t d a ­ w n e i " R z e c z y p o s p o l i t e j , w i e l k i e g o e k s p o r t e r a zboża, w ciągu s t u ­ leci pokrywającego n i e d o b o r y krajów przemysłowych Z a c h o d u , a też i j a k niesłychany przewrót spowodowało w p r o w a d z e n i e ż e ­ laznego Pługa i u p r a w y o k o p o w y c h , a w końcu z a s t o s o w a n i e n a ¬ w o z ó w s z t u c z n y c h . A przecież i ' teraz jeszcze gospodarze h u s o w scy sa uważani' za b a r d z o przeciętnych'nawet n a Ile w l a s n c c o p o ­ w i a t u , j a k to podkreśla a u t o r w s w o j e j m o n o g r a f i i . ' W P o z n a n i u , d n i a 17. I X . 1948. Jon Czckutiowski JÓZKF KOSTHZK WSKI, «Р г a s t o w i a ń s z с z v z n a». Z a r y s dziejów i k u l t u r y P r a s l o w i a n . Z 6H r y c i n a m i i m a p k a m i . Poznań 1946. X°. s i r . 104. Nakł. Księgarni A k a d e m i c k i e j . N i e w i e l k a r o z m i a r a m i książka prof. J . K o s t r z e w s k i c g o za­ w i e r a b a r d z o bogata treść, podając w s k o n d e n s o w a n y m skrócie ostatnie w y n i k i badań n a d . k u l t u r a P r a s l o w i a n . W p i e r w s z y m n a j ­ o b s z e r n i e j s z y m rozdziale p t . «Prakolebka i najstarsze dzieje ( d o r. 300 przed'Chr.)» przedstawił a u l o r sprawę p i a o j c z v z n y Słowian w świetle badań p r e h i s t o r y c z n y c h , h i s t o r y c z n y c h . ' językowych, a n t r o p o l o g i c z n y c h i b o t a n i c z n y c h , uzupełniając s w e w y w o d y 'sze­ r e g i e m m a p e k ' z a s i e d l e n i a P r a s l o w i a n w różnych okresach czasu, o r f I I I o k r e s u e p o k i brązu począwszy aż po I I w i e k po C h r . Rozdziały 2—10 d a j a p r z e g l a d ' n a j w a z n i e j s z v c h z j a w i s k z za­ k r e s u k u l t u r y ' m a t e r i a l n e j P r a s l o w i a n ( k u l t u r y ' l u z v c k i e j ) . która z n a m y dziś o w i e l e l e p i e j dzięki c e n n y m o d k r y c i o m w B i s k u p i n i e . W rozdziałach t y c h po k o l e i omówione zostały najważniejsze źró­ dła u t r z y m a n i a ' ( r o l n i c t w o , o g r o d n i c t w o , z b i e r a c t w o , hodowla. �3J4 zwierząt d o m u w v c h , rybołówstwo, m y ś l i s t w o ) , następnie d o m y ( i c h konstrukcja;rozkład wnętrza i urządzenie w e w n ę t r z n e ) , osie­ d l a o t w a r t e i o b r o n n e ( g r o d y , k o n s t r u k c j a i c h umocnień, sposoby wałki, u z b r o j e n i e i t d . ) , d a l e j sposoby odżywiania i przyrządzania pokarmów zajęcia kobiece ubiór, ' o z d o b y , p r z y b o r y ' t o a l e t o w e , wreszcie rzemiosła j a k garncarstwo, odlewnictwo,' kowalstwo. Dział k u l t u r y m a t e r i a l n e j z a m y k a rozdział poświęcony s t o s u n k o m ze świalem." O k u l t u r z e d u c h o w e j , głównie o w i e r z e n i a c h r e l i g i j n y c h i n ­ f o r m u j e .rozdział 11, niektórych zaś działów k u l t u r y społecznej d o t y k a rozdział 12 p t . . R o d z i n a , ród, p l e m i ę . . Poza t v m w szeregu i n n y c h rozdziałów znajdują sie także r o z r z u c o n e wiadomości 0 różnych z j a w i s k a c h z zakresu k u l t u r y społecznej j a k n p . w r o z ­ d z i a l e 3. -Dzień P r a s i o w i a n k i * czy 9.' « W d r e w n i a n e j t w i e r d z y * 1 innych. N a k o n i e c d w a o s t a t n i e rozdziały stanowią uzupełnienie c a ­ łości, dając krótki p o g l ą d n a późniejsze losy Prasłowian ( o d 300 r . p r z e d Ćhr. aż do w y r o j u z p r a o j r a y z n v ) oraz n a rozwój i c h k u l t u r y w t y m o k r e s i e ' c z t w u , Omówione t u zostały k u l t u r y p o ­ m o r s k a , grobów k l o s z o w y c h , grobów j a m o w y c h z środkowego o k r e s u e j m k i żelaza (lateńskiego^ wreszcie okres w p ł y w ó w r z y m ­ s k i c h i n a j a z d y germańskich p l e m i o n Burgundów. Golów i Gepidów. P r a c a n a p i s a n a jest przystępnie i zajmująco, a dobór r y c i n i m a p e k bardzo s t a r a n n y , ułatwiający w z n a c z n y m s t o p n i u ' k o ­ r z y s t a n i e z książki. N a 'końcu z e s t a w i o n a została najważniejsza n a j n o w s z a l i t e r a t u r a , dotycząca zagadnień p o r u s z a n y c h w p r a c y . W r e s z c i e należy podkreślić b a r d z o estetyczne i s t a r a n n e w y d a n i e książki przez Księgarnię A k a d e m i c k a w ' P o z n a n i u . Książka prof.' J . K o s t r z e w s k i eg o p o w i n n a się znaleźć w r e k u łych w s z y s t k i c h , którzy interesują sie obecna k u l t u r a l u d o w a S ł o ­ w i a n , gdyż p o z n a n i e przeszłości daje g r u n t o w n a podstawę dó l e p ­ szego z r o z u m i e n i a i p o m a n i a teraźniejszości. * Stefan Sosek KAZIMIERZ MOSZYS'SKI, . K u l t u r a l u d o w a Sło­ w i a n * , t o m I I , « K u l t u r a d u c h o w a * , zesz. 1, 2. Kraków 1931, 1939. O l b r z y m i e , p o m n i k o w e dzieło prof. Moszyńskiego zostało przed w o j n a szczęśliwie d o p r o w a d z o n e d o zeszytu trzeciego ( t o m 1I>2). Szczególnym z b i e g i e m okoliczności ocalał'ten zeszyt" w c z a - �315 sic z a w i e r u c h y w o j e n n e j i calv lorn może dziś w r e k a c h n i e t v l k o fachowców .spełniać swoją misję n a u k o w a i słowiańska ( w n a j ­ s z l a c h e t n i e j s z y m z n a c z e n i u lego s ł o w a ) . — N i c można w r a m a c h niniejszego s p r a w o z d a n i a o m ó w i ć w s z y s t k i c h , choćby n a j b a r d z i e j ivpowvch w y t w o r ó w słowiańskiej k u l t u r y . l u d o w e j jiodanych w tvc.h d w u w i e l k i c h zeszytach. Dzieło trzeba wziąć d o r a k i c z y ­ tać "rozdział za rozdziałem. A l e k t u r a t y c h rozdziałów n i e j c s l t r u d n a : p i s a n e sa z o f t t o m n y m p o c z u c i e m u m i a r u n i c t u za dużo l u b za mało zaś w y g o d y " a u t o r a n i e zmęczą n a w e t mebardzo interesującego się e t n o g r a f i a c z y t e l n i k a Dotychczas n i k t jeszcze w t a k i e i f o r m i e n i c zamknął t a k o l b r z y m i e«o* i różnorodnego m a ­ teriału. ' ° K a ż d y z n a w c a k u l t u r y d u c h o w e j Słowian z d u m i e w a się, j a k h a f n i e i p e w n i e spośród' mnóstwa ' o p u b l i k o w a n y c h szczegółów a u i o r w y b i e r a l o , co n a j b a r d z i e j t y p o w e i najwartościowsze. CharakleYyzują się t v m zwłaszcza r o z s i a ł y o ]>oezji l u d o w e j . Z a przykład — a jesl i c h dużo — może posłużyć dość r z a d k i e południowo-slowiańskie porównanie «Sjaju m u se tokc k r o z b r k o v e k o p u n mjesec k r o z b u k o v o g r a n j e ' < _ Skroś wąsów świecą m u sic srebrne o z d o b y Гоапсегпе na p i e r s i a c h I i a k n e l n v księżyc skroś * Ы 1 b u k u j » la klórc-o autor cvtuje i n n v n i e m n i e j ' l v p o w v w a ' m n t ( I I 2 s i r 112П A l b o i n n v p r / v t a d f r a a n l e n t u ' i e ś n i k o r o w o d o w e j ' orenhurskLch Kozaków о ' n a d z w y t ^ a i n v m i n e l i m o w i t v m w p r o s i pięknie'- «РГсг ieflo śełkoya N a st'enk'e vis'ela V V u noc oros vis t e l a Po m o i e m u b ' c l u I'ehi So а e e c a I ' c l o l a k sńe' było b'clo L n C i t'c о как k u m a k •odzYi f t ™ S n s u k n a ^ krasńedo K o b V h i sy H u 'eh l-Vk / Y m f a T e X Z f Co n i c m i t ^ t e r n v m mężu I I 2 sVi 14(1 U M ^ P I ^ P ,H,i vs^nn 1 I v inJ™H VV •lviТ в ' A 1:1 lo yyo-słowwnsluej. - О У To L i r>? r i \-łt w lakich p i £ ^ w t Г t i ^ fVI twri -1-е W n ! i ^ > ^ " ^ i a i ц w bo także p.z> o m a w i a n i u m u ^ k i szlulk p l a s t y c z n y c h , wierzeń Hp - Kozdział o p o e z p l u d o w e j Słowian m a c h a r a k t e r w y s o k o wartościowej .próby syntezy . lo, czego a u L i r zada o d przyszłego s y n t e t y c z n e g o o p r a c o w a n i a lego działu k u l t u r y słowiańskie], z o ­ stało t u .zrealizowane k r o t k o bez z a r z u t u . - J a k b a r d m w n i k l i ­ w i e i szeroko potraktował a u t o r przcdmio;t, może świadczyć f a k t , ze zainteresował*.? kwestią pochodzenia śpiewu e p i c k i e g o Słowian Południowych. D o w o d y a u t o r a przemawiające za p o c h o d z e n i e m tego śpiewu z lińskiego W s c h o d u (sposób śpiewania, gęśli e p i c k i e , �316 dziesieciozgtoskow'L etc.) będą p r a w d o p o d o b n i e w najbliższej; przyszłości p o d t r z y m a n e d a l s z y m i , nieogłoszonymi jeszcze d o w o ­ d a m i ( A . Śimeika), które zwrócą uwagę n a związki samego d z i c sicciozgloskowca epicznego i niektórych m o t y w ó w e p i c z n e i p o e z j i południowo-słowiańskiej z poezja e p k z n a ' T u r k ó w osmańskich (niezależnie o d s p r a w y p o c h o d z e n i a śpiewu'epiczneąo u l v c h T u r ­ ków oraz od k w e s t i i m o ż l i w e g o i s t n i e n i a t a k i e g o śpiewu u p o ­ łudniowych Słowian p r z e d i n w a z j a T u r k ó w ) . Spomiędzy n i e l i c z n y c h rozdziałów o p r a c o w a n y c h pobieżniej można wymienić rozdział o przysłowiach. Został o n w ten s p o sób, t z n . krótko, o p r a c o w a n y z e ' z r o z u m i a ł y c h p o w o d ó w : d o t y c h czas materiały p a r e m i o l o g i c z n e n i e b v l v w zadowalającym s t o p ­ n i u s y s t e m a t y c z n i e p u b l i k o w a n e ; prace d l a z o r i e n o w a n i a sie w przysłowiach narodów słowiańskich są jeszcze n i e l i c z n e , z w ł a ­ szcza w porównaniu z liczba opracowań i n n v c h działów k u l t u r y d u c h o w e j Słowian. - • W y s t a r c z a d w a W y b r a n e przykłady b v p o ­ kazać, czego t u t a j w l u d o z n a w s f w i e słowiańskim'częściowo jeszczeb r a k , względnie co należałoby c/ynić Z e s t a w i e n i e n p m n i e j / n a n y c h przysłów: polskiego « Ó d złego dłużnika i kozę bez m l e k a , i 'chośrwaduesm «Od zła dużnika I koza bez inlika» (także «bez z l e t a » ) d o w o d z i że m a m y t u ' d o c z y n i e n i a z przysłowiem z 'czasów ws-pólnoty słowiańskiej- "pokrewieństwo t y c h nhvsłów oczywiście w y n i k a nie z f a k t u że o) a miały iakieś i n n e wspólne źródło P o ­ d o b n i e z e s t a w i e n i e ' d o b r z e znanego i a k sie Jdaie -łownie c h o r w a c k i e g o frazesu <<deyela y o d a k i s e l l . z o o l s k m « d z i e w b t T w <к'PO k i s i e l u - > b i 7 l-e^ństwó О ^ У Г И Ы пГе /Wcie d<^ bk n o w v ^ 1 Sićh • 1 * ! [ , t ™ « Z liJerLohSir siowhńsk ^ o o d ^ X . r К ^ Г ч и п С 1- we nles wTnc^wvch Ш I Z ^ h f w S h L ^ L i h W ? ,k H w ™ , w w E S 3 t i - S ' n t S n n i r m i n l < l l ? Z l n£v L L I n P Zh J i o w i T s l Ł n n c h n r b кГи ^ , 1 , l i i , !ln" I ™ , w < , a / jeszcze a k t u a l n y c h cclow s ł o w w n skiego l u u o z n a w s w a porównawczego, Rozdział za rozdziałem, s t r o n a -га s t r o n a powstają w e z v l e l n i k u szeregi asoc.jac.yj, k o m e n t a r z y rozszerzeń, zastosowań doprzejawów p o d o b n y c h do t y c h . j a k i e wybrał i przedstawił a u t o r . R z a d k o s p o t v k a sie jakiś p r z e j a w l u d o w e j k u l t u r y , który uszedł u w a d z e a u t o r a l u b Y m y ś I n i e został pominięty. L i c z b a la.kieh f a k łów n a w e l po n a j b a r d z i e j s u m i e n n y m przeglądzie będzie zapewne ograniczona. T u t a j w s p o m i n a n i o j e d n y m z nich, m i a n o w i c i e o c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a części południowych Słowian sposobie i -i I ! 1 i £i Ш Щ Щ �1 ж śpiewania z w a n v m - p j e v a n j e uz tepsiju», «tepsijan je»; w v k o n u j a go t v l k o k o b i e t y w len sposób, że śpiewaczka p o c h y l o n a i zwrócona twarzą w stronę t r z y m a n e j przez siebie mosiężnej l u b m i e d z i a n e j p a t e l n i («tep.sija») 'podczas śpiewu obraca te patelnię i u d e r z a w n i a r y t m i c z n i e pierścieniem T e n sposób śpiewania, z a r e j e s t r o ­ w a n y zwłaszcza w Bośni i H e r e o g o w m i e , częściowo leż w S e r b i i M a c e d o n i i ' i Bułgarii, utrzymał się do n a s z y c h czasów. K w e s t i a ie«o Dochodzeni a ' n i e i est i a s n a N i e m a o n i m w z m i a n k i w K L S bo%wrócił u w a - e b d o z n awców d o p i e r o w o s t a t n i c h l a t a c h p r z e d w o j n a « d v a u t o r o r z y - o l o w y w a ł «> „ s / y t I I t o m u - Szersze z n a ­ czenie m a i n n y już n i e t y l k o bałkański lecz także częściowo " z a d m d n i o - s l o w i a n s k i ' / w v e z a i C h o d z i ' t u o zniekształcone « К у п е е е З / ^ (yńskic 'krleiezanie oraz o w c h o d z e n i e u - o ' yyyrazu do w i e r s z y refrenów oieTni C h o r w a c i i w dzień św Te vn»n fHrl^\z^ch d n i c h SłówVńrów w o l o l i c t K o h i r i d a w dzień ^ r J > W N r £ r J S którv l i n L e s m « T ! i S z ! Z " str. o w i T e d n , k ocen , czv a k i e Z i Ь wSJr 1 d z i X synl7lyczne«4) a k h n jest K L S i r i l e z v do a u t o r a P o m i n a w s Z v lakłe w v p a d k i p r o f . ' Moszyński osiągnął w K L S swój cel: książka doskonale o r i e n t u j e w każdym zakresie l u d o ­ w y c h słowiańskich w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h n i e t v l k o l u d o z n a w ­ c o z a i n t e r e s o w a n e g o ' l a i k a , lecz l a k ż e ' f a c h o w e g o badacza p o ­ szczególnych d z i e d z i n słowiańskiego l u d o z n a w s t w a . A u t o r yy w i e l u w y p a d k a c h wykorzystał r z a d k i e i n a w e t w n o r m a l n y c h w a r u n ­ k a c h t r u d n o dostępne źródła. N a koniec, trzeba podkreślić jeszcze j e d n o : a u t o r miał okazję ustalić l a k n i e p e w n e w l u d o z n a w s t w i e słowiańskim t e r m i n y w z g l . pojęcia. Stara się również o jaśniejszą klasyfikację w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h ( n a w e t w próbach f u n d a m e n t a l n e g o znaczenia, gdvż daje n p . ' całkowity system k l a s y f i k a c y j n y aktów m a g i c z n y c h ) . M a t o w p i e r w s z y m zeszycie K L S , j a k i w o b u d a l s z y c h , trwała wartość i z a w i e r a d v r e k t v w v d l a ludoznawców słowiańskich. ' N i c ulega żadnej wątpliwości, że. każdy f a c h o w i e c l u d o ­ znawca, także, każdy zajmujący sie jakaś b l i s k a l u d o z n a w s t w u g a ­ łęzią w i e d z y oraz l a i k pragnący zorientować sie w p r z e j a w a c h k u l ­ t u r y Słowian z n a j d a n a p e w n o w tveh d w u zeszytach ( p o d o b n i e jak i w p i e r w s z y m ) g r u n t o w n a orientację i o d p o w i e d n i o s k o n ­ c e n t r o w a n e i n f o r m a c j e . N a w e t ' n a j b a r d z i e j zacieśniający zakres s w o i c h badań l u d o z n a w c a o t r z y m a t u n i e j e d n o k r o t n i e l i c z n e s u ­ gestie i wskazówki d l a s w o i c h poszukiwań. W zeszycie I I , 1, a zwłaszcza w I I , 2 (inaczej niż w zeszycie p i e r w s z y m ) z n a j d z i e �ш o n l i c z n e cytacje źródeł ( f a k t l e n , oczywiście, n i e p o w o d u j e zbęd­ ności p r o j e k t o w a n e g o zeszytu ostatniego, mającego zawierać b i ­ bliografię). Co do i l u s t r a c v j to u d e r z a i c h mała ilość w zeszycie I I , 1, n a t o m i a s t I I , 2 o b f i t u j e , t a k j a k i I , w i l u s t r a c j e w najwyższym s t o p n i u wartościowe i f a c h o w e , w y b r a n e ostrożnie l u b k r y t y c z n i e skomentowane. Zagrzeb. Milavan Gavazzi К. M O S Z Y Ń S K I , « Z i z a g a d n i e ń p o c h o d z e n i a ję­ zyka s ł o w i a ń s k i e g o . . O d b i t k a S p r . Р. А . Г., t, X L V I I I (1947), n r 4. str. 1 2 4 - 1 2 9 , 8». S p r a w o z d a n i e z językoznawczej p r a c y K. Moszyńskiego, o b e j ­ mujące z a l e d w i e k i l k a s l r a n , n i e p o z w a l a zorientować się szcze­ gółowo w p r z e d s t a w i o n y m materiale, pozwala ono j e d n a k na slyvierdizcnie, że p r a c a t a jest r e a k c j a K . Moszyńskiego na książkę T . Lehr-Spławińskiego « О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie Słowian*'. K. Moszyński, o d m i e n n i e od J . C z c k a n o w s k i e g o , z a j m u j e w k w e ­ s t i i p o c h o d z e n i a i p r a o j c z Y z n y Słowian d i a m e t r a l n i e różne s t a n o ­ w i s k o , klóre określić można a n t v - a u L o c h t o n i z m e m . N i e da sie, w e d l e a u t o r a , ściśle ustalić jeżyka, prolo-słowiańskiego, g d y ż p o s i a d a m y n a t o z b y t mało d a n y c h , te zaś którymi d y s p o n u j e m y wskazują, że przesunął sie on m w s c h o d u n a ' z a cliodnio-środkowe Podpieprzę. Około V ' w i e k u północno-zachodnio-środkowa Małoruś była o b s z a r e m prasłowiańskim. W ó w c z a s jeżyk prasłowiański sąsiadował z jeżykami Alazonów, a w i e c Scyiów-roiników, którzy o d d z i e l a l i Słowian o d Scytów właści­ w y c h . D o p i e r o n a k i l k a w i e k ó w p r z e d C h r y s t u s e m rozszerzył się z ' t e " o c e n t r u m zasic« Słowian k u nółnocy i z a c h o d o w i sie«aiac około n a r . C h r . p o H a l t Y k I c e n t r a l n a U k r a i n e . ' ' K W o b r o n i e w s c h o d n i e j t e o r i i p r a o j e z v z n v Słowian, o g r a n i ­ czył .sie a u t o r w v l a c m i e d o materiału j ę z y k o w e g o , świadomie niejako'odsunął a r g u m e n t y p r e h i s t o r y c z n e a n t r o p o l o g i c z n e i e t n o ­ g r a f i c z n e , z g o d n i e « p o r u s z ™ v m i w e wstępie z a g a d n i e n i a m i : n i e ­ zgodności zasięgów jeżyków .'i k u l t u r i wartości p a r a l e l p r e h i s t o r y c z n o - j e z y k o w 4 > - e t n o g . r l i c z n \ T h . W s p r a w o z d a n i u zostały nieco szerzej rozwinięte a r - u n i e o l y 'językowo-botaniczne z których część wchodziła również w skład argumentów Rostafińskiego ( m o d r z e w , i o d l a cis b u k ) \ a l e i n a d s t a w i e s t w i e r d z a a i r t o r że flora górnego P o d n i e s t r z a i Powiśla różniła się' i różni od środkowego P o d n i e l a �г slrza obecnością: b u k a , cisu, j a w o r u , m o d r z e w i a , b r z e k i n i , trześni i j o d l v . M a t e r i a l j ę z y k o w y świadczy o t y m , że Słowianie m i e s z k a l i poza g r a n i c a m i zasiegów t v c h drzew. ' ta l o k a l i z a c j a Moszyńskiego, zbliżona d o t e o r i i V a s m e r a i Rostafińskiego pozostaje w z d e c y d o w a n e j o p o z v c j i d o tez M . R u d n i c k i e g o , J . K o s l r z e w s k i e g o , L . Kozłowskiego, J . C z e k a n o w skiego i T . Lehr-Spławińskiego, reprezentujących stanowisko a u t o c h t o n i c z n e N a p o d s t a w i e s p r a w o z d a n i a t r u d n o zająć s t a n o w i ­ sko w o b e c lez a u t o r a , krótkie s p r a w o z d a n i e n i e upoważnia też do wyczerpującej oceny samej p r a c y , która z a p o w i a d a się l a k o r y ­ ginalnie i ciekawie. 1 finick J. G Z r C K A N O W S K L . P o l s k a synteza s 1 a w i s t v с z¬ n a w p e r s p e k t v w i e i ł o ś с i o w e j » . Р. А . Г. Rnapr. W v d z . H i s t . K i l . , s. I I , i . X L V I ( l . 71), n r 2, Я \ s i r . I I — 5 0 ( s i r . 105—154). Bodźcem do n a p i s a n i a l e j r o z p r a w y b v l a książka T . L e h r Spławińskiego «О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie S ł o w i a n , ( p a t r z r e ­ cenzje: w X X X V I i . . L u d u . W . W a s z k i e w i c z a i w X X X V I I t . * L u d u » S t : N o s k a ) , m i a n o w i c i e Л. Czekanowsfci 'przypomniał w niej n i l e swoja YV formułowaniu tez aut och t o n i z m u oraz rolę ośrodka lwowsko-poznańskic-o ( J K o s t r z e w s k i M R u d n i c k i L K o k o w s k i J O e i a n o w s k i ) A u t o r podkreśla za- Z R y s i e w i c z e m ( « 6 praoiczyźnie Słowian* — « L u d » t X X X I V 19IJ6) n i e z d e c y d o ­ w a n e s t a n o w i s k o T I e h r - S p ł a w i ń s k i e m w tej s p r a w i e w y k a z u ­ j e ż e d o u i e r o w o s t a t n i c h alach'przeszedł o n ' w sposób zdecy­ d o w a n y na stronę •uitochlonislów d/ieło zaś T i i h r - S n l a w i n skie»o J , dowód zwycięstwa cz s w o i c h ^ w a r i v c h w e « W s t ę p i e do h i s t o r i U ł o w ^ a n ^ ^ T ^ . ' J . G z e k a n o w s k i d o c e n i a j e d n a k w y n i k i osiągnięte p r z e z Spła­ wi ńskiego, zwłaszcza o r y g i n a l n e m o d y f i k a c j e j ę z y k o w e z a w a r t e w l e j p r a c v . p o d d a j e j e j e d n a k k o n t r o l i p r z v p r a n o c v melody i l o ­ ściowej. \V r e z u l t a c i e d o c h o d z i do szeregu ' w n i o s k ó w uzupełnia­ jących, a n a w e t odmiennie i n t e n p r e l u j a c v e h tezy i materiał T . Spławińskiego. A u t o c h t o n i c z n e lezv J . C z e k a n n w s k i e g o uległy, j a k s a m lo stwierdza k i l k a k r o t n y m ' przeróbkom i uzupełnieniom, j u ż p i e r ­ w s z a r e d a k c j a z a w a r t a w e « W s l e p i e do h i s t o r i i Słowian* uległa pod w p ł y w e m n o w y c h d a n y c h , d o s t a r c z o n y c h właśnie p r z e z ' T . Spławińskiego pogłębieniu. Dało to okazję W t ó r o w i przez zasto­ s o w a n i e m e t o d y ilościowej do ujęcia procesu różnicowania się d i a ­ lektów prasłowiańskich. W r o k u 1935 d o d o w o d ó w a u loch t o n i z m u �1 320 p r z y b y w a p r o b l e m r u b i e ż y e t n o g r a f i c z n e j , w v k r v l e j przez К. Moszyńskiego. Rubież ta biegnąca krawędzią L u b e l s z c z y z n y j e s t w e d l e J . C z e k a n o w s k i e g o śladem północno-wschodniego zasięgu Indoeuropcjczvkow i odpowiada przypuszczalnie granicy oddzie­ lającej Słowian o d Bałtów. Różnice zaś uważa J . C z e k a n o w s k i za r e z u l t a t oddziaływania podłoża fińskiego n a Bałtów. S t a n o w i s k o t o w y w o ł a ł o zastrzeżenia S l . L e n c e w i c z a i K . Moszyńskiego co do h d e r p r c l a c j i rubieży, te zaś z m o d y f i k o w a ł y pogląd a u t o r a , który w następstwa te«o uwzględnił m o m e n t e t n o ­ g r a f i c z n y , a m i a n o w i c i e i s t n i e n i e puszczy j a k o z a p o r y m i g r a c y j ­ n e j . P r a c a T . Lehr-Spławińskiego wprowadzająca dwufazowość i n d o e u r o p e j s k i c h m i i n a c y i i uznająca dnu«a fazę, t z w . « w e n e c k a * za o k r y w a j ą c a się z e k s p a n s j a k u l t u r y łużyckiej spowodowała nową r e d a k c j e ' p o . ' l ą d ó w >ek anowskie-o Rubież e n o - r a f i c z n a o t r z y m u j e obecnie iupełnie k o n k r e t n a " p r e h i s t o r y c z n i e u z a s a d ­ n i o n a t r e t e t n o g r a f i c z n a E k s p a n s j a w e n e c k a w Cvm u j ę c i u ' j e s t b o w i e n na w s c h o d z i e e k s n - m s i a k u l t u r y łużyckiej z a t r z y I n a n e i n a rubieży e l n o - r a t i e z n e i n.zez .uiszczę l i t e w s k i e Rubież e t n o g r a ­ f i c z n a jest z a t e m w t v i n u i e e i u t v l k o k r e s e m " /asie" u ' e k s p a n s j i weneckiej>. ' ' ' ' " ' ' ? N a t v i n w y c z e r p u j e się właściwa e t n o g r a f i c z n a część r o z ­ p r a w y , w rozdziałach następnych p r z e p r o w a d z a a u t o r korektę, p r z y użyciu m e t o d y ilościowej do materiału j ę z y k o w e g o T . Spła­ wińskiego, co do kolejności ruchów e t n i c z n y c h ' oraz s t o p n i a p o ­ krewieństwa r o z m a i t y c h i n d o e u r o p e j s k i c h g r u p j ę z y k o w y c h . J . G. Л. C Z E K A N O W S K I , « P e r s p e к t v w у a n t r o p o 1 o g i с zii e i e t n o g r a f i c z n e w o j . 1 u b e 1 s к i e g o». Planowanie przestrzenne. R e g i o n L u b e l s k i I . W a r s z a w a 1917. W v d . M i n . O d b . , n r 7. Dział: E t n o g r a f i a , s i r . 15--45, r y c i n 1 1 , m a p 5. Zamieszczona w n r . 7 w y d a w n i c t w a Ministerstwa O d b u d o w y (G. V . P . j r o z p r a w a J . C z e k a n o w s k i e g o j e s t n a j l e p s z y m d o w o ­ d e m , że n a u k a n i e stoi w m i e j s c u , ale wciąż k r o c z y naprzód. Pracę lę przygotował a u t o r jeszcze w 1945 г.. w y d r u k o w a n a zaś została w r. 1947. Tvme;7a;sem w okresie t y m ukazała się p r a c a T . L c h r a Splawińskiego « О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie S ł o w i a n . , co w p ł y ­ nęło n a p e w n a m o d y f i k a c j e p o s a d ó w a u t o r a n a znaczenie t z w . r u b i e ż у e t n o g r a f i с z n с j \ T a z m i a n a s t a n o w i s k a zazna¬ cza się wyraźnie w później n a p i s a n e j r o z p r a w i e J . C z e k a n o w ­ skiego p t . « P o l ska s y n t e z a s l a w i s t y c z n a w p e r s p e k t y w i e llościo- i �321 -wej», w v d a n e j w г. 1947 w R o z p r a w a c h W v d z . Hist.-Fiłozof. P. A. U. W o b u p u b l i k a c j a c h z a g a d n i e n i e ściśle e t n o g r a f i c z n e s p r o w a d z a się do i n t e r p r e t a c j i znanej zbieżności zasięgów k i l k u z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h , tworzącej t z w . r u b i e ż , przebiegająca w pótnocno-wsdaodnim pasie g r a n i c z n y m . W o m a w i a n e ? roz^ p r a w c e rozważania a u t o r a ograniczają się do o b s z a r u w o j e w ó d z ­ t w a l u b e l s k i e g o , a właściwie do o b s z a r u z a w a r t e g o w pasie « r u b i e ż y » dzielącym z w a r t y obszar e t n o g r a f i c z n y P o l s k i o d obs.zarów białoruskiego i wołyńskiego. . L i n i e wyznaczające zasięgi: cepów g a z e w k o w y c h i k a p i c o w y c h , przęślic kreżołkowych i łopatkowych! k i j a n e k ciężkich i l e k ­ k i c h , j a r z e n i podŚarlicowych i k u l o w y c h , południowy zasięg d u h v , południowa- zasięg sochy,' południowy zasięg stępy k i e l i c h o w e j a przebiegające przez w o j e w ó d z t w o ' l u b e l s k i e , przedstawił a u t o r n a m a p i e oraz objaśni! je i l u s t r a c j a m i , zaczerpniętymi z « K u l t u r v L u d o w e j Słowian* K. Moszyńskiego. Rubież t a , a właściwie j e j i n t e r p i e t a c j a , była j u ż p r z e d m i o ­ t e m o s t r e j d y s k u s j i m i e d z v a u t o r e m a K . Moszyńskim, który o d ­ krył i s t n i e n i e j e j . W o m a w i a n e j r o z p r a w i e J . " Cze-kanowski r a z jeszcze s t w i e r d z a , że n i e pozostaje w żadnym s t o s u n k u do g r a ­ n i c z n e g o p r o b l e m u p o l s k o - r u s k i e g o , a.le j e s t ' śladem d a w n e j p r z e ­ szłości, poprzedzającej m i g r a c j e słowiańskie. R o z s i e w zasięgów, zwłaszcza n a południe od W i e p r z a , tłumaczy n i e j e d n o l i t y m ' k u r ­ c z e n i e m sie tego d a w n e g o obszaru k u l t u r o w e g o . K u r c z e n i e się t e i p r o w i n c j i p r z y p i s u j e a u t o r e k s p a n s j i małopolskiej prącej o d W i ­ sły ona to o d p y c h a k u wschodowi'zasięgi z j a w i s k t e j d a w n e j p r o ­ w i n c j i J e d y n i e t v l k o socha miała przesunąć swój zasięg w S a n ­ d o m i e r s k i e '»'dvż puszcza stwarzała u pomyślne w a r u n k i i e i t r w a ­ n i a i r o z p r z e t t L n i a n i a s,rę. Kolonizacja mazowiecka zbliżona p o d w z g l ę d e m k u l t u r y m a t e r i a l n e j do w s p o m n i a n e j a r c h a i c z n e j p r o w i n c j i , n i e p o z o s t a ­ wiła t a k wyraźnych śladów — m o ż l i w e j e d n a k , że spychała ona zasięgi niektórych z j a w i s k k u południowi ( n p . d u h v i j a r z m a k u ­ lowej). ' A u t o r zwi-ócił uyyage, że t e m u zróżnicowaniu e t n o g r a f i c z ­ n e m u w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j odpowiadają w p e w n y m sensie różnice g w a r o w e oraz a n t r o p o l o g i c z n e . W s z y s t k i e te zróżni­ c o w a n i a o b s z a r u Lubels-aczvzny są w e d l e a u t o r a " o d b i c i e m d a w ­ n y c h stosunków e t n i c z n y c h i " o d z w i e r c i e d l e n i e m zasięgu s t a r e j , przedslowrańskicj k u l t u r y zasiedlonej przez m i g r a c j e r u s k i e , m a ­ z o w i e c k i e , p o d l a s k i e i małopolskie. Ostatecznie zaś pustkę rubieżna wchłonął p o l s k i obszar e t n o g r a f i c z n y . (—) Józef T.uil, T. XXXVIII Gajd; VI �322 LAUFEHSKI / ANTONI, «Ludńość .wiejska po w. pyzdrs kiego w świetle zapisek sądów v eh XIV i X V w i e k u». R o c z n i k i H i s t o r y c z n e , o r g a n T o w . Miłośników H i ­ s t o r i i w P o z n a n i u p o d r e d a k c j a K . T y m i e n i e c k i e g o i Z. W o j c i e ­ c h o w s k i e g o . R o c z n i k X V , zesz. I i I I . ' D a w n e księgi i z a p i s k i sadowe, księgi testamentów i metry­ kalne stanowią bogate ź r ó d ł o ' w i a d o m o ś c i ze w s z y s t k i c h n i e m a l dziedzin zvcia Ludności w s i 1 m i a s t , p. L a u l e r s k i uwzględnia w swe.i pracy pnsede w s z y s t k i m materiał odnoszący się d o stanuwiska Vaw-.iw>-4Twłecz.nego ksnieci p v z d r d u c h ' w w i e k u X I V i X V . Z a s a d n i c z a idea a u t o r a jest teza o n i e i s t n i e n i u różnic s t a nowveh w ówczesnym spoleczeńswie w i e l k o p o l s k i m . Kmieć pow i a t u pvzdrskie><n inó«ł pozwać przed s a d z i e m s k i l u b e r o d z k i p a n a szlachetnego r o d u " ska.r/ac « 0 0 zabójstwo nawiązkę za r a n y . oszczerstwo l u b wreszcie o zwrot pożyczonej W k i Przed snd c m k m i e ć ' s t a w a ł s a m l u b dawał zastępcę najczęściej w osobie własnego p a n a S p r a w y u m i e i s / e i w a " i rozstrzały sadv w i e j sl wvzsza inVtanclThv v saJhziemskie l u b " r o d z k i c n a w e t na w i e c a c h W * o b e c n o ś c i 4 r ó H załatwiano s p r a w v ^ u n i e e e W z a n i skach k u i L u T w ^ s ^ oskarżona Mvłv w v i n d k i ż e ! S ' - d z i л eh kinieci ećz i n i e l i Z • ne ar i ri7sŁ^emsrh'h i « r o d / k i c h w S n Y role Xrvwah Xzv HTderh. ™ l n - i C ^ l ii « € Ы а » S i J l . , n 5 hvŁ» w n , ™ Й ^ n i c 11п«Гьп!ег» « < 2 i ' ków : , ™ t J • być ,-ńwiVf ihS . n S i l - ń w " \ m , i d J b r h у TCm i PI • i o s Иг cv- s ^ , , WM I r , i , v wv.vEn7 ^ ^ ' w a c h ! na P ^ s t w i s S r ' ^ - e l / a n t w zasicW z a k r e s u działalności' sadów w i e j s k i c h należało o s i e d l a n i e kmieci i\& r o l i i n a d a w a n i e i m k a r c z e m i młynów. P r z e d sadem w i e j s k i m zawierał kmieć -układ z i e m s k i * ze s w y m p a n e m , p r z e d tymże sadem oddawał s w e m u następcy p r a w o z a k u p n o do włóki. W X I V ' i X V w i e k u kmieć n i e bvł jeszcze glebae a d s c t i p l u s , mógł wice zmienić m i e j s c e p o b y t u no' ure«ulow;miu w s z y s t k i c h swveh zobowiązań wobec p a n a ' o b j ę t y c h n a z w a o k ł a d u z i e m s k i e g o * . a ' w i e r po opłaceniu rzvnszu d a n i n y i ' w y p e ł n i e n i u r o b o c i z n y Jeżeli nie miał s t ó w k i ' znajdował r e k o j e m i w osobie n o w e g o pana zdarzało Z j e d n a k często że kmieć uciekał nie chcąc l u b nie ш « с ' uregulować s v v v i h zobowiązań N o w y p a n chętnie z b i e - a prVvitnow-d i daw<d'zań e k w i w a l e n t ' w wysokości dziesię­ c i u l i - z v w i e n \ u l o r z a s t r z e c i i e d n a k ż e n i ę b v l a lo cena k u p n a ecz raczei rodzaj r i s ^ u M , Ы b o w i e n : e i m i n zw-rotu u c i e k i ­ n i e r a S p r a w y o zbie'oshvo s tvka sie w z y s k a c h również' czę^ J J m : S .* ~ « i. ж W f & £ W * f & — « W Л Щ # m " �323 sto, j a k i o u p r o w a d z a n i e k m i e c i z c a l v m i c h d o b y t k i e m i r o d z i n a . Hył l e i z w v c z a j z a s t a w i a n i a k m i e c i w r a z z r o l a , n a której sie­ d z i e l i w celu spłacenia długu, w s z y s t k o t o j e d n a k , . z d a n i e m a u t o r a , n i e godziło w wolność osobisto k m i e c i a . K i l k a w z m i a n e k o m a ł ­ żeństwach s z l a c h c i a n e k z « p r a e o w i t v m i » k m i e c i a m i p r z y t a c z a a u t o r j a k o jeszcze j e d e n dowód s w e j l e z v różnic s t a n o w y c h . W ś r ó d ludności p o w i a t u pyzdr.skieąo wyróżnia się postać sołtysa. Godność tę .piastować mógł zarówno 'kmieć j a k i m i e ­ szczanin, l u b szlachcic. D o o l w w i a z k ó w j e g o należała r e p r e z e n t a ­ cja osoby p a n a , poręczanie za długi yysi i z a s i a d a n i e w ,sadzie w i e j s k i m . Sołectwo złożone z dwóch d o sześciu włók można bvło kupić, l u b sprzedać. Sprzedaż b v l a najczęściej p r z y m u s o w a , j e ­ szcze przed w y d a n i e m u s t a w y o nieużytecznym i krnąbrnym soł­ tysie, zdarzały się w y p a d k i p r z y m u s o w e j ' sprzedaży sołectwa W o k r e s i e p r z e o b r a ż a n i e sie g o s p o d a r k i c z y n s z o w e j ' w ' f o l w a r ­ czna, soltvsic włóki były zbyt c e n n y m n a b y t k i e m bv można łrylo z n i c h zrezygnować M n i e j ważna o d sołtysa r o l e o d b y w a w ż y ­ c i u w s i włodarz: z a j m u j e on bydło w szkodzie zwołuje k m i e c i i sądy w i e j s k i e . O b o k k m i e c i oisiadivch na włókach, wspominają częslo za­ p i s k i o . o g r o d n i k a c h * ( « z a g m d n i k a c h » y dzierżawiących « o g r o d v » , tzti. włóki i pólwlóki, któVe leżafy pozo o b r ę b e m ' w s i l u b na przednneściu. U p r a w n i e n i a i c h i "obowiązki b v l v równoznaczne z obowiązkami i p r a w a m i k m i e c i v_ i różnica, 'że roboczne o d r a ­ b i a l i ręcznie, do czego przyczyniał sie z a p e w n e b r a k sprzężaju. Z i n n y c h g r u p z a w o d o w y c h s p o t y k a sie w z a p i s k a c h m ł y ­ n a r z y , rybaków, k a r c z m a r z y , czasem kołodziejów i r a z t y l k o r u d ­ nika'. Młynarze i właściciele kaa*czem s t a n o w i l i n a j b o g a t s z a w a r ­ stwę ludności p o w i a t u pvzdrskiego. Oprócz dochodów z młyna l u b k a r c z m y , czerpali o n i jeszcze z y s k i z u p r a w i a n e j p r z e z siebie r o l i . W z a p i s k a c h u w i e c z n i o n e sa częste n a p a d v r a b u n k o w e n a m l v n v . Mówi sie przeważnie o młynach w o d n y c h ; w s a m y c h P y z d r a c h w iMłczatkacb X I V w . b v l o i c h k i l k a , p o d z a m c z y s k i e m był młyn p l v w a j a c v , o c z v m w-u/omim. E. C a l l e r w swej" książce .-Powiat p y z d r s k V w X V I stuleciu» (Poznań 1888). P. L a u f e r s k i podaje n a ­ z w y dwóch młynów w y m i e n i o n e w zapiskach* « H c r o d » w W o l i c v i c/Kaczy m l v n » p o d Koźminkiem. a K a r c z m y b v l v również celem w y p r a w r a b u n k o w y c h , u p r o ­ w a d z a n o i c h właścicieli i właścicielki, jako posiadaczy znacznej gotówki. W e w s i , złożonej z j e d n e g o w ł ó k o w e g o g o s p o d a r s t w a , 13 pórwłókowych i półtora o g r o d u , c g z v s l o w a t v n i e r a z 2 k a r c z m y . W k a r c z m a c h koncentrowało się życie t o w a r z y s k i e w s i , n a i c h terenie rodziły sie w s z y s t k i e procesy o gtówczyznę i nawiązki. 21* �324 ) ' B v l m a t e r i a l n y k m i e c i .przedstawia sie w świetle z a p i s e k d o ­ s t a t n i o ! P r z e w a ż a ł y g o s p o d a r s t w a 1 włókowe, b y ł v równie 3/4, pół a n a w e t 1/4 w ł ó k o w e (włóka = 30 mórg, dzieliła się na plosv, s t a ­ j a n i a l u b staje i zagonv — t e r m i n y "'po dzień dzisiejszy ' z n a n e i używane w W i e l k o p o l s c e ) . Na p o l a c h z a s i e w a n o c h m i e l , g r o c h , rzepę, żyto, pszenice, jęczmień i owies. Panowała p o w s z e c h n i e łrójpolów-ka, a dzięki t e m u , że p o l a leżały d a l e k o od c i e b i e , t w o ­ rzyły s z a c h o w n i c e , co było źródłem n i e u s t a n n y c h zatargów o w y ­ pasanie ugorów i szkody w zasiewach D l a ' kmieci ^właścicieli licznego i n w e n t a r z a ( k i l k a p a r k o n i , kilkanaście s z t u k bydła r o " a t e c o kilkadziesiąt owiec w i e n r z v i'prosiąt n i e licząc k u r i gesD kyyestia p a s t w i s k a m i lak była k w e s t i a b y t u Wieś miała z w y k l e icdneoo L s t u c h a i wspólne p a s t w i s k o 7a k o r z y s t a n i e z p a s i w i ska p a ń s k i e j obowiązani b y l i S e c i e ' z a o r a ć t r z y k r o t n i e w e i a - u r o k u i e d e n m ó r ^ z każde wdóki N k r o ^ c i z n e w y p a s a n o w l a s a c h d e b " w v e h naŻołędziach Niektórzy k m i e c e p o s i a d a l i sady o w o COW i Parokonne siernv i kosv on^ kowane m e r o k o n n e к ó e do t r a n s o o V t u ^ 1 o ^ I l , i r v sok i e w s t o s u n k u do cen hi werna^va PłU«i słSyfy >vл™а imeszkałnej, stodol> . c h l e w u , i ze b u d y n k i były die,wmane co ułatwiało p zenoszeme i c h w r a z e P o t r z e b z m i . j s c a n a m e j sce, w_ i n n y m z u o w w y p a d k u jest m o w a o n a p i a w i e i l e p i e n i u k o ¬ m i n a i pieca. Zobowiązania k m i e c e polegały n a opłacaniu czynszu d z i e r ­ żawnego, w y k o n a n i u r o b o c i z n y i składaniu d a n i n y . Czynsz za włókę V y n o s i l przeciętnie j e d n a grzywnę, p r z e k r a c z a n o j e d n a k te normę biorąc po 2 i pól g r z y w n y . Dzień Św. M a r c i n a był t e r m i ! nem płatności, istniały jeszcze d o d a t k i w n a t u r z e , j a k zboże, k o ­ g u t y , jaja, a n a w e t s t r u c l e . Prócz czynszu płacili k m i e c i e 4 gr. n a w y p r a w y w o j e n n e , na sady po lV-> g r z y w n y co d w a r o c z k i . N a rzecz'państwa płacono «porad'lne>> wynoszące 2 gr. z łanu. Oprócz < poradlnego» był jeszcze p o d a t e k ' n a d z w y c z a j n y «wiarduneb w wysokości 12 * / z łanu płacony w 2 r a t a c h Kościół pobierał od k m i e c i dziesięcinę z a p i s k i p y z d r s k i e milczą o jej wysokości w X I V i X V w i e k u . Ze w s p o m n i a n e j zaś p r a c v E . C a l l e r a doyyiad u j e m y sie że w r o k u 1564 same P y z d r y składały b i s k u p o m p o ­ znańskim z t r z e c h i pół łanów osiadłych PO 1 " . ćwierci żyta tyleż owsa i ш 3 " . 4 m a l d r a i o v - K m i e c i n o w L s i a d ł y c h z w a b i a n o o d w s z e l k i c h o p i a t n a lat 1 2 - 1 7 , były t o t z w « w o l n i z n v » , z których ; �325 korzystały również wsie n a w i e d z o n e klęska żywiołowa. J a k w i ­ dać z z a p i s e k los k m i e c i p o w i a t u p v z d r s k i e g o w w i e k u X I V i X V był z n a c z n i e lepszy o d l o s u ludności w i e j s k i e j w następnych s t u l e c i a c h . Wolność o s o b i s t a k m i e c i a skończyła się w r a z z w p r o ­ w a d z e n i e m pańszczyzny, rozwój g o s p o d a r k i " f o l w a r c z n e j nakładał coraz większe ciężary n a k m i e c i a , który z w o l n a przeistacza się w p o k o r n e g o k m i o t k a , ofiarę poborcy i 'włodarza. C i e k a w a i wartościowa praca p. L a u J e r s k i e g o n i e d a j e n a m j e d n a k pełnego o b r a z u życia ludności w i e j s k i e j p o w i a t u p v z d r ­ skiego. Księgi s a d o w e zawierają z a z w y c z a j więcej d a n y c h "o l u ­ d z i a c h z a p i s a n y c h n a i c h k a r t a c h . S a m a u t o r ' n a s t r o n i c y 225 mówi, ż e : «księgi zachowały p e w n e wiadomości z życia c o d z i e n ­ nego k m i e c i , lecz wiadomości łych n i e p o d a j e Mówiąc o w v [ y e z a n i u o r a n i e s t w i e r d z a że w p e w n y c h w y p a d k a c h o d b y w a ł o sie ono w sposób u r o c z y s t y a w i e c « d v chodziło o r o z - r a n i c i z e n i e dóbr b i s k u p i c h m i e l i ' k a n o n i c y zastąpić « o p o h ń k ó w » i Płożyć u r o ­ czysta n r z y s i e - e n r / y ostał n i m końcu p a n i c z n y m Wyznaczanie " r a n i e ł W y ł o sie u nas ? w i e l o m a z w y c z a j a m i " n i e wyłączaiac n a ­ w e t składania o f i a r l u d z k i c h . C z y z a p i s k i n i e wspominają czasem 0 żadnych i n n y c h z w y c z a j a c h . C z y n i e n m również w z a p i s k a c h m o w y ' o p r a k t y k a c h ' k a r c z m a r c k , zapewniających i m « d o b r v s z v n b . Po,za l v m , czv w księgacli pvzdrskic.'h n i e z n a j d u j e sie więcej wiadomości o' odzieży:' s t r o n v skarżące o r a b u n e k , jak 1 oskarżone przytaczają z a z w y c z a j dokładnie nazwę s k r a d z i o n e j odzieży, materiał z j a k i e g o była u s z y t a , a n a w e t j e j barwę i cene. Czv n i e m a również n a z w sieci i i n n e g o sprzętu r y b a c k i e g o , z a ­ b r a n e g o r y b a k o m p y z d r s k i m ? N i e w i e m v , czv z a p i s k i milczą o t y c h szczegółach, c z y też a u t o r świadomie j e opuścił o p r a c o w u ­ jąc .pyadrski materiał' sądowy j e d y n i e z p u n k t u w i d z e n i a h i s t o I y k a ' Z. Malewska J O Z E F W Ą S O W I C Z , . S t o s u n k i j e z v к o w e n a Ś 1 a¬ s к u w ś w i e t l e n a u k i n i e m i e c k i e j * . ' Książnica «Atla s». W r o c ł a w — W a r s z a w a 19-17. Z a w i e r a 17 m a p e k . Zainteresowanie nauki niemieckiej zagadnieniami języko­ w y m i n a śląsku b v l o zawsze ż v w e . Ujawniało"sie o n o w b a d a n i a c h i p u b l i k a c j a c h , które n i e j e d n o k r o t n i e b v l v o b i e k t y w n y m s t u d i u m n a u k o w y m . J e d n a z t a k i c h o b i e k t y w n y c h prac była w y d a n a w G o ­ cie w 1918 r o k u m a p a inż. J . S " p e l t a , «\ationalilatenkarte d e r o s l l i c h e n P r o v i n z e n des DeuLschen Reiches», 1 :500.000. �W o p i n i i n i e m i e c k i e j k r v t v k i , która rozgorzała po u k a z a n i u się tej p u b l i k a c j i , ' m a p a S p e i l a zdecydowała o p r z e b i e g u g r a n i c z Polską w t r a k t a c i e w e r s a l s k i m . Z n a s t a n i e m rządów n a r o d o w o s o c j a l i s t y e z n y e h , abv uniknąć p o d o b n y c h nieporozumień, o p r a c o ­ w a n o o b o w i ą z u j ą c a ' o d l a d w N i e m c z e c h syntezę zagadnień j ę z y ­ k o w y c h p o l s k o - n i e m i e a k i c h . Synteza ta .siała się p r a c a W . Geisl e r a ; « ) ) i e Sprachen- u n d NalionalitatenverhalhJsse a n den d e u l schen Ostgrenzen u n d i h r e D.arstellung. K r i t i k u m d R i c h t i g s l e l l u n g d o r SpetLschen K a r l e * . PelerniaiDiis M i t t e i l u n g e n , E r g i i n z u n " s h e f t N r 217 G o t h a 1933 w kiórei m a n a Soctta "została o r z y w p r o w a d z e n i u i n n y c h kryteriów podziału n a obszary etniczne p o i skic i n i e m i e c k i e t e n d e n c y i n i e p r z e r o b i o n a O d tego czasu w s z y s t k i e o f i c j a l n e p u b l i k a c j e dotyczące t y c h za-adnień i d a p o l i n i i p r a c v Geislera N a u k a n i e m i e c k a n i c Przestaje sie i c d n a k i n t e r e * yyać p r a w d a o n . z w o i u sto u n ^ a m V o - i X c z u eol­ sko- i e r i e c k m uwz«tedih ^ dów u n i w e r s v l i k i c h f a k k X i e l ^ "v ' ~ ' : £ 0 Г и ^ 1 ^ WrSWUJ w co w e e 1 orof W ^ o w ^ i w e | Г к 1 к к ш Ь m.T.ki Lnstm^ ; ntch rytmiko" - Z w v b S i « f I L J ^ j i S a k " l ^ n ^ • L S ; " Szczegółowa a n a l i z a z n a l e z i o n y c h m a p , którą p r z e p r o w a d z a p r o f . Wąsowicz, u j a w n i a n i e z m i e r n i e Interesujące f a k t y . Pier­ wsze d w i e m a p y , d o l v c z a e e ludności księstwa wrocławskiego n a przełomie X V I i X V I I w i e k u , opierają się n a n a z w i s k a c h r e j e s t r u p o d a t k o w e g o z r. 1577 i 1622, odnoszą sie j e d n a k d o zupełnie różn y c h w s i . W p i e r w s z e j z n i c h zaznaczrane są t v l k o w s i e o większości p o l s k i e j l u b n i e m i e c k i e j , d r u g a u j m u j e d a n e w sześcioslopn i o w a skale p r o c e n t o w e s o i i u s i l e n i a " ' r u n ludności p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j T r z e c i a m a p k a p o d a j e język kościelny w księstwie w r o cławskim według w i z y tacy i z r. 1651/66 i p o k r y w a sie częściowo z w y n i k a m i dwóch p i e r w s z y c h m a p D i m e w s z v s t k i c h ti-mch m a n dolycza w s u m i e około 130 w s i okolic W r o c ł a w i a i wykazują że od p o l o w y X V I do p o l o w v X V I I w i e k u , : ' a ) w księstwie wrocławskim mieszkała ludność m i e s z a n a •polsko n i e m i e c k a , b j obszary m i e d z y W i d a w a a O d r a oraz m i e d z y Oława i Ślęzą były zamieszkałe z w a r c i e przez ludność polską,'a w i n ­ n y c h częściach księstwa ludność polska tworzyła znaczne w y s p y . 'j, : ''W' Щ ~ * 51 �l i 327 Następna g r u p a m a p i l u s t r u j e s t o s u n k i j e z v k o w e n a p o g r a n i ­ c z u p o l s k o - n i e m i e o k i m w X V I I I i X I X stuleciu. P i e r w s z a z n i c h ( r y c . 5 ) s y n t e t y z u j e w y n i k i badań m o n o g r a f i c z n y c h , o p a r t y c h d l a w i e k u X V I I I lia pracach Z i m m e r m a r m a , d l a X I X w i e k u n a mate­ riałach H u n d r i e h a i W e i n h o l d a i w p r o w a d z a g r a n i c e j ę z y k o w a polsko-niemiecką i p o l s i k o - m o r a w s k a z r. 1790 i 1846/7 r . G r a n i c a z r 1790 d w o m a k u z a c h o d o w i wysuniętymi półwyspami — pół­ n o c n y m kolo T r z e b n i c y i p o ł u d n i o w y m koło O ł a w y obejmuje Wrocław. G r a n i c a z т."ШШ7 a więc o 56 l a t późniejsza, podważa wiarygodność p i e r w s z e j " d v ż w v k a z u i e mało prawdopodobne w w a r u n k a c h p i e r w s i j p o l o w y X I X w i e k u przesunięcia n a k o ­ rzyść j e z v k a o o l s k i ^ o koło Ścinawy w p o w p r u d n i c k i m i koło Iłrzceu w POW b r z e s k i m T o k o r z y s t n e d l a polskości s t a n o w i s k o P O O d r o k o t o B r z e g u i d a l e k o poza Odrę koło Oławy potwierdzają d w i e пшркi n ^ S L i c z n e Гтте 6 i 7 v ' p i e r w s z a < Die Spracie m ^ i e i i K - e i s e n O n l C B r i e - S t r e h l e n n a c h den W a b e n v o n Z i m ^rmanń. 1 7 « " - ^ den ^ sen O h l L ™ naci! H , „ S , 1R44 Dnu Л 7 4vch m a n u w o d n i ą hnk ГНПУС n y y ^ szcze-óh с \e7^un^^l^^b^ i S w f i i r t n • - n V £ w ™ h ™ £ o 5 r v s ЛУ m n ^ S r i w s k a n Srwyrazn^ że'И ko \V*J. * B a r d z o interesująca j e s t m a p k a ( r v c . 8 ) «Die S p r a c b e i m K r e i s e B r e s l a u n a c h Z i i i u n e r m a n n 17 . . . » ( w o r y g i n a l e b r a k peł­ nej d a t y ) . W y k a z u j e , ona w X V I I I w i e k u w najbliższym sąsiedz­ t w i e wYocławia w s i e z ludnością mówiąca po -polsku] p r z y c z y m w w i e l u w s i a c h nabożeństwa sa t y l k o p o l s k i e . M a p k a s y n t e t y c z n a z g r a n i c a z, i . 1846 r a z jeszcze p o d d a j e w wątpliwość m a p k a ( r v c . 9 ) . J e z v k w p o w i a t a c h s y c o w s k i m , t r z e b n i c k i m i oleśnickim'według B u i n d r i c h a z r. 1843, według któ­ rej d a l e k o poza te granicę występują liczne w s i e p o l s k i e . N i e ­ zgodność' p r z e b i e g u w s p o m n i a n e j g r a n i c y z r z e c z y w i s t y m s t a n e m rzeczy, t y m s a m y m potrzebę szczególowego, p o l s k i e g o ' o p r a c o w a ­ n i a z a g a d n i e n i a potwierdzają w v w o d v P c u c k e r t a w " «Schlesische Volkskunde» L e i p - z i " 1918 g d z i e ten o b i e k t y w n y a u t o r p r z y t a c z a bardzo c i e k a w y rozdział " z m o n o ^ a - f i i W e i n h o l d a K . W e d ł u g W e i n h o l d a jeszcze w X I V w i e k u « powiał jeleniogórski w y d a w a ł sie bvć przeważnie p o l s k i * • - W X V I I w i e k u w s i e n a " l e w v m brzegu O d r v sa leszcze przeważnie p o l s k i e a w X V I I I w p o l s z c z y ­ zna s e - a l a ' w okolice W r o c ł a w i a i S t r z e l i n a N a początku X I X w w Strachówkach kolo W i e l k i e g o M u c h o b o r u pod W r o c ł a w i e m młode w w i e l u o d r " - l 6 ^ d z i e w c z ę t a ś p i e w a k pieśni p o l s k i e " a �328 > Z w s z y s t k i c h , t u t y l k o w m a k i części, p r z y t o c z o n y c h p r z e z P c u c k e r t a w y w o d ó w , można wywnioskować, że a ) o d X I V w i e k u począwszy polskość p o w o l i e t a p a m i W A T O l u t e sie z l e w e g o b r z e g u O d r y , ' b ) w okresie «Kultu kampl'u» u s u w a sie n a p r a w y b r z e g Odry. " M a p k i z I n s t i t u t f u r L a n d e s k u n d e dostarczają d a n y c h także d l a obszarów położonych d a l e j n a wschód. M a p y ( r y c . 13 i 14) dają o b r a z stosunków" językowych n a Górnym Śląsku w r . 1843 i wykazują p o z a bezsprzeczną polskością tego o b s z a r , rozpoczęcie sie ' t u procesu p o w o l n e g o przeobrażenia" p o l s k i e g o terytorium etnicznego n a k r a j z p e w n y m i udziałami ludności n i e m i e c k i e j . Z e s t a w i e n i e dwóch d a l s z y c h n i e m i e c k i c h m a p e k w o d n i e s i e ­ n i u do p r a w i e zupełnie polskiego p o w i a t u k l u e z b o r s k i e g o — j e d n e j o p r a c o w a n e j jwzez prof. W . Мака, językoznawcę w r o c ł a w ­ skiego i uznającej t e n p o w i a t iz:a całkowicie z n i e m c z o n y , oraz d r u ­ giej - d r a A. Spenglera, g e o g r a f a - h i s t o r v c z n e g o , przedstawiają­ ceji Kluczbonskie w z w a r t y m zasięgu jeżyka polskiego świad­ czy d o b i t n i e o różnicach p o s a d ó w i d a l e k i m o d p r a w d y s t a n o w i ­ s k u niektórych u c z o n y c h n i e m i e c k i c h . W o d n i e s i e n i u ' d o wcześniejszych okresów, materiałów w . I n s t i t u t f u r Landeskunde» n i e znaleziono. Z d a w n i e j s z y c h o d ­ nośnych p r a c n i e m i e c k i c h n i e z b y t o b i e k t y w n a r o z p r a w a f r e b l i n a M . — «Beitrage z u r S i e d l u n g s k u n d e i m ' e h e m a l i g e n F u r s t e n t u m S c h w e i d n i t z . Darstelłungen u n d Q u e l l e n z u r schlesischen G e s c h i c h l V I » . B r e s l a u 1908 — t r a k t u j e o p o c h o d z e n i u osad w księstwie świdnickim w X I V i X V w wyróżniając, osady p o c h o d z e n i a sło­ wiańskiego, osady n i e m i e c k i e sprzed 1419 r. i osady n i e m i e c k i e uo 1419 r W e d ł u g .załączonej d o p r a c y m a p y n a obszarze środko­ w y m i północnym księstwa poza n i e z n a c z n y m i w y s p a m i osad n i e m i e c k i c h w y s t e p u i a o s a d y słowiańskie a więc p o l s k i e N a p o l u d n i u księstwa w r e j o n i e s u d e c k i m 'występują wyłącznie osady n i e m i e c k i e o b u w y m i e n i o n y c h - и » \ i e ' n a l e ż v 'zapominać o c z y m na p e w n o i a u t o r rozprawy wiedział że osady t z w n i e m i e c k i e s i z e d 1 4 1 9 i w d u S n Г Drocencie Ь У 1 У o ś c i a m i ' e t n i c z n i e « o l ~ s m i a tylko l o k o w a n e Wobec u i a w - i 'i ' r } r nenh w > 1 vbnwh wv Н Е т Т с Г с Ь m Л Ikowvrh i _ ™ 9 ^ Ж • ^ t ^ L m v J h ^ S o t i оЛ^пГмЫ* sv d c z a r o z ^ i u s t o snnkÓw e i r r r ś l S T s i onrzeć s T n f w h s n y c h do t b r b i e n r r r l S n m - r n ь Т н Т п Ь л Т Жек-,п b r h W S ' ied potwr>rdzaTa postawdona w S , " Ш W ' M �329' n i z a c j i Śląska tezę, że rozpoczęty w X I I I w . p r z e z kolonizację n i e ­ m i e c k a proces przeobrażania e t n i c z n i e p o l s k i e g o o b s z a r u śląskiegow n i e m i e c k i , ciągnął sie przez s t u l e c i a aż d o czasów n a m w s p ó ł ­ czesnych, lecz n i e osiągnął pożądanych rezultatów. Marin Suboczowr, J Ó Z E F GAJE.K. < Z a r v s etnograficzny zachod­ n i e j c z ę ś c i P o d o l a * . L u b l i n 1947. Nakł. U n i w . " M a r i i C u r i e Skłodowskiej, 8°, s t r . 190, 14 m a p , 26 r y c , 29 t a b l . Jedną z głównych dróg, którymi odbywała się w y m i a n a l u d ­ ności i treści k u l t u r o w y c h i m e d z v zachodnią i w s c h o d n i a E u r o p a , bvł o d czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h d o d n i d z i s i e j s z y c h szlak b e z ­ leśnych g l e b lessowych, ciągnących się wzdłuż płyty p o d o l s k i e j . ' h a l e m i g r a c y j n e i k u l t u r o w e przelewające się t V m s z l a k i e m pozostawiały n a P o d o l u m n i e j s z e l u b większe, ślady, których z b a ­ d a n i e s t a n o w i j e d e n z najżywotniejszych problemów zarówno d l a nauki polskiej, j a k i rosyjskiej. D o t y c h c z a s e t n o g r a f i a Podoła z a j m o w a n o się mało. P o * a k i l k o m a przestarzałymi już m o n o g r a f i a m i p o w i a t o w y m i i pobież­ nymi z konieczności ujęciami" s t a t y s t y c z n y m i , ' s p o t y k a n y m i ' w p r z e w o d n i k a c h po P o d o l u , w r o d z a j u . p i V v J a n a F a ł k o w s k i e g o publikowanej w w y d a w n i c t w i e z b i o r o w y m pt. «Województwo t a r n o p o l s k i e * ( T a r n o p o l 1931), b i b l i o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a P o d o l a n i e z a w i e r a poważniejszych poiavcji. P r a c a J . G a l k a jest p i e r w s z a w której bogata k u l t u r a l u d o w a P o d o l a została ujęta w sposób możliwie wyczerpujący i t o n a p o d s t a w i e n o w y c h badań p r z m r o w a d z o n y c h p r z e z a u t o r a w terenie. ' Objęty n i m i został spory obszar, leżący m i ę d z y Z b r u c z e m , D n i e s t r e m ' i Złota L i p a , p r z e d m i o t e m zaś były wyłącznie z j a w i ­ ska k u l t u r y m a t e r i a l n e j . ' ' ' * W y n i k i ujęte zostały w p r a c y według znanego s c h e m a t u , polecanego i stosowanego p r z e z K . Moszyńskiego. J a k sie tego m o ­ żna spodziewać n i c w e w s z y s t k i c h działach k u l t u r y udało sie a u t o r o w i zebrać j e d n a k o w o bogaty materiał. Po krótkich ustę­ p a c h poświęconych z b i e r a c l w u , myślistwu, rybołówstwu, nastę­ p u j e obszerny rozdział o h o d o w l i , g d z i e a u t o r m . i n . opierając się na interesującym m a t e r i a l e s t a t y s t y c z n y m c h a r a k t e r y z u j e p r z e ­ m i a n y zachodzące w ciągu k i l k u dziesiątków l a t w składzie i n t a r z a ' zwierząt d o m o w y c h . R ó w n i e obszernie o m ó w i o n e jest r o l ­ nictwo wzechowvwanie aanasów i p r z y g o t o w y w a n i e strawy W r o z d z i a l e poświęconym obróbce surowców u w a g a a u t o r a k o m - �330 > c e n t r u j e się głównie n a w y r o b a c h z g l i n y i t k a c t w i e . B o e a t v m a ­ t e r i a l z e b r a n v jest w rozdziałach zawierających opis s t r o j u i b u ­ d o w n i c t w a . Zwłaszcza w t v m d r u g i m z n a j d u j e m y c i e k a w e o p i s y p r v m i t v w n v c h b u d o w l i t y p u z i e m i a n k o w e g o , czv n a d z i e m n y c h , p l e c i o n y c h ' - p r e c i a l u b b i l v c h г g l i n v . Cześć m a t e r i a ł o w a ' z a ­ m y k a ustęp, w którym omówione s a ś r o d k i t r a n s p o r t o w e i k o m u ­ nikacyjne. \Y u w a g a c h końcowych naświetla a u t o r zebrane materiały o d s l r o n v genetycznej. W s k a z u j e n a krzyżujące sie n a t e r e n i e ' P o ­ dola w p l v w v h u c u l s k o - p o d o l s k i e , p o l s k i e , wolyńsko-poleskie i p o ł l a w s k o - k i i o w s k i e , które .przedostały sie t u p o d w p ł y w e m budzą­ c y c h się ruchów narodowościowych. T e r y t o r i a l n i e d z i e l i sie P o ­ dole na t r z y pasy różniące sie o d s i e b i e ' p o d w z g l ę d e m k u l t u r o ­ w y m , biegnące równoleżnikowo. Najwięcej elementów a r c h a i c z ­ n y c h p o t y k a sie w pasie południowym Północny d z i e l i się p o ­ łudników J n a d w i e części z których yyschodnia z n a j d u j e się w o r ­ b i c i e w p ł y w ó w k u l l u r ' o w v c h W o ł y n i a n a z a c h o d n i a zaś o d d z i a ­ ł y w a ł y w p ł y w y p o l s k i e P r z v c z v n e p o w s t a n i a t e r v t o r i a l n e - o zróż­ n i c o w a n i a k u l t u r o w e g o tłumaczy'autor m o m e n t a m i geograficz­ nymi i historycznymi °' Ъ P r a c a z a w i e r a 14 ma]), które jednakowoż s k u t k i e m n i e z b y t szczęśliwie d o b r a n y c h s y g n a t u r i łączenia tychże w j e d n a całość, nie zawsze posiadają należyta czytelność. Rysunków j e s t sporo, n i e tyle jednakowoż, ile żyerayłby sobie c z y t e l n i k . Z d a r z a sie n i e ­ j e d n o k r o t n i e , że n a j c i e k a w s z e z j a w i s k a / s k u t k i e m z b y t l a k o n i c z ­ nego opisu i b r a k u r y s u n k u , sa t y ] k o z a s y g n a l i z o w a n e przez autora ( u p . s i r . 152, s k r z y n i a z k o r y . u m i e s z c z o n a n a p o d w ó j ­ n y c h płozach). N a d całością p r a c y zaciążył może p e w i e n pośpiech który spowodował że p r z e z k o r e k t y przedarły się zwycięsko n i e ­ s z k o d l i w e zres/ta u s t e r k i 'wynikłe' z w a d l i w e j s t y l i z a c j i z d a n i a Przykładem t a k i e g o l a p s u s c a l a m i może bvć z d a n i e w y p o w i e d z i a n e na s i r 15 ż c ' « l f u s / c 7 пя k o n i e c służył do w y r o b u k a g a n ­ k ó w i ś w i e c Usterka n a t u r y r e d a k c y j n e j jest to t» opis k a n e l u szów męskich' znalazł 'sie ' w ustępie pośw e -miy n u b k . r o m k o b i e c v m W ' r v s u n k u nł-u-a n a s i r 11 zakradł sie b l . d z,r b k m v nrzez , v s o w m i k a p r z e r v s o w u i a c c - o no ryt, o szkice a u h r skutk em cze"o\ » r z i S cbol siebie ri\v s l u p i c a . co z [ ш п к ш w i d z e n i a Ł S - u k c y j n c . ^ n i e ^ s l mozUvv™ W s k a z a n e t u przykładowo niedokładności k o r e k t y b y n a j ­ m n i e j n i e pozbawiają p r a c y lej i s t o t n e j wartości, która lcżv w t y m , że w n o s i do p o l s k i e j l i t e r a t u r y e t n o g r a f i c z n e j p i e r w s z y pełny o p i s k u l t u r y materialnej Podola, oparty nie n a k o m p i l a c j i d a w n y c h u r y w k o w y c h materiałów, ale n a własnych materiałach t e r e u o - �331 w y c h , z d o b y t y c h przez s y s t e m a t y c z n i e p r o w a d z o n e b a d a n i a . M a t e ­ riały z b i e r a n e p r z e z a u t o r a w ' l a t a c h poprzedzających w y b u c h I I w o j n y światowej, wobec z m i a n j a k i e nastąpiły później, n a b i e ­ rają znaczenia h i s t o r y c z n e g o . R Reinfuss S Z T U K A L U D O W A W POLSCE. M a l a r s t w o — R z e ­ źba G r a f i k a . Katalog wystawy w Towarzystwie Przyja­ ciół S z t u k Pięknych w K r a k o w i e opracował T a d e u s z Seweryn. Kraików 1948. Nakł. Contr. I n s t y t u t u K u l t u r y , s t r . 95 - 1 n i b . ' + t a b l . 32. Z a p o w i a d a n a n a wiosnę 1948 r . i p r z y g o t o w y w a n a z dużym rozgłosem w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j w K r a k o w i e n i e budziła z r a z u specjalnego z a i n t e r e s o w a n i a , gdyż w y d a w a ł o sie, że p o s i a d a m y dostateczna znajomość p o l s k i e g o f o l k l o r u , o p r a c o w y w 4 n e g o s y ­ s t e m a t y c z n i e przez etnografów p o l s k i c h . G d y j e d n a k przyszło d o o t w a r c i a w y s t a w y , wzbudziła ona niebywała senzacie л poruszyła powszechna o p i n i e n i e t y l k o sfer a r t y s t y c z n y c h i n a u k o w y c h U k a ­ zano b o w i e m sztukę l u d o w a n i e f o l k l o r * p o d zupełnie n o w y m a s p e k t e m w sztuce l u d o w e j o d k r y t o wartości p l a s t y c z n e w s k a l i zupełnie ' nieprzeciętne j Zasługa z o r g a n i z o w a n i a ' w y s t a w y ' p o d w i i e d e i n naukowym i d y d a k l v c W ' p r / y p a d a dwom uczonym Tadeuszowi S e w e r y n o w i * c t n o - r a f o w i i Tadeuszowi D o b r o w o l ­ skiemu, h i s t o r y k o w i sztuki. " ' K a t a l o g w-vstawy, do którego wstęp napisał T a d e u s z S e w e ­ r y n , s t a n o w i n i e t y l k o dopełnienie w y s t a w y i n a u k o w e u j e c i e m a ­ teriału, a l e jest zarazem sformułowaniem p r o g r a m u , który stał sie p o d s t a w a r e a l i z a c j i w y s t a w y . W s t ę p t e n m a ogólniejsze z n a ­ czenie, gdyż o b o k w i e l u i n n y c h zdobyczy, w p r o w a d z a zasadnicze nowe u s t o s u n k o w a n i e się d o ' s z t u k i l u d o w e j , j a k o pełnowartościo¬ w e j d z i e d z i n y twórczej, n a royv.ni ze sztuka tzw". w a r s t w oświeco­ n y c h . Uwzględniając rozwój n a u k i o sztuce, k r o k u tego należało właściwie d a w n i e j oczekiwać P r z y z n a n o b o w i e m w s z e l k i m epo­ k o m te sama a u t o n o m i e w twórczości przekreślając przestarzałe pojęcie o r o z k w i c i e i ' u p a d k u s z t u k i jednocześnie p r z y z n a n o • p r a w o ' d o w y n o w i e d H w sztuce n i e t y l k o n a r o d o m c y w i l i z o w a ­ n y m l u d z i o m o 4 w i c c o n v m ' i wykształconym ale i l u d o m p r y m i ­ t y w n y m i a k i też d z i e c k u w ' d a l s z c i k o n s e k w e n c i i obłąkanym S e o d k r y t o też • eorzecie n y czar w sztuce d v l e U m t o w * a n r a t o r o w któivv n a u k i Z l i m n eм Ы е ' 'тМа£ы£}тк Z d i m « S % £ i w b i e r z e *e takt u s t o i n k ó w y ^ n o się ^ ^ \ m ^ i e d o ^ k i l J L ^ x ń d z i �332 1 w n i e j przede w & z v s l k i m f o l k l o r , wartości zdobnicze, dekoracyjne.. T e n r o d z a j s t o s u n k u d o s z t u k i l u d o w e j występował wszędzie, n i e t y l k o u n a s , panował n i e p o d z i e l n i e . Już" j e d n a k p r z e d o s t a t n i a wojną budzić się poczęło w Polsce i n n e n a s t a w i e n i e i to zarównow sztuce iak i w nauce. T a d e u s z D o b r o w o l s k i , pisząc o Śląskiej Rzeźbie L u d o w e j dopatrywał się d l a niektórych d z i e l a n a l o g i i w rzeźbie - r e c k i e j romańskiej i - o t y c k i e j , szukając wspólnego d l a n i c h podłoża. ' Na g r u n c i e wartości czysto p l a s t y c z n y c h staje T a d e u s z Se­ w e r y n i u z n a n i e i c h jako podłoża badań rozszerza n a w s z y s t k i e dziedziny twórczości' l u d o w e j ( s i r . 13) « W v * t a w a rezygnuje z w s z y s t k i e g o , co świadczy o z d o b n i c z y m c h a r a k t e r z e s z t u k i l u d o ­ w e j , choćby to były najpiękniejsze w świecie s k r z y n i e i s z o p k i k r a k o w s k i e , łyżniki podhalańskie l u b w y c i n a n k i " k u r p i o w s k i e . Intencja bowiem Departamentu Plastyki ' Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i było s t w i e r d z e n i e że s z t u k a l u d o w a n i e mieści się w z d o b n i c t w i e a n i też w m o d y f i k a c j a c h r e g i o n a l n y c h l u b w t e m a ­ tyce r e l b d m e i Chodziło o ' p o k a r a n i e dokonań' l u d u polskiegow zakresie rzeźby m a l a r s t w a i - r a f i k i bez względu n a treść w y ­ rażona i lo n i e w świetle e t n o g r a f i i jak to c e n i o n o dotychczas ale w świetle wartości p l a s t y c z n y c h ^ " ' " T a k i m sfonuułowaniem w y p r z e d z a n a u k a p o l s k a b a d a n i a n a d sztuka l u d o w a u i n n y c h narodów. Tadeus,z S e w e r y n z duża wrażliwością na w y m o w ę czysto p l a s t y c z n a stara się również u s t a ­ lić p o d s t a w y s t y l u l u d o w e g o w sztuce. S z u k a jej przede w s z y s t ­ k i m w w y r a z i e rzeźby, n a d e p n i e w zasadzie k o m m w y e y i n e i , którą charakteryzuje j a k o ' swobodna pozbawiona prAnmsu. Styl l u ­ d o w y p r z e j a w i a się również p r z e z s t o p i e n i e \ v z w a r t a całość c h a ­ r a k t e r u t w o r z y w a p r y m i t y w n e ^ narzędzia oraz prostaczej i nie­ s k o m p l i k o w a n e j treści przede w s z y s t k i m j e d n a k podkreśla Se­ w e r y n a n a t u r a l i s l y c a n y c h a r a k t e r ' s z t u k i l u d o w e j co tłumaczy odrębna rzeczywistością a r t y s t y c z n a " która p o w o d u j e a n o n i m o ­ w y m twórca W samych cechach' f o r m a l n y c h wyróżnia' S e w e r y n przedewszystkim' P r o s t o ^ ^ T n y t y n i z a c i e i s t y l i z a c j e co p r e K z i r d e S h v o k r o t n i r d o o r ^ n S r y z a c i i f o n n - W i w ż h i e Przez układ S n o s i i ntvsS, 1 n d o w v wrażenie m< m-nie i t a l n o śri а /'.l^m i n r ? ™ c^ynnikien ies!-yl,^ k i m Sb t y i l w U S ; П Г У У ^ И ^ sunęła się ш ' R ó w n i e ż i w d z i e d z i n i e m a l a r s t w a próbuje S e w e r ™ ustalić ogólniejsze prawidła. L i n i a i k o n t u r określają jako konstytujące formę, c z y n n i k i , b a r w a użyta j e s t w sensie d e k o r a c y j n y m . W s p ó ł - #i �333 n y m m i a n o w n i k i e m d l a o b u elementów o b r a z u staje się p o d o b n i e j a k w d a w n y c h epokach płaszczyznowe t r a k t o w a n i e całości. Z j a ­ w i s k o t o łączy S e w e r v n z podłożem p s y c h i c z n y m t j . b r a k p o c z u ­ cia przestrzenności u a r t y s t y l u d o w e g o i b r a k wyobraźni p r z e ­ s t r z e n n e j p r o w a d z i go d o " p l a s k o s c i , d w u w y m i a r o w o ś c i f o r m y . P o d o b n i e i l a p i d a r n e t r a k t o w a n i e f o r m y , j e j uogólnianie w y p r o ­ w a d z a S e w e r y n z p o b u d e k n s y c h i c z n y c h , a więc łączy ze sposo­ b e m chłopskiego myślenia, m o w y , u c z u c i a i ze sposobem b y c i a ludu. M e c h a n i z a c j a p r a c y wycisnęła s w e piętno s p e c j a l n i e n a m a ­ l a r s t w i e . Działanie r y t m u w m a l a r s t w i e , p o d o b n i e j a k i w rzeźbie, j e s t dominujące, w m a l a r s t w i e s i l n i e j n a t o m i a s t zaznacza się s t y l d e k o r a c y j n y . W m a l a r s t w i e też p r z e j a w i a sie s w o i s t y p r y m i t y ­ w i z m formy, w typie kompozycji i w n a i w n e j ekspresji, w nie­ ś w i a d o m e j ' s t y l i z a c j i . C z y n n i k i te sprawiają, że n a w e t i s t n i e n i e p i e r w o w z o r u 'w sztuce, a przekształconego w dziele a r t y s t y l u d o ­ wego, n i e może pomniejszyć j e g o wartości. U s t a l e n i e m p o d s t a w kształtowania i s y s t e m u f o r m a l n e g o w y ­ czerpuje S e w e r y n w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a . " N a szczególna uwagę zasługują j e g o 'rozważania o a n a l o g i i s z t u k i l u d o w e j do n o w o ­ czesnej p l a s t y k i . Z dużą wrażliwością w y s z u k u j e a u t o r zachodzące związki i c h a r a k t e r y z u j e je w n i k l i w i e . W p r v m i t v w i c o b r a z u z r. 1853 z p r z e d s t a w i e n i e m Św. K a t a r z y n y (z o k o l i c T a m o w a ) w y ­ c z u w a s t y l obrazów c e l n i k a H e n r y k a ' Rousseau, zwłaszcza jego o b r a z u M u z a p c e l y t o znów w P i e l a z R a b k i dostrzega a n a l o g i e z M o d l i g l i a n i m w' k l a s y c z n e j prostocie f o r m y Ukrzyżowanego (rzeźba 7 P o d h a l a M u z e u m N a r w W a r s z a w i e ) w i d z i ' s t y l M a i l lola a w dolnośląskim o b r a z k u « ś w W e n d e l i n , styl Cha­ galla Matis.se a p r z y p o m i n a S e w e r y n o w i obraz św Magdaleny (obr ' ol M u z e u m Tatrzańskie w Z a k o p a n e m ) «dyż konstatuic to «samo ' u o S i e n i r f o r a ^ śmiałe oaral - c m n e l r y c z n e razolao w a n i e i b e z c T i e n u n i a l n / d e l o r m a c i e L i k i kształtów n a t u r y * odobnie o bra 7 ś w / o f i i 7 с(irkanii ( 7 ako o ane M u z e u m S ' ^1 i e i n os i a da к ol or\ t к t ńrv ! п ш \ а тп a 1 o^ h*' d o r dza w e ^ ^ a r n y Tytusa cźyżewskk l 2ldw rzeżhl stw-o H o s ^ n i a Пн-уst UST ooSn \ ™ S S B o l e ś c i i e j z Książ a W i e l k i e g o p o w inie cliowsk i ) GeomeLryzacje f o n u łączy S e w e r y n z k u b i z m e m ( s i r . 16) « Т е i i n n e znane przykłady k u b i z m u n a s z y c h światkarzy, p o c h o ­ dzą z I p o l . w X I X w., wyprzedziły w czasie a n a l o g i c z n e p o m y - �m s l y p a r y s k i c h a.rlv*tó\v z P a w i e m C e z a n n e m na czele, a p r z y p a ­ dające n a pocz. X l X w . » . A u t o r podkreśla s i l n i e zasadnicza róż­ nice, klóra wyróżnia «polskie, chłopskie formuły uproszczeń* o d k u b i z m u z a c h o d n i o - e u r o p e j s k i e g o . W przeciwieństwie d o rzeźby l u d o w e j uważa S e w e r y n k u b i z m z a c h . - e u r o p e j s k i za k i e r u n e k m ó z g o w o refleksyj,ny, ' w v d e d u k o w a m v m e d y t a c j a . Upraszczanien a t o m i a s t u l u d u «to n i e Świadome posługiwanie sie. b r y t a m i geo­ metrycznymi j a k o b u d u l c e m rzeźby l u b ś w i a d o m e " n a g i n a n i e kształtów' do f o r m g e o m e t r y c z n y c h ale p r z e d s t a w i a n i e w i z u a l n e j s t r o n y p r z e d m i o t u w m a k s y m a l n y m skrócie i właściwy l u d o w i n a w v k do n a d a w a n i a z j a w i s k o m ' w z * l e d n v i n f o r m y a b s o l u t n e j J e s t ' o n p o c h o d n a f o r m a uproszczenia* D r u - i c z y n n i k w v p l v w a l z t r o s k i b y f o r m a działała n a ' w i d z a s u b i e k t y w n i e w przeciwień­ s t w i e dó -dzieł z a c h o d n i o - e u r o o c i s k i c - o k u b i z m u który w e d l e Sew e ™ - r o d ż e " n v w a ł sie-od l K k i e V o \ c / u c ia ' A n a l o g i e z nowoczesna p l a s t y k a f r a n c u s k a u s t a l o n e p r z e z S e w e r y n a mają głębsze podłoże. W sztuce l u d o w e j p o l s k i e j o d ­ k r y w a m y wartości plastyczne, które ujawniają sie wówczas, g d v podłóż* ' s z t u k i jest a n a t u r a l i s l v c z n e , a z n a c z e n i e ' decydujące na kształtowanie sie s z t u k i m a wVobrażeniowość a r l y s l v . ' R z e c z y w i ­ stość wyobrażeń, t a k d o s k o n a l e sprecyzowana przez Leona C h w i s t k a (Wielość Rzeczywistości w sztuce) w p o l n i o d p o w i a d a ! v m c z y n n i k o m e m o c j o n a l n y m i światopoglądowym, które p o w o ­ dowały n i e z n a n y m i м я т bliżej a r t y s t a m i l u d o w y m i S t a n o w i o n a a n t i l e z e r a c j o n a l i s t y c z n e ^ , światopoglądu т uświadomiona w p o l n i i „ a d ' o < w i d z e n i a c h o p a r t a znajomością świata r z e c z y w i s t e g o k l o n w s z l u c e o d z w i e r c i e d l a sie w w i e r n y m "od d a n i u f o r m s p o t v k a n y c h w ' rzeczywistości V r l v s K l u d o w y d o s l r / e - i też n i e k i e d y z i a w i s k a r e i l n e oko i e « o V h w v H ie z niesłychana spostrzegaw­ c z o ^ do d i i c h w c S mzlmosi e L nak l v k o w l e i n o s l a r i w i aide i m u sie m v X S S S i I o w e t , L k i e d y raie h s l ' i i wienie w Z d i ^ rVsVv h i n n ^ vszvstk\n icdnnk ' d m u \ Z l• s i h i y m p i c S |Д ! £ S i I ? S r połączona Światopogląd a r t y s t y c z n y ' t e g o ' r o d z a j u w v s l c p u j e w różnych epokach i l l u u m c z v n a m s z l i i k e l v c h czasów, 'w których wartości plastyczne n i e łączą sie ściśle z ' m a t e r i a l n a f o r m a ' określonych obiektów. W z a j e m n e u s t o s u n k o w a n i e sie i s t o t n y c h czynników d a ­ nego światopoglądu deevduje o c h a r a k t e r z e s z t u k i . U ludów p r y ­ m i t y w n y c h p r z e d h i s t o r y c z n y c h dominują p i e r w i a s t k i ściśle w y o ­ brażeniowe, w szu.ee p r v n i i t y w n e j g r e c k i e j czy e g i p s k i e j nastę­ p u j e p e w n e wyrównanie' s t a d f o r m a b a r d z i e j «eomelryczna a k - �335c e n t o w a n i e bryły, w sztuce średniowiecza, roniańszezyzny i ąot v k u d o s t r z e g a m y n i e j e d n o k r o t n i e przewagę p i e r w i a s t k a ' e k s p r e ­ s j i , tu ,znów s i l n i e j s z e a k c e n t o w a n i e f o m w . W sztuce o p a r t e j n a t a k i c h p o d s t a w a c h farma p l a s t y c z n a s t a j e ' s i e bezpośrednim c z y n ­ n i k i e m w y r a z u , niezależnie o d j e j z w i a z a n k .z p r z e d s t a w i o n y m m o t y w e m ' f i g u r a l n y m CZY o b i e k t e m . ' A k a d e m i c k a sztuka" X I X w., d a l e k a b v i a o d t a k i c h dążeń, panował p o w s z e c h n i e k o n w e n c j o n a l i z m f o r m n a l u - r a l i s l v c z n v c h , a wysiłek twórczy, który dokonał się w n o w o c z e s n y c h k i e r u n k a c h a r t y s t y c z n y c h X I X i X X w., p o z w o l i ł n a m dojrzeć wartości p l a slvczne. T e same wartości zupełnie n i e o c z e k i w a n i e pojawiły sic w* tak wspaniałej postaci w sztuce l u d u p o l s k i e g o . Nasze p o k o ­ lenie, stajać n a g r u n c i e z d o b y c z y n o w o c z e s n e j myśli p l a s t y c z n e j , z p o d z i w e m p a t e v n a piękno p l a s t y c z n e z a w a r t e ' w sztuce l u d o ­ wej W y p r z e d z a * o n a niewątpliwie czasowo, p e w n e zjawiska w sztuce n o w o c z e s n e j , które "są j e j p o k r e w n e . P o k r e w i e ń s t w o to w y n i k a z niektórych wspólnych"podstaw kształtowania ale odkryc­ ie też możemy w i n n y c h o k r e s a c h r o z w o j o w y c h D l a Cvnriana N o r w i d a stanowiła sztuka l u d o w a l o t y l k o światki b e z w y r a z u Renesans odwracał sie tez do ootvfcu j a k o o k r e s u barbarzyństwa' a n a s t c p u i a c y p o renesansie b a r o k ' do n i e d a w n a uchodził A sztukę u p a d k u /en u c h sn ^ z u * sie ż e i u ż ^ o arte n a k o . e n e i a - ł n , nieknn J e r n ^ ystów Z l e T K L V s Z n e k do S isi\a z n y c h ; S lulTe C nie SSIVX5 S r I^./en.a у a az o O d k w w c z e . n o w e s p o j r z e n i e n a sztukę l u d o w a , które w y ­ stępuje w e wstępie S e w e r y n a do k a t a l o g u w y s t a w y k r a k o w s k i e j , znalazło pełne p o t w i e r d z e n i e w n a g r o m a d z o n y c h " n a w y s t a w i e dziełach. Wszczęło zarazem n o w y etap w b a d a n i a c h n a u k o w y c h nad s z t u k a l u d u polskiego, wysuwając ja n a czołowe m i e j s c e zainteresowań, co niewątpliwie dokonało sie n i e bez oddziaływa­ n i a a k t u a l n y c h założeń twórczych. T r u d n o przewidzieć w s z y s t k i e następstwa 'tego z j a w i s k a , na p e w n o n i c ograniczą sie o n e ' t y l k o do d z i e d z i n y czysto n a u k o w e j . , '• H } ] } l P R Z E G L Ą D SOCJOLOGICZNY. K w a r t a l n i k Polskiego I n ­ s t y t u t u Socjologicznego. T . V I I I i I X , Lodź 1946 i 1947. Pierwszy powojenny r o c z n i k «Przegladu Socjologicznego* w y d a n y w r." 1946 nawiązuje w pełni d o ' p r o b l e m a l y k i * z a w a r t e j �336 w tomach p o p r z e d n i c h lego czasopisma, tworząc j a k g d y b v o r g a ­ n i c z n a całość z o s t a t n i m p r z e d w o j e n n y m , nieukończonym tomem V I I . Zewnętrznym w y r a z e m tego związku jest przejęcie do b i e ­ żącego tomu artykułów p r z y g o t o w a n y c h p r z e d wojną dla n i e w y d a n y c h n i g d y zeszytów 3 i ' I t o m u V i i ( A l . H e r t z , . Z a g a d n i e n i e socjologii w o j s k a i wojny», I ) . M . Goodfellow, " E l e m e n t y ekono­ m i i w e t n o l o g i i . , G. K a g a n , . D u - r k h c i m i M a r x . ) , uzupełnienie w y ­ suniętych przez n i e zagadnień . p r z e d r u k i e m przedwoieameeo r ó w ­ nież (druk w czasop « M a r c h o ł M artykułu B r . M a l i n o w s k i e g o pt. .Śmiertelny p r o b l e m a t * oraz n o w o " n a p i s a n y m J . Obrębskiego . T e o r i a ' e k o n o m i c z n a i ' m e t o d a socjologiczna w b a d a n i u społe­ czeństw^ oierwotnvch» wreszcie szere™ tych s a m y c h co p r z e d w o j n a n a z w i s k zarówno w "składzie K o m i t e t u r e d a k c y j n e j i a k i wśród autorów d r a k m y m i y c h i m p r a w W ś r ó d tych osLatnićh sa z p i e t y z m e m umieszczone nazwSka autorów już n i e żyjących fraomen у n e d i S i d o h d n i ^ i e i c h trać daw^iefs?vch i wo ieimvch П K m S i <<P er w-o na s z k o H u o b v w a t e l n i e n i a T w i a T i H e d o ™Veszłośc n ie w s K dzac sie sweso d o t y c h c ^ s o V e « o dorobku \ K ies T , n K S 3 ? 2 1 ' so, L di t n i l ffi,H Д > T f h ^ i ń s k f że n , S vn'itvk'i n.3wniPnn7 m i , ™ ł и ™ da « n K a t , W \ i , 1 v a ona Я ™ Г ш А ^ ^ ?i 7 , Л « i T 7 w E 7 ч 1 и и п ь s i ę ' w ciągu р о Ы е п , И Г ! S l t y £ ę £ i > O d ' c h w i l i swego zafożenia dzięki ' i n i c j a t y w i e p r o f . U n i w . Poznańskiego V, Z n a n i e c k i e g o w 1930 r. . P r z e g l ą d , stanowił wa­ żną pozycję w r o z w o j u nie. t y l k o socjo-, a l e i e t n o l o g i i . N i e było n i e m a l ' t o m u , w którym b y ' obok r o z p r a w t e o r e t y c z n y c h czoło­ w y c h socjologów, Z n a n i e c k i e g o , Z n a m i e r o w s k i e g o , S z c z u r k i e w i ­ cza i i . , yyyników n a j n o w s z y c h badań n a m a t e r i a l e p o l s k i m C h a Jasińskiego, Bychlińskieyo i i . , projektów z m i a n i d o s k o n a l e n i a m e t o d b a d a w c z y c h s o c j o " r a f i i i s o c j o l o g i i , ocen i k r y t y k p r a c p o l ­ skich i (.bevch'ilp n i e znalazły sie prace z p o g r a n i c z a t y c h d w u d y s c y p l i n dotyczące zagadnień' nans w a i spoleczeńslwa p i e r w o t ­ nego' z w y c z a j u m a g i i czy społecznej f u n k c j i w y t w o r u (Bystroń K r z y w i c k i K r z y ż a n o w s k i ' S e w e r y n M a l i n o w s k i ) " Drukując prace z po-ranićza n a u k « P r z e » t a d » do p e w n e c o s t o p n i a przeciwstawił sio c P y s S e m o - i a f i c / n e i oprsowej n i e k i e d y f i l o l o g i c z n e j p o s t a w i e m v y i m o w a u c i n r z e z ' autorów drukujących równocześnie w . L u ­ dzie.cowiccei w a r t y k u l e O b e b s k i e ' o dotyczącym p r o b l e m u emic^ych I S n r / d — n e i e d n o k r o t i u e przez J P ed3rafów^ ich noie ^ j ^ i c i n e . ujęcie �337 W a r t y k u l e p i . «Zasadnic.ze s t a n o w i s k a w e współczesnej so­ c j o l o g i i p o l s k i e j * , d r u k o w a n y m w o b e c n y m V I I I t o m i e «P.rzeglądu», Chalasiński pisze o .1. Obrębskini,'że t e n « ( z a s w o i m m i ­ s t r z e m B r . M a l i n o w s k i m ) r e p r e z e n t u j e kienuinck e t n o l o g i i .socjolo­ g i c z n e j , zmierzający d o socjologicznego pogłębienia p r o b l e m a t y k i e t n o l o g i i i etnografii». Z a p e w n e l a właśnie u z n a n a p r z e z s o c j o l o ­ gów p o s t a w a m e l o d y c z n a M a l i n o w s k i e g o i jego szkoły otworzyła f m o d p i e r w s z e j c h w i l i łamy . P r z e g l ą d u . , którego niewątpliwa zasługa jest w p r o w a d z e n i e n a z w i s k a M a l i n o w s k i e g o z p o w r o t e m do l i t e r a t u r y p o l s k i e j , w JklóiTJ n i c występował o>d r. 1915 ( p r a c a 0 . W i e r z e n i a c h p i e r w o t n y c h * , d r u k o w a n a przez A k a d e m i e U m i e ­ jętności). P i e r w s z y p o w o j e n n y l o m « P r z e g I a d u » n i c p r z y n o s i , jeśli c h o ­ d z i o p o g r a n i c z e socjo- i' e t n o l o g i i żadnego n o w e g o n a z w i s k a p o l ­ skiego. Z autorów obeveh p o d a n a jest w tłumaczeniu r o z p r a w k a n e o f m i k c j o n a l i s t y G o o d f e l l o w a , którego p o s t a w a b a d a w c z a zostaje p o d d a n a s i l n e j ' k r y t y c e w e w s p o m n i a n y m już w y ż e j a r t y k u l e Obrebskiego żądającego od etnologa b v p r z y b a d a n i u społe­ czeństw p i e r w o t n y c h analizę e k o n o m i c z n a p U - z e d z a ł a n a l i z a so•ciolo«iczna i h i s t o r y c z n a Jeszcze w i ę c e j ' ż ą d a o d e t n o l o g a M a l i ­ n o w s k i . Każe m u ' . b y ć o b y w a t e l e m całego świata, przeszłego 1 dzisiejszego*, nim-iee czerpać ze z b i o r o w e g o doświadczenia l u d z ­ kością widzieć istotę, w o j n y ( g d y ż o n a jest t u t a j l e m a t e m r o z w a ­ żań a u t o r a , n a przykładach c z e r p a n y c h z różnych g r u p i k u l t u r ) «obiektvwnie. i beznamiętnie, t a k a . j a k a o n a jest w 'rzeczywisto­ ści; widzieć- j a w jej . p r a w d z i w e j ' p e r s p e k t y w i e poprzez n a j w i ę k ­ sze odległości czasu i p r z e s t r z e n i * . N i e ulega wątpliwości, że coraz h a r d z i e j wzrastają w y m a ­ gania s t a w i a n e n i e t v l k o e t n o l o g o m , lecz i e t n o g r a f o m zarówno przez p r z e d s t a w i c i e l i - p o k r e w n y c h n a u k , j a k przede wszystkim przez n i c h s a m v e h . W z m a g a się n a c i s k n a b a d a n i a terenowe p r z e p r o w a d z a n e w sposób w i e l o s t r o n n y . Zacieśniają sie p o w i ą z a ­ n i a z n a u k a m i p o k r e w n y m i m . i . także .z socjografią i 'soc jologią. Zwycięża t e n d e n c j a syntetycznego s p o j r z e n i a n a człowieka 1 jego kulturę. T o też dziś może więcej niż przed w<u n a znaleźć można podobieństw m i e d z y p o s t a w a ' M a l i n o w s k i e g o i j e « o szkoły a tą która przyjmują' i n n i .uczeni wyrośli z i n n y c h szkół C o ' w i ę c e j w większym n i z k i e d y k o l w i e k s t o p n i u budiza dziś z a i n t e r e s o w a ­ n i e n i e ' t y l k o e t n o l o « ó w lecz i etnografów V n a u k o w e - o p u n k t u widzenia'podchodzących do b a d a n y c h zagadnień artykuły o c z y slo s o c i o l o , u < v n c i ' n ^ b l e m a t y c e u s t a h h e c pojęcia bez których d z i s i a j obyć się n i e m n h r a n W e l w Zjpros^ejpracy^nsowej, Lud, T. XXXVIII 22 �338 t a k i e j a k środowisko (artykuł Szczepańskiego), w a r s t w y s p o ­ łeczne ( R v c h l i n s k i ) CBV zespół osób ( Z n a m i e r o w s k i ) . T o t e ż ' « P r z e <dad» dobrze sie zasłużył umieszczając r o z p r a w y n a ten właśnie temat. \ * " N a z w i s k a różnych u c z o n y c h pracujących n a p o g r a n i c z u e t n o i s o c j o l o g i i w y m i e n i a C h a ł a s i W we w s p o m n i a n y m już a r t y k u l e s v n l e l v c a i v m ; stanowiącym f r a g m e n t p r z y g o t o w y w a n e j większej p r a c y / M a m v t u p o r a i p i e r w s z y w n a u c e ' - z e s t a w W o b o k siebie oceny p o s t a w b a d a w c z y c h K r z y w i c k i e g o , B v s t o o n i a , P o n i a t o w ­ skiego, C z a r n o w s k i e g o , zwięzłe, k w t v c m e , choć może n i e supełn i e wystarczające z p u n k t u w i d z e n i a p o t r z e b etnologa. Następny I X t o m « P r z e g l a d u » powraca również w a r t y k u l e St, S t e m p o w s k i e g o do omówienia s y l w e t k i K r z y w i c k i e g o , już n i e z n a u k o w e g o j e d n a k , lecz p u b l i c y s l y c z n o - b i o g r a t i c z n e g o punktu w i d z e n i a , J . Chałasiński vv m l y k u l с Poświęconym s o c j o l o g i i współ­ czesnej określa j e j d z i s i e j s z e "tendencje rozwojowe jako z w r o t k u b a d a n i o m szczegółowym s o c j o - r a f i c z n y m , oraz k u przeszłości ST>ołeczno-go poL-czej (przede w s z y s t k i m P o l s k i XIX w). W tych d w u k i e r u n k a c h z m i e r z a je»'o z d a n i e m również p r o b l e ­ m a t y k a obecnego tomu «Prze"ladu» N i e odbiega wiec ona w za­ sadniczej l i n i i o d zagadnień które i d l a e W r a f a stanowią klucz do z m S m i e n i a tła b a d a n e i ' nrzez nie<«o k u l t u r y t r a d y c y j n e j T o też n a p i e r w s z y m m i e j s c u jeśli chodzi o z a i n t e r e s o w a n i e elno-rafa oostaw r należy artykuły' « P r z e « . h d u » które t y m właśnie nostu-' latcmi o d n o t v i a d a i ' i T | I I Sl ч п Х Г е w Król es Iw Ś e К on " reso w у in w okre s i e 1Ь1 5 - 8 1 6 W tnld K u b w S Z p m ' S T ! ™ Vi«,łec7nv» vvsnwn s ^ ^ ^ « ™ £ ч/ i, u J g w^-j nl™-4ki : L ,°tSЛ r S ^ w i r « t T\tŁ ! „' L flZ^lZ f Г 2 Г 4 S Ш n ! S lin1, ń J It b f t c r o U C w > t J c h nosci związanra b a d a n y c h wytworów i i n s t y t u c j i z i c h tłem s p o lecznyrn. Na dalszym miejscu postawi etnograf w swojej h i e r a r c h i i zainteresowań artykuły teoretyczne Z n a m i e r o w s k i e g o ( « J a » s p o i e e z n e » ) i M . O s s o w s k i e j ( « E g o i z m i a l t r u i z m a IY^Y stosunków społecznych»i, rozważania N . A s s o r o d o b r a j n a l e m a t społecznej s e l e k c j i młodzieży a k a d e m i c k i e j .zgrupowanej n a k u r s a c h p r z y g o l o w a w c z y c h , artykuł Szczepańskiego z a j m u j m y się p r a k t y c z n y m i % Ц Щ Ш Ш Щ Ш Щ �339 możliwościami zastosowania w i c d z v socjologa ( s o c j o l o g i a , ideo­ l o g i a a t e c h n i k a społeczna.), j a k ' r ó w n i e ż s i l n i e rozbudowany n o w y dział «РгоЫищу i prądy*. * N a zakończenie wspomnieć trzeba o d z i a l e recenzyj u m i e ­ szczonym w obu o m a w i a n y c h toniach, w tomie I X ponadto o prze­ glądzie czasopism, k r o n i k a c h i s p r a w o z d a n i a c h z działalności róż­ n y c h ośrodków s o c j o l o g i c z n y c h . A. Kutrzebianka i I. Turnau K A L E N D A R Z D L A MAZURÓW. Nakl. Instytutu Mazur­ skiego. R o c z n i k X V I I (1947). 8o, str. 96. R o c z n i k X V I I I (1948), 8 . str. 136. n Dwa popularne tomiki - K a l e n d a r z a M a z u r s k i e g o , za r o k 1947 i 1913 nawiązały do d a w n e j s w o j e j t r a d y c j i , a l e j a k w f o r ­ m i e g r a f i c z n e j , t a k i ' w treści sa dostosowane d o n o w e j s y t u a c j i p o l i t y c z n e j Mazurów. N a o b i , t o m i k i w i n i e n zwrócić u w a g ę i e t n o ­ graf,'gdyż r e d a k c j a k o n s e k w e n t n i e w p r o w a d z a d o k a l e n d a r z a m a ­ teriał e t n o g r a f i c z n y z o r y g i n a l n y m i i l u s t r a c j a m i , te zaś w o b e c ubóstwa materiałów z M a z o w s z a P r a s k i e g o ( W . Kętrzyński, J . S c m b r z Y c k i E S u k e r t o w a i M T o e p e n ) podnoszą w a l o r cale«*o wydawnictwa. Na szczególna uwagę zasługują d w i e n o t a t k i H . S k u r p s k i e g o : « 0 sztuce ludnwej» (R. X V I I , str. 5 4 - 5 9 . r v r i n 9) o r a z "Nasza rzeźba l u d o w a . (R. X V I I I , sl;r. 8 2 - 8 4 , r y c i n 3). Główna wartość tych artykułów p o l e g a n a m a t e r i a l e i l u s t r a c y j n y m ; są t o ; m a l o ­ w a n a s z a f k a z «roga1em», z y d e l , c z e p k i haftovvane złotymi nićmi, szczvt chałupy z p o w . szczycieńskiego, k a f l e z l a l 1 9 3 8 - 3 3 , l u ­ dowe d z b a n k i ! cztery m a l o w i d ł a n a szkle, k i l i m l u d o w y z o k . 1788 r„ rzeźba f i g u r a l n a z X V I I w i e k u , rzeźby przedstawiające św Ro­ cha i Św. Mikołaja z o k o l i c O l s z t y n a . •, N i e z b y t d o h r v p a p i e r i farba obniżają, wartość t y c h i l u slracyj. Na uwagę również zasługują n o t a t k i materiałowe. A. Śliwy, «Ta.bakiera .na W a r m i i . (R. X V I I , s t r . 7 7 - 8 ) , Biesa. « W e s o ł e o p o ­ wieści m a z u r s k i e * , « W e s e l e m a z u r s k i e d a w n y m i l a t y . (R. X V I I I , str. 8 6 - 7 ) . a d a l e j w s p o m n i e n i e o W o j c i e c h u Kętrzyńskim i i n n e d r o b i a z g i . Treść t y c h artykułów jest b a r d z o ogólnikowa, o p i s y zaś mało plastyczne, to też R e d a k c j a p o w i n n a zwrócić uwagę n a te niedociągnięcia i czeipać pełna ręka z c i e k a w e j k u l t u r y Mazurów. p o w i n n a leż sięgać równomiernie do w s z y s t k i c h działów k u l t u r y . �340 P r z y tej o k a z j i należałoby w v r a z i c Życzenie, b v prowadzący t a k ożywianą działalność I n s t y t u t * M a z u r s k i b o d a j w b i u l e t y n a c h l u b w ' j a k i e j ś osobnej s e r i i poświęcił uwagę e t n o g r a f i i ' M a z u r ó w . J . G. ROMAN etnografii i potrzeby W y d . Instytutu REINFUSS, «Z a g a d n i e n i a i po trzeb v na Śląsku Środkowym i D o l n y m . S t a n nauki p o l s k i e j n a D o l n y m Ś l ą s k u». śląskiego. 8», str. 5 1 - 5 7 . K a t o w i c e - W r o e ł a w 1917. W e wstępie a u t o r s t w i e r d z a , że n a u k a p o l s k a , jeżeli i d z i e o znajomość stosunków e t n o g r a f i c z n y c h n a Śląsku D o l n y m i Środ­ k o w y m , skazana jest n a k o r z y s t a n i e ' wyłącznie ze źródeł i o p r a c o ­ wań' n i e m i e c k i c h . Materiałom t y m d a l e k o j e d n a k do o b i e k t y w i ­ z m u , sLale b o w i e m i wszędzie e l i m i n o w a n o w s z y s t k i e te e l e m e n t y k u l t u r y l u d o w e j , które świadczyły o polskości tv'ch z i e m . T e n s t a n rzeczy' w y m a c a s w e a n i z o w a n i a ' n a większa skale badań t e r e n o ­ w y c h poświęconych e l e m e n t o m śląskiej k u l t u r y l u d o w e j a także badań n a d k u l t u r a ludności n a p ł y w o w e j z P o d o l a , W o ł y n i a P o ­ lesia i Białorusi. ' A u t o r z w r a c a ' r ó w n i e ż uwagę n a konieczność b a d a n i a m e c h a n i z m u p r z e j m o w a n i a treści k u l t u r o w y c h p r z e z l u d ­ ność napływowa ' o r a z towarzyszącym "procesom w y r ó w n a w c z y m Reszle rozważań ooświeca a u t o r ' techniczne i s t r o n i e o r g a n i z a c j i badań przez Katedrę e t n o - r a i i i e t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u ' W r o ć t o w s k i o oraz I n s t v t n l s h s r i " "' J С MARIA Z N A M1 E RО W S K А - PR fj F F E R O W A, «О с h r o n a z a b y t k ó w k u l t u r y l u d o w e j . . P o r a d n i k . 8<\ 48, 45 r y c i n . E d . Ć. I . K. W a r s z a w a 1947. A u t o r k a l i c z n y c h p r a c e t n o g r a f i c z n y c h , a zwłaszcza c e n n y c h prac o rybołówstwie, opracowała t y m r a z e m p o r a d n i k d l a z b i e r a ­ czy przedmiotów z z a k r e s u l u d o w e j k u l t u r y m a t e r i a l n e j . P o r a d ­ n i k ten jest równocześnie w y r a z e m t r o s k i p o t r z e b M u z e u m T o ­ ruńskiego, w którym a u t o r k a ' k i e r u j e działem e t n o g r a f i c z n y m . Z a ­ chęta i p o u c z e n i e ' d l a zbierających — oto " ł o w n y cel książki. N a ­ t o m i a s t p o r a d n i k t e n o c h a r a k t e r z e k w e s t i o n a r i u s z a m a ' t ę wadę, że n i e jest o b l i c z o n y n a określony t v p zbieracza ( h a r c e r s t w o , n a u ­ c z y c i e l s t w o k l e r działacze w i e j s c y i t p ) . F a k t t e n n i c pozwolił a u t o r c e przystosować p o r a d n i k a dó określonego p o z i o m u umysło­ wego, z a w o d u oraz w i e k u zbieracza. S k u t k i e m tego p o r a d n i k j e s t �341 właściwie s k o n d e n s o w a n y m przeglądem zagadnień, t r u d n y m do p r z e t r a w i e n i a przez a m a i o r a - z b i e r a c z a . N i e j e s t t o j e d n a k winą a u t o r k i , lecz raczej następstwem zamierzeń w y d a w n i c z y c h C e n ­ t r a l n e g o I n s t y t u t u K u l t u r y , który t e n p o r a d n i k wydał. U w a g i a u t o r k i n a lemat k u l t u r y l u d o w e j i metod zbierania są n a p i s a n e ż y w o i j a s n o . W a r t o b y j e d n a k p r z y t a k i e j o k a z j i zwrócić uwagę*' że z j a w i s k a k u l t u r y l u d o w e j w Polsce n i e sa j e d ­ n a k o w e n a całym obszarze, a z a d a n i e m e t n o g r a f i i j e s t właśnie r ó ż ­ n i c e t e wytłumaczyć, jest t o b o w i e m z a g a d n i e n i e budzące zawsze •zaciekawienie w s z y s t k i c h l u d z i , j e s t też p r z e d m i o t e m n a u k i . P o r a d n i k p o w i n i e n znaleźć się w każdej b i b l i o t e c e p e d a g o ­ g i c z n e j , gdyż w ręku n a u c z y c i e l a może stanowić doskonały p r z e ­ w o d n i k d o " p r o w a d z e n i a l e k c j i j e z v k a p o l s k i e g o czy g e o g r a f i i n a t e m a t najbliższego środowiska. Może również oddać usługi p o ­ czątkującym e t n o g r a f o m w czasie badań t e r e n o w y c h . J . G. A D O L F N A S Z , « O p o l e » . Biblioteka archeologiczna pod red. K. M a j e w s k i e g o . W r o c ł a w 1948. S i r . 02, G r y s . w tekście - I V tablice. Szereg r e w e l a c y j n y c h odkryć z e p o k i w c z e s n o h i s l o r v c z n e j , d o k o n a n y c h w ciągu o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t w Gnieźnie, P o z n a ­ n i u , Kłecku, S a n t o k u . O p o l u i i . rzucających światło n a kulturę m a t e r i a l n a P o l s k i z o k r e s u , w którym zawodzą źródła h i s t o r y c z n e , powoduje,* że e t n o g r a f o w i e ' z wzrastającym z a i n t e r e s o w a n i e m śle­ dzą w y n i k i osiągnięte w t o k u p r d i i s t o V v o z n y c h badań w y k o p a ­ liskowych. ' ' N i e w ą t p l i w i e j e d n y m z n a j c i e k a w s z y c h odkryć w e z e s n o h i s t o r v c z i w c h n a z i e m i a c h p o l s k i c h było częściowe r o z k o p a n i e g r o d u w O p o l u , d o k o n a n e jeszcze przez N i e m c ó w n a parę l a t przed w y ­ b u c h e m I I w o j n y światowej. Nieslelv jednak Niemcy z przyczyn natury politycznej, nie chcąc dać świadectwa w y s o k i e g o p o z i o m u k u l t u r y p o l s k i e j z c z a ­ sów poprzedzających okres n i e m i e c k i e j k o l o n i z a c j i , w o l e l i m a ­ teriałów o p o l s k i c h w sposób należyty n i e publikować, a s a m m a ­ teriał z e b r a n y zaginą! gdzieś w czasie w o j e n n e j z a w i e r u c h y . J a k o j e d y n y ślad "robót w y k o p a l i s k o w y c h , p r o w a d z o n y c h w O p o l u p o ­ została garść s k r o m n y c h w z m i a n e k i sprawozdań p u b l i k o w a n y c h w n i e m i e c k i c h czasopismach oraz przez n i e l i c z n y c h p o l s k i c h p r e h i s t o r v k o w , którym udało sie n a teren w y k o p a l i s k o w y przedostać w czasie p r o w a d z e n i a robót. �342 Rozprószony t e n m a t e r i a l , b a r d z o f r a g m e n t a r y c z n y , często w szczegółach sprzeczny, zebrał z duża skrupulatnością ' w o m a w i a n e j t u p r a c y A . Nasz, dając n a j b a r d z i e j wyczerpujący j a k i się dotychczas okazał opis w y k o p a l i s k o p o l s k i c h . Dzięki b a r d z o umiejętnie p r z e p r o w a d z o n e j i n t e r p r e t a c j i e t n o logicz.nej p u b l i k o w a n e materiały straciły właściwa większości prac p r e h i s t o r y c z n y c h m u z e a l n a martwotę, 'nabrały rumieńców życia i o b r a z k u l t u r y wczesnohisWvcznvch mieszkańców O p o k w y p a d ł dzięki t e m u b a r d z o p l a s t y c z n i e i .przekonywująco. " P r a c a p o d z i e l a n a jest wewnętrznie ' n a t r z y główne części. W p i e r w s z e j d a j e ' a u t o r pis zabytków o p o l s k i c h zrekon­ struowany na podstawie'dotychczasowych publikacji i nielicz­ n y c h o r y g i n a l n y c h z a b y t k ó w ' z n a j d u j ą c y c h sie w M u z e u m Ślą­ skim w ' l S y L o i n i u i o r a z ' p a r u k o p i i p r z e c h o w y w a n y c h w O p o l u . W d r u g i e j " r e f e r u j e przekazy h i s t o r y c z n e odnoszące' się d o g r o d u w O p o l u , w trzeciej zaś materiały o p o l s k i e omawia n a s z e r o k i m t l e porównawczym dzisiejszej k u l t u r y l u d o w e j Słowian i i c h n i e ­ których sąsiadów zwracając uwa-ę c z y t e l n i k a na proces c o f a n i a *ie ' k u w s c h o d o w i zasięgów p e w n y c h z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h , które dziś n o t o w a n e są n a Polesiu,' w czasach p r e h i s t o r y c z n y c h zaś występowały również w O n o ! u W t e i części o r a e v wVkazuie a u t o r duzi znajomość m a t e r i a l - ' . e t n o l o » i c z n e « o i b i a ł o ś ć we wła­ daniu n i m . ^ " " '° " ! P • „ fll I П A u t o r n i e o g r a n i c z a sie do m e c h a n i c z n e g o z e s t a w i e n i a m a t e r i a l u a r c h e o l o g i c z n e g o i elnologicznego, lecz s t a r a sie j e stopić w jedną syntetyczną całość. if R Re n LISS S T A N I S Ł A W ROSPOND, « S ł a n i p o t r z e b y języko­ z n a w s t w a p o l s k i e g o n a Ś l ą s k u , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m D o l n e g o Ś l ą s k a » W v d . Inst. Śląski. 8», s t r . 5 8 - 6 9 . K a l o w i c e - W r o c ł a w 1947. ' Szkic ten, poświęcony s p r a w o m d i a l e k t o l o g i i Śląska, a wiec s p r a w o m językoznawstwa, n i e może być obojętny d l a e t n o g r a f i i p o l s k i e j , na p o g r a n i c z u b o w i e m rzeczy i wyrazów i s t n i e j e w i e l e wspólnych zagadnień, interesujących' zarówno etnografów j a k i językoznawców. B a d a n i a d i a l e k l o l o g i c z n e p o w i n n y być p r o w a dzone łącznie z e t n o g r a f i c z n y m i . P r o p o n o w a n e przez a u t o r a b a d a n i a h i s t o r y c z n e n a d ' t o p o n o n i a s t y k a moga sie okazać płodne d l a r o z w a ż a ń ' e t n o g r a f i c z n y c h , zwłaszcza jeżeli i d z i e o w y t y c z e n i e d a w n y c h g r a n i c p l e m i o n śląskich. ' ' J . G. ł . I c ' J 7 ' ЗГТ t .Ж Щ �E T N O G R A F I A W Z. S. R. E . Ukazał się n i e d a w n o w d r u k u •i-ci zeszyt . S o w i e c k i e j e t n o g r a f i i» z a r . 1948 w y d a n y przez A k a d e m i ę N a u k ZSRR, K o m i t e t redalk. r e d a k t o r p r o f . S. P. Tołstow (8o, str. 211). Z n a j d u j e m y w n i m szereg c e n n y c h p r a c z z a k r e s u e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i , kronikę, s p r a w o z d a n i a z działal­ ności I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o i m . N . N . Mikłuchy-Makłaja, oraz dział k r y t y k i i b i b l i o g r a f i i . Z p r a c w y s u w a się n a p i e r w s z y p l a n r o z p r a w a I . I . P o t e •china, który p o d d a j e s u r o w e j k r y t y c e k i e r u n e k f u n k c j o n a l n y w e t n o g r a f i i , panujący dziś w E u r o p i e .zachodniej. Z a r a z na p o ­ czątku a u t o r c y t u j e słowa Żdanowa o współczesnej i d e a l i s t y c z n e j f i l o z o f i i , że stoi o n a p r z e d n a m i « w s w v m n o w y m wstrętnym, b r u d n y m jestestwie, odbijającym całą głębokość niskośc i ohydę u p a d k u b u r ż u a z j b , i tę .charakterystykę rozciąga n a burżuazyjną socjologię Szkoła f u n k c j o n a l n a - mówi c b l c f I I PotechhY ^ stoi całkowicie n a u s h i a c h i m p e r i a l i z m u ! b r y t y j s k i e j Liczni u c z e n i w r a z z Rronisławem M a l i n o w s k i m , twórcą t e j szkoły, u z n a i a stosowanie z d o b y c z y n a u k o w y c h e t n o g r a f i i do celów n o l i lyki kolonialnej W . Brytanii. " F a l a ruchów wolnościowych, która .po r e w o l u c j i październi­ k o w e j ogarnęła W s c h ó d : A f g a n i s t a n , I n d i e , E g i p t , Turcję, K o r e e , S v r i e , Palestynę, s t r a j k i i .powstania w k o l o n i a c h afrykańskich, w N i g e r i i i D a h o m e j u zmusiły r z a d i m p e r i u m b r y t y j s k i e g o d o z m i a n y l i n i i postępowania. P o s t a n o w i o n o traktować u j a r z m i o n e ludy 'inaczej, stwarzając p o z o r y samodzielności, podtrzymując ustrój radowopłemieimy a i n a w e l wlac.zajac. pogańskie obrzędy d o chrześcijańskich j a k nip • i n i c j a c j e młodzieży d o k o n f i r m a c j i ' N o w a l i n i a postępowania wymagała znajomości obyczajów ludów u j a r z m i o n y c h , i c h wierzeń i u s t r o j u społecznego. P o m o c w t y m m o g l i okazać e b i o g r a f o w i e . K o n g r e s między¬ n a r o d o w y w Oksfordzie^ лу i ' . 1946 powołał s p e c j a l n y k o m i t e t , którv miał opracować p l a n p r a k t y c z n e g o l o s o w a n i a z d o b y c z y n a u k o ­ wych e t n o g r a f i i i a n t r o p o l o g i i w celach a d m i n i s t r a c y j n y c h i spo­ łecznych yyfadz k o l o n i a l n y c h . Szkoła f u n k c j o n a l n a jest w y n i k i e m k r y z y s u k o l o n i a l n e g o systemu inmerialistYC-znego 'i rozpatrywać j a ' n a l e ż y j a k o narzędzie do z w a l c z a n i a t e - o krVzysu. I I P o t e chin uważa szkołę f u n k c j o n a l n a za .wstrętna syntezę zacofania, r e a k c j o n i z m u i ' amtinaukowości, które otrzymała w spadku, po e t n o ­ g r a f i i i socjologii ubiegłego s t u l e c i a * . O b o k M a l k i o w s k i e g o ! twórcy szkoły f u n k c j o n a l n e j , który n a j e d n v m z seminariów e t n o g r a f i c z n y c h w londyńskiej Szkole E k o ­ n o m i c z n e j wyraźnie powiedział, że . e t n o g r a f i a p o w i n n a być nauką fa �1 p r a k t y c z n i e stosowana do p o t r z e b a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j * , s t a ­ w i a P o t e c h i n S. S m u l s a , najważniejszego członka rządu p t d . a f r y kańskiego-j członka L i g i Narodów. S. S m u t s założył p o d w a l i n y f i l o z o f i c z n e i • p o l i t y c z n e ' f u n k c j o n a l i z m u . Dzieło j e g o ' . H o l i s m a n d E v o l u t i o n * , w y d a n e w r . 1926 doczekało się » wydań w ciągu 10 lat. W p r a c y •tej S. S m u t s n i e p r z y z n a j e .racji a n i m a t e r i a l i s t o m a n i s p i r y t u a l i s t o m , którzy t r z v m a i a się ślepo d o g m a t u p r z Y c z y n o wości. P o n a d d u c h e m i m a t e r i a głosi S. S m u t s , i s t n i e j e ' j e s z c z e « e o i » jest t o - r e c k i e «holos» a n i e l s k i e - - w h o l e . T o .coś* n i e jest a n i d u c h e m a n i m a t e r i a a raczej j e d n y m i d r u « i m z a r a z e m • «coś» jest całością*' twórcza'istota życia• «'eałość» można poznać j e d y n i e przez i n t u i c j e r o z u m b o w i e m nie jest w stanie .całości* pojąć O n a n i z m p r z e d s t a w i a t a k a «całość» złożona z części które p e n i i a r o z m a i t e m n k c i e w z a i e m n i e uzupełnia i ас-" sie zależnie o d położenia l a k i e z a i n m i a w całości Q r - a n i z i n wiec* p r z e d s t a w i a liaiZmL nie m a ani p r z y ­ szyci an "~ nrzeszłości i e s P l e teraŻnie 2 o 4 c C z l o w ćk iest <<caTościa? P o d o W rtecy ndzkiTSnizГ snnltynvT^t rLltcż г Я , Pro" w £ e nłd n f r y k S .ZcSt ' czvli J S r i • nłri н!1! L d Ь rinl 'a t , i .Sa t a £ r ^ n S frT,, n J i p S ?™SSS w ™ ż ^ T J f f , Ta* n l 1 ; 1 q i f 4™ n i Trnnnn™™! ,f. flnlSp 3 w i пи i-i К".™» 4tvvLt w « J S 1 1 , , vi\ u Vi Г An 7 p u n k t b z e z j t o w y swego r o z w o j u W ь 192J S m u t s v, głosił s z u e g odczytów w M o i y c h przedstawił p r o g r a m działań n a t u с m t Z w iąz k u A i r y k i p l d . O d c z y t y w y d a n e w r. 1930 doczekały się 2 w y d a ń . W j e d n y m z r u c h zatytułowanym . P o l i t y k a t u z i e m n a . Smuts uważa za w i e l k i błąd d e z a t r y k a n . z o w a n i e tubylców i p r z e r a b i a m e i c h n a europejczyków, chociaż o d b y w a sie t o p o d hasłem h u n a u t y c z n y c h ideałów f r a n c u s k i e j r e w o l u c j i . W s k u t e k stosowam a t y c h haseł zniszczono stare i n s t y t u c j e r o d o w o - p l e m i e n n e i d a ­ w n e t r a d y c j e , przygotowując t y m s a m y m o d p o w i e d n i e podłoże d l a .de, k o m u n i s t y c z n e j R z ą d W . B r y t a n i i p o w m . e n dązyc do u t r z y ­ m a n i a o r g a n i z a c j i p l e m i e n n e j oraz i n n y c h m s l y t a i c y j społecznych i r e l i g i j n y c h , gdyż one t y l k o stanowić mogą s o l i d n e oparcie p o l l t y k i k o l o n i a l n e j . Państwo i m p e r i a l i s t y c z n e i społeczeństwo L u b y l czc tworzą .całość, złożoną z f u n k c y j w z a j e m n i e się uzupełniając y c h , t u b y l c y potrzebują o p i e k i białych, bez n i e b A f r y k a wróciłaby do czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h . Poglądy powyższe S. S m u t s a i j e g o zwolenników, G l u k m a n a , K f r k a , Brookesa r e a s u m u j e n i e j a k o p r o f . M a l i n o w s k i mówiąc, że: « A f r y k a współczesna p r z e d s t a w i a całość ^ j f r ^ - j& J | JM * g Ш Щ J^H �345 i 1 lt złożona z .państw e u r o p e j s k i c h i ludności m i e j s c o w e j . Funkcje. Europejczyków polegają n a d o s t a r c z a n i u kapitałów, m a s z v n , i n ­ żynierów ' i kierowników p r a c y . F u n k c j e społeczeństwa" t u b y l ­ czego — n a d o s t a r c z a n i u siły roboczej». Szkoła f u n k c j o n a l n a n i e u z n a j e zasady przvcAuiowxxsci, p o d o b n i e j a k i Sniuits, który t w i e r ­ d z i , że n i e można'poznać n o w e g o z j a w i s k a opierając sie Aa p r z e ­ szłości; z j a w i s k a funkcjonaliści badają t a k i m i , j a k i m i ' są w t e j c h w i l i a n i e j a k i m i b v l v l u b w j a k i sposób powstały. F u n k c j o ­ nalizm m j e skra j n v a h i s i o r y z m . r a s i z m a n g i e l s k i , stokroć n i e ­ bezpieczniejszy o d n i e m i e c k i e g o oraz biolo-izację życia w d u c h u spencei-owsko^bastianowskiin. u a i poddaje f ф ' L "* i' ' i R ó w n i c druzgocącej k r y t y c e Potechin funkejonalizmr amerykański. którv jest w istocie o d m i a n a angielskiego.. C h a p l c i Goon. p r z e d s t a w i c i e l e l u n k c j o n a l i z m u amerykańskiego, w dziele s w v m . P r i n c i p l e s of A n t h r o p o l o g y * , potępiają a h i s t o r y z m M a l i n o w s k i e g o , lecz w e d l u * i c h pojęcia h i s t o r i a jest proce¬ sem s t o p n i o w e g o k o m p l i k o w a n i a sie stosunków m i e d z y ludźmi. N a zmianę stosunków wywierają w p ł y w z m i a n y geograficznegośrodowiska, w y n a l a z k i techniczne, z j a w i e n i e sie t a k i c h postaci, i a k B u d d a C h r y s t u s M a h o m e t . H i s t o r i a j a k o proces p r z y r o d n i e z o i i s t o r v c z n v 'dla n i c h nie i s t n i e j e W c h w i l i obecnej powikłanie stosunków' osiągnęło w y s o k i stopień n a s i l e n i a - z a d a n i e m e t n o g r a ­ f i i iest s t w o r z e n i e wspólnej p l a t f o r m y d l a poszczególnych d v s c v m i n j a k socjologia ' «оойгаКа p s y c h o l o g i a 'które z b o l a ł y b y 'tei starałyby ^ " u z d r o w i ć s c h o r z a K o i - a n i z m k a o i t a i i s t v e z nego u s t r o j u . "' " • " ' " ' ° Prócz szkoły f u n k c j o n a l n e j istnieje jeszcze w A m e r y c e p o ­ k r e w n a szkoła psychologiczna.' Szkoła f u n k c j o n a l n a a k c e n t u j e psychologie g r u p y rodzinnej, psychologiczna — psychologie i n d y ­ widualną" O b i e te szkoły sa w i e r n y m i służkami i m p e r i a l i z m u i t y m s a m y m zamykają przed sobą w s z e l k a przyszłość. W d z i a l e materiałów a n t r o p o l o g i c z n y c h ' i e t n o g r a f i c z n y c h z n a j d u j e sie krótki artykuł A. M . ż i g u l e w a , który I n f o r m u j e c z y ­ t e l n i k a o f o l k l o r z e z r o d z o n y m n a f r o n c i e ; n a f o l k l o r ten składają sie głównie przysłowia i a f o r y z m y . « w k i l k u słowach zawierające całe" księgi mądrości., j a k określił M . G o r k i i . teim r o d z a j u twór­ czość l u d o w a : Przysłowia w o j e n n e sa w y r a z e m nienawiści d o w r o g a i pełnej e n t u z j a z m u miłości o j c z y z n y oraz przywiązania do naczelnego w o d z a W y c h w a l a j ą one rzutkość i energie szarego tłumu żołnierskiego. Przysłowia zrodzone n a f r o n c i e przechodzić z u s t do u s t stawały sie w końcu hasłami b o i o w y n i i Ż i « u l e w p r z v tacza dłu°i '^zere. przysłów m p e m i e n o w y c h ' l u b d a w n i e j z y c h z m i e n i o n y c h ' i z a s t o s o w a n y c h do n o w y c h warunków."Agitacja p o - stosunki �346 l i t v c z m a p r o w a d z o n a n a f r o n c i e posługiwała się przysłowiami i a f o r y z m a m i , j a k o środkiem n a j l e p i e j p r z e m a w i a j ą c y m do serca I roanmiu. r a d z i e c k i c h żołnierzy. Praca I . S. W d o w i n a : « I z i s t o r h obszczestwenogo stroją C z u k czej», o m a w i a b a d a n i a n a d organizacją społeczna Czukczów; r o z ­ poczęto j e z a l e d w i e w d r u g i e j p o l o w i e X I X s t u l e c i a . P i e r w s z e j e d ­ n a k m a t e r i a h zebrane przez M a j d l a , i s p r a w n i k a z K o l y m y , n i e prizedstaw-iaia w i e l k i e j .wartości i a k o że n i e zawierają d a n y c h h i ­ s t o r y c z n y c h D o p i e r o W . G. B o g o r a z zbadał dokładnie życief C z u k ­ czów, i c h u s t r o i społeczny i d a w n i e iszc ieao formy i a k również i f o l k l o r . Pracę swą w y d a l w języku, a n g i e i l s k i n . w ' r . 1909. B o g o r a z jest zdania* że ród "nic istniał n i g d y u Czukczów, p o d o b n i e j a k nie z n a l i « o w « łoc.helson-a K o r i n W i E s k i m o s i istniała na I n m i a s t «-rum' r o d z i n n a stanowiąca ™ l e d w i e zawiązek u s t r o h i r o ­ d o w e g o A u t o r zarzuca B o Z r a sie z nracaiiui F E n g e l s a i C m ocen z i a w i s k z D m i k U i w i dzenia s u b i e k t v w n e i socioioei? Jeśli^ u s L i rodow-y n i e istniał u C z t ó w i r a t ^ sororal oraz п п Г т ч ^ k t ó r e ' \\ i i r 1 I w v e z y t l -ów .andi m o T n ^ S ' ^ sno t l - a m IONI v-STlLi sh'tn 1 o rt,TZ и Г ™КЧУ Г е Г i e L , 1 Z', I >ZnX n w i Ы РО/л a l a ^ . e k o n s t m k c ę d a w n y c h i o i m i .*dz пч sLosui k o w m a l /ensk(»-.,od/maijch Małżeństwa m i < d z t osobn L u n tej samej k r w i są n a porządku d z i e n n y m , z a b r o n i o n e są t y l k o s l o s u n k , mał­ żeńskie między TOdzicann ii dziec.mii . między r o d z i m y m i r « i s i o s t r a m i l Czukczów istniała jeszcze do. n i e d a w n a i n s t y t u c j a m a .żeńska t z w . « n e w - l u m g y t . - k o b i e t a t o w a r z y s z ; tworzą j a małżeństwa d w u l u b k i - l k u b r a c i ciotecznych którzy nabywają się n a w z a j e m n e w - - t m n g y t ,z 2 l u b k i l k o a n a s m s t r a n u c i o t e c z n y m i . T a f o r m a małżeństwa p r z y p o m i n a hawajską «punalna>>, z której w e ­ dług E n g e l s a rozwinęła się . i n s t y t u c j a r o d u , \ e w - l n m g y t p o d o b ­ n i e j a k p u n a l u a » d z i e l i społeczeństwo n a 2 g r u p y z czego p o ­ w s t a j e r o d d w u f r a t o a i - n y ,z egzogaimą. U p a d e k t e j o s t a t n i e j , w y ­ wołany p r z y c z y n a m i w y ż e j o m ó w i o n y m i , pociągnął za sob a u p a ­ d e k u s t r o j u uiaŁnai-chalno-rodowego. po którym zostały u Czuk¬ czów przeżytki w postaci łewiratu, s o r o r a t u , zemsty krwawej i z w y c z a j u wysługiwania żon. D o przeżytków małżeństwa g r u p o ­ w e g o u Czukczów z a l i c z a a u t o r , o p i s y w a n y przez podróżników z w y c z a j w y m i a n y żon -między przyjaciółmi. t r �347 I 4 W i e l k a rodzima p a t r i a r e h a l n a powstała u Czukczów w r a z ze zmianą warunków g e o g r a f i c z n y c h , wśród których p o d s t a w a b v t u .stalą sie p r a c a mezcravznv, j a k l o w i e c b w o i h o d o w l a renów oraz rybołówstwo. Osady nadbrzeżnych Gaukozów składają sie z a z w y ­ czaj z k i l k u rodtzin złączonych w j e d n a spóilnoite r o d z i n n a n i e t y l k o węzłami pokrewieństwa, lecz i p o d względem W y t a r ł a b y m i ' g o s p o d a i c r v m . P o ł m w r y b i l o w v n a w i e l o r y b y zraeszały p o m o r ­ s k i c h Czukczów p o d władza «.najstarszego» n a wspólnej łodzi « b » i da,nze». w której się mieściło do 40 mężczyzn. W a l k a z R o s j a n a m i w X V I I I w i e k u wymacała większych sił t o też n a m o r z e WVDIYw a l o kilkanaście bajd'ar'z i k i l k o n i a tysiącami wojaków. «Starszyna» też «падвЫ-эду» .natriarcha-lnei apflnotv Czukczów p o m o r s k i c h nosi m i a n o «kierównika l o d z i . R o d z i n a p a t r i a r c h a Ina Czukczów hodowców renów miała ten sam u s t r o i .Listarsze«o z w a n o n a ­ czelnikiem U i l a l z e m , u l пщ^еЫка nie b v h n i e o - r a n i " o n a W i e l k i e r o d z i n y czukoekie w w i e k u X V 1 1 I ule«a3 \ n o d z i i ł o w i w miarę m m S u stad reniferowych 1 tón' ( V u k c z e ' h o I o w a sani п Г Д ^ ^ Х п . П и Е W « ^a ad nc i,n. i ści o s c o^ f z X CZY <aiatUc^e4wn» w Ł z 1 • I ! i i ! RiJI , W , w S i , „T ^ w r w r l t ń s S ó w f r ^ v O d ^ k r v « ckich wt-sbnych p ^ l S z ^ n n ^ podbój Czukczów " T r o i i c k a j a A.' L., « I z i s t o r i i n a r o d n o g o t e a t r a i c i r k a w U z b e klstanie». A u t o r k a artykułu zorganizowała k i l k a e k s p e d y c j i n a u ­ k o w y c h do d o l i n y Feirganu w c e l u z b a d a n i a mało dotychczas z n a uego t e a t r u uzbekistańskiego. Członkowie ekspedycji' z e b r a l i b o ­ gate materiały z d z i e j ó w t e a t r u . Z g r o m a d z o n o wiadomości, o i s t ­ niejącym d o 'r. 1936 cechu artystów U z b e k i s t a n s k i c h , z a p o z n a n o sie z r e p e r t u a r e m i treścią sztuk oraz t y p a m i t e a t r u . P o z n a n o r ó ­ wnież t a j n a - w a r e aktorów zbliżona ba-ndU do с у - m s k i e - ' o «arabcz,o» D o p r a c y n a d z b i e r a n i e m materiałów wciągnięto n i i e d z v i n ¬ n v m i jednecó ' i / n a j w y b i t n i e j s z y c h a r K s t ó w - k o m i k ó w * k y z y k a lusupdżana Dżakardżanowa. ' ' ' ' T e a t r l u d o w y w U z b e k i s t a n i e dtoieli sie na teatr m a r i o n e ­ tek i kukiełek i teatr w którym występują «kyzvc.zki» c z y l i k o ¬ m i c y w g r o t e s k a c h i farsach. T e a t r t e n , p o d o b n i e j a k t e a t r chiń­ s k i 'i i n d y j s k i , n i e posiada sceny a n i w i d o w n i , n i e m a w n i m d e ­ k o r a c j i a n i kostiumów. Treść s z t u k i przeważni'' i m p r o w i z o w a n a , to z j a d l i w y żart k i n c o o f i a r a padają n.ie t y l k o t y p y u j e m n e i s z k o d l i w e w sensie społecznym, często -zdarza się b o w i e m , że ostrze -dowo 1Т)и ^odzi w osobę c h a n a l u b jego dostojników, a WY¬ śmiewanie słabostek i ułomności l u d z k i c h n a b i e r a cech s a t y r y p o ­ l i t y k o - s p o ł e c z n e j , dlatego f a r s y kończyły się często t r a g i c z n i e �348 śmiercią z b y t śmiałego d c y z y c z k b . Prócz fars i -grotesek ,.| t e a ­ t r a l n e g o r e p e r t u a r u należą t z w . « t a n k i d » , są to stare l u d o w e p a ­ r o d i e obrzędów n a r o d z i n o w y c h , w e s e l n y c h i p o g r z e b o w y c h . D w o r y emirów i chanów u t r z y m y w a ł y n a d w o r n y c h artystów, "którym p o ­ z w a l a n o za odpowiednią opłatą złożoną'ich właścicielowi "wystę­ pować n a i r a i v o h d w o r a c h . 0 P r z e d s t a w i e n i a odbywają sie podczas świat l u d o w y c h , k a ­ l e n d a r z o w y c h , j a k o święto Ramaizainu, i r o d z i n n y c h . Również k l u b y męskie urozmaicają swe z e b r a n i a występami "artystów tea­ t r a l n y c h . W d o l i n i e F c r g a n u istniała szkoła «kyzyczki>>. N a u k a trwała 10 l a t , czasami dłużej. G e s t y k u l a c j a , m i m i k a , złośliwe d o w c i p y , g r a słów, umiejętność wysłowienia się, o p o w i a d a n i e pnayvdViwNx-h i zmyślonych zdarzeń, stanowiły główne p r z e d m i o t y k u r s u , p r z y t v m w y b i e r a n o ,na uczniów o-dpowiednio u z d o l n i o n y c h malców. Prócz tego każdy « f c y z v c z e b posiadał umiejętność g r a ­ n i a n a p a r u p r z y n a j m n i e j i n s l m m e u t a e h tańczył śpiewał b y t linoskoczkiem i ż o n i r c m Artyści do 1936 r należeli do c e c h u w a n e « o . m e c h t e r l r b . Po r o k u 1936 cech rozwiązano członkowie i e - o w e s z l i do Z w i ą z k u pracowników s z t u k i Cech w s i a d a ł s t a ­ t u t który nakładał p e w n e o b o w b z k i n a s w y c h członków' kierował i c h postępowaniem i iK>ucza ó boskilin D o c h o d z e n i u ińst r u m e n 7 w m S ^ i h Ł Na c z e e c c X stal <o a ^ yyn>żniai асу- s e ieśl I S a n t T zaletami charakteru i m ' z m u a r i v S D o cer' u należeli ar yści t e a l i u c y r k u T e a t r L h i 1-UHńskiW sk P Z t^Z w t k m S L ? ? ; 7.,Г,п n n S i r t " w y w a r ł a równieżlwó w p l v w m rnwlni^JSaS ' W d z i a l e poświeconym materiałom i b a d a n i o m ' e t n o g r a f i c z ­ n y m i a n t r o p o l o g i c z n y m " w k r a j a c h zarubieżnych z n a j d u j e sie artykuł N . I . W - c o w - a s e r b s k i j epos i i s t o t i a * . ' A u t o r rozpoczyna s w a pracę słowami M . G o r k i e g o w y p o w i e d z i a n y m i n a zjeździe p i s a r z y r a d z i e c k i c h w r . 1934: « O d czasów n a j d a w n i e j s z y c h f o l k l o r jest nieodłącznym t o ­ w a r z y s z e m hislovii». W słowach powyższych wyraził w i e l k i p i ­ sarz 'swoje pojecie f o l k l o r u j a k o p r o d u k t u 'i jednocześnie o d z w i e r ­ ciedlenia historycznego i k u l t u r a l n e g o r o z w o j u narodu. Epos p o w s t a j e z c h w i l a . gdv należy utrwalać i przekazywać następnym p o k o l e n i o m ważniejsze z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e I społe­ c z n o - p o l i t y c z n e . E p o s jest w i e c u s t n a h i s t o r i a danego n a r o d u i p o d t y m k a t e m w i d z e n i a należy rozpatrywać epikę serbska. H i s t o r y c z - _ . ?t И " ł �349 .ność eposu serbskiego o p r a c o w v w a . n o p o d w y r a ź n y m w p l v w e m r o s y j s k i c h u c z o n y c h E p o s należy traktować j a k o utwór p o e t y c k i , lecz nie j a k o o p o w i a d a n i e h i s t o r y c z n e ; prace serbskie o eposie ograniczają się d o porównania taktów h i s t o r y c z n y c h z m o t y w a m i pieśni e p i c z n e i . E p o s p r z e d s t a w i a w p e w n y m s p e c j a l n y m świetle z d a r z e n i a i postacie h i s t o r y c z n e i d l a t e g o ' n i e należy utożsamiać h i s t o r i i z o p i e w a n y m i w eposie z d a r z e n i a m i . Młodzi badacze eposu serbskiego o d m a w i a l i a m u w s z e l k i e j wartości h i s t o r y c z n e j . A . L . P o « o d i n ° „СТОПУ r o s y j s k i z a r z u c a e p o s o w i s e r b s k i e m u a i p e m a i - n o r a n e j e w ' s t o s u n k u do przeszłość T r i f o n o w ' bułgarski k r y ­ t y k l i t e r a c k i uważa że pieśń l u d o w a ' z a c h o w u j e n i k l e t y l k o za­ r y s y zdarzeń h i s t o r y c z n y c h przeważają zaś w n i e j n o w s z e c h n i e znane m o t y w y wędrowne N a s i e n n i e N K r a w c ó w p r z y t a c z a cechy eposu serbskiego które s t w i e r d z a n i kV-o h i s t a r y c ^ o ś ć Poniiedzy 2 1 , X v ^ d a m i w ^ i v m iest to że twórcy eposu serbskiego b v l i Śwaadklmi a ć z e ^ u c z e s t n i k a m i m.iew- i i y c h przez nich w v oadkÓ^ I W k Ż,4V ^ z y s h r i c h fTktów w , 1 ' ó^«h. ZX°" , ! H-H ? S • omnsć Ind, ' se -stie^o i а к nn S ! £ Гт„гЬ,п; f^nns lid r t l S ' J I I ^ псе ni- wvn' ii bUlnmt t 'Ь Г Г S b w rill У, nZk . h S ^Ir/l^Sm^ iГ n , Z „ J S h a E i', n S b , «vn^ J P 1 Ł i c z o y c b ^ S f t a d y ' ' ! ' d ^ iiaśladowania W 'tymże dziale materiałów etuograi'iermych R u i c z e u podaje d w i e pieśni młodzieży d a r c h a t s k i e j , jako przykłady folkloru m o n ­ golskiego powstałe w l a t a c h w o j n y światowej. W n o t a t k a c h i r e f e r a t a c h 'S. A . A n d i e j c w - K r i w i c z m ó w i o w p ł y w i e f o l k l o r u k a u k a s k i e g o n a P u s z k i n a i s t o s u n k a c h tego ostatniego z Szora N o g m o w e m z n a n y m k a u k a z o l o g i e m . W.' F a l e j e w a i M . K o m e n s k a j a d a j a s p r a w o z d a n i e z badań n a d sztuką l u d o w a estońskich kołchoźników, w okręgu l o n i n g r a d z k i m zaś A . I . Bobakidizie pisze o przeżytkach k u l t u r y b y n a t e r e ­ n i e gruzińskiej S. S. R.. n a p o d s t a w i e materiałów z e b r a n y c h przez T r i a l e c k a ekspedycje n a u k o w a . K r a j T r i a l e c k i odegrał niegdyś ważna r o l e w t w o r z e n i u sie k u l t u r y gruzińskiej. W 3 0 l a t a c h X I X stulecia o s i e d l o n o t u t a j uchodźców e r z e r u r n s k i c h , w skład których w e s z l i G r u z i n i O r m i a n i e i Grecy objęci wspólna n a z w ą Urumów. Otóż w u r u m s k i e j m e d y c y n i e l u d o w e j s p o t y k a Vie c i e k a w e p r z e ­ żytki k u l t u r y b y . W p e w n y c h c h o r o b a c h stosuje się proszek 7 S ' U saoneeo w t r ^ a " i okłady z tejże r v b y w s t a n i e s u r o w y m Pstrąg u g o t o w a n y bez s o l i wpływa n a zwiększenie pokarmu.'spożywają �350 go m a t k i karmiące, a z a p o b i e g l i w e g o s p o d v n i e ' da j a te potrawę k r o w o m . Kąpiel w basenie /inajduijacVjn sie k o l o kościoła w Gol i a n c e , w k l o r v . n i są ż v w e pstrągi, u s u w a bezpłodność, p r z e c i w której również p o m a g a z a s t o s o w a n i e wewnętrzne z v w c j r v b v . K o ­ b i e t y u r u m s k i e z K a r l i i zdobią s w a bieliznę, o r n a m e n t e m z r v b ; w М щ е г е Ш zaś noszą n a sobie podczas ciąży cząstki r v b v , co z a ­ p e w n i a l e k k i poród, O s e t y n i i C z e r k i c s i o d d a w a l i cześć 'bóstwom, w o d n y m , które b v l v bosKvaaiw r y b W Dagestanie znaleziono p h t o k a m i e n n a z d r z e w e m życia w "postaci r v b v K o l c h i d z k i e miecze brązowe 'ozdobione sa o r n a j m e r t e m z r v b W i d a ć z t e « o że l u d y k a u k a s k i e oddawały cześć .rybie Początek 1е,ч> k u l t u sre-a daleko w przeszłość i wiąże sie z k u l t e m w m e r y i s k W o bóstwa Żywiołu w o d n e g o E a p r z e d s t a w i a n e g o z w y k l e w kształcie pólezlowieka p o l r v b v - d o ćzinności i c o należało s t w o r z e n i e ^ z t o w e k a " i O r a ­ w i a n i e ' c h o r y c h ś w i a t ™ l e suniorx i s k i e i a s s v r v i s k i e n o i a X l v z w v k l e baseny z ż w t S i i r v b a m i noświecone b o - u F-, W i e l k i e . m i c z « i i H v b v w żvciu ™ ! a r c / v u , m i « / k a n e ó w D w m e m ьХпг',Ы slYrż^^ ma h v r l l W ś^tlb rvnv u Ь rfów k - n k , s l -£ h 'Scbve^macSnla Z e i Z l ^ \ o i i пЫе^Д a o w m i a l c i nabierają Artykuł I . S. G u r w i o z a , <<Kosmogenic,zeskije predsta-wlenja i pereżiilii todemiczeskogo k u l t a u n a s c i e n j a O l e n e k s k o g o r e j c o a * , z a z n a j a m i a e z v l e l n i k a z k o s ' m o g o n i a Jakutów. P o d s t a w a tej k o s i u o g o n i i jest d u a l i z m . W s t w o r z e n i u świata działają d w i e siłv: j e d n a w postaci czarnego k r u k a «Chara-Suor». d r u g a uosabia p t a k • - Gagara. W w y ż s z y m systemie r e l i g i i m v m oba p t a k i p r z e o ­ brażają sie\v bóstwa'antropomorfiozne- A j y v - ' t o i o n i A l l a r a a - o - o n i o r . A i w - t o i o n p o w o ł u j e do życia zwierzęta i rośliny pożyte*™ e Allaraa-ogonior s z k o d l i w e . ' W k o s m o g o n i i .mieszkańców o W n c k s k i c a o r c a k m u p t a k i o d * r v w a i a ważna r o l e ( p t a k Ga»ara o r z v uosi z d n a m o r s k i e ^ z i a r n k o p i a s k u z które-o powsta'je' zieiniaY dlatego zapewne pojęcia l o t e m L i e lacza poszczególne'rodv p r z e ­ ważnie z p t a k a m i ' p t a k i - t o t e m y otaczano o p i e k a " w razie p r z y p a d ­ k o w e g o u m i e r c e n i a c h o w a n o ie n a a r a n - a s i e (pochówek o a l o w v V o c z y m świadczą pióra ptasie z n a S * a S , k S f t l i n L l C d żonycb w r a z z n i e b o s z c z y k i e m ' \ - o-ÓI m i t v k o s m o - o n i c z n e l u d ­ ności o l e o e k s k i e i n i e ' t w o r z ą c a l o w i sa t o f r a - m e n t v " w s i H > l n e n o •muze e ^ analiza 7 a s ^ i n i c z e ich T L 7 v X l ? wśródI IWv piętn Wd « * Х т ^ h I b j ^ ^ T ^ n m n L ? wwisnetv Ж е Ь ^ ^ " ™' ^>ч«1еь na lcB 1 Ш г е ъ с п п s z a u l u n l J n i �;!5i Imponująco p r z e d s t a w i a sie dział poświecony k r o n i c e : z a ­ w i e r a o n p r z e d e w s z y s t k i m inforanacje o p r a c a c h I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i i m . N . N. M i k t u c h v - M a k l a j a w г.-1947. Rok ten przeznaczono, n a dalsze o p r a c o w a n i a zagadnień roz­ poczętych w l a l a c h p o p r z e d n i c h oraz n a z a p o c z ą t k o w a n e szeregu prac n a u k o w y c h , mbjetvch pięcioletnim p l a n e m a k a d e m i c k i m . P l a n r o k u 1947 r e w i d u j e pracę z b i o r o w a n a d w i e l o t o m o w y m dziełem « N a r o d y świata* oraz n a d dziełem «Skład a n t r o p o l o g i c z n y narodów E u r o p y Z a c h o d n i e j * . P r a c o w n i c y I n s t y t u t u p r z y g o t o w a l i *ezęść e u r o p e j s k a Z. S. R. R. E u r o p a w s c h o d n i a * stanowiąca t o m I I " N a ­ rodów świata»; t o m . V I I I : « A f r y k a » , tom I X : « A m e r v k a » , t o m y : •Półnoona A z j a » , «Australia», ' " O c e a n i a * , « K a u k a z * pójdą do­ d r u k u w 1948 1949 roku P r a c a z b i o r o w a n L «Sklad a n t r o o o l o «icanv narodów E u r o p y z a c h o d n i e j * w które! uczestniczą B a r a k C z e b c k s a r o w L e w i n Baszkirów r z u c i nowe światło na wiele z a <v dniXintrop.oilo«i.cznych E u r o p y z a c h o d n i e j * Pracownicy W t u L u Etnograficznego poza w y m i e n i o n y m i działami wykończyli 11 p r a c m n i e j s z y c h , z których zwraca p r z e d e w s z y s t k i m uwagę ' m o n o g r a f i a M . A. S i e r g i e j e w a p l . «Niekapitali> sfyczna d r o g a r o z w o j u narodów s y b i r s k i e h * . M o n o g r a f i a ta w s k a ­ z u j e d o d a t n i wpływ, j a k i w y w i e r a ustrój s o c j a l i s t y c z n y n a r o z ­ wój n a j b a r d z i e j z a c o f a n y c h ludów północy. P r a c a У1 E." Pieszezer o w c j o k o b i e t a e h - a m e a r z a d i w A z j i środkowej otrzymała n a ­ grodę W y d z i a ł u H i s t o r i i i F i l o l o g i i A k a d e m i i N a u k Ż. S. R. R. a N a j w i ę k s z y m z a i n t e r e s o w a n i e m ciesiza sie prace poświęcone h i s t o r i i n a u k i . N a u k a o ojczyźnie .zawarta jest w szeregu a r t y k u ­ łów i szkiców ogłoszonych w r o k u 1947. Zaliczyć do n i c h należy prace z h i s t o r i i ' s o w i e c k i e j e t n o g r a f i i , a n t r o p o l o g i i i f o l k l o r y s t y k i z ostatniego 30-leeia. H i s t o r i a M u z e u m a n t r o p o l o g i c z n e g o i ' e t n o ­ graficznego A k a d e m i i N a u k Z. S. R. R. «Materialv A. E . A z j i środ­ k o w e j r 30 o s t a t n i c h bt» N . A Kiślakowa i F I W . G a f f e r b o e r a .Oddział a n t r o p o l o g i c z n e g o m u z e u m A E w c i a u 30 lat władzy s o w i e c k i e j * P \У J a k i m o w a o r a z E . M . K r a ^ W h v «Polilpro's w e t n i b o t a ' M u z e u m Л E w c i a " U 30 l a l władzy so.wiec.kiej» W ś r ó d « г а с k r v l v c z m v c h oceniających współczesna b u r z u a z v i n a e t n o - r a f i e wyróżnia'sie D A O l d e r o e e «Fu«c.ionalna szkoła c t n o - r a f k z n a ' w \n-dii» oraz \ V B u t i n o w a . N a j n o w s z e szkoły e t n o ­ graficzne w W n i i * P r a c e ' t e demaskują ahislnryzm'współczesnej e t o o - S i i \ m e r v k i ' i E u r o p y z a c h o d n i , oraz i c h f a s z y s t o w s k i e S M i e lost no/a t y n i w - k r o n i c e d S i szere- l i s ó w e t n o i a ficzn^Th z n a m - uwZ )Г к / H e Z Dz e ' ^ M O Koswen w r o z p r a w i e " ' " i y t u S a n e j . B o l s z a ? c> DOSZCZLS �Ж! sączonej n m a w i a n v i n zeszycie . E t n o g r a f i i ' s o w i e c k i e j * . I . M . L i c h t c n b e r g pisze o s y s t e m i c pokrewieństwa n a w y s p i e R a g a * . Etnografię r e p r e z e n t u j e p r a c a P. I . K u s z n e r a : . G r a n i c e e t n i ­ czne a etniczne t e r y t o r i a * . I n s t y t u t E t n o g r a f i c z n y prócz w y m i e ­ n i o n y c h wyżej prać, p r z y g o t o w u j e s z e r e g ^ m o n o g r a f i i , w y k o ń c z e ­ n i e których p l a n o w a n e j e s t n a r o k 194S-1950. Największy z n i c h test d w u t o m o w a m o n o g r a f i a «Siowiauie w s c h o d n i * , obejmująca kulturę m a t e r i a l n a w s c h o d n i c h R o s j a n , Ukraińców i Białorusinów. Z a s t o p o w a n o t u s y s t e m p r a c y zespołowej: a n t r o p o l o d z y , e t n o g r a ­ f o w i e h i s t o r y c y i ' l i n g w i ś c i opracowują poszczególne o d c i n k i m o ­ n o g r a f i i P o d o b n y zespół naukowców o r z g o l o w u j e . E t n o g r a f i c z n a т а р е E u r o p y lac/nie / K a u k a z e m * oraz «Ilość i rozmieszczenie gaaip e t n i c z n y c h ' poza •* r a n i e a m i Z S R R p o k r e w n y c h l u d o m w 7 S R tt, K o l e k l v w antropologów m z y g o t o w u i e . P r o b l e m v p o ­ d l i c z e n i a H o m o Sapiens i procesy p o w s h a w a n i a ras* o r a * ' . Z a ­ l a l i euie e i k u m e n y i na idawdiie'isze m i g a c i e » m „ ' l u d z k i c h * P o z a , r a c a w X w u i c Д m s t v t u i m z a d Д żiazdy n a u k o w e e k s p o ™ м- M u ze u m \ К 1 w y s m w y I W k ^ w ^ S e i i n we u ^ i c y j ^ *^ш.к.. * ' P r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o p r o w a d z a prace w t e ­ r e n i e od S a c h a ł W do Z a k a i r p a c i a i m l P a m i r u do U r a l u . W d a l ­ s z y m ciągu k r o n i k i s p o t y k a m y sie z ponowna k r y t y k a f u n k c j o n a l i z m u ; Rada N a u k o w a ' I i r s t v f u t u E L n o g r a f k z n e g o i m / N . N . M i kluchy-Makłaja o m a w i a ł a w ciągu k i l k u posiedzeń niedociągnię­ cia w ' p r a c a c h I n s t y t u t u z zakresy f o l k l o r y s t y k i , p o d d a j e p r z y t y m s u r o w e j ocenie prace W I P m p p a P. G. B o ^ a l v r e w a o r a z A . ' N . W e s e l o w s k i e - o P r a c e te u z n a n e jednogłośnie za' nieagodne z m e ­ toda m a r k s i s t o w s k o - l e n i n o w s k a u t y m s a m y m za s z k o d l i w e РгоГ 8 G B o » a l v r c w ' u z n a ł słuszność s t a w i an veli m u zarzutów i p r z y ­ rzekł w z i ą ć ' j e p o d ' u w a g ę ' w p r z y s z ł y c h ' s w y c h p r a c a c h . ' Prof.' S. P. T o ł s l o w " d y r e k t o r I n's tv t u t u * ł i m ograficznego, m ó ­ wiąc o f o l k l o r y s t y c e s o w i e c k i e j podkreśla b o g a t y j e j d o r o b e k w o s t a n i m 3 0 - l e c i u , j a k i osiągnęła dzięki t r o s k l i w e j opiece rządu i p a r t i i , oceniających w zupełności znaczenie w y c h o w a w c z e f o l ­ ki')™ Folkloryści sowieccy p o w i n n i n i e t y l k o zbierać i o p r a c o w y ­ wać materiały f o l k l o r y s t y c z n e , lecz i prowadzić zwycięska walkę 7 przestarzałymi t e o r i a m i f o l k l o r u Przełom w d z i e j a c h f o l k l o r u r a d / i e c k i c n o wiąże sic ściśle z w i e l k a . p o ł c i a i proletariacki eg o p i ­ sarza M a k s y m a * Goi kie«o j e - o przemówienia i artykuły S D W O dowaly zerwanie z h u r z u a z y j n v m sucjolomzmem i a m i m a r k s i ­ s t o w s k i m i t e o r i a m i ' które p a n o w a ł v w^ f o l k l o r z e r o s y j s k i m w l a ­ t a c h ' 20 ;w. n W d z i e d z i n i e p r a c y ideologicznej należy [wstępować w myśl �353 wskazówek i o s l a n o w i e ń p a i r t i i . Zerwać w i e c należy z h o ł d o w n i ­ c z y m s t o s u n k i e m do z a g r a n i c y , zwalczać k i e r u n e k ' f u n k c j o n a l n y , u z n a n v pr2.cz państwa o usŁroju k a p i i t a l i s t y c z n y m i b a c z n i e śledzić, czy do prac n a u k o w y c h n i c zakradają się s z k o d l i w e , r e a k c y j n e wpływy/sprzeczne z m a t e r i a l i z m e m d i a l e k t y c z n y m i i s t o t n y m " Ы stonzmem. * " ' W końcu k r a n i k i z n a j d u j e sie o b s z e r n y artykuł poświecony p r a c y n a u k o w e j w Polsce. P o krótkim omówiraiin, d e w a s t a c j i , j a k i e uczyniła w o j n a i o k u p a c j a .niemiecka, w nauce p o l s k i e j , a u t o r s z k i c u j e obecny s u m e t n o g r a f i i w Polsce p r a v z n a j a c pierwszeń­ s t w o w- p r a c y n a u k o w e j P o l s k i e m u T o w a r z y s t w u L i m o z n a w c z e m n w L u b l i n i e , które n i c z a d a w a l a się t y l k o działalnością w y d a w n i ezą za k r o i ona n a szeroka skate, lecz p r z y g o t o w u j e P o l s k i A t l a s fclnooraficW gromadząc' potrzebne k u t e n m materiały d r o - a a n ­ k i e t i badań''-terenowych. P r a c a n a d P. A. E . s p o t y k a się u l i c z ­ n y m i trudnościami co n i e z m n i e j s z a b v n a i m n i e i e n t u z j a z m u i'ofiarności szczupłego zespołu pracowników z k i e r o w n i k i e m t e j pni сV Г Ш czele. iP ' W p e r s o n a l i a c h z n a j d u j e sie krótka w z m i a n k a poświecona pamięci j e d n e g o z najpoważniej szyci, historyków r a d z i e c k i c h W . I P i m e t y . Z p r a c j e g o z w r a c a uwagę . R e f o r m a r o l n a Z y g m u n t a A u g u s t a n a L i t w i e i Rusi» oraz «\Vołoe^naja u s t a w a K o r o l e w y ПОПУ» i « P r o w i e r k a p r a w n a z c m l u w i m i e n i a c h K o r o ł o w y B o n v » . P r a c e te rzucają c i e k a w e światło n a p o w s t a n i e g o s p o d a r k i pań­ szczyźnianej, obalenie, istniejącej wówczas na L i t w i e i Rusi t o r m y wspólnego władania z i e m i a i o g r a n i c z e n i e s w o b o d y k m i e c i Spe­ cjalne zainteresowanie budzi recenzja W I Pic'zety o ksiażeo T Lehr-Spławińskiego « О p o c h o d z e n i u i pranjc7.yin.ie S ł o w i a n . Pic/eta zarzuca p r o f ' \ e h r - S p l a w i ń s k i e m u jednostronność i r e a k cyjność u l e g a n i e w p ł y w o m n i e m i e c k i e j a r c h e o l o g i c z n e j szkoły r a ­ s i s t o w s k i e j "ponieważ p r z y p i s u j e rozwój kultmy^słowiańskiej za­ c h o d n i m pradxm, m i g r a c y j n y m ' " W działe k r y f v k i i ' b i b l i o g r a f i i N. N . Czeboksarow omawia k o n f e r e n c j e poświecona z a g a d n i e n i u ludów ugrofińskich w Z.S.R.R. \ a k o n f e r e n c j i tej o d c z y t a n o 54 s p r a w o z d a n i a z badań języko­ znawczych, archeologicznych, etnograficznych i historycznych. O f i c j a l n a n a z w a k o n f e r e n c j i , która sie o d h v l a p r z y U n i w e r s y t e c i e państwowego Lening.radzkie.go o r d e r u L e n i n a b r z m i : « W s z e c h związkowa" n a u k o w a " k o n f e r e n c j a w s p r a w i e zagadnień ugrofiń­ skiej f i l o l o g i i z i r w z - d e d m e n i e m h i s t o r i i i e t n o g r a f i i l u d ó w " u g r o ­ fińskich. W t e n sposób w i e d z a o l u d a c h ugrofińskich w myśl o r g a ­ nizatorów k e n f e r e n c i i Ti W R u h r i c h a p r o f ' W I C i u r jusa i d o ­ centa A. I . P a p o w a , u z n a n a została za osobną dyscyplinę naukową. Lud. т. XXXVIII 23 �354 X . N . Czeboksarow n i c zgadza się z p o d o b n y m p o s l a w i c n i e m s p r a w v . podkreślając fałszywe d o n i e j podejście. P r z e d e wszyst­ k i m Cgrofinowic n i e stanowią j e d n o s t k i a n i e t n i c z n e j a n i k u l ­ t u r o w e j R o z r z u c e n i n a różnych t e r y t o r i a c h , s a bliżej związani ze s w v i n i sąsiadami n i ż m i e d z v soba, j a k rap. W ę g r z y ze Słowia­ n a m i n a d d u n a i s k i m i L'-rofinów .podzielić należy n a g r u p y : d u n a i s k a bałtycka w o ł - o - k a m s k a i o b s k a i r>rz prowadzać n a d n i m i b a d a n i a w związku z°ludami sąsiednimi W dalszy™ cia«u recen­ z j i N N Czeboksarow poddaje ocenie k r y t y c z n e j ' a r t y k u ł y i rozD r a m - e m w a f i c m e i h i s t o r y c z n e umieszczone w piśmie ^SowiecLie finnougroweclenier Z w ł a s z c z a " Praca D К ' Zelenina " o w s I X S c l i yv s t a r o r u s k i c h i fińskich s f c r o i a c b b u ­ d z i i e e « z a i i v e T e r i P o n i e w a ż / e l e n i n o r z y p i s u i e wspólność t y c h elen^nów^ie Ь ш v 6 hh k o n ^ •очуп1еГ -™?^ Wodłu« 7 w s U i v i f l X l ^ S h ' i ó r l r f l v T o n , fińJ < Z T \ r o s y S - o , 1 lóTJh W ^ n o r ^ e k t S 7elenS nochn cześH s t m i n s m S % ^ Stp Następnie M . L e w i n p i s z e ' n p r a c v ' I . I . Rogozińskiego, « \ o w y j e t e o r j i prolschożdenja czcłowieka». Jest t o w r k ł a d o m a w i a ­ jący n o w e teorie a n t r o p o g e n e z v . Rogińskij jest z w o l e n n i k i e m teo­ r i i ' s h n i a l n c j . która .popiera n o w y m i d o w o d a m i , zaczerpniętymi 7 materiałów, j a k i e dostarcza n a u k a sowiecka. N a j c i e k a w s z a jest cześć p r a c y , w której Rogińskij mówi o c z y n n i k a c h sprzyjających p o c h o d z e n i u człowieka. W p r z e b i e g u e w o l u c j i ozłowieka ulegały z m i a n i e n i e t v l k o jego a n a t o m i c z n e właściwości, lecz z m i e n i a i y się również c z y n n i k i ' ' e w o l u c j i . Dobór stwarzał formy zdolne do łączenia sie w k o l e k t y w y wytwórcze n i e podlegające już p r a w o m d o b o r u Z j a w i a sie istota żyjąca życiem G r o m a d n y m produkująca broń i narzędzie p r a c v u m i e j ą c a ' m m i e c i ć o-ień' Z o k r e s u życia na d r z e w a c h wstępuje' o n a w okres życia n a z i e m n e g o i k r o c z v nową drogą d a l s z e j r o z w o j u . " '' ' " '' ' N . B u t i n o w poświecą dłuższa recenzje .zbiorowej p r a c v p r z e d ­ s t a w i c i e l i amerykańskiej p s y c h o l o g i c z n e j szkoły A b r a h a m a K a r d i n e r a , C o r v d u B o i s . R. L i n tona. James W e s t c a u t . « T h e p s y c h o ­ l o g i c a l F r o n t i e r s of Society*; A b r a h a m K a r d i n e r — p s y c h o l o g i R. L i n t o n — e.tnoeraf. sa z d a n i a , że różne z j a w i s k a k u l t u r o w e so j a k g d v h v p r o j e k c j a p s y c h o l o g i c z n y c h kompleksów, które po­ wstając u ' dziecka p o d w p ł y w e m różnorodnych przeżyć. W s z y s c y " 3 1 �355 członkowie danego społeczeństwa posiadają w l a s n v « p i o f i l p s y ­ c h o l o g i c z n y . — . b a s i c p e r s o n a l i t y * , n i e jest o n r e z u l t a t e m h i s t o ­ r i i , r a c z e j ' k i e n q j e h i s t e r i a . K w d i n c r . Ссия d u Ruis. R. L i n t o n . James W e s t starają sie przedstawić . p r o f i l p s y c h o l o g i c z n y * t r z e c h społeczeństw I n d i a n , K o m a n c o . ludności vvvsjpv АЫ i mieszkań­ ców m i a s t a amerykańskiego p o d zmyślona ' n a z w a « P l e i w i l » H u l i n o w zarzuca a m o r o m n i e e t y c z n e postępowanie z I n d i a n a m i K o ¬ i mieszkańcami w y s p y Ałor, ponieważ przedstawiają * p r o i i l p s y c h o l o g i c z n y * jednostek*o m a l e j wartości m o r a k i e w co rzuca cień na cale społeczeństwo, a p r z y t y m podają a u t e n t y c z n e i m i o n a informatorów. Dodać należy, że A m e l i e . A n t h r o p . Assoc. skierowało do О. X . X. odezwę, której podstawę tworzą teorie szkoły p s y c h o l o -iczno-rasisitowskiej. Prócz powyższych r e c e n z j i zeszyt «Sowiec.koj e t n o g r a f i i * za­ b i e r a s p r a w o z d a n i e o b a d a n i a c h t e r e n o w y c h p 4 c p r o w a d m . i v eh r.rzez I n s t y t u t H i s t o r i i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j , r e c e n z j e z p r a c y D v r m k o w e j \ S z o r s k i j f o l k l o r , , A. J , J a r o c h a , « О altajo-Sajańsikk-h T i m k u h . oraz G u r w i c z a « 0 współczesnej j a k u c k i e j twórczości l u d o w e j i n a i w y b i t n i e j s z y c h jej p r z e d s l a y v i e i e l a c b . ' W z m i a n k i n pracach i w y d a w n i c t w a c h etnograficvnvch w e F r a n c j i i u Siow i a n p o h a ł n i o W h kończą c i e k a w y i wartościowy t o m I I I « S o * o r k o i e h w r a f i i . Szkoda' że cenne to w y d a w n i c t w o n i c posiada i n d e k s u który w przyszłości m ó " ł b v oddać c z y t e l n i k o m i sludłui a c v i n ' w i e l k i e usługi: ' " ' " ' Zofia Malewska l w а н а : Omówienie p r a c y M . O. K o s w e n a «Senicjua.ja O b szczino- odłożone zostało z b r a k u m i e j s c a do następnego t o m u Ludu». :; XARODOPISXY SB0RX1K. С a so pis X a r o d o p i sn e h o O d b o r u M a t i c e S l o v c n s k c j * . Rocznik V I - V I I , zeszyty 1—2 i 3-- 1 (T943—1946), r o c z n i k V I I I (1948), zeszyty 1 i 2. Turczański Św. M a r c i n . W v d a w a n v przez Sekcje E t n o g r a f i c z n a M a c i e r z y Słowackiej * N a r o d o p i s n y Ś b o r n i b wycodził do r. \Ш, k i e d y p o w s t a n i e sło­ w a c k i e uniemożliwiło dalsza publikację; po w y z w o l e n i u w v d a . i v został r o c z n i k V I i V I I r a z e m w l a l a c h 1MÓ i 1916, a r o c z n i k i e m V I I I 0947") w y d a w n i c t w o powróciło do r e g u l a r n e j p u b l i k a c j i . W o m a w i a n y c h dwóch r o c z n i k a c h zwracają uwagę artykuły �з.у> < n a l e m a l v teoretyczne i p r o g r a m o w e , będące d o w o d e m dużej no l v m p o l u p r a c v c l n o g r a f i k i słowackiej, j a k artykuł A, M e l i c h e r c-ika, o d n i e d a w n a d o c e n t a e t n o g r a f i i ' n a u n i w e r s y t e c i e w R r a t v slawic (autora niedawno w v d a n e i pracv . T e o r i a narodopisu*. L i p t o v s k ' v Sv. M i k u l a s , 1945), " E t n o g r a f i a a k o v e d a » ( V I - V I I , 1—2), l u b p r a s k i e g o profesora V . Prażaka, « U k o l v a o r g a n i z a c e slovenskeho n a r o d o p i s u v p r i t m n e dobe» ( Z a d a n i a i o r g a n i z a c j a słowackiej e t n o g r a f i i w obecnej d o b i e ) ( V I I I , l'). D w i e r o z p r a w y poświecone sa l e o r e l v e z n v m rozważaniom w zakresie stroju, l u d o w e g o : ' S . Kovaćevićove.j-Zuffovej, « Z a k o n i tosl d i a n i a a v i m t o r n a p o d m i e n e n o s t zmień j e d n o t l i v y c h j a v o v v k r o j o v e j oblasli» ( V I V I I , 1—2) i lej a u t o r k i «SemioIogicke p r o b l e m v vazLianskebo kroja» ( V I I I , 2 ) . A. Polonec daje szkic « Р Ы е ш с 1 у о n a S l o v e n s k u * ( V I I I , 1). bedacv w s l e p e m do o p r a c o w a n e j przez a u t o r a p r a c v dotyczącej płócienniclwa na O r a w i e . ' ' O b s z e r n a r o z p r a w a R. R e d n a r i k a , « Р г о Ы е т у slovenskeho l ' u d o v e h o umenia» ( V I I I . 1) porusza w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a zwią­ zane ze słowacką s z t u k a l u d o w a . P r o b l e m ó w związanych z poezja l u d o w a d o l v k a V . K o c h o ! . 0К s e m a n l i k c s l o v e n s k e j ' l u d o v e i poe.zie* ( V I , l - 2 ) , z o p o w i e ­ ścią l u d o w a A. M e l i c h e r o i k . « P r i s e v o k к s k u m a n i u l u n k c i i T u d o \ej rozpravkv» ( V I — V I I . 3 — 4 ) , tenże a u t o r bada ' f u n k c j e « n i e foiklorvslvcznej>> pieśni w l u d o w y m środowisku w artykule «I'unkćia' n e f o l k l o r n e j piesne v d e d i n s k o m p r o l r e d b ( V I I I . 1). Z Rokesova w p r a c v « S b v e n s k v h u d o b u v f o l k l o r л- h u d o l m e j tvorbe» ( V I — V I I , 1 - 2 ) b a d a w n i v w m e l o d i i l u d o w y c h na twór­ czość m u z y c z n a słowacka aż do n o w s z y c h с га s ó w ' Za«adnienia związane z obrzędem w e s e l n y m sa p r z e d m i o t e m s t u d i u m \ M e l i e h c r e i k a «Svadobnv o b r a d a k o V n a b ( V I 1 - ^ a / w v e r a je v P 1 o b r z ę d y ' z w i ą z a n e 'ze świętami Roże-o \ a r o d - e n " i a w R u m u n i Słowacji ' o m a w i a rumuński ' 4 c z o n v % a j m u i a c Y sie f o l k l o r e m 'hmackim P O l t e a n u w ' n acv ' - Y h n o c u e r m n u n s k e s v i a t k v •> X c i Z su z r e V k o i na ^ o v e n s k o • ' ( V I - V I I <>-4) bedacei o z u p e h . i e n i e m i nawiązaniem do p,асу C a r a m a n a " J. Hroziencik w V r t v k u l c «Z d e j i n slovenskvch selranikov* ( V I — V I I . 3—4) podaje dane dotvezace t a j n e g o j e z v k a . k t o r v m posługiwali sie o l e j k a r z e słowaccy. W r e s z c i e M e l i e h e r c i k w n o ­ t a t c e ' « M o t i v y odbój a s l o v e n s k e h o ' l ' u d u v ńsluem p o d a n i * ( V I V I I , 3 — 4 ) o m a w i a ' t w o r z e n i e sie n o w y c h pieśni na tle t r a d y c j i w a l k p a r t y z a n c k i c h w l a t a c h 1944 45. Poza artykułami o r y g i n a l n y m i «Sboruik» z a w i e r a przekłady, j a k dalszy ciąg artykułu K a g a r o w a i a r t v k u l Roasa o M u r z y n a c h . �357 O słowackim etnografie s p r z e d stu l a l C s a p l o v i c s u pisze S l . Krćmery ( V I — V I I I , 3 - 4 ) . W dziale r e c e n z j i m i e d z v i m i v i n i o m ó ­ w i e n i e Vracv G u n t l i e r o v e j - M a v e r o v e j , . S l o v e n * * Y u d o v c s o S k v (1944). o słowackich rzeźbach l u d o w v e h i A. Speszą . P s y c h o l o ­ gia s l o v e n s k v c h I ' u d o y y c h p o v i e r . (1944) o słowackich 'wierze­ n i a c h l u d o w y c h . A. Uelichcrćik o m a w i a rozwój e t n o g r a f i i c h o r ­ w a c k i e j w lalach 1939- 1947. Jan Reychman NARODOPISXY SHOBNIK, Ga s o p is X a r o d o p i s¬ n e l i o O d b o r u M a l i c e S I о у e s к e j * . R o c z n i k V I I . zeszył 3. г. 1947. i I •} U I • ,i U J3 . I P Ł 8 U Щ Щ Czasopismo to z a w i e r a k i l k a r o z p r a w z działów e t n o g r a f i i zupełnie u nas nien praco wan yen a l b o o p r a c o w a n y c h n i e d o s t a t e c z ­ nie. Poza l v m z n a j d u j e sie łam s p r a w o z d a n i e z kursu d l a p r a c o w ­ ników na p o l u łudoimawslwa, który odbył sie s t a r a n i e m Oddziału E t n o g r a f i c z n e g o M . S. w Bańskiej B v s l r z v c v w dniu 6—8 czerwca 1947 4 . R e f e r a t y wygłosili: V a c l a v i k A n t . , K o y a c e w j c - Z u f f o v a . MeHcherćik A., Y l a s l a n B o h . , M j a r l e m J . i Polonec A n t . Recenzje z prac F e k c l c St.. B l a l i y A. i M . L u k n i s z a kończą 3 zeszyt « X ń rodopisneho S b o r n i k u * . ' Z prac u m i e s z c z o n y c h w «Sburn.iku» zwraca przede w s z v s t k i m uwagę c z y t e l n i k a r o z p r a w a o m i e j s c a c h odpustów p. Fekete Stefana p t . «Vzuik, rozłożenie a y y z n a u i s l o v e n s k v c h p u l n i c k v c h m i e s K j a k o omawiająca z a g a d n i e n i e dotychczas w p o l s k i e j e t n o g r a f i i n i e p o r u s z a n e . Z w y c z a j o d b y w a n i a ' p i e l g r z y m e k do grobów świętych i męczenników, przede w s z y s t k i m zaś do g r o b u Z b a w i cielą,'sięga s w y m początkiem p i e r w s z y c h w i e k ó w chrześcijaństwa. Miejsca poświecone k u l t o w i X , M F powstały znacznie'później co n i e przeszkodziło b y n a j m n i e j t e m u że osia-nely one w cza-' sach d z i s i e j s z y c h p i z e w a g e nad i n n y n i i m i e j s c a m i ' o d p u s t o w y m i . W Słowacji n.a większa intensywność r o z w o j u miejsc n d p u M n w y c h wpłynęły w a l k i r e l i g i j n e między k a t o l i k a m i a p r o t e s t a n t a m i : w i e k ' X V I - X V I I I zaznacza się ' p o w s t a n i e m największej liczby miejscowości poświeconych czci M a t k i Bożej. Prócz' w p ł y w ó w r e l i g i j n y c h , ważna r o l e w r o z w o j u m i e j s c ściągających o i e l g r z y . n k i . ' odgrywały i odgrywają c z y n n i k i geo­ graficzne', p o l i t y c z n e i względy czysto l u d z k i e , j a k np. donacje. O d hojności d o n a t o r a zależ*, w dużej m i e r z e przekształcenie sie jakiejś mało z n a n e j miejscowości w „Środek, do ulorego daza pąt¬ n i c y z całego k r a j u . Położenie geograficzne, sąsiedztwo dróg b i - �ЗГ>8 I v c h i w o d n y c h , ukształtowanie t e r e n u , gęstość z a l u d n i e n i ; ) , piękne b r o m a n t y c z n e otoczenie s p r z y j a r o z w o j o w i m i e j s c o d p u s t o w ' v c h . U j e m n i e ' n a t o m i a s t działu bliskość g r a n i e państwowych. Z n a c z e n i e m i e j s c o d p u s t o w y c h zależy o d ilości nawiedzają­ c y c h j e p i e l g r z y m e k . Słowacja posiada t a k i e m i a s t a , j a k S a s t i n (100.000), M a r i a n k a .(80.000), l u b N i t r a , do której p r z y b y w a r o c z ­ n i e o d 30.000 d o 100.000 pątników. Sa lo m i e j s c a ' o d p u s t o w e , które m a j a znaczenie dla całego' k r a j u . Obok n i c h sa m n i e j s z e , o d w i e ­ dzane p r z e z p i e l g r z y m ó w t y l k o z najbliższej o k o l i c y . ż y c i e miejscowości o d p u s t o w y c h kształtuje się n a podobień­ s t w o życia miejscowości, w których o d b y w a j ą się d o r w z n e j a r ­ m a r k i . ' t y m b a r d z i e j że o d p u s l 'łączy się często z j a r m a r k i e m . H a n d e l spoczywa częściowo w rękach k r a m a r z y wędrownych i o b e j m u j e przeważnie d a w o c j o n a l i a , słodycze i wiktuały potrzebne pątnikom. Mieszkańcy t y c h m i a s t trudnią sie h o t e l a r s t w e m i w y ­ n a j m o w a n i e m noclegowe P o d w z » l o d e m językowym p i e l g r z y m k i sprzyjają w v r o w u a n h i różnic d i a l e k t y c z n y c h . Z n a n e są w y p a d k i że p r z e w o d n i c y p i e l - r z y m e k układali śpiewniki zrozumiałe d l a palników rekrutujących sie z różnych o k o l i c Słowacji którzy mó­ wią różnymi d i a l e k t a m i . ' * ' ' ' Ł Praca p. Fekcte, o p a t r z o n a t a b e l a m i i m a p k a m i , p r z y p o m i n a , że na p o d o b n e o p r a c o w a n i e czekają p o l s k i e m i e j s c a o d p u s t o w e . Następna .równie cenną pracę daje pt.: « G e s t a k o z n a k » . p. Jsaczenko Aleksander A u t o r o p i e r a s w a prace n a glotogenicznej t e o r i i N . Л. M a n a . Z n a n y ten l i n g w i s t a s o w i e c k i , stawiając hipotezę swa o p o w s t a ­ n i u m o w y dźwiękowej w ' ś c i s ł y m związku z « m o w a ' r ą b . p r z e ­ kreśla u t a r t e pojecie o drugorzędnej r o l i gestu, jako środku p o r o ­ z u m i e w a n i a sie P Isaczenko k l a s y f i k u j e g c s l v i m - e k s p r e s y w n e , l o n e l v e z n e p o j e V m w o - o n m n n t o p e i V t v c z n c «e,sK diziccięre i obrzę­ d o w e p i e r w s z e d w i e g r i m y służą do wyrażenia stanów e m o c j o ­ n a l n y c h mówiaceoo i ]Jo s t o s u n k u d o ' otoczenia oraz własnych i e - o ' p r z e ż y ć s4 również" w M U z e m ic»t. w o l i Gest pojęciowy t o ­ w a r z y s z y z w y k l e uJbwmlrt^Am i n k o i l u s t r a c j a czasami m z y n i e r a n a w e t t o m i e . A f i c z u a f ' e s t y wskazujące) Gesty użvw m w środowisk u d z i S ' v m ^ n i e w a ż n i e - n r z e / v t k a u i i « e sló z nn eh w cnnr-r^ l e u d ? l n c i l n a w e t i czasach Z ' d z i e i X n K c h ial nn slladan r k^ S e ńł^z^ W ^ у ' v l S m l , inź^z S ó d o w si o c^ £ 1 , П dz iś i Ikr, n a i w n e urósł y 1 ben ' i m i' l " I X r a Л U п, и " 'sie z Л - a m t i n n v u i wieś' Ж- �359 W ogóle gestv j a k o d z i e d z i n a mało z b a d a n a , zwłaszcza gesty obrzędowe, przedstawiają wdzięczne z a d a n i e d l a etnografów. S T R A N S K A D R A I I O M I R A , « ż i v o 1 к v а К a b a 1 к v S I o- venskych k r a j u». Wśród różnorodnych ubiorów kobiet słowackich wyodrębnia autorka 3 zasadnicze 4 v p v . Do t y p u pierwszego należy z w v k ł v m i b a c , noszony w Chorwacji j a k o odzież spodnia, na rubacz wkłada się 2 zapaski, przednia węższa — gra role fartucha, tylna zaś zachodzi brzegami na przód ciała. T y p drugi odzieży składa się ze spódnicy z przyszytym d o n i e j stanikiem czyli z v w o t k i e m , spódnica zapina się l u b o w i ą z u j e na przódzie. O b i e części ubrania uszyte sa najczęściej z płótna, czasami do spodmicv płóciennej przyszyty jest j e d w a b n y a k s a m i t n y l u b sukienny żywotek zdarza s i e ' z c ' s i W L i c a i zvwotek sporządzone sa z wełny, t y p d r u g i spo­ tyka sie w okolicach Trenczraa Liptowa na Spiszu i d Tv,p trzeci ubrania skinowi spódnica ze szwem na praodzie i żywolek który wkłada sie osobno zwany p r u c l i k l u b leibik krój jeeo iest bardzo różnorodni szyje sic "o drogich n w t e i S ł ó w jak jedwab lub brokat i adamaszek Ten typ ubraniaRozpowszechniony ieśl n a X i r w i e w ^ ^ X l i c a ^ ' l a S a w y ; N i t r y ' w Zwmeńsku Z v w o t k i typu drugiego'uwarża autorka za typ najstarszy, o czym świadczy ich nieskomplikowany k r ó j ; zasięg ich ogarnia c a l a ' środkowa 'Europe. Żywołki t y p u ' drugiego sporządzone sa / jednego prostokątnego kawałka płótna, przód posiada wvciecie czworokątne, pod r a m i o n a m i sa wycięcia półokrągłe. Charaktery­ styczna cecha żywotków płóciennych jest brak usztywnienia j a k i m jest podszewka z grubego płótna która spotvkamv w żywotkach o k r o j u 'analogicznvm lecz uszytych z aksamitu l u b fedwabur podszewka laka nadaje /vwotkom'pewna sztywność która zwięk­ szają" .zaszewki l u n trzcina wszyta w p r z o d y ' l u b w'plecy' wzdłuż linii ł ^ s ł u i n a Wycięcia ż y w o l k ó w A k s a m i t n y c h l u b ' i e d w a b nvch zdobi asma b ^ V l u b ? ł o t v galon do n r z o l w-me sa haf c i lub к к inerl i które służą do sznurowani! zywntka P Sir i S a nodaie S^^óioZ opisy zvw"ików noszo ych w .h4d?nwei i S blasku Cie szvnsk t na M o ^ Z T ^ C ^ c W h Kwoiki rS S ' "tJ n Z h t v m że w t d r k S v ^ L r J J^nninw n n l l v t « ™ vvVl nrVi ip Iу\v ^?пт11 t i trńil чtna ' t t ^ w b uk, śnie od ramion do pasa i r e s k i e wvr« / w^vlo est LriS n™lv s a ^ r4 pi p w p r w i ^ e n \ * w i e do żywy t u i - » s h �No­ w a c k i e g o , których p r z o d y tworzą r o g i t z w . « p v s k i » sterczące vvvsoko k u górze. ' W p l v w v m o d v panującej na d w o r a c h królewskich w v w a . l v swe piętno na s t r o j u l u d o w y m za pośrednictwem sferv ziemiań­ s k i e j i mieszczańskiej. X i e b v l o to j e d n a k ślepe naśladownictwo m o d v , raczej s t o p n i o w e p r z y s w a j a n i e p e w n y c h j e j elementów, j a k u s z t y w n i a n i e ż y w o l k ó w ! p r z v s z v w a n i e do d o l n e g o b r z e g u p l i s z g r u b e g o płótna, l u b małych" wałeczków, abv spódnica l e p i e j sie układała i w y c i n a n i e tegoż b r z e g u w języczki czy kla.pecz.ki zdo-*" h i e n i e h a f t e m złotym Tub p a c i o r k o w y m i j e d w a b n y m przodów i pleców z v w o l k a . i ' ft Z v w o l e k noszą nie t y l k o w Słowacji i w najbliższych są­ s i e d n i c h k r a j a c h . Ubiór len s p o t y k a sie w całej E u r o p i e : ' o d w y ­ brzeży M o r z a Śródziemnego d o ' S z w e c j i , i od k r a j u ' B a s k ó w p o Białoruś. K o b i e t y Szwecji". F i n l a n d i i . Białorusi i E s t o n i i noszą odzież s p o d n i a , która jest o d p o w i e d n i k i e m c h o r w a c k i e g o r u b a c z a . czeskiej v o b l e c k i i słowackiej l e k n i e y . A u t o r k a p o m i j a m i l c z e n i e m p o l s k a ciasnoche, s t a n i k i śląskie i łowickie, b r v z i c h e . czv b r z v z i che opoczyńska,* j a k też i r o s y j s k i s a r a f a n . W s p o m i n a n a t o m i a s t o a n d a r a k u białoruskim który j e j z d a n i e m przenieśli n a Bia¬ łoruś koloniści n i e m i e c c y podczas « d v \ J L e b i e d i e w a w p r a c y s w e j o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j l u d o w e j u źródeł D e s n y i O k i p r z y ­ p i s u j e p o w s t a n i e a n d a r a k a ( s a r a f a n a uszvte«o z 'materiału f a ­ b r y c z n e g o ) w p l v w o r n sąsiedniej I i t w v ' L i n i a Z O M C - U a n d a r a k a o d p o w i a d a l i n i i ' p a n i c z n e j m i e d z v państwem m o s k i e w s k i m a W K s . L i t e w s k i m w początkach w X V ' Geneza żywołka z d a n i e m a u t o r k i nie d a się wyraźnie u s t a ­ lić. Mógł o n powstać w epoce wczesnego renesansu droga przeo¬ brażenia j e d n o l i t e j szatv średniowiecznej w ubiór- d w u d z i e l n y złożony z obcisłego s t a n i k a i spódnicy. W e d ł u g i n n e j t e o r i i mógł rozwinąć sie żywotek, j a k chcą Svcnsson. Heickeł i S i r e n i o s . z r a miaczek czy szelek p o d t a v m u j a e v e h s u k n i e . Chociaż w Słowacji iak i w i n n y c h k r a j a c h słowiańskich s u o t v k a sie n i e j a k o p r o t o ­ t y p takiego u b i o r u w postaci r u b a c z a z' o p l e c k i c m u m o c o w a n y m p.. r a m i e n i u za pomocą taśmy p ' Strańska uważa pokład p o w y ż s / za słuszny j e d y n i e ' w z a s t o s o w a n i u 'do krajów nadbałtyckich ~ " i * 2V V dzie m a >e r i a l odńos -. y sie do ubiorów l u d o w y c h p o z w a l a na t w o r z e n i e szeregów e w o l u c y j n y c h " B r a k większej Mości d a n y c h h i s t o r y c z n y c h j a k o też d o k l a d m-ch opracowań s t r o j u l u d o w e g o n a obszarze Słowacji n i e p o z w a l a n a wyjaśnienie uenezv z v w o l k a . Można j e d v n i e stwierdzić, że nalevv on do w y t w o r ó w środkowoeuropejskiej k u l t u r y . Zofia Malewska 7 1C ^ ĘL -^P" Ш : �WĘGIERSKIE WY DAW NICTWA ETNOGRAFICZNE Z L A T 1915—1947. W w y m i e n i o n y m okresie w v s z l v przede w s z y s t k i m d w a zeszyty czasopisma e t n o g r a f i c z n e g o ' węgierskiego «Ethnographiu - N e p ć l e b ( n r \ - > i : i - 4 ) za r o k 1947 o b e j m u ­ jące b o g a t y m a t e r i a l ze w s z y s t k i c h działów e t n o g r a f i i 0 » ó h i v r l i ł a d n i e l i ' d o l y k a A . D o b r o v i l s w ' a r t v k u l e «УаГочйс n u W es s z i m b o l u m * (Rzeczywistość m i t i s y m b o l ) o z a g a d n i e n i a :z p o « r o nicza a n t r o p o l o g i i zahacza ' j N e m c s k e r i w artVkule - T i m ^ k u l a tas jelle-kutatas, (Badanie typów b a d a n i e 'charakterów) u w y - l e d n i a i a c y m V nowsze n n c e O e k a n o w s k i c ' ' , ) i S l o i v h w v C h o c k i e t n o l o " M Gavazz w a r t y k u l e ' « K u l l u m r a m l a l o k P a n noniaban» Х ч Ч Ь k i e r u n e k M k u l t u r o w y c h o d d / i - d v w u i a e v c h n a Panonię. " ' ' ' • • K D w a artykuły starają się określić stosunek e t n o g r a f i i d o i n ­ n y c h galezi n a u k i : J . W e l l m a n n a «Nepraj:z ćs g a z d a s a g t o r t e n e t , (Etnografia i h i s t o r i a g o s p o d a r c z a ) oraz f . Mendo la «Neprajz es fóldrajz* ( E t n o g r a f i a i g e o g r a f i a ) . Ż z a k r e s u k u l t u r y ' m a t e r i a l n e j t r z y dłuższe i zaopatrzone w l i c z n e r v s u n k i i zdjęcia r o z p r a w y zasługują na szczególna uwagę. Z n a n a b a d a c z k a s t r o j u l u d o w e g o G. P a l o t a v w p r a c v . M a g y a r h a l a s o k a r o m a n o k ruhózataban K a l o t a s z e g e n ćs Videkćn»7 będącej o w o c e m badań a u t o r k i w terenie podczas w o j n y , a n a l i z u j e węgierski w n l v w n a strój Rumunów w o k o l i c y K a l o f a s c « w S i e d m i o g r o d z i e - 'również / badań podjętych podczas w o ' i n v na terenie S i e d m i o g r o d u pochodzi c i e k a w e d l a n a U c h badaczy pasterstwa "orskie- ., s t u d i u m L К Kovacsa « A d a tok a balyó'n v o s v a r a l i a H o i o s j u h a . z a t h o z * (Pr/v'czvnki do p a s l e r s t w a i g o s p o ­ d a r k i m l e c z n e j w o r a c h B a l v 4 v o s v ń r < d i a ) bedaee o w o c - m s/cmkirh prac podietu-b ostatnio n a d elno-rafia we-ierskie-0 p a stcrslw- М Ь 1 е . " Г ( e d n a ' m / m o w a również z ' -ó, " i e d n i ^ n o d z k i c h o ' ł o w ш h v h w czasie w o m y w - e o - r a f i e m v e h <FÓldrai/i Kóz e n r ^ v o k ^ В G u n d e V wreszcK I ' R a l o - h w dłuższe n , r S i k , l - -iż n l f i i d i тяол-аг hZti zolfinekhez L J Г gatv m a t ! S l d o l v c z ! J v in"ejsca n ^ S T Ł S Alfołdu. Z 1 W zakresie k u l t u r y d u c h o w e j ' k r v l v c z n i e ocenia'"zagadnienie «poezji l u d o w e j * K. Marót w interesującym a r t y k u l e «Mi a n e p kólleszet». I . Rano w a r t y k u l e < < M e s e n . o r f o l o ^ . m e s e l e l l a m ( M o r ­ fologia b a j k i , w i e d z a o bajce), p o l e m i z u j e z a r t v k u l e m L . Degh (z «Elhnographia» у 1Ш4): równocześnie umieszczona jest i o d ­ powiedź L . Degh (tejże a u t o r k i osobna praca «Rodrogkózi m e s e b . poświęcona b a j k o m ' z o k o l i c y Bodnmkóz w v s z l a też n i e d a w n o , w 1945). W r e s z c i e A. V a j k a i ' w n o t a t k a c h « A z órdó.ngós l n o l m i r - �362 legenv» daje nami m a t e r i a l d o l v c z a c v występującej w z a b o b o n a c h postaci opętanego p r z e z d i a b l a ' młynarczyka j ' w ogóle młynarzy, m ł y n ó w etc. w zabobonie. P. Gergely w n o t a t c e « V i k a r B e l a g v u j L o u t j a i n v o m a n » p o ­ d a j e wiadomość o m a t e r i a l e n m z v c z n v m z b i e r a n y m ' przez tego zasłużonego, n i e d a w n o zmarłego "zbieracza m e l o d y j l u d o w y c h . D a n e dotvczace badań e t n o g r a f i c z n y c h śród t a k z w a n y c h W e n dów w k r a j u z w a n e g o P r e k m u r j e ( M u r a k o z ) między Murą i D r a w a w l a t a c h o k u p a c j i tego k r a j u p r z e z W ę g r ó w ( 1 9 4 1 - 1 9 4 4 ) , p o d a j e l i . Bałint. W r e s z c i e L. D e g h (.Be.s/im^ló ш l84<S-a,s n e p h a g v o m a n y g v u j f e s e d d i g i tapasztalaŁrób) z d a j e sprawę г d o t y c h c z a s o ­ w y c h doświadczeń w z a k r e s i e sprawozdań t r a d y c j i l u d o w e j d o t y ­ czącej 1848 r o k u . Dział d r o b n y c h materiałów, recenzje i k r o n i k a uzupełniają czasopismo. W a r t o dodać, że w r. 1942 ukawał się i n d e k s a r t y k u ­ łów d o 50 roczników « E l h « o g r a p h i a » sporządzimy przez Z. Śzend r e y a . (Równocześnie wyszedł i w v k a z d o 32 roczników « N e p r a j z i M u z e u m Ertesitóje. spoYzydzony p r z e z K. Cs. Sobestyena). Poza t y m i ] u i b i i k a c j a m i p e r i o d y c z n y m i ukazało sie na W ę ­ grzech nieco n o w s z y c h p u b l i k a c j i e t n o g r a f i c z n y c h ; w y m i e n i a m y te. które mogą przede w s z y s t k i m zainteresować z a g r a n i c z n y c h , a wiec i p o l s k i c h b a d a c z y . W zakresie zagadnień l e o r e l v e z n v c h w y m i e n i ć m u s i m v rozprawę znanego e t n o g r a f a , obecnie w C l u j u , P>.' G u n d y « A l' u n к i ' o n a 1 i z n i u s к e r d e s ę a n e p r a j zb a n » (Kwestia funikciouałizmu w e t n o g r a f i i ) Clui (Kolozsvar 1915). Z a g a d n i e n i a ' p r o g r a m o w e porusza I . Tałasi « A z A l 16 I d z i k u l a ł a 's a n а к k e r d e s ę i ć s p r o b 1 ć n i a i» f S/e-ed'l94f>) to i est « K w e s t i e i u r o b i e n i v b a d a n i a e t n o " r a f i c z ое.'оГ v i r s i d u . P r o b l e m y e l u o - r a f i с ш е z w h / a n e z o s t a t n i m i m i •час i a n i i ludaiościow • i sc e renie^ W e " i e r ( r e f o r m a ' r o l n a r e n a I r h h Wc-rów w y s vi e n k Szwabów itdS o m a w i a ornlesor e n iial'ii Uniwersytet w I h i d m e s z c i e i m n i s l e r oświaty Gv f ' " . r wie \ „i < m о « у a r e 1 sй у T n d o r 1 ? ś • i n ć >, • z' 1 u t I st w z b i o r k u Ket c l ó a d i s ? R u d " r ( ' Г ' ; r S ' ! s i l i e уć1 z t П n к e s a In i h a I r a van>> (SzegS Ш « ) " R u d n w e t r z c i n o w y c h chał w Sa.rret o m a w i a S. Sziics w p r a w i e « A s ó i- r e 1 i n ; i d l i a z ć s ć 1 . i e» w V I I I zeszycie d a w a n y c h przez M u z e u m E t n o g r a f i c z n e « Л n e p r a j z i M u z e u m z o t e i » . ' 0 wyszyćiach w o k o l i c i ' D r a v a s z o g jest n o w a praca S, n v e v a . « D r a v a s z ó ц i h iщ z e s e k » ( B u d a p e s z t 1944). roz­ wy­ FuGó- L �D w a n o w e w y d a w n i c t w a poświecone sa tańcom l u d o w y m : J. M o l n a r a .Magyar 1 a n с h a . V 0.111 a n у o b (Budapeszt 1947) i E . L u g o s s y i ' S. Gónyeya . M a g y a r n ć p i t a n с о к » . g Jan Reychman MILO VAN GAVAZZI, . P r z e g l ą d E t n o g r a f i i Chor¬ w a l ó w * (Prcglcd Etnograf i je Hrvata), w v d a n i c K l u b u A B C , lorn p i e r w s z y , Z a g r e b 1940, s i r . 80 z 54 i l u s t r a c j a m i w tekście! * E t n o g r a f i a jugosłowiańska posiada w szeregu s w o i c h n a u ­ k o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i p o z y c j e b a r d z o w i e l k a — jest n i a n a z w i ­ sko i d o r o b e k n a u k o w y p r o f e s o r a U n i w e r s y t e t u w Z a g r z e b i u dra M i l o v a n a Gavazzieqo. Działalność p r o f . Gavazziego zarówno па stanowisku k i e r o w n i k a katedry etnografii w Unfwersvlecie. j a k i w charakterze dyrektora M u z e u m Etnograficznego, a zarazem r e d a k t o r a E n c y k l o p e d i i C h o r w a c k i e j - • z n a n a jest n i e t y l k o w J u ­ gosławii. W l a t a c h 1922—1932 piszący te słowa miał sposobność zetknąć sie osobiście z p r o f e s o r e m GaVazzhn i r z a d k a sposobność / w i e d z e n i a z a - r z e b s k i e g o M u z e u m EŁno«rafic/nego'pod o s o b i s t y m k i e r o w n i c t w e m j e g o zasłużonego d y r e k t o r a . " * Już w o w v m czasie p r o f . G a v a z z i reprezentował pogląd, że każda praca d l a l u d u i z l u d e m może rokować z d e c y d o w a n e w y ­ niki wtedy tylko, kiedy odpowiedni pracownik na polu kultur)-, a l e i urzędnik p o z n a l u d . wśród którego żyje. W r o k u 1938 w y ­ sunięto p o d a d r e s e m M i n i s t e r s t w a Oświaty w Białogrodzic p o ­ stulat w p r o w a d z e n i a do szkol jugosłowiańskich w s z y s t k i c h s t o p n i z u n i w e r s y t e t a m i włącznie n a u k Г e t n o g r a f i i j a k o p r z e d m i o t u o b o ­ wiązkowego w r o k u " zaś 1939 o d b v l sie p i e r w s z y k u r s e t n o g r a f i i dla pracowników oświatowych K i e r o w a l i n i m - prof Gavazzi i ih.airimir Bratanic. ' ' ł л * Uwzględnienie przez o d p o w i e d n i e c z y n n i k i p o s t u l a t u z o b o ­ wiązało M . Gavazziego do ułatwienia jego r e a l i z a c j i , a w i e c do n a p i s a n i a nieistniejącego w p r z e d m i o t o w e j l i t e r a t u r z e jugosło­ wiańskiej podręcznika e t n o g r a f i i , z którego u c z n i o w i e i s t u d e n c i , a niezależnie o d n i c h i p r a c o w n i c y oświatowi m o g l i b y poznać s w o i l u d . P r o f . G a v a z z i .podjął sie lego t r u d n e g o z a d a n i a ' i w r o k u 1940 wyszedł w Z a g r z e b i u p i e r w s z y ' t o m - E t n o g r a f i i C h o r w a t ó w , . .,..„ P r a c a to r o z m i a r a m i s w o i m i n i e w i e l k a , dzięki natomiast zawartości i w z o r o w e j m e t o d z i e n a u k o w e j , która zastosow a l Y u l o r . s i a n o w i w a l n a pozycje n a u k o w a i samego a u t o r a , i i u goslowiańskiej n a u k i . J a k pojął a u t o r s w o j e zadanie, m ó w i o t y m swojej s �ш sam w e wstępie do «Prze.gladu» podkreśla j a r , że, b v poznać d o ­ kładnie i bez reszty o l b r z y m i s k a r b e t n o g r a f i c z n y j u d u c h o r w a ­ ckiego, należało znaleźć i ' przestudiować materiał, który p o z w o ­ liłby odpowiedzieć n i e t y l k o n a Ш Ю pytań, j a k i e sformułował d l a ' etnografów A. l l a d i ć ' w «Zasadach z b i e r a n i a i b a d a n i a m a ­ t e r i a ł ó w ^ żvciu l u d u * ( O s n o v i za s a b i r a n j e i p r o u c a v a u j e g r a d je 0 n o r o d n o m ' z i v o t u ) . ale pytań sto r a z y więcej. P r a c a p r o f . Gavazziego, stanowiąca pierwszą część z a m i e r z o ­ n e j całości, d z i e l i sie na siedem rozdziałów, w których a u t o r o m a ­ w i a następujące z a g a d n i e n i a : wies. d o m i jego urządzenie, g r o ­ m a d z e n i e pokarmów myślistwo i rybołówstwo, pszczelarstwo, hodowlę bydła i r o l n i c t w o . T a k zatytułowane sa k o l e j n e rozdziały, z których n a j o b s z e r n i e j p o t r a k t o w a n o d o m * i jego urządzenie. W r o z d z i a l e z a t y t u ł o w a n y m : « W i e ś » p r z e d s t a w i a a u t o r różne pod w z g l ę d e m z a b u d o w a n i a ' t y p y w s i c h o r w a c k i e j , zwracając uwagę n a d w a główne rodzaje w s i : wieś z b i t a (ściśnięta) 1 r o z r z u e o n a , zależnie o d tego, czy c h a t y stoją j e d n a tuż o b o k d r u g i e j czy też i s t n i e j e m i e d z y n i m i w c a l e spora'przestrzeń w o l n a od zabudowań. T y p p i e r w s z y występuje z d e c y d o w a n i e w ośrod­ k a c h nadjadrańskich ( J a d r a n A d r i a t y k ) , szczególnie w m i e j ­ scowości O m i s a l j na w y s p i e K r k . C h a r a k t e r w s i zależy o d t e r e n u , na którym o n a powstała od warunków e k o n o m i c z n y c h j e j m i e ­ szkańców (osiedleńców). ' O d z a g a d n i e n i a typów w s i p o d względem z a b u d o w a n i a i a r ­ c h i t e k t u r y i c h d o m o s t w p r z e c h o d z i a u t o r «Przegladu E t n o g r a f i i Chorwatów^ do o p i s u c h a t y w i e j s k i e j i j e j urządzenia, poświęca­ jąc t e m u z a g a d n i e n i u najwięcej m i e j s c a w s w o j e j pracv. W c h o r w a c k i e j w s i przeważa - ' j a k c z y t a m y - d o m d r e w n i a n y , n a m o r s k i m pobrzeżu m u r o w a n y z kamienia"prehodząrego z n a j ­ bliższych w s i kamieniołomów k r v t v słoma l u b k a m i e n n y m i pły­ t a m i ' w z n o s z o n y często n a d r e w n i a n y c h f i l a r a c h , s t o s u n k o w o n i ­ s k i c h o sciaonch w y p l a t a n y c h ezesto' / prętów . . r u b »sci palca l u b też w y b i j a n y c h d e s k a m i . ' " " ' Wnętrze c h a t y c h o r w a c k i e g o wieśniaka h v w a nu ogół bardzo skromne,'świadcząc o n i e z b y t ' w y s o k i e j stopie k u l t r r a l n e j m i e ­ szkańców. .Mało w y s z u k a n e krzesła i krzesełka, cztero- l u b trójnożne, z o p a r c i e m w kształcie serca , ( w i c ś panońska) l u b bez opancia. Może n a j h a r d z i e i r h a r a k l e : v s l v c z n v m sprzętem sa pół­ okrągłe krzesła trójnogi c h a t y z a c h o d n i o d y n a r s k i e j , stanowiące ślad " d a w n e j chaty i l b s k i c j I aw.a leżanka ' ( t a p c z a n ) i łóżka, V d najniższych w Bośni d o b a r d z o w y s o k i c h z mnóstwem pościeli w Sławonii i W o j w o d i n i e - k i l i m y ' i p a s i a k i własnego w y r o b u : s z n u r y do w i e s z a n i a i suszenia odzieży oraz s k r z y n i a (sąsiek) n a I i �365 , • K I i 4 t f ! L j zboże • o t o i cnie p r a w i e urządzenie przeciętnej c h a t y c h o r w a ­ ckiego wieśniaka. " W i e l k i p r v m i t v w i z m cechuje chłopa c h o r w a c k i e g o również w zakresie sposobów g r o m a d z e n i a pokarmów i o d ż y w i a n i a sie. J a k w v n i ' k a z d a n y c h rozdziałów p i . . G r o m a d z e n i e ż v w n o ś c i e chłop c h o r w a c k i iest w zasadzie jaroszem, któremu w y s t a r c z a j a ­ d a l n a Пога i pląsie j a j a . W rozdziałach 'następnych o m a w i a p r o f . G a v a z z i k o l e j n o zag a d n i e n i a : myślistwa i rybołówstwa, poświęcając t o m u d r u g i e ­ m u sporu t i w a g tyczących k r a i n n a d m o r s k i c h ; p s z c z e l a r s t w a , o d leśnego j a k o n a j b a r d z i e j p r y m i t y w n e g o do n o w s z y c h m e t o d h o ­ d o w l i pszczół z d o k ł a d n y m ' o p i s e m b u d o w y różnorodnych ułów i pasiek- h o d o w l i b v d l a i o w i e c , górskiego'i n i z i n n e g o : ' wreszcie r o l n i c t w a stanowiącego i s t o t n a ' gałąź Gospodarstwa wiejskiej n a w e t w n a j w y ż e j ' p o ł o ż o n y c h ' r e g i o n a c h k r a j u , z o p i s e m narzę­ dzi r o l n i c z y c h ' o d p r v m i t y v n e j lecz ciągle jeszcze g d z i e n i e g d z i e używanej d r e w n i a n e j ' sochy do n o w o c z e s n e g o .phi«a oraz n o w s c l r narzędzi r o l n i c z y c h ' które w y p i e r a i a % v s t e m a l v c z n i e n a ­ rzędzia p r y m i t y w n e o d ' c z a s u k i e d y ' s t a r y c h o r w a c k i ' p o e t a r o l n i k o w ' l o s i p S t i e n a n Helikoyić' t a k p i s a ł ' w s w o i m poemacie n i • K u r n i k , ((^podarz, X m o w n i i ) z roku 17%: /Vi P « N i c ganię d a w n y c h , s t a r y c h z w y c z a j ó w . Którym się próżno c i sprzeciwiają, Co w s z y s t k o stare precz b y r z u c a l i I w n o w y m sVzescia lepszego s z u k a l i ; L e c z sic w a m p r z v z n a m do tego szczerze: Stare poprawiać o c h o t a bierze".. (przekład podpisanego) Rozdziałem o sposobach s t o s o w a n y c h przeiz chorwackiego cld.-pa w r o l n i c t w i e kończy prof. M i l o v a n Gavazzi p i e r w s z a n i e ­ z m i e r n i e wartościowa cześć z a m i e r z o n e j . E t n o g r a f i i Chorwatów*. S. Phi W I L H E L M S C H M I D T . «R a s s e n u n d V ó 1 к e r i n V o r geschichte u n d G e s с h i с h l e d e s A h e n d 1 a n d e s». Śammlung S l o c k c r . lierausgegeben v o n Profcssoren de U n i v e r s i ­ t y F r e i b u r g ( S c h w e i / ) , L u z e m 1916. - A d a m a n l i n n s . • s t a l o w y , t a k i p r z y d o m e k nadała s t a r o ­ żytność chrześcijańska j e d n e m u z w i e l k i c h myślicieli i p i s a r z y g r e c k i c h szkoły a l e k s a n d r y j s k i e j , O r y g a n e s o w i . N a len s a m « e p i - �te t o n ornans» zasłużył sobie d z i s i a j n i e p o z v l v w s w e j p r a c y n a u ­ k o w e j , p i s a r s k i e j i o r g a n i z a c y j n e j Ó. W i l h e l m S c h m i d t . Z m u s z o n y po «Anschlussie» opuścić założony przez siebie z t a k i m t r u d e m warsztat etnologiczncj pracy p o d W i e d n i e m w Moedling, n i e za­ łamał sie. A skończył j u ż ' w t e d y l a t 70. Przeniósł cały I n s t y t u t A n t h r o p o s wra-/ z c z a s o p i s m e m do S z w a j c a r i i b v p o d F r y b u r g i e m prowadzić dzieło swe d a l e j . " W okresie w o j n y o s t a t n i e j w y d a j e d w a dalsze t o i n y w i e k o ­ p o m n e g o dzieła « r r s p r u n g d e r Gottesidee», za które nazwał go jeden z religiologów współczesnych H e r o d o l e m n o w o ż y t n y m ; jest to t o m V I I i V I I I . W r. 1947 oddał d o d r u k u t o m I X . Niestety n i e mógł n a m dotąd jeszcze przesłać do P o l s k i żadnego e g z e m p l a r z a w s p o m n i a n y c h d w u tomów « d v * p r a w i e cały nakład w M o n a s t e ­ r s uległ z n i s z c z e n i u n a s k u t e k z b o m b a r d o w a n i a ; ocalało j e d y n i e oO e g z e m p l a r z y C z c i g o d n y a u t o r obiecał j e d n a k przysłać d o j e d ­ n e j z b i b l i o t e k ' p o l s k i c h po e g z e m p l a r z u D l a t e g o z' omówieniem i c h m u s i m y poczekać. " ' Oprócz «Drsprung des Gollesidee» rozpoczął O. W . S e l i m i d l tuż p r z e d w o j n a interesujące s t u d i u m n a t e m a t własności w k u l ­ t u r a c h einologicznycłi. W r . 1938 ukazał się I . t o m t e j p r a c y p l . «Das K i g e n t u m a u f d e n a l t c s t e n S t u l e n der M e n s c h h e i b . W c z a ­ sie o s t a t n i e j w o j n y ukazały sie d w a następne t o m y tego dzieła; I I . t. <<Das E i g e n t m n b c i d e n H e r d e n v i e l i z u c h l e r n A s i e n W . I I I t. < Das E i g e n t u m b e i d e n H c r d e n v i e h z u c h t e r n A f r i k a s * . I lego dzieła d w a ostatnie t o m v t r u d n o jest d z i s i a j nabyć O s t a t n i a p r a c a w i e l k i e g o etnologa, j a k a ukazała sie po w o j ­ n i e w r. 10-16 w S z w a j c a r i i , j e s t «Rassen u n d V o l k e r i n V o r g e scłiichle u n d Gescbichte des Abend!andes». Składają sie n a to dzieło t r z y t o m i k i : I . «Rassen des Ahendlandes», I I . « D i e V o l k e r des Abcndlandes», I I I . «Gegenwarl u n d Z u k u n f t des A b e n d l a n dcs». T r z e c i t o m , o ile. n a m w i a d o m o , dotąd jeszcze n i e wyszedł z d r u k u . W e wstępie d o Lrzecie^o w y d a n i a t e j książki p o w i a d a a u t o r że h i s t o r i a p o w s t a n i a lego" dzielą jest z a r a z e m cząstka h i s l m i i ' c z a s ó w o s t a t n i c h l a l 20. W ,-. 1920 wygłosił o n n a zaprosze­ nie w S t u t t g a r c i e d w a o d c z y t y n a t e m a t «Rasa i lud», które u k a ­ zały sie w Ш27 w «Horhland'» a wkrótce p o l e m j a k o ' o s o b n a o d ­ bitka u Kosel-Pusleta B r o s z u r a ta j e d n a k n i e obudziła n a ' r a z i e w i e k s z e - a z a i n l e r e s o w a n h * D o p i e r o w r l w k i e d y to n a r o d o w y s o c j a l i z m / a c T - a ł b u d o w a ć ^ w o i i n o t c e p o l i t y c z n a n a id«i r a s i z m u p r / y p o m P i - m o ' i - , sobie' «" POP msz ш Г W S e ł n d d t a o c h \ i « i e T v l a n i e l e i b r o s z u r y ' 1 ó r a \ 'e r o U s z b r>rawie w J e d n y m r o k u W y dan с K c k ó r e n Дк . 1 Ш ™ J leszcze S o d n i e rozcho­ dź Гч1с P- \ i c ć/c n-i s l ' i i И 1 m o w W M i I n a na d o l i �sie n a i n d e k s n a z i s t o w s k i i zaliczono broszurę le d o p u b l i k a c j i z a k a z a n v c h w N i e m c z e c h , l d i ' a r a s i z m u oparła sie n a określonych z g o r y przesłankach światopoglądowych r u c h u na.rodtfwo-socjalislvcznego i w i . n i e tego protestowała p r z e c i w w y n i k o m naukowVch badań a n t r o p o l o g i c z n y c h . p r e h i s t o r y c z n y c h i h i s t o r y c z n y c h . Stąd to trzecie o p r a c o w a n i e p i e r w o t n e g o t e m a t u «Rasa i lud» rozrosło sie w trzv t o m i k i , f o r m a t u 16. z -których d w a p i e r w s z e liczą p o n a d 300 s t f o n . * N a s k u t e k aktualności z a g a d n i e n i a przeszedł a u t o r z d z i e ­ d z i n y czvsto teoretycznego, n a u k o w e g o rozważania n a t e r e n h i ­ s t o r i o z o f i c z n y z podstawą n a u k o w a . W p i e r w s z y m t o m i e a n a l i ­ zuje podłoże i r a c j o n a l n e r u c h u r a s i s t o w s k i e g o : jego dzieje, p r z e ­ jecie przez n a r o d o w y s o c j a l i z m , z b u d o w a n i e n a n i m n o w e g o światopoglądu s k u t k i d l a życia społecznego i n a r o d o w e g o . N a ­ stępnie p r z e c h o d z i d o omówienia r a c j o n a l n e j i d e i r a s y , s t o s u n k u rasv d o ciała d o d u s z y i d o k u l t u r y — W t o m i e d r u » i m o m a w i a l u d v zachodu' i iego rasy p o w s t a n i e ludów z a c h o d n i c h i i c h w ę ­ drówki w y t w o r z e n i e sie k u l t u r i n d o e u r o p e i s k i c h i i c h m i g a c i e wyodrębnienie sie jeżyków indo«ermańskich i i c h w e d r o w a n a ' stosunek I n d o t w . . i c i c ' z v k o w do "ałtajskich ludów p a s t e r s k i c h i wreszcie German e r n d o e i n w e i n z y c y i P n , l o ndoeuroneiczvcv na zachodzie A u t o r w y w o ł u j e w sposób żv\vv przed o c z y czytelników p r z e ­ szłość i u o b e c n i a teraźniejszość, b y tak obudził- świadomość w i e l ­ k i e j wspólnej odpowiedzialności z a c h o d u . D a j e s z e r o k i przegląd w i e l k i c h -związków d z i e j o w y c h n i e t v l k o ludów E u r o p y ale c a ­ łego p r a w i e świata od początków h i s t o r i i l u d z k i e j . « N a t a k i e j to obszernej i g r u n t o w n e j płaszczyźnie d o c h o d z i c z y t e l n i k do g l e b szego z r o z u m i e n i a i d e i z a c h o d u i jego ciężkiego* k r y z y s u w " d o ­ bie. obecnej. Nestor etnologów i w i e l k i badacz h i s t o r i i w c z e s n e j k u l t u r y kreśli wspaniała "syntezę historycznego- r o z w o j u który doprowadził -zachód d o jego' obecnej g o d z i n y d z i e j o w e j * . ' 1 E. Bulanda T. ./. A N N A L I L A T E R A N E N S I (Publieazione del Ponłifizio M u seo Missionari-o E l n o l o g i c o ) . t o m X I . w y d a n y w r o k u 1947, p r z y ­ nosi j a k i w d a w n i e j s z y c h r o c z n i k a c h c i e k a w e r o z p r a w y f l v m razem c z t e r y ) , кlóre m o g l i interesować n i e t v l k o e t n o l o g ó w ' i e t n o ­ grafów, a l e ' i znacznie p e r s z e koła humanistów. Naprawdę ściśle i wyłącznie e t n o g r a f i c z n a jest t v l k o О. I I . Sehrodera S. V . I>. « Z u r Escalalogio d e r T o g o S'eger». D w i e prace poświęcone są A b i s y n i i (V. M o n n e r e t de V i l l a r d i R. L e f e v r e ) �,468 •л wreszcie czarta Ks. J . M . M i n h a p r z e d s t a w i a n a m « L a c m i c e p t i o n c o n f u c i e n n e de Г Ь ш п т е » . W r o c z n i k u p i e r w s z a jest praca D e V H l a r d a ( s t r . 9 - 9 0 ) , drugą K s . M i n h a (str. 9 1 — 2 4 0 ) , następna O. Sehrodera ( s t r . 2 4 1 — 254), a o s t a t n i a p. R. L e f e v r e ( s t r . 255—342). R o c z n i k konczv sie (str. 343 i n a s ł a n e ) szczegółowo o p r a c o w a n y m i n d e k s e m . ' ' J a k w i a d o m o « А т т а П L a t e r a n a n s U . kióre r e d a g u j e k o m i t e t złożony г O. Michała S c h u l i e n a S. V . D „ O. P a n k r a c e g o M a a r s c h a l k e r w c c d O. F . M . i d o k t o r a P a w i a h r a b i e g o D a l i a ' T o r r e d i S a n g u i n e t t o , ogłaszają artykuły w jeżykach f r a n c u s k i m , n i e m i e ­ c k i m , a n g i e l s k i m , hiszpańskim, włoskim i łacińskim. Szkoda, że wśród l v i u jezvkow, k t o r v m stoją o t w o r e m lamy Aimałi nie został uwzględniony żaden z jeżyków słowiańskich Ciągle jeszcze m i m o że posługuje sie n i m i znacznie więcej l u d z i aniżeli n o hiszpańskim' włoskim l u b n i e m i e c k i m jeżyki słowiańskie w w i e k i k o t a c h z a c h o d u sa t r a k t o w a n e jako drugorzędne Л przecież n a ­ w e t sama n a u k a p o l s k a n i e mówiąc już o całości n a u k ludów słowiańskich b y n a j m n i e j n i c m a powodów uważać no hiszpań­ s k i e j j a k o stojącej n a wyższym p o z i o m i e . ' Z w r a c a n i "na ten fakt dlatego uwagę, że s k o n . odstąpiło sie od zasadv jednojezycznośei ( ł a c i n a ) l u b dwujęzvczności ( « р . ła­ c i n a i f r a n c u s k i ) , to szczerzy z w o l e n n i c y «ЛшпаИ» mogą sie czućdotknięci, że i c h j e z v k n i e jest t r a k t o w a n y j a k o równorzędny z wyżej w y m i e n i o n y m i . ' Artykuły j r a n a ' M u n n e r e l de V i l i a r d . «La M a d o n n a d i S. M a ­ rin Maggiore'e nilu»trazionc dci mivaooli d i M a r i a i n A b i s s i n i a . i p a n a R. L e f e v r e . «Riliessi e t i o p i c i nełla c u l t u r a c u r o p e a del Medioevci e del Rinaścimenhv. trzeba omawiać r a z e m . Chociaż b o ­ w i e m każdy z autorów z a j m u j e sie i n n a g r u p a problemów, to j e d n a k zdaje sie m i m o w o l i , n a w z a j e m sie uizupelniają. P a n de V i l i a r d w s w o j e j p r a c v p r z e p r o w a d z a w sposób b a r ­ dzo w n i k l i w y i z z e s t a w i e n i e m b o y a l c g n materiału historycznego, dowód w p ł y w u s z t u k i włoskiej, \ v t y m w y p a d k u szczególnie o b r a z u M a d o n n y S. M a r i a M n g g i o r e w ' R z y m i e , na u s t a l e n i e się t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Ma d o n n y \ v A b i s y n i i . W y c h o d z i zo s t w i e r ­ dzenia, że do p o l o w y X V I w nie i s t n i e j e w A b i s y n i i «una łmmag i n e tipo» M a d o n n y . Następnie d r o b i a z g o w o p r z e d s t a w i a n a m d r o g i , j a k i m i kopie' S. M a r i a M a g g i o r e dostały sie do A b i s y n i i . T y c h możliwych do przyjęcia dró<> bvło k i l k a Z a p e w n e sama a n a l i z a a l I v s l v c z n a i a k i l u / e s t a w i e n i e p o d o b i z n i różnic o b c h o ­ dzi raczej historyków s z l u k i . N a t o m i a s t ze wszech m i a r ważnym rest dla h i s t o r i i ' w т - ó l e т d h h i s t o r i i k u l t u r y w szczególności zapoznanie nas z d r o g a m i ' i w a r u n k a m i , w j a k i c h w p ł y w y e u r o - �ж p e j s k i c przenikały d o A b i s v n i i . W i d i z i m v , że istniało w z a i e m o e szukanie, k o n t a k t u , i że w ' R z y m i e p r z y w i ą z y w a n o poważne z n a ­ czenie do stosunków z A b i s y n i a . N a t u r a l n i e świetnie p o d w p ł y ­ w e m m e t o d y c z n y m p r z e d s t a w i o n y w p ł y w włoski na k r y s t a l i z o ­ w a n i e się wyobrażenia M a d o n n y A b i s v n s k i e j , to t v l k o j e d e n i w d o d a t k u u b o c z n y szczegół wynikający :ze stosunków R z y m u z państwem L w a z p o k o l e n i a J u d y . W t y c h s t o s u n k a c h chodziło przecież o rzeczy znacznie podówczas poważniejsze W k o n c e p ­ c j i r z y m s k i e j suinowiły'one cześć p r o g r a m u n a który już n i e j e d ­ n o k r o t n i e .pokrótce'historycy z w r a c a l i °uwa<'e ( m i e d z y i n n y m i P a ­ stor i i ) O b o k p r a g n i e n i a z j e d n o c z e n i a * Kościoła' k o p t y j s k i e e o z Rzymem myślano "o p o w a ż n y m u a k t y w n i e n i u sił abisyńskich p r z e c i w k o "wsnólnem.u niebezpieczeństwu .nożaremu ze s t r o n y s i a n u W o r a e v de Y i l l a r d a : n a t u r y rzecz" to w s z y s t k o /ostało v l t o f f l ™ \ 4 t c m i a s t te m o ^ i e n t v w v s e o u i a w s z S l o v v i i i myt п Ч a w i ^ n m n l v Z R • n a t o I c l e v r ea <Ś ess-i et o o i c i n d Ś ^r, e o> c SS^d z w u ' k i J 5 S Л S iPo p e j s1k iмe j w w e« u cwi eJ kravc b h N i e s t e l v w r o c z n i k u z r o k u 1947, który m a m w tej c h w i l i p r z e d sobą, została ogłoszona już cześć trzecia t e j naprawdę n a ­ der c i e k a w e j p r a c v . P i e r w s z e d w i e części b v l v (.głoszone w d a w ­ n i e j s z y c h t o m a c h ' . A r a i a l b . a m i a n o w i c i e w ' V I I I (z r o k u 1944) i I X (z r o k u 1943). Obecnie ogłoszona cześć trzecia o b e j m u j e czasv O d r o d z e n i a , p r z v c z v m a u t o r przeprowadził szczegółowe b a d a n i a a r c h i w a l n e w y d o b y ł w i e l e ważnych a dotychczas n i e z n a n y c h w i a ­ domości, a wreszcie n a s t r o n a c h 3 3 3 - 3 4 2 podał n a m w całości k i l k a c i e k a w y c h dokumentów z a r c h i w ó w r z y m s k i c h . W ś r ó d t y c h szczególnie z n a m i e n n y jest l i s t papieża G r z e ­ gorza X I I I , r o k u 1579 ( C l a u d i o s e r e n i s s l n m Regi A e t i o p i a e ) i m e ­ moriał złożony temuż papieżowi w p r z e d m i o c i e u n i t kościołów Aleksandrii i 'Konstantynopola z Rzymem. W w i e k u X V I . zważywszy w s z y s t k i e istniejące trudności n a ­ t u r y p o l i t y c z n e j i k o m u n i k a c y j n e j , istniejące s t o s u n k i m i e d z y A b i s y n i a a R z y m e m m u s i m y uznać za b a r d z o żywe. P r z y t y m nie t y l k o R z v n i stara ,ic przezwyciężać tak b a r d z o w i e l k i e p r z e ­ szkody, j a k i c h nastręcza k o m u n i k a c j a przez k r a j e mahometańskie. ale i A b i s y n c z v e v dokładają ze s w o j e s t r o n y starań o u t r z y m y ­ w a n i e k o n t a k t u . 'Uderza nas przv t v m , że obok m n i e j l u b więcej o f i c j a l n y c h p r z e d s t a w i c i e l i o b u s t r o n . R z y m s t a n o w i atrakcję i d l a dość l i c z n y c h n i e b ' r z v i n o w k t o r z v pokonują n a własne r v z v k o trudności i niebezpieczeństwa dążąc cło g r o b u Św. P i o t r a i Pawła. z szczególnie ważne. A gg Lurt. T- x x x v i i i zainteresowanie 21 �370 n i m i w z r a s t a , « d v sio d o w i a d u j e m y , że n i e r a z n i e kończ:, sie n a w e t w H z v m i e . Sa k o n t y n u o w a n e i do d a l s z y c h m i e j s c cieszących się duża podówczas czcią, czasom n p . aż d o Compos teł la w H i ­ szpanii. A u t o r k o l e j n o zapoznaje nas z n i e s t n i e j a c v m już d z i s i a j , a l a k b a r d z o t e l n i a e v m życiem w X V I w i e k u kościołem Św. Ste­ rana Dcgli A b i s s i n i " i zlnezonvm z n i m klasztorem. T e n ostatni stanowił siedzibę osiadłych w R z y m i e d u c h o w n y c h i mnichów a b i s v n s k i e h , oraz p u n k t ' z h o r n v dla p i e l g r z y m ó w "przybywających z p o b u d e k !K.bożnvrh. j a k i osób jawiących sie z i n n y c h p r z y czyn. Pątnikom poświęca a u t o r osobny 'rozdział' s i r . 257 i n. ' ' , — -i" C i e k a w e są dzieje f u n d a c j i i społeczności c l i o p s k i e j św. Ste­ fana. W i d z i m y , że przez calv czas swego i s t n i e n i a fzn. do p i e r w ¬ szej połowy X V I I w i e k u , jest o n a n i e t y l k o siedzibą zakonników i ośrodkiem d l a przybyszów a b i s v n s k i e h , ' ale o d g r y w a i p e w n a rolę p o l i t y c z n a , a n a d t o w n i e j ogniskują sie i wcale poważne s t u d i a nad Abisynią. P r z v t y m liczba zakonników była czasowo dość znaczna n p . p r z y w y b o r z e przełożonego za czasów L e o n a X d o w i a d u j e m y sie. że było i c h podówczas 30 stale w R z y m i e zamieszkałych i u t r z y ­ m y w a n y c h przez K u r i e . A b i s v n c z v k ksiądz T o m a s z Ścioano, p o ­ tocznie n a z y w a n y T o m a s z A b ' i s v n s k i . który w t e d y został w y b r a n y z g o d n i e z życzeniem papieża, posiada p o w a ż n e znaczenie i d l a p o czątków n a u k i o A b i s y n i i . L' św. Stefana J a n P o t k e n z K o l o n i i nauczył się jeżyka etiopskiego i w r o k u 1513 w v d a l p i e r w s z a d r u ­ k o w a n a książkę w t y m jeżyku a m i a n o w i c i e Psałterz D a w i d a P r z y t v m ' w " p r z e d m o w i e wyraził podziękowanie m n i c h o m św Stefana j a k o s w o i m n a u c z y c i e l o m . P o d każdym w z g l ę d e m duża p o w a g a , a również a u t o r y t e l e m wśród zajmujących sie s t u d i a m i e t i o p s k i m i cieszył sie ksiądz Tesla Tsión b a r d z i e j z n a n y j a k o P i o t r E l i o p e j c z v k . D o w i a d u j e m y sie p r z y t v m , że w t y m czasie s t u d i a e t i o p s k i e były dosyć m o d n e . Kównież S ksiądz P i o t r który odgrywał i p e w n a ' r o l e p o l i t y c z n a i cieszvl się z a u f a n i e m k i l k u papieży, posiada d l a h i s t o r i i n a u k i ooważne znaczene Współcześni w y s t a w i l i m u świadectwo n a d e r pochlebne Mówią że b v l człowiekiem k u l t u r a l n y m , i n t e l i g e n t n y m i miłym t o w a r z y s k o że wkadał ł m - l e tak/e jeżykiem włoskim i chętnie udzielał l e k c j i s w e " . , ie/vka o j e z v s t e - o S l v s z v m v z r e o k i l k o w y b i t n y c h Włochaci.'' którzy o p a n o w a l i ten b v n a j m n i e ! nie V n w v jeżyk P o w o l i mnnża sie przekłady i n t'ezvk c t i o i i i i o d w r o l n i e ' V n a d l n pojawiają sje p i e r w s z e poważne ksiażl o \lisvn ' ' r ., 1 , , JiL ^ '***• Ш �371 D r u g i ośrodek stosunków z A b i s y n i a stanowiła m a l a g m i n a na Cvprze, która czasowo posiadała własnego b i s k u p a . Z a P i u s a I V zostaje n i m tak b a r d z o u w a g i g o d n y przełożony św. Stefana i k a ­ p e l a n p a p i e s k i J a n C h r z c i c i e l A b i s v n e z v k ( w r o k u 1565). X a uwagę zasługuje i jest b a r d z o znamienne', że o p o n o w n a obsadę b i s k u p s t w a , którego siedziba była N i k o s i a . zabiegał poseł W e n e c j i , do której podówczas C y p r należał. Z je«o zajęciem przez T u r k ó w k o l o n i a e t i o p s k a n a Cyprze znikła. ^ 1 Z konieczności ' p o m i j a m y b a r w n e p r z e d s t a w i e n i e przez a u t o r a losów i l u d z i tych o b u ośrodków a b i s v n s k i e h , oraz z a m i e ­ r z e n i a r e l i g i j n e i p o l i t y c z n e , j a k i m podług planów K u r i i miały one służyć. W a ż n y m jest dla nas szczególnie, że a u t o r tak jasno potrafił n a m przedstawić, i a k b a r d z o o ż y w i o n e było z a i n t e r e s o ­ w a n i e Abisynią i bezpośrednie związki k u l t u r a l n e w czasie O d r o ­ dzenia. A w s z y s t k i e s w o j e t w i e r d z e n i a u z a s a d n i a równocześnie ścisłymi f a k t a m i , zaczerpniętymi z a r c h i w ó w i ówczesnej l i t e r a ­ t u r y ' N i e s t e t y n i e d o w i a d u j e m y sie j a k i r z e c z y w i s t y w p ł y w w y ­ wierały n a kulturę A b i s y n i i d r u k o w a n e d l a n i e j w R z y m i e książki i osobiste k o n t a k t y zarówno w K u r e n i e z A b i s v n o z v k a m i j a k i n a m i e j s c u za p o - r e d n i c l w e m dość l i c z n i e wysyłanych m i s j o n a r z y Jasne jest j e d n a k , że z tego p o w o d u nie możemy winić a u t o r a . ' ' N i e z w y k l e cenna i w p r o s i r e w e l a c y j n a j e s l obszerna r o z ­ p r a w a księdza J a n a M a r i i M i n h a «La conception confucienne de ł'homme» (Essai p s v c h o - m e t a p h v s i q u e d'apres le c a n o n eonfueien). N i e trzeba przypominać, że l i t e r a t u r a e u r o p e j s k a na temat K o n f u c j u s z a i jego n a u k i i znaczenia, w chińskim i pozachińskhn życiu k u l t u r a l n y m j e s l od d a w n a b a r d z o bogatą. S a m a u t o r p o ­ daje n a m ja częściowo. Że n i e podał jej w całości jest wobec j e j ilości z r o z u m i a l e . Z a p e w n e ze s t a n o w i s k a ściśle n a u k o w e g o pozostawiają w i e l e d.o życzenia najstarsze przekłady i a n a l i z y w i e l k i c h myślicieli chińskich d o k o n a n e np. przez O . ' M . Rizzi T . J . ( 1 5 5 2 - 1 6 1 0 ) l u b O. N . T r i g a u ł l J ' . J . (1577—1628). Za mało sie j e d n a k d z i s i a j p a ­ mięta, że' o d k r v w a n v od X V I I w i e k u d l a E u r o p y świat myśli chińskiej, budził n i e t y l k o z a i n t e r e s o w a n i e , a l e i p r a w d z i w y p o ­ d z i w o c z y m świadczy i -mezytnosć poważnie pojętych dziel j a k np. I i a r l h e l e m v d J I e r b o l e i (1625- Ш Г » p i . . R i b l i o t b e q u e O r i e n ­ t a l (nierws./ć w v d Paryż 1697). d a l e j w i e l o t o m o w y zbiór w y ­ d a w a n y w P m v z u w l a l a c h 1776 do 1*11 p l A l e m o l r e s c o n c e i n a n t r i i i s l o i r e les Sciences les m o e u r s des ( " h i n o i s * i i n W y s t a r c z a n a w i a s e m wspomnieć ' z j a k i m i w y r a z a m i en tuz ja z n m o d z y w a sie właśnie o K o n f u c j u s z u s t a r y sceptyk V o l t a i r e . ' ' ' м- �1 372 Z lego w s z y s t k i e g o a u t o r przvtaeza t v l k o О. K r . Noel 'Г. J . П1551-1619) « L i b r i elassicisinensis I m p e r i i ( w v d . Paryż 1711). Nie. chce b v i i a j u r n i e i poruszając lę sprawę w y w o ł y w a ć w r a ­ żenia, j a k o b y z lego p o w o d u praca księdza M i n h a w c z y m k o l ­ w i e k traciła n a wartości. C h o d z i m i o coś i n n e g o . W w i e k u X I X w czasie s i l n e j i b y n a j m n i e j p o d z i w u n i e godnej k u p i e c k o - b a n ­ k i e r s k i e j e k s p a n s j i • k o l o n i a l n e j słabnie p o p r z e d n i głęboki i szczery podziw dla czterdziestoletniej h i s t o r i i i L l t u r v C h i n i jej w i e l ­ k i c h p r z e d s t a w i c i e l i . Z wywołująca częstokroć wrażenie d o r o b k i e w i c z o w s k i e j wyższości o c e n i a n o n i e j e d n o k r o t n i e w i e l k i e k u l t u ­ r a l n e i o pierwszorzędnej wartości osiągnięcia lego k r a j u . Jego polityczne w o j s k o w e n i e p o w o d z e n i a usiłowano często uzasadniać nie c h w i l o w a wyższością l e c h n i c . n o lecz niższa k u l t u , - a I n a w a r ­ tością w porównaniu z eu me s k a D z i s i a j k i e d y la krótka^epoka p r z e w a - i t e c h n i c z n o m a t e r i i l n e i należy do przeszłości a k u l t u r o emuoeiska m z e m n о . . ^ Г sie w v r a z a i - с poważne przesilę nie E l Г i ' d o w n e r n o d z i w u d l a myśli c h m s k l e i len śźe' j e j a £ i ^ uważam z a r z e c z w a z n t ' Praca ksiedza°Minha jest właśnie d o w o d e m , j a k w i e l e m o ­ g l i b y sie właśnie od s t a r y c h Chińczyków nauczyć n a s i współcześni f i l o z o f o w i e w s z y s t k i c h kierunków, 'którzy t y l e dyskutują o czło­ w i e k u . N i e t v l k o zresztą o d K o n f u c j u s z a ' i j e g o d a w n i e j s z y c h i późniejszych uczniów ( n p . M e n g - T s r h c , L i - T s c h e i i n n y c h ) . ' a l e i ód tak bardzo od n i c h różnego L a o - T s c h e . Ksiądz Minii'słusznie zaznacza na początku s w o j e j p r a c v : « Z w v k l e z n a sie l e p i e j e l v k e Konfucjusza której p r z e d s t a w i e n i e znajduje sie' n i e m a l w e w s z y s t k i c h s t u d i a c h s n o k w i c z n v c h aniżeli s a m p r z e d m i o t tej e ł c k i człowieka którego p r o b l e m y p s v c b o - n i o t a f i z v c z n e oczek: j ' ! jeszcze s y s t e m a t y c z n e g o vvykladu» (itr'. 9 1 ) . ' ' Musze w t v m m i e j s c u zaznaczyć, że ksiądz M i n i i , wzorując sie na przykładach m i s h / c w chińskich, jesl z b u s k r o m n y . .1 v , 4 i dotychczas rzeczywiście taka l u k a istniała, z c z y m sie w zupeł­ ności z g a d z a m , to nie można już tego samego u l r . z v m v w a e właśnie r o w y d a n i u je«o p r a c y Zapełnia ona przecież b a r d z o szczęśliwie l naprawdę dotychczas d o t k l i w a próżnie N a t u r a l n i e sad mój o p i e r a n i niestety t v l k o na znajomości myślicieli chińskich z p r z e ­ kładów. ' • ' ' J Praca poza p r z e d m o w a , w y k a z e m i wstępem została p o d z i e l o n a na d w i e u je I v i l l i w n i o s k a m i ( s t r . 237—239). ' Cześć p i e r w s z a ( s i r . 1 1 3 - l S l ) jest ii e m u a s p e к t o w i с z 1 o w i с к a. waża a u t o r wyobrażenia konfucjańskie najważniejszej b i b l i o g r a f i i części, a zakończona jasno poświecona d v n a m i с zOddzielnie przv t y m roz­ o człowiek- w jego c z v n - �373 ilościach i n t e l e k t u a l n y c h , a o d d z i e l n i e m o r a l n y c h . N i e o g r a n i c z a sie j e d n a k t y l k o do n a u k , samego Konfucjusza", a l e szeroko o m a ­ w i a poglądy różnych i to n i e t y l k o n a j s t a r s z y c h , ale i późnie i szych jego 'komeidatorów. ' W części d r u g i e j , zatytułowanej a s p e k t statyczny c z ł o w i e k a ( s i r . 182—236),'omówionym został j e g o ustrój p s v c h o - f i z y c z n y z szczególnym zwróceniem u w a g i na t a k b a r d z o w a ­ żne w k o n c e p c j i chińskiej o c e n i a n i e go j a k o m i k r o k o s m o s u , p o ­ zostającego w .szczególnym s t o s u n k u do wszechświata. P o w s z o c h nie jest rzeczą z n a n a , że samo to pojęcie jest w C h i n a c h n i e z m i e r ­ nie stare, powstało i zostało sformułowane' w czasach b a r d z o o d ­ ległych, których i w przyibłiżeniuj o i t e sie o r i e n t u j e oznaczyć n i c możemy. N i e r a z j e d n a k ' n i e d o s t a t e c z n i e sie uwzględnia jak'ściśle łączy sie o n o także z cała s y s t e m a t y k a c l v k i K o n f u c j u s z a p o d o b ­ n i e 'zresztą l a k i z nauką" laik b a i d z o od niego różnego L a ó - T s c h e . W dalszym, ciągu p r a c v c i e k a w i e sa p r z e d s t a w i o n e w y o b r a ­ żenia slaro-rnińskie o u s t r o j u p s y c h o - f i z j o l o g i c z n y m o r g a n i z m u ludzkiego, i t d . Szczególna uwagę poświecą dalej a u t o r w d r u g i e j części p r o ­ b l e m o w i , który określa: «da n a t u r e d u p r i n e i p e v i t a l de l ' h o m m e » . C l i o d z i t u o w s z e c h s t r o n n e s p r e c y z o w a n i e już w tej odległej epoce tzw. «vis у i t a l i s * . Jesl rzeczą d l a nas b a r d z o cenną, że z p r z e d s t a w i e n i a księ­ dza M i n h a d o w i a d u j e m y się także o poglądach neokonfucjonistów chińskich. Różnią sie o n i j a k się o k a z u j e p o d nie j e d n y m w z g l ę ­ d e m z l v m . o c z v m nas pouczają s i n o l o g o w i e e u r o p e j s k o - a m e r y ­ kańscy. W r e s z c i e w sposób przekonywujący stara się n a m a u t o r o d ­ powiedzieć n a l i c z n e wyłaniające się trudności i n t e r p r e t a c y j n e , opierając sie ścisłe n a nauce klasyków, a t o zarówno o i l e c h o d z i 0 ich p o j m o w a n i e duchowego pierwiastka duszy l u d z k i e j , j a k 1 o j e j nieśmiertelność. Krótko, p r e c y z y j n i e i n i e z m i e r n i e j a s n o u j m u j e a u t o r w z a ­ kończeniu w n i o s k i , ' d o j a k i c h d o p r o w a d z a c z y t e l n i k a n a p o d s t a ­ w i e ścisłej a n a l i z y źródeł. Kończąc nasze u w a g i n a d tą cenną p r a c a n i e można sie p o ­ wstrzymać, od p o s t a w i e n i a p y t a n i a , czy n i e b v l o b v l e p i e j , żebv ukazała sie o n a osobno, a n i e w « A n n a l i » , które są w p r a w d z i e zawsze w y s o k o wartościowe, ale mogą liczyć t y l k o n a o g r a n i c z o n e grono czytelników. ' ' «'A u r E s c h a t o l o g ! e d e r T o g o N e g e r » d a w n e g o m i ­ s j o n a r z a O. H e n r y k a Schródera S. V . D . z a p o d a j e nas z m a t e r i a ­ łem o b s e r w a c y j n y m z e b r a n y m przeszło 30 l a l t e m u . Rękopis, który �;i74 b v l przez lala w .posiadaniu znanego badacza i m i s j o n a r z a śp. O. A n i o n i e - , ) W i l l e S. V. D. zosta! obecnie ogłoszony przez J e ­ rzego HóldUera. O b i e k t y w n i e i s p o k o j n i e zapoznaje nas a u t o r ze s w o i m i o d d a w n a p r o w a d z o n y m i spostrzeżeniami. O d c z u w a sie, że chce sie 7. n a m i podzielić t'vlko t v m , c o rzeczywiście widział i słyszał, czv lo przedstawiając . / a p a l r v w a n i a tubylców szukających o d p o w i e d z i na p y t a n i e 1) d l a c z . U l u d z i e m u s z a umierać, l u b 2 ) j a k śmierć - l a l a " sic łotyszem o p i s u j e dalej 3 ) ' j a s n o i prosto z w y c z a j e p o ­ grzebowe Murzynów k r a j u T o - o a wreszcie i c h w i e r z e n i a o duszy f d u s z a c h zmarłych. Praca istotnie uzupełnia i wzbogaca wiadomości e t n o g r a f i ­ czne dolvezace tej części A f r y k i . Leon Halban ALHKHT MAIUNTS, « L e m i l i e u s o с i a b , P.ruksela 1941. M a l a p i w a ta s i a n o w i poważny p r z y c z y n e k do współczesnej d y s k u s j i n a d c e l a m i i istota s o c j o l o g i i . Szczególny n a c i s k kładzie a u t o r na stosunek j e d n o s t k i d o społeczeństwa. N a d t o p r a c a za­ w i e r a szere» u w a " i sugestii które d l a n a u k i okażą sie niewątpli­ w i e nader pożyteczne. ' S a m p r o b l e m znaczenia i i s t o t y środowiska społecznego jest. jak w i a d o m o , b a r d z o s t a r y m i od d a w n a poświecą sie m u uwagę w badaniach historycznych historii k u l t u r y i 'prawa, psycholo­ gicznych, geograficznych i t d . W i e c z n i e leż pozostaje a k t u a l n e j e - o 'znaczenie w całokształcie n a u k społecznych 'zarówno ze względów l e o r c l y c / n o - p o z n a w c z y c h . jak i praktvrzjnveh. ' A u t o r d z i e l i s w o j a prace n a d w i e zasadnicze części. A m i a ­ n o w i c i e a ) « L c m i l i e u s o r i a k środowisko społeczne jako t a k i e i Ы « L e m i l i e u social et le f o l k l o r e * , środowisko społeczne w jego ч1,ч,oku do f o l k l o r u . W części p i e r w s z e j w o d d z i e l n y c h ustępach zostało o m ó ­ w i o n e : 1) środowisko fizyczne i społeczne. 2) socjologia, n a u k a o s t o s u n k a c h m i e d z y j e d n o s t k a m i . .')) środowisko społeczne jest wyobrażeniem o s o b i s t y m { L e m i l i e u social est e representation n e r s n n n o l l o t 4) i n s t y n k t poczucie dziedziczność społeczna n i e istnieją ( I / i n s l i n c t , la conscience. lJióreditć soriales sont i n e s i slanles'). 5) kształtowanie społeczne. « ) spoleezeńslwo jest iluzją ( L a socieló est une i l l u s i o n ) , wreszcie ' ) k o n k l u z j e ' i wnioski", u n Już same tytuły niektórych rozdziałów świadczą o k i e r u n k u , w j a k i m a u t o r r o z w i j a swoje myśli, przeciwstawiając j e często i n n y m poglądom, klóre slanowczo odrzuca. �375 -Niewątpliwie możemy sic zgodzić rozważając p r o b l e m śro­ d o w i s k a , na odróżnianie środowiska fizycznego i środowiska spo­ łecznego. Chociaż każda j e d n o s t k a z konieczności żyje w o b u . lo n i e należy zapominać, że b y n a j m n i e j n i e zawsze pokrywają sie o n e ze sobą. " P a n M a r i n u s uważa, że środowiska fizycznego n i e należy l y l k o p o j m o w a ć jako środowisko geograficzne, n a którym d a n a jednostka i g r u p a społeczna żyje, lecz znacznie szerzej. Jest z d a ­ n i a , że należy p o d l v m względem rozumieć caia przestrzeń, z któ­ r e j j e d n o s t k a czerpie pi z g n i o t y , służące do zaspokojenia swvcb potrzeb. W k o n s e k w e n c j i z tego założenia d o c h o d z i logicznie'do t w i e r d z e n i a że d l a człowieka c y w i l i z o w a n e - o : «konieczne środo­ w i s k o fizyczne ostatecznie p o k r y w a cała kulę z i e m s k a * . A l e ' t v i n s a m y m i p o j e c i e środowiska f i z y c z n e g o staje sie czvmś ściśie i n d y w i d u a l n y m , ' z a l e ż y o d r o z n v r h pragnień i o d c z u ­ w a n y c h p o t r z e b ' p r z e z poszczególne j e d n o s t k i . T o też m i m o całej bez wątpienia c i e k a w e j a r g u m e n t a c j i , t a ­ k i e i n d y w i d u a l i s t y c z n e p o j m o w a n i e środowiska f i z y c z n e g o , j a k i s k r a j n e analogiczne p o j m o w a n i e środowiska społecznego może budzić w i e l e wątpliwości. W każdym razie p o w i n n o skłonić do poważnej d y s k u s j i . J'eoria', klóra p o j m u j e socjologie wyłącznie, l u b przede w s z y s t k i m j a k o naukę o s t o s u n k a c h i n d y w i d u a l n y c h , była już n i e j e d n o k r o t n i e rozważana i szeroko d y s k u t o w a n a . N i e ulega w ą t ­ pliwości, że j a k każda d v s k u s j a b v l a ona pożyteczna i zapłod­ niła poważnie naukę. A u t o r stara się j a p o d p e w n y m i ' w z g l ę d a m i mać w sposób o r y g i n a l n y . J e d n a k m i m o całej nader s u g e s t y w n e j a r g u m e n t a c j i , w o l n o wątpić czv zdoła pr./ekunać w s z y s t k i c h c z y ­ telników. Sadze, że n i e całkiem o d p o w i a d a to n a s z e m u doświadczeniu, że w g r u n c i e rzeczy ( s i r . 21) w społeczeństwie: -każdy n a d a l żyje d l a s i e b i e , a współżycie n i e p o w s t a j e i nie u t r w a l a sie j a k t y l k o z p o z o r e m p e w n e j h a r m o n i i , j a k ' d ł u g o każda ( j e d n o s t k a ) n a d a l z n a j d u j e możność z a s p a k a j a n i a s w o i c h p o t r z e b osobistych i - d v n i c nie' t a m u j e w z a j e m n y c h i k o n i e c z n y c h i c h stosunków A w i e c n i e jest tak', j a k twierdziła bez p r z e d s t a w i e n i a dowodów, większość socjologów ponieważ udzielają sobie ( l u d z i e ) w z ai o m u e j p o ni о с У. Jeszcze raz ( w I v r h w z u j e m n v c h s t o s u n k a c h społecznych) c h o d z i o prosta w y p a d k o w a ( r e s u l l n n l e ) , Jeżeli sie zdarzy cokolwiek,' co z n a t u r y rzeczy l a m u j e sto­ sunek m i e d z y j e d n o s t k a , a l v m co uważa za s w o j e k o n i e c z n e śro­ d o w i s k o , ' t a ' p o z o r n a h a r m o n i a , 'to p s e u d o s k n p i e u i e ( t z n . spole- �376 czeństwo) n a t y c h m i a s t sie r o z b i j a . I n d y w i d u a l n o ś ć z a ws z e w e ź m i e g ó г e n a d z b i o r o w o ś c i a. W rzeczywistości j e d n o s t k i znoszą sie n a w z a j e m t v l k o o t y l e , o i l e n i e c z u j a sie a n i k r e p o w a n e (genes), l u b p o s z k o d o ­ w a n e (leses>. " Z a p e w n e dalsze w v w o d y trochę osłabiają wrażenie tego ustępu, który m u s i budzić poważne zastrzeżenia. ' Że środowisko sipołeczne j e s t n a t u r y p s y c h i c z n e j ( s t r . 2 5 ) n a to można sie godzić p o d w a r u n k i e m j e d n a k , że n i e d o c h o d z i się ostatecznie d V t w i e r d z e n i a , że społeczeństwo jest iluzją ( L a s o ciete est u n e i l l u s i o n ) . Z a p e w n e ze s t a n o w i s k a f i l o z o f i c z n e g o t a k i e u j m o w a n i e i s t o t y społeczeństwa n i e j e d n o k r o t n i e b y ł o u z a s a d n i a n e . P o j a w i a ł y się już t v l c r a z v k i e r u n k i także wśród' prawników, które kwestionowały realność i państwa i społeczeństwa. J a k o przeciwieństwo do s k r a j ­ ności, do j a k i c h dochodziła n i e r a z t z w . teoria o r g a n i c z n a , t a k i e p r z e c i w s t a w i e n i e jest rzeczą zrozumiałą. N i e sądzę j e d n a k , że przyjmując iż społeczeństwo jest w s w o j e j istocie n a t u r y p s y ­ chiczne j można twierdzić, że nie jest o n o czymś r e a l n y m l u b że nie. i s t n i e j e . N i e w ą t p l i w i e społeczeństwo składa sic z j e d n o s t e k . J e d n a ­ kowoż n i e znaczy to b y n a j m n i e j , że jest ono t v l k o z b i o r e m j e d ­ nostek i n i c z y m ' i n n v m . T r u d n o też sie zgodzić,' że l e n zbiór 'jed­ nostek jest t v l k o : . a k c j a i r e a k c j a j e d n y c h j e d n o s t e k n a d r u g i e . N i e m a n i c z e g o i n n e g o w życiu społecznym* '(str. (10). W h i s t o r i i i d o g m a t y c e p r a w a , chociaż często i z k o n i e c z n o ­ ści z a s t a n a w i a sie n a d istota społeczeństwa, w której n o r m y p r a ­ w n e odgrywają zgoła niepoślednią role, przestało sie poważnie dyskutować n a d jego realnością, l u b nierealnością. R ó w n i e ż dość p o w s z e c h n y m j e s t dążenie do u s t a l e n i a d l a k a ż d e j e p o k i s t o s u n k u zarówno m i e d z v j e d n o s t k a m i j a k i j e d n o s t k a a społeczeństwem. W i e m v przecież c z e « o zresztą i a u t o r nie n e g u j e że istota tego s t o s u n k u n i c jest stała i może'sie b a r d z o różnie przedstawiać i jest j e d n y m słowem z m i e n n a Z a p e w n e jest rzeczą b a r d z o kusząca z n a l e z i e n i e ostatecznego rozwiązania l a k ze wszech m i a r zawsze a k t u a l n e g o p y t a n i a j a k i m jest w z a j e m n y stosunek j e d n o s t k i ' i spoleezenstvva Ale czv ' e s t to w oróle właśnie ze w z g l ę d u ' n a c i a - l a zmienność'rzeczą możliwa? ° N i e ulega n a t u r a l n i e ' wątpliwości, że t e n l e m a t zasługuje z a ­ wsze poważnie n a z a s t a n o w i e n i e . Różność zaś o d p o w i e d z i , j a k i e d o t y c h c z a s otrzymywaliśmy, jest s p o w o d o w a n a w b a r d z o znacznej m i e r z e odmiennością e p o k ' i stosunków, w j a k i c h dociekający żyli'. l u b którym się przede w s z y s t k i m zajmują. . Д �i ;i77 Osia l i i i ustęp p r a c y p a n a M a r i n u s a poświęcany jest z a g a d ­ n i e n i u środowiska społecznego i f o l k l o r u . Zastrzegając sie i słu­ sznie p r z e c i w k o w s z e l k i e j przesadzie, a u t o r p r z e k o n y w u j ą c o p r z e d ­ s t a w i a konieczność uwzględniania f o l k l o r u , j a k o ważnego c z y n ­ n i k a z j a w i s k społecznych obok i n a równi z e k o n o m i a , p r a w e m zjawiskami m o r a l n y m i , religia, l i n g w i s t y k a i t d . Możemy do lego dodać, że bez uwzględnienia w y n i k ó w b a ­ dań f o l k l o r y s t y c z n y c h , n i e można sobie d z i s i a j wyobrażać także h i s t o r i i porównawczej p r a w a , e k o n o m i i . czv r e l i g i i . Z a z n a c z o n e zastrzeżenia co d o niektórych lez a u t o r a n i e oznaczają j e d n a k , żebym « L e m i l i e u s o c i a l * uważał za prace n i e zasługujaca n a poważną uwagę. W r ę c z p r z e c i w n i e , ż v w a i pełna t e m p e r a m e n t u a r g u m e n t a c j a a u l o r a , która c z y t e l n i k o w i ułatwia lekturę i c z y n i ją n a d e r p r z y ­ jemną, dalej żądanie ścisłego odróżniania środowiska f i z y c z n e g o i społecznego, c i e k a w a a r g u m e n t a c j a dotycząca p r o b l e m u j e d n o s t k i i społeczeństwa, lo w s z y s t k o .zagadnienia, które wymagają o b e c n i e szczególnie p o n o w n e g o i w s z e c h s t r o n n e g o rozważania. P a n M a r i n u s " i s t o t n i e j e ułatwia. D a j e b o g a t y s u b s t r a k t d o poważnej d y ­ s k u s j i i również n i e .zgadzający sie z ie<*o s t a n o w i s k i e m r z v leż z niektórymi t w i e r d z e n i a m i p o w i n n i a u t o r o w i być wdzięczni za obdarzenie L. H. S T U D I A F K X N I C A revue de l i n g u i s t i q u e et d'ethnologie finnoises. T o m e Ve, H e l s i n k i 1947. P u b l i c e p a r D r . M a r t t i H a a v i o , Docent a l ' U n i v e r s i t e , D r . L a u r i H a k u l i n c n . D o c e n t a l ' U n i v e r sitć, D r . J o u k o H a u t a l a , D o c e n t a l ' U n i v e r s i t e , Secretaire de la R e d a c t i o n , D r A a r n i P e n t t i l a , Professeur a Tfieolc des HauLes Etudes P e d a g o g i q u e s . Z a d a n i a p e r i o d y k u - S t u d i a F e n n i c a * sa d w o j a k i e g o r o d z a j u . Z j e d n e j s t r o n y m a o n informować, k o l a n a u k o w e i to t a k w F i n ­ l a n d i i , j a k przede w s z y s t k i m poza j e j g r a n i c a m i , o p u b l i k a c j a c h fińskich z zakresu, e t n o l o g i i i l i n g w i s t y k i , z d r u g i e j zaś s t r o n y z a ­ d a n i e m jego jest wzbogacać naukę n o w y m i , o r y g i n a l n y m i " ' p r a ­ c a m i . O s t a t n i t o m - S t u d i a Fennica» spełnia z n a k o m i c i e o b i te z a d a n i a stanowiąc p r a w d z i w a k o p a l n i e wiadomości d l a każdego l i n g w i s t y czy etnologa zajmującego sie bliżej F i n l a n d i a . W dziale i n f o r m a c y j n y m n a j c e n n i e j s z a p o z y c j a jest w y c z e r ­ pująca i bardzo o b f i t a ' b i b l i o g r a f i a ułożona przez S u l o H a 1 t s o n e n a. obejmująca lata 1939—ШИ. N a s i r . 129—104 m a m y ze- �i/8 sławione p u b l i k a c j e l i n g w i s t y c z n e , n a s i r . 1 5 4 - 1 8 8 zaś ,prace e t n o logiczne. I n d e k s autorów z a m v k a prace ( s i r . 189—191). B i b l i o g r a ­ f i a jest dwujęzyczna. O b o k tytułów fińskich m a n i v i c h przekłady na język niemiecki, co umożliwia orientację także o s o b o m nie z n a ­ jącym jeżyka lińskiego. Z n a c z e n i e b i b l i o g r a f i i polega przede w s z y s t k i m na t y m , że o b e j m u j e o n a okres w o j e n n y , w którym b y ­ liśmy j a k najdokładniej odcięci od F i n l a n d i i i j e j r u c h u w y d a w ­ niczego. Uzupełnieniem n r a c v b i b l i o g r a f i c z n e j S. H a l t s o 'n e i i i\ jest zbiór krótkich recenzji ( L i b r i recenles str ' W - 2 3 5 ) w je­ ż y k u ' f r a n c u s k i m a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m omawiających n a j ­ ważniejsze p u b l i k a c j e " mskie z zakresu e t n o l o g i i i językoznawstwa z l a t 1 9 4 0 - 1 9 4 7 C i e k a w e t u sa w p i e r w s , z y n w z e d z i e ' a n a l i z y t r u i, Polsce dostępnych prac z zakresu d i a l e k t o l o - i i fińskie i ( d i a l e k t y s u o m i i n i v ' i s k i e w e n s k i e ' i I n d y j s k i e ) oraz z z a k r e s ; badań n a d fińska p o e z i a ludowo D./rił i n l m m i v uv uzmfełnh • o l y k u l J o o k o H u t a 1 a m i e n l u h c v w огоЫеп och S k i e . o mSe-Un.Vlw-'i e t n o L i c z n e i , ( 1Ъ F i n n i s h l i t e r a t u r e Society s i r . f l 0 w Rozpraw \ o r y g i n a l n e ' w p i e r w s z e j p o l o w i e t o m u poświecono sa s t u d i o m n a d k u l t u r a d u c h o w a l u d u fińskiego. Uwagę l i n g w i s t y z w r a c a pivzede w s z y s t k i m praca. R. E . N i г у i p l . «Die K r s c h e i nung des T a b u a i s w a r t g c s c h i c h t l i c h c r F a k t o r * ( s t r . 47—102). T a b u c z v l i n o r m y z w y c z a j o w e zabraniające użycia . p e w n y c h w v ,a/ow w określonych okolicznościach życia, fu pole wspólnych b a ~ dań e Ino logów i ' j o w k o z n a w c ó w . A u t o r nawiązując do " s w o i c h ,,rac d a w n i e j s z y c h i do w i e l k i e g o d/ieła r o s y j s k i e g o etnologa I> К Ź e l e n i n a p t . ' « T a b u w y r a z o w e u narodów w s c h o d n i e j e u r o p y i północnej A z j i » . bada lole t a b u w d z i e j a c h wyrazów fińskich Z a k a z y w y r a / o w e a n a l i z o w a n e przez \ i г v i'e»o w y n i k a ja przede w s z y s t k i m z o a i w n e - o wyobrażenia że Bwierzcta m o « i z r o z u m i e j l„ ' n ' , o n i c h mówią ludzie a z r o z u m i a w s z y u c i e c ' o r z e d n i m i T a b u występuje wiec w p i e r w s z y m rzędzie' w i e z v k u nnś i w i c h którzy u n i k a i a n a z w a n i a zwierząt d z i k i c h i c h y y b ś c i v V n a z w ^ z o b a w y b v i c h n i e spłosz у Г T a k i m ak 1 £rVede ws/yslk'iin fińskie n a z w n i e d / w i e d / h w i l k a ' i , я п г Л 1 Е a l m i z a c h obiel- w y r a / y т i i c , san o oo n w W y l i w s k a nsy U d P o d o b n i e a l d z i k e ok z w E Ł n z n m i e ć ' n o w e hi ' l / 1 . i w \ w • • и 7 1 п , Г 2 i h f al « ™ l tlwbitn,'. / S n i t Г7..-У- w n i N I f c ' I mlSn Aninm • - 1 , • 1-1 i i i - i , S ь i ,,,, , t n d u c h a m i morza, 'i i 1 i-i V które można / ktote ' '' • \ rozgniewać 4 N w u ! T n ^ ToJi™-tT Z znaczą a narzędzia !;t niebacznym J z p r z e d słowem. �Г ; .479 O s o b n v rozdział poświecony jest zakazom b a r m i c z v m , których źródłem jest zabobonna t r w o g a nrźe-d « z l v m słowem* m o g ą c y m w y wołać ucieczkę l u b w y m a r c i e r o j u pszczelnego. T a b u i z a e j a tego t y p u objęła w y r a z y oznaczające p s z c z o ł ę * i « m i ó d * . Z n a c z e n i e t'vch w s z y s t k i c h częściowych l u b zupełnych zakazów l i n g w i s t y c z ­ n y c h d l a e w o l u c j i jeżyka polega na l v m że z i c h powodu m u ­ siano wprowadzić w miejsce s u . b u i z o w a n v c h w y r a z i w i c h eufe­ m i s t y c z n e s v n o n i m v , co pociągało za soba poważne z m i a n y w sy­ stemie l e k s y k a l n y m E u f e m i z m y te tworVono w d w o j a k i ' s p o s ó b a m i a n o w i c i e badż z materiału językowego własnego, badż obcego Najczęściej dro-a'pi/enośni l u n k o m n u z v c j i w y r a z ó w rodrłiuwh lw< rz-mu n i e w i n n e s y n o n i m y w y n z ó w z a b r o n i o n y c h I t a k w d i a ektaĆh 1'ińskicb i tn eia dl-i o/nac/enia ^niedźwiedzia* t a k i e w y ..•e 'a i ™ Г metsan m e s lezbwiek eśnv> •n e a 1 e 1 l w i iaszek k-śnyl у a n . a m i e s X i a r T c z ł o w i e b ' e s i " m .u e n b l f m ć s i к a l ' l a d a m z m i o d u ш d I V I T , ós • I h „ m v . s i a n o w i d o п Д т е ^ s Z h t m n ^ i I , , ^ s i ' " , wvr.zu n e ł Ź w f e d ż Л ,,iorwn nie . H d a c t ) ' I n d u , f и ? ile? i ' - inn S v l ^ Ы Ч I r lv n J , ™ v i , < lv X л o l к. bądz 1 к s, bądz b u n d . piz> czym p i y w s z j z l u l . _ w > razow zapożyczony j c s z n ^ j ^ k n g o , d u g i łotewskiego, t r z e c i /.as z n i e m i e c k i e g o Jes lo przykład b a r d z o pouczający, к l o r y d o w o d / i /с р./ węd.owkach \ \ u a z u \ / j e d n e g o języka do d . u giego d u z a rolę. o d g r y w a z i j a w i s k o t a b u . G ł ó w n y m p r o b l e m e m e t n o l o g i i fińskiej jest g r o m a d z e n i e i ba­ d a n i e b o g a l e j poezji l u d o w e j k r a j u , p o e z j i , której najsławniejszym w v l w o r e i n jest c v k l u l w o r o w e p i c z n v c h z n a n y c h p o d nazwą K a le'yala. T e m u też/problemowi poświęcone sa w o m a w i a n y m t o m i e prace I I a u l a l i i S i i n o n s u u r Tego. Artykuł J o u k o H a u t a l i pf. « Г Ь е г A r h e i s w e i s e u n d M o g l i c b k e i t e n bej der E r f o r 4 ' l i u t ! " a l ! f i n n i s c h e r R u n e n d i c b l u i i " * ( s i r 25—1.">) .poświecona iest metodzie b a d a n i a dziejów poematów l u d o w y c h Pm-zatkowo celem badań była r e k o n s t r u k c j a ' u n i f o r m * tych noemalów ' Metodę l v c h r e k o n s t r u k c j i r o z p o w s z e c h n i l i z F i n l a n d i i jeszcze w ' X I X w . J u ­ l i u s i К a a v 1 e К r o h n s W y c h o d z i l i o n i z założenia że każdy o o e m u l u d o w y występuje w l i c z n y c h w a r i a n t a c h "a w a r i a n t y ' t e . do siebie 'uudnhnieisze i m w y s t e o u i a n . Niższych sobie (ibszarach \Vol er U - o na eżv przypuszczać że różnice m i e d z y w m l S m i i nieśni 1 H m v v c l n o w s t a l v w s k u t e k i c h wędrówek n o le"a с c i i na s t o p n i i w y . . . с ddab n i u sie od' m i e j s c a ' p o w s i a d a J v Ш m s �ш W praktvcc w i e c z e s t a w i a m , w a r i a n t y pieśni l u d o w e j z p e w n e g o o b s z a r u i wiersz po w i e r s z u u s t a l a n o ^postać a o m i a b i a * pieśni dla d a n e j o k o l i c y . Następnie z e s t a w i a n o n a j p o d o b n i e j s z e "posta­ cie n o r m a l n e * , do n i c h dołączano i m najbliższe, aż u z y s k a n o łań­ cuch s t o p n i o w o przekształcających się postaci. P u n k t wyjścia tego łańcucha f o r m pozwalał n a u s t a l e n i e m i e j s c a i c z a s u ' p o w s t a n i a poematu oraz n a określenie dró^ jeao wędrówki. Znając w len -posób historię u t w o r u w y b i e r a n o p e w n a ilość apostaci n o r m a l ­ n y c h * 7 o k o l i c b l i s k i c h p u n k t o w i ego p o w s t a n i a i porównując ir- ze sobą r e k o n s t r u o w a n o .praforme'..poematu i t o ozesto w n a j drobnie js/veh s z c z e b l a c h H a u t a i a p r z e d s t a w i w s z y założeń a tej łiistory'czno-»eonraficznej m e t o d y p i i c h o d z i n a s i e n n i e d o jej k r v t v k i N o w s z e Ы ^ w i a w y k a ^ k y n d a n o w i c i c że pieśniarze l u ­ dowi n i e ucza sie s w y c h ooenratów n a pamięć 'lecz że i e \ a każ­ d y m razem n a n o w o к о п р о п ш co p r z e k a z y w a n e T ś t tradycja со ш , 7 ™ Ь « tlZ b'vć n r z e d m i o t e n i badań historyczno.-eo.; •a'ir'znvch Yo t v l k o same w a l k i L e m a t ó w oraz p e w n e stole Р oz ohv s f v h ^ formuły i slrnlv 7 y e h T n ^ Z , ' „ Ezdvm n łn ż ^ S L O T S ' „ Ł « i г«?7., ™ Г n E i l l £ ™u l iS wiesze śmew-il H H ^ h n S wiec Ь i hl unZJl wąiKow u e s u o w y c i i oraz OZCIOD s i y u s t y c z m c n . L , a i \ t e n р ю ш е ш w > k r a z : a znacznie poza_ i a . m etn< l o g u vi lazc się o n b , m , ra p o d s t a w o w y m zagadnieniami melody n a u k ^ ^ ^ ^ t h w L yvszy SLKicn ,y i n ш и к а n w> •arna się M i m « z n u . c U U U Z K «д...* częsc, społecznej tworów l u d z k i c h o d ,cb części i n d y w i d u a l n e j . P i e r w s i d o k o n a l i lego bngvvisci oddzielając za de S a u s w r e m częsc społeczną m o w y a m i a n o w i c i e język ( l a h n g u e o d j e j częsc, i n d y w i d u a l n e j , t j . od mówienia ( l a p a t r o l e ) . P o d o b n e tenden­ cje zaznaczają się w b a d a n i a c h n a d l i t e r a urą i to t a k ludową, j a k i artystyczną. I t u również badacze oddzielają , i n n y m , m e ­ t o d a m i analizują częsc społeczną, tradycyjną utworów, i n n y m i zas wkład i n d y w i d u a l n y samego t w o r c v . P r z y c z y n k i e m do badań w a ł k ó w fińskich legend m i t o l o g i c z ­ n y c h , badań p r o w a d z o n y c h w d u c h u założeń p r a c v H a u t a l i jesl a r t v k u l L a u r i S i m o n s u u r i'ego p t . "Notes o n t h e C o l ­ lection, ' C l a s s i f i c a l i o n a n d L i f e of F i n n i s h M y t h o l o g i c a l F o l k L e ­ g e n d s , ( s t r . 1 0 3 - 125). A u t o r p r z e d s t a w i a h i s t o r i e prac n a d z g r o ­ m a d z e n i e m legend l u d o w y c h w F i n l a n d i i a następnie o m a w i a p r o b l e m k l a s y f i k a c j i i c h wątków. R o z p r a w a ta s t a n o w i do p e w - �381 nego s t o p n i a fińska p a r a l e l e do p o l s k i c h prac p r n f . J . K r z y ż a n o w ­ skiego o m o t y w a c h b a j e k l u d o w y c h . \ \ i e c o odosobnione s t a n o w i s k o w obrębie o m a w i a n e g o łamu z a j m u j e artykuł E l s a E n a j i i r v i - I I a a v i o, p t . « T h e S u n D a n ­ ces o n Easter M o r n i n g * ( s i r . 5—24), w którym a u t o r o m a w i a różne f o r m y tańca r y t u a l n e g o o w s c h o d z i e słońca w różnych k r a ­ j a c h E u r o p y północnej ( S z k o c j a , F i n l a n d i a , R o s j a ) . J a k w i d z i m y całość t o m u daje doskonały przegląd z a g a d ­ nień, j a k i m i obecnie z a j m u j e sie e t n o l o g i a i n n g w i s t v k a fińska i n a t y m przede w s z y s t k i m polega jego wartość d l a b a d a c z y polskich. ' Tadeusz NOWE KIERUNKI CHEOLOGII Milewski ANTROPOLOGII KULTURALNEJ. I ANTROPOLOGII AR­ FIZYCZNEJ. Artykuł t e n jest krótkim p r z e d s t a w i e n i e m ogólnych k i e r u n ­ ków w a n t r o p o l o g i i o d czasu p r z e r w y w w y m i a n i e m i ę d z y n a r o ­ d o w e j i n f o r m a c j i w r. 1939. Używa sie tutaj t e r m i n u antropologia w na szerszym z n a c z e n i u , włączając antropologię f i z y c z n a , e t n o l o ­ gie, e t n o g r a f i e , a n t r o p o l o g i e ' s o c j a l n a i archeologię, t a k jak to z w y k l i robić I J r v l v j c A c v ' i ' A m e r y k a n i e . W t y m piśmie podział będzie t y l k o n a 'antropologię k u l t u r a l n a a r c h e o l o g i ę ' i a n t r o p o l o ­ gie f i z y c z n a I n t e n s y w n a działalność n a w s z y s t k i c h tych p o l a c h dostarczyła'dużo nowego materiału, który przyniósł nowe k o n cenly i przeprowadziła d r a s t y c z n i e r e w i z j e w i e l u d a w n i e j s z y c h O g r a n i c z e n i e czasu i p r z e s t r z e n i w v k h u c z a szczegółowe o m a w i a n i e k t ó r e g o k o l w i e k / ' tvel tematów i t y l k o z r o b i s i e ^ w z m i a n k e o tych r o z w o j a c h które w e d l u ' n m e m i r i a autora' maia yyyróLiaiacc znaczenie M i n o to lista n i e będzie w c a l e łamndetna Dysł u sia i Ь Ы ^ r ! • ań s к i (' ale u w i z a no za st os o wal e włączyć l »r\rn\r " n' I I S To s T o s o h l S odnoś? d o Г •I r y c i h 2 , 1 'l i V ^ r n o i I I ' „ 1 ? n u doh™ -cli sl . 1 ^ wy.r.naleriaie giomadzenm bibliofil atu w n o - Można się do n i e g o odnieść za [.uśrednićlwem D e p a r t a m e n t u S o c j o l o g i i i A n t r o p o l o g i i , B r o o k l y n College B e d f o r d A v e n u e i A v e ­ nue H . — B r o o k l y n 10, N o w y J o r k . U . Ś. A. �:ss'> Antropologia K u l l u r a l i i i i (1). W niedawnych la­ lach zarysowała sie wyraźna tendencja do przełamania l o r m a l n v r h zapór pomiędzy r o z m a i t y m i n a u k a m i s o c j a l n y m i . Posunięto się z t y m t a k d a l e k o , że obecnie jest p r a w i e n i e m o ż l i w y m z d e f i ­ niować g r a n i c e , gdzie sie kończy socjologia i p s y c h o l o g i a socjalna. 0 gdzie sie z a r z y n a socjalna antropologia. Wskazówka tego k i e ­ r u n k u było założenie I n s t y t u t u Stosunków L u d z k i c h n a U n i w e r ­ sytecie w Yale i D e p a r t a m e n t u Stosunków S o c j a l n y c h n a U n i w e r ­ sytecie w H a r v a r d a w o b u współpracują u c z e n i n a k i l k u u o l a c h Obecnie m a n n - b a r d / o dużo k o l l a b o r a c j i k o o p e r a c j i i k o o r d y n a ­ cji wśród specjalistów \ i e tylko z a w e z w a n o a n ' L n h « ó w d o współudziału w rozwiązywaniu zagadnień na t a k i c h p o l a c h i a k zbliżenie umysłowe życic r o d z i n n e ' o p i e k a dziecka i i - o rozwói 1 h v « i e n a j a k o tez i' a d i n i n i s l r i c i a i s t o s u n k i m i e d z y i u o a i n i ale jeszcze pojawiają sic t o m v o b h w i a i a c e różne asoekla n a u k 'so ecznvel m W o o /uki waniach V h S Vul~ luralno-elnmoi^ czysto o i n s c - w e ^ runrhinela ,veh i u ore ' V Hnowsrc 1 - t ™ l , , h 2 „ S I L i P e , ^ n m ^ l 1- miЖ za a l L L - W ^ ^ ^ ™ / T 1^, i L ? » ' L L Mv, Т г ъ ; i L ' IZ l ^ L m \ i , L ^ ! Г k u l l u i z e .zwłaszcza oziu, к dw,e dziedzic zanuere>owm b y n a j m n i e j nie_ « > kluc/ają M C yyzajcmme . oba podejścia z a z w y c z a j znajdują się w pojedynczych opracowaniach. W ' o b e c n y m k i e r u n k u k u l t u r a l n e j a n t r o p o l o g i i amerykań­ skiej n i e ivle jest chęci u n i k a n i a .teoretycznego podejścia do r z e ­ czy,' j a k strzeżenia się p r z c s c h e m a t v z o w a n v c h p o z v e v j b a r d z i e j k,an, szl,:,i. I w t e o r i i i w wvkon.awc.zej m e t o d z i e zaznacza sic k i e r u n e k do e k l e k t v n m i i d o syntezy k i l k u sposobów p o d e j ­ ściu do rzeczy obramveh i s t o s o w a n y c h do natychmiastowego z a ­ g a d n i e n i a . Jeden z 'głównych wysiłków lvcl,', którzy p r z e d s t a ­ w i a ja l a k z w a n a szkole s l i u k l i n a l i s t v e z n a polega n a ' o p i s i e k u l ­ t u r i n t o t o i no u s t a l a n i u I n n u i c h nadających sie do analizy komponentów (składników) odnośnie do s t a n o w i s k a zajętego w szacowaniu Ich podstawowe stanowisko bardzo jest zbliżone do (i e s 1 a 1 l\>svrholn<4slów w l v m że u zna la w oso­ b l i w y c h k u l l u i ach i n d y w i d u a l n e " p o s m a k i ' n i e c o odmlenne od „ m v ,-zesci m o ż l i w y c h ' d o rozróżnienia l a k osobowość osobnika lak l e n ethos /daje sie wypuszczać ped y' c-oh t w o . u c p r o j e k c y j n e l J �Ж1 s v s t e m v i osobowości k u l l u r v g r u p y . P o d s t a w o w e koncepcje lej szkoły wyrażani sie w używaniu t a k i c h terminów ( w y r a ż e ń ) j a k e l l i o s i k o n f i g u r a c j a / s z a b l o n i l e m a t , ale w a l k a o jasność t r w a d a l e j . Dane są dość-jasne, także i i n l e r p r e l a e j e osobników pracujących na l v m n u l u a l e s e m a n t y k a te<>r> podejścia do rzeczy jeszcze p o ­ zostaje do u s t a l e n i a . K l u e k h o r n ( S p i r a . N o t a B i b l i o g r a f i c z n a , 2) zrobił propozycje by używano wyrażenia «wzór>= d l a określenia s h a i k t u a b e j ^ e o u ł a r n o ś c i w o ! w a r t e j k u l t u r z e Nie ma j e d n a k dotąd j e d n o litości w dokładnej d e f i n i c j i t y c h e t y k i e t a n i n a r i e - •. używania poziomów a b s t r a k c y j d l a których ' sa przeznaczopi Obrabianie kultury w l e r m i n - H i strukturalnej" 'analizy Pok-a isloin e a b a d a n i u wartości - r u n i ' / e w n e l r z n v e h o b j a w ó w za dmw-niesie ^ z iSrtmiiktu ' i d ze n i , , -/eh-, zlać i m I z v wot Nie Г Г т '.in ii j v - : ' -~ l i ^ g|. 1 m i l с ona Ina . v " o T 3 ( J P l i I H ™ S osobo ^Srtnienb ^ S / H w P ^ i t S it™ n "X : „ , ^ " Г > ^ и i'Sili? 2 f .ь ^ i- 1 m ,od , p k n i i . . i lakz, na _ mii.ej*/v< h podziałach, j a k g i n , n a ( о , а/, na mniejszościach mających specyficzne nacjonaline począlki. Z d r u g i e j s t r o m ' b a d a n i e kształtowania sie osobowości jesł a n a l i z a n o r m z a c h o w a n i a się g r u p y , j e j p s v c h o l o g i i t v m p o d o b ­ n y c h , wewnątrz s t r u k t u r a l n e j r a m y i r o z p o z n a n i e m odchyleń o r a z ich m i e j s c a w e w n ą t r z d a n e j k u l t u r y . T o podejście pociąga za soba izolacje p o d s t a w o w e j osobowości, również j a k i k l a s y f i k a c j e oso^ bowości t y p ó w w e w n ą t r z g m i n y a l b o k u l t u r a l n e j g r u p y i r o z p o z n a n i e i k l a s y f i k a c j e ' l u b opatrzeńie e t y k i e t a m i u w a r u n k o w u j a eveh czynników Wśród używanych t e c h n i k sa s t r u k t u r a l n e i f u n k c j o n a h i e a n a l i z y specyficznego 'tła k u l t u r a l n e g o k o n c e n t r a c j a n a o k r e s a c h niemowlęctwa i dzieciństwa odnośnie do o b c h o d z e n i a sie s t a n o w i s k a i stosunków m i e d z y dorosłymi a dziećmi miedzv dziećmi a dorosłymi i „ ż y c i e projektywńei t e c h n i k i t a k i e j j a k a n a l i z a z a b a w d z i e c i n n y c h " - i e r oraz użycia P o r t e u s Rorschach T e m a t y c z n e j W r c n r i i W i e l e n o w v v r h " r u n i wspólnych n a u k 1 ońib n n i te midciścii do rzeczy O d w r o l i i i i zaś -ile m a ł o " u v a S . w Г? n ś e smsowar^ interore4-u-ie n i v e l a m , i \rme 1 ^ i zdefinioS u E ! kuUurą' a o s o b o w S i i ; ! . Chociaż w i c i e prac dobrze a n t y d a t u j e okres, o którym mówili l u b y l c z e a u t o b i o g r a f i e i r a c h u n k i , i półfikcja. klóra k o m p e t e n t n i e а I"; 'i his o vczia Е и ^ 1 i i 1 1 , 1 Г т Й л J r £ ™ i minii ч ™ f i wvnH^are z r e ^ i i ^ k.d n S n v e h ™ L T -« П J �384 j e d n o c z y e t n o g r a f i c z n e da-tv w k o n s e k w e n t n e , w z o r o w a n e o p o w i e ­ ści ż w i o w e w i d z i a n e p r v m i i v w n v m i o c z a m i , to jes/rze sa i n n e sposoby używania przez szkoły ( 6 ) . T e sposoby z o g n i s k o w u j a ostro p o s m a k d a n e j k u l t u r y , wartość z a c h o w a n i a sie ludów, i p r z y n a j ­ m n i e j przez i m p l i k a c j e , p r o j e k t y w n e systemy,' n o r m y i o d c h y l e ­ n i a p o d s t a w o w e j osobistości, procesy i ' s t o p n i e a k u l t u r a c j i osob­ ników i g r u p y . N a p r a k t y c z n e j płaszczyźnie szkoła t a r z u c a dużo światła na zagadnienia akulturacji, z m i a n y k u l t u r y , a d m i n i s t r a c j i i stosun­ ków przemysłowych i k l a s o w y c h . Robią też próby w i e l u uogól­ nień l u d z k i e g o z a c h o w a n i a sie, do których było' sic doszło n a p o d s t a w i e r o z p a t r y w a n i a j e d y n i e naszej własnej k u l t u r y . T r o c h e o d m i e n n e podejście do p o d o b n y c h przedmiotów u j a ­ w n i a się w dziele G. P. M u r d o c k a o p o m i a r a c h krzyżówki k u l t u r , p r o w a d z o n y c h przez I n s t y t u t Stosunków L u d z k i c h U n i ­ w e r s y t e t u w Y a l e "(7). C e l e m t y c h badań j e s t uzupełnienie e t n o ­ graficznego o b s z a r u m o ż l i w i e największej ilości r o z m a i t y c h k u l ­ t u r , a p o t e m s p r a w d z e n i e uogólnień p r a w d o p o d o b n e j asocjacji i k o r r e l a c j i przez s t a t y s t y c z n a analizę z a n o t o w a n y c h z j a w i s k . ' I n n a m e t o d a a n a l i z y k u l t u r o p i e r a sie n a d e f i n i c j i k u l t u r a l ­ nej a n t r o p o l o g i i j a k o w i e d z y stosunków l u d z k i c h . W próbie zre­ d u k o w a n i a takiego b a d a n i a do o b i e k t y w n e j t e c h n i k i przedstawiają C h a p p i e i C o o n \ s ) a n a l i t y c z n e narzędzie .poszukiwań, a m i a n o ­ w i c i e o b i e k t y w n a d e f i n i c j e i ilościowe p o m i a r y w z a j e m n e g o o d ­ d z i a ł y w a n i a ' n a siebie m i e d z y o s o b n i k a m i i «rupami W t e n ' s p o ­ sób .ustalone w z o r y stosunków rzucają światło n a f u n k c j o n a l n e znaczenie i n s t v l u e f i n a f o r m y s p e c y f i c z n y c h i n s t y t u c j i . W o d p o ­ w i e d z i na i c h k o n t e k s t y i n a procesy ciągłości'kultury j e j r o z ­ p o w s z e c h n i e n i a i jej p r z e m i a n Należy zwrócić u w a « e n a n o w v materiał dostarczony przez !e ściśle f u n k c j o n a l n a szkole a m i a n o ­ w i c i e na d w a pośmiertne w y d a n i a M a l i n o w s k i e g o ' Naukowa t e o r i a k u l t u r y f T , n r / e d s i a w i a iasnc sformułowanie i roz biór je»o teo e vc/ne-o n o d e S do те кa P r zein a n k u l t u r y m a r 'a szeroko i n a f r y b ń i i m m a l e a i ł ^ s m a w d z a m o z l wość nieci a d m i n i T l r n rzerTv nie 'j" X "c śle n n Z n n ć i,™ E i ^ S n samo d X n i o Г b a i n i a nV Л n v rivni m Г S Z i S m W , S n S l S 11nA*\L n'ws!nsunŁ ] i , ! ^ j Л / ^ Л ?h b f i l Ui г S Го oj dv Vi nte -racj-Y J a k o ' przeżytek z m o d y f i k o w a n y '"starszego ewolucjonistvoznego podejścia d o meczy należy wymienić szkołę n e o - e w o b e j o n i slyczną myśli z L . A. W h i l e ' e m na'czele ( 1 1 ) . G r u p a ta dotąd w a l - ьЗАТГ r v �r z v г teoretyczna formułą 11a w s z y s t k o i wytłumaczeniem k u l t u r y i j e j r o z r o s t u . G r u n t u j e s w e podejście d o ' r z e c z y n a k o n s u m p c j i «p'er гарПл» e n e r g i i . Należy zrobić w z m i a n k ę ' o p r a c y jeszcze jednej g r u p y w p r a w d z i e m n i e j ostro zarysowanej i z n m i e j w y ­ raźny m a n t r o p o l o g i c z n y m a n i m u s z e m . Jest t o t a k z w a n a Szkoła S o c j o l o g i c z n a (12), która z a j m u j e się a n a l i z a społeczności w e ­ wnątrz n a s z e j c y w i l i z a c j i . W t e o r i i i w o p e r a c y j n e j t e c h n i c e p o ­ dejście j e i d o rzeczy jest j e d n a k głównie e t n o g r a f i c z n e i e t n o l o «iczne przez to że członkowie j e j kombinują le same rozważania kultury materialnej instytuc/yj f u n k c j o n a l n y c h konftguracyj strukturalnych uwarlościowań' g r u p o w y c h i ' w y t w a r z a n i a sie osobowości' które charakteryzują nowożytne b a d a n i a p r y m i t y w ­ n y c h niepiśmiennych k u l t u r Gd'v spora i c h p r a c v obecnej jest p i e r w o t n i e s k i e r o w a n a n a klasę i kasie a n a l i z u j e leż i n n e t e ­ m a t y l u b też uwzględnia j e " i m p l i c i t e - w s w o i m k i e r u n k u . ' Obecne k i e r u n k i k u l t u r a l n e j a n t r o p o l o g i i w A m e r y c e w s k a ­ zują, że chociaż p o l e u p r a w y n i e m a o z n a c z o n v e h g r a n i c , p l o n d o j r z e w a . Jeszcze pozostaje w i e l e d o z r o b i e n i a , co się t y c z y s f o r ­ mułowania i wyjaśnienia'teorii i m e t o d o l o g i i , w i e l e z tego", czego n a u c z o n o się w" l a b o r a t o r i u m p r o s t s z y c h k u l t u r , s t o s u j e się teraz bezpośrednio do z r o z u m i e n i a zagadnień wewnątrz n a s z e j własnej c y w i l i z a c j i . Opierając się n a powszechności 'pozvraek k u l t u r a l ­ n y c h k o n f i g u r a c j a c h s t r u k t u r a c h osobowości i t p ' p r z y j m u j e sie p o w s z e c h n i e jedność' p s y c h i c z n a człowieka i ta przesłanka jest r n p l i c i t e P r a k t y c z n a w e w s z y s t k i c h pracach d z i s i a j ' p r o w a d z o v c h ( d v do t c » o leszcze d o d a m y k o n c e p c i e k u l t u r y j a k o s y s t e m u c z o n e - o X r • ' ż y c i a b a d a n i e k u l t u r y staje sie a n a l i / a r e a k e v i sob i k a i l v n a siły które s p r a w i a i a rozwój i zmianę i s i t y które^,4iKb ^ ^ v i M y r t ^ i * ЬпчтмГыу^иЪ ostatecTnafoSie ku t u r ^ D o i -żałość ohecneac. r,< dciśc!I iest s t w t X ^ ^ ie"o « л S w i le» ^РГ ™ ™ iS s i e b t sa m v r h i rabini en И z l c S ^ A r c h e o l o g i a ' ( 1 3 ) . W czasie o s t a t n i c h l a t rozwinęło się k i l k a z d r o w y c h kierunków n a p o l u a r c h e o l o g i i . P o m i m o tego, że a r c h e o l o g o w i e d o l a d p r z y k r o rozumieją niestosowność s w y c h d a t i s k u t k i e m t e g o skłonni 'są d o u l l r a k o n s e r w a t y z m u w s w y c h u s i ­ łowaniach b v u n i k n ą ć z b v t łatwych i b e z p o d s t a w n y c h uogólnień, objawiają rosnącą tendencje do i n t e n w e t a c j i s w y c h w y n i k ó w n a tle s z e r s z y m o d i c h własnych l o k a l n y c h i t e c h n i c z n y c h wyczynów-. T e usiłowania p o d p a d a i a ' p o d d w i e główne k l a s y Ż j e d n e j strony jest u z n a n i e a r c h e o l o g i i j a k o t e c h n i k i h i s t o r y c z n y c h badań u m i e ­ j ę t a i e p r z e d s t a w i a n e V i z C h i l d e ' a ( 1 4 ) , g d z i e "słuszne dedukcje m g * ш.. l i - Lud. T. XXKVIH 25 �5S6 i odnośnie do r o z w o j u k u l t u r y i c y w i l i z a c j i są zależne o d z y s k a ­ n e j e w i d e n c j i . D a l s z e rozszerzenie tego podejścia do rzeczy p r o ­ w a d z i bezpośrednio do a n a l i z y p r o t o - h i s t o r y c z n v c h okresów i d o k o n s e k w e n t n e g o łączenia p r z e d h i s t o r y c z n y c h i h i s t o r y c z n y c h k u l ­ tur- w j e d n o szerokie i z r o z u m i a l e c o n t i n u u m . Z drugiej strony jest uznanie archeologii j a k o techniki etno­ l o g i i . T e n pogląd t k w i w trosce u j a w n i o n e j p r z e z k i l k u a r c h e o l o ­ gów w czasie b a d a n i a i d y s k u s j i t e o r e t y c z n y c h i m p l i k a c y j i c h wyczynów i i n t e r p r e t v w n y c h procedur. W s p e c y f i c z n y c h działach sa stałe postępy, przeważnie j e s t s p e c j a l i z o w a n i e się w p r z y r o d z i e i n i e p o t r z e b a o t v m t u t a j mówić.. Po większej części przedstawiają w y r a f i n o w a n i e i b a r d z i e j dokładne z r o z u m i e n i e w z o r ó w i stosunków już u s t a l o n y c h a l b o spodziewanych. -Na przykład n a B l i s k i m W s c h o d z i e g ł ó w n e z a i n t e r e s o w a n i e s k u p i a się n a u s t a l e n i u c h r o n o l o g i i i s e k w e n c j a m i już o p r a c o w a ­ n y m i d l a różnych areałów. Może n a j c i e k a w s z e z n o w y c h w y k o p a ­ l i s k sa w T e l l H a s s u n a ( 1 6 ) w Północnym I r a k u , gdzie odkryło k i l k a ^ r a t y f i k o w a n y c h pokładów p r z e d - H a l a f s k i e j d a l v p o d H a l a f s k i m i złożami. Materiał H a l a f s k i ; z n a n y m był o d d a w n a w k i l k u miejscowościach, ale t u t a j z d a r z a się p o ra.z p i e r w s z y n a t r a f i e n i e na okoliczności które dostarczają dużo dat odnośnie do w c z e s n y c h okrętów n e o l i t y c z n y c h B l i s k i e g o " W s c h o d u . D l a a r c h e o l o g i i e u r o p e j s k i e j stała r e w i z j a w dół d a t o w a n i a od Żelaznego W i c k u może m a największe znaczenie z p u n k t u w i ­ d z e n i a h i s t o r i i (17). Obecnie jest w d r u k u szczegółowa m o n o g r a f i a N e o l i t y c z n y c h k u l t u r w Bułgarii. T o dzieło znanego d r . J a k u b a G a u l a w y d a j e amerykańska Szkoła P r e h i s t o r y c z n y c h Poszukiwań. M o r i u s wydał doskonałe dzieło o a r c h e o l o g i i ' w południowe г i w s c h o d n i e j A z j i ( 1 8 ) . Praca ta n i e t y l k o daje geologiczne к о relacje, a l e także w i e l k i areał k u l t u r narzędzi do łupania, o d m i e ń n v c h o d przemysłów d w u - o b l i e z o w v c h Z a c h o d u . N a p o l u amerykańskim zauważa się k i l k a ważnych r o z w o ¬ j ó w i stały w z r o s t w u l e p s z a n i u wzorów już u s t a l o n y c h . O s o b l i w i e znaczące jest zrównanie k u l t u r y T e o t i h u a c a n z kulturą M a y a Starego Cesarstwa, bo przez to z y s k u j e sie korelację s e k w e n c y j m e k s v k a r i s k i c h i M a y a (19). " I n n e postępy polegają n a g e o l o g i c z n y m d a t o w a n i u m i e j s c o ­ wości L i n d e n m e i e r a i i n n y c h F o l s o m s k i c h . ; w epoce pleistoceńskiej a l b o zaraz po n i e j . T o , łącznic ze s z k i e l e t a m i o d f c r v l v m i w M i n ­ nesota i Терехрап, o których sie zapomniało p r z y a n t r o p o l o g i i f i z y c z n e j , wyraźnie u s t a l a wczesna' date z a l u d n i e n i a " A m e r v k i . A r ­ tykuły w d z i e n n i k a c h n i e d a w n o t e m u donosiły o o d k r y c i a c h w N e ~ * Ш Ж W ^ JŁWW J �387 brasee, k l o r v c h datę o d n o s i się d o środka o s t a t n i e j e p o k i l o d o w e j . B r a k jeszcze a u t e n t y c z n e j n a u k o w e j i n f o r m a c j i . N a południowym wschodzie t r w a dalej d e f i n i c j a sub-areałów i r e g i o n a l n e rozróżnianie i zdaje się, że p o r o z d z i e l a n i e k u l t u r A n a s a z i , H o h o k a m i M o g o l l a n , j e s t n a stałe. O d s z u k u j e się fale m i g r a c y j n e i ciągłość z k u l t u r a m i ludów h i s t o r y c z n i e z n a n v c h . N o w e g o materiału dostarczyła dotąd jeszcze n i e w y d a n a p r a c a L a r s e n a i K a i n e y w I p u l a k P o i n t H o p e i A l a s k a , oddalając wstecz d a t y najwcześniejszych, d o s t r z e g a l n y c h influksów z S y ­ berii (20). A n t r o p o l o g i a F i z y k a l n a : (21) A ) Człowiek F o s y l n v ( 2 0 ) : O d k r y c i e i o p u b l i k o w a n i e dużego n o w e g o materiału losyłnego rzuciło niemało światła n a e w o l u c j e e z l o w f e k a i dodało k i l k a punktów k o n t r a w e r s j i . N a J a w i e d o d a t k o w e o d k r y c i a k i l k u specymenów P i t e k a n t r o pusa j a s n o określiły t y p ogólny i ustaliły b l i s k i e p o w i n o w a c t w o ze s p e c y m e n a m i S i n a M r o p u s a z C h o i k o u t i e n . Płeistoceńskie złoża n a Jawie zwane Megantropus Paleojavanicus przez W e i d c n r e i c h a i K o e n i g s w a l d a i t r z y w i e l k i e zęby p r v m a l a z a p e w n e Płeistocens k i e j d a t y a l e znalezione na półce D r o g e r i i w H o n g - K o n g i o p a ­ t r z o n e e t y k i e t a «Gi-antopitecus» B l a c k i p r z e z tychże autorów, w z n o w i ł y ' n v l a n i e olbrzymów wśród w c z e s n y c h protoplastów czło­ w i e k a T e n n i e c o p r o w o k a c y j n y pogląd n i e jest p o w s z e c h n i e p r z y ­ jęty przez antropologów a l e ' n i e b r a k m u c z y n n i k a m o ż l i w o ­ ści (й!^. ' ° ' V£ST H o m o Soloensis г górnych pleistoceńskich złóż ngandeńs k i c h J a w y może być obecnie u w a ż a n y m za późniejszy i h a r d z i e j p o s u n i ę t y ' t w ó r g r u p y P i l e c a n t r o p u s '— S i n a n t r o p u s . " P o g l ą d , że człowiek' N o a n d e r t a l s k i j e s t odroślą w s c h o d n i o - a z j a t v e k i c h K p ó w , został sformułoyyany i jest p o d d y s k u s j a . W P o ł u d n i o w e j A f r y c e seria z n a l e z i o n y c h szczątków f o s y l nycłi, dorosłych członków g r u p y A u s t r a l o p i l e c u s zaczęta przez B r o o m a w r." 1936 i d a l e j p r o w a d z o n a , rzuciła światło n a z a g a d ­ n i e n i e f o r m przejściowych w l u d z k i e j e w o l u c j i ( 2 4 ) . Dotąd n i e m a p e w n e j d a t y d l a t y c h Australopiteków, chociaż w i e l u włącza i c h do g r u p y średnio-pleistoceńskiej, B r o o m u t r z y m u j e , że 'jest możliwość u s t a l e n i a że sa d a t y góino-plioccńskiej": T e o k a z y d o ­ rosłych pochodzą z S t e r k f o n t e i n ( P l e s i a n t r o p u s Transvaalensis) i z K r o m d i a a i ( P a r a t h r o p u s R o b u s t u s ) i pokazują zarówno l u d z ­ k i e i małnie cechy w uzębieniu t w a r z y i czaszce Dłubie kości i świeży jeszcze n i e o - l o s z o n y materiał wska./vna n a postawę w v prostowaL^ 1 k o o p e r a t y w n a f o r m e życia R o z m i a r pojemności c z a s z k o w e j jest o d 480 cc d l a P l e s i a n t h r o p u s a . d o 650 cc d l a P a 25* �m r a n t h r o p u s a . A k t u a l n e znaczenie U c h Australopiteków będzie w i a ­ d o m e , g d y o d k r y j e sie s p e c y m e n y w złożach, pozwalające n a d o ­ kładna datę. G d y b y się ustaliło Plioceńska dale może n i e p o t r z e ­ b o w a ł o b y się wykluczać i c h zupełnie z l u d z k i e g o szeregu, a l b ) uważać i c h l i t y l k o j a k o pouczającą i analogiczną odrośle. W Zachodniej E u r o p i e mało nowego dodano do r z e k o m y c h znalezień wczesno p a l e o l i t y c z n y c h o d czasu o d k r y c i a czaszki S w a n s m m b e w г. (25). S p e c y m e n ó w pochodził z achcuicańskiego k o n t e k s t u i w i e l u uważa, że w o b e c b l i s k i e g o podobieństwa d o czaszek z P i l t d o w n i G a l l e y H i l l użycza o n t y m w c z e s n y m i d v s p u t o w a n y m szczątkom n i e c o większej szacowności. ' N i e w s z v s c y j e d n a k godzą sie n a tę interpretację. P o w s z e c h ­ niejsze j e s l wytłumaczenie, że m o r f o l o g i c z n i e posunięty t y p w c z e ­ snego człowieka istniał w Z a c h o d n i e j E u r o p i e w czasie, w którym mieszkańcy W s c h o d n i e j A z j i b y l i w okresie P i t h e c a n t h r o p u s S i n a n t h r o p u s . P o t r z e b a więcej materiału do wyjaśnienia tej i n t e r ­ p r e t a c j i i z tego względu a u t o r uważa, że g e o g r a f i c z n e r o z m i e ­ szczenie k u ł t u i i « o f c o r e , i łupanych narzędzi d o d a j e w i a r y g o d ­ ności. N i e d a w n o t e m u doniosły d z i e n n i k i , że D o l n e g o P a l e o l i t y c z ­ nego Człowieka z n a l e z i o n o w e F r a n c i i Mogłoby to iwsłużyć do wyjaśnienia s p r a w y Dotąd j e d n a k n i e w i e m y n i c o L i e fosvla a n i o okolicznościach t o w a r ^ z ą c y c h j e g o z n a l e z i e n i u . ' ' Przyszła wiadomość z B a i s u n w U z b e k i s t a n i e (26) i z T a n ­ g i e m w ' M a r o k k u o o d k r y c i u szczątków n e a n d e r l a l s k i c h . O g ł o ­ szono już szczegółowo z n a l e z i e n i e o d m i e n n y c h Neanderlałoidów w r o k u 1982 n a Górze K a r m e l u w P a l e s t y n i e (27). Jeszcze n i e w i a d o m o , czy m a m y t u szczątki t y p u przejściowego czy b y b r i d a , ale n a r a z i e jest skłonność d o uważania i c h za h v b r i d y z a c j e m i ę ­ d z y postępowymi a k o n s e r w a t y w n y m i f o r m a m i N e a n d e r t a l u , a l b o m i e d z y k o n s e r w a t y w n y m Neandertałoidem a b a r d z i e j postępo­ wymi typami. W A m e r y c e świeżo z n a l e z i o n o i s t o t n i e i n d y j s k i t y p w T e p e x p a n (28) w M e k s y k u i p r z y p i s u j e m u się datę górno-pleistoceńską. Uacznie ze s z k i e l e t e m z M i n n e s o t y (29) j e s t t u n i e t y l k o p o t w i e r d z e n i e e w i d e n c j i a r c h e o l o g i c z n e j " odnośnie do wczesnej d a t v z a l u d n i e n i a A m e r y k i , a l e również i p o p a r c i e i n t e r p r e t a c j i w y s n u t e j z lego, co z n a l e z i o n o w Asselar, G r i m a l d i , Górnej J a ­ s k i n i w C h o u k o u t i e n i l p . , ż e zróżniczkowanie nowożytnych ras już było w pełni w czasie późnego pleisloceńskiego o k r e s u . B) S t u d i a specjalne. P r a c u j e sie d a l e j n a d analizą ras d l a określenia i c h typów f i z y c z n y c h i r o z m i e s z c z e n i a . M o ż e �389 najważniejsza p r a c a o ezvsto o p i s o w v m c h a r a k t e r z e jest i d e n t y ­ f i k a c j a płaskowzgórza irańskiego, W a r i a n t u śródziemnomorskiej rasy p r z e z F i e l d a . S t u d i a n a d r a s a po większej części zwracają się dziś do z a ­ g a d n i e n i a trwałości i d z i e d z i c z e n i a wzorów- I v p o w o b e c n y c h , l u d ­ ności t r a k t u j e sie więcej j a k o j e d n o s t k i i b a d a sie a s p e k t r a s o w y odnośnie d o h i s t o r y c z n e g o o t o c z e n i a i g e n e t y c z n y c h w z g l ę d ó w ( 3 1 ) . Częściowo przez r e a k c j e n a złe zastosowanie i 'nadużycie k o n c e p ­ c j i r a s o w e j w o s t a t n i c h łatach a n t r o p o l o g o w i e stawiają z n a k za­ p y t a n i a n a d ważnością i z n a c z e n i e m różnic r a s o w y c h ' i zwracają uwagę n a i n n e s t r o n y ' budzące z a i n t e r e s o w a n i e do b i o l o g i i czło­ w i e k a . W ś r ó d o b e c n y c h kierunków zaznacza się wysiłek, a b y r z u ­ cić więcej światła n a genetyczne z a g a d n i e n i a c z ł o w i e k a ' ( 3 2 ) D o ­ c h o d z i sie do tego przez b a d a n i a f a m i l i j n e s p e c y f i c z n y c h c h a r a k ­ terów i przez analizę a n t r o p o m e t r y c z n y c h d a n y c h z a n o t o w a n y c h 0 ludnościach, b a d a n i e typów k r w i oraz i c h "cech odziedziczo­ n y c h (33) i przez doświadczenia l a b o r a t o r y j n e robiące próbę g r a ­ n i c zdolności g e n e t y c z n y c h d o r o z w o j u kości zależnego o d m u ­ s k u l a r n e g o u w a r u m k o w a n i a . D r u g i m areałem z a i n t e r e s o w a n i a b a ­ d a w c z e g o j e s t obecnie a r e n a r o z r o s t u i s t a r z e n i a się badań. N o r ­ m a l n y r o z w ó j i w a r i a c j e s p o w o d o w a n e p r z e z specjalne w a r u n k i t a k i e " j a k d i e t a otoczenie i p a t o l o g i a zwracają u V siebie o s o b l i w a uwaNa 1 v m p o l u powstają p r z y c z y n k i do p e d i a t r i i i o r l h o donoji. " ' ' " . ' . ' ' N a p o l u f i z y c z n e j a n t r o p o l o g i i jest o b e c n i e najwięcej k o n ­ t r o w e r s j i , c h o d z i m i a n o w i c i e o ' k o n s t y t u c j o n a l n ą -.antropologię, a l b o a n t r o p o l o g i e o s o b n i k a . T e o r i a K r e t s c h m e r a , że i s t n i e j e k o r relacja m i e d z y dającymi się odróżnić t y p a m i m o r f o l o g i c z n y m i 1 p s y c h o l o g i c z n y m , , została znów podjęta'i o b r a b i a n a przez S h e l doiia i i n n y c h . ' W s w e j obecnej f o r m i e k o n c e p c j a ta wyraża sie w t e r m i n a c h trzech f i z y c z n y c h komponentów, które wznoszą t r z o n z e m b r i o l o g i c z n v c h pokładów z n a n y c h j a k o e n d o d e r i n , m e s o d e r m i e k t o d e r m . P o d e t y k i e t a endomerfił. m e s o m o r l n i e k l o m o r f i i w s z y s t k i e t r z y składniki tkwią w różnym s t o p n i u w k a ż d y m osob­ n i k u . Głównym p r z y c z y n k i e m tego n o w e g o podejścia d o rzeczy jest rozwój s k a l i s z a c o w a n i a i t e c h n i k i z j a k a przystępuje sie do oceny r e l a t y w n e j siły każde-o składnika przez co z y s k u j e sie możność p o z n a n a ' i z b a d a n i a s t o p n i pośrednich m i e d z y r z a d k o zdarzającymi się krańcowymi t y p a m i . ' Ułożono p o d o b n a skale d l a m i e r z e n i a t e m p e r a m e n t u i d o n i e ­ siono o w y s o k i e j k o r e l a c j i m i e d z y o b o m a . Chociaż w i e l k i w y ­ siłek d a l e j idzie w k i e r u n k u - rozjaśnienia i w y r a f i n o w a n i a l e c b - �390 niki, i chociaż lego sposobu jeszcze dość n i c w y p r ó b o w a n o w skrzvzowamach rasowveh, k u l t u r a l n y c h i iraivch kontekstach, stosuje' sio go o p e r a c y j n i e d o m e d v e v n v k l m i c z n e i i w p e w n y m s t o p n i u do przystosowań o s o b o w y c h w przemyśle. C a l a l a szkoła narażona jest n a o s t r a krytykę ze s l r # n v w i e l u antropologów, którzy wierzą, że j e j k o n c e p c j e n i e dadzą sie utrzymać, a j e j t e c h n i k a jest n i e p e w n a . Jeśli można robić z a r z u t y s a m e m u podejściu d o rzeczy, j e d n a k j e g o p o t e n c j a l n a użytecz­ ność i ogólne i m p l i k a c j e mają haram doniosłe znaczenie. M n i e j znaczący, a l e także zasługujący n a w z m i a n k ę j e s t jeszcze j e d e n dalszy a s p e k t f i z y c z n e j a n t r o p o l o g i i . T v m j e s t s t o ­ s o w a n i e a n t r o p o m e t r y c z n e j t e c h n i k i do s p e c y f i c z n y c h zagadnień w z o r u . Podczas w o j i i v w y k o r z y s t y w a n o antropometrię d o o z n a ­ c z a n i a p r z e s t r z e n i przeciętnie i'częstotliwość w z r o s t u m i a r y c i e l e ­ snej j a k o p o d s t a w o w y c z y n n i k obmyślenia i w y t w o r n i u b i o r u i e k w i p u n k u . Przeróżne przemysły posługują się t v m w t e n s a m sposób i d z i s i a j . Literatura. Następująca b i b l i o g r a f i a b y n a j m n i e j n i e jest k o m p l e t n a i służy t v l k o do o r i e n t a c j i w r o d z a j u p r a c v p r z e d ­ siębranej obecnie. Artykuły o s o b l i w i e interesujące p o j a w i ł y sie w różnych gazetach zajmujących się a n t r o p o l o g i a , a r c h e o l o g i a ; socjologia, p s y c h o l o g i a , genetyka i dziedzicznością, b i o l o g i a , f i ­ zjologia i m e d v e y n a ! w t r a n s a k c j a c h w i e l u a k a d e n i i j : w b i u l e t y ­ n a c h l i c z n y c h i n s t v t u c v j ; i w różnych m o n o g r a f i a c h i s p e c j a l n y c h s t u d i a c h . Obfitość ' ś w i e ż e j l i t e r a t u r y j e s t t a k a , że porządne s t r e ­ szczenie n i e iest m o ż l i w e Obecnie n i e z n a m żadnego dzieła z d z i e ­ d z i n y s o c j a l n e j a n t r o p o l o g i i które b y z a d o w a l n i a j a c o obejmowało w s z y s t k i e n i e d a w n e m / w o j e które sie t u t a j wspomniało « Z a r v s Ant'ropolo"ii» p r z e z H c o b s Y i S t e r n a ' jest b a r d z o e l e m e n l a r n v r n w p r o w a d z e n i e ! n w rzecz N o w a książka p o d tytułem• «Dro<d Człowiek-P pi Г . v i G i l l i n w l aśnie teraz s t a H sie p z v ^ e p i r i i d o b r z - m o ż e /ad n a m i ć te n o w e l e O b f i t e sie a ,4ko- « W m w a dyenie S t u d ^ u ^ w r a b dziedzino A n t r 3 o " i i > > AntmpoTogii Z L Kroel>era Г wiosną 1948 r W D l a fizycznej a n t r o p o l o g i i p o p r a w i o n e w v d a n i e V.. A. H o o l o n a : « W z w v ż o d M a i p v . jest n a j k o m p l e t n i e j s z v m i n a czasie przeglądem, ' w B i b l i o g r a f i i , chociaż poukładałem różne dzieła t r o p i k a l n e , w i e l e z n i c h właściwie należy umieścić p o d więcej j a k j e d n v m u a d p i s e m . T o się o s o b l i w i e o d n o s i d o p r a c p o d n a ­ główkami «Struktura. Osobowość. Kształtowanie i W s p ó l n e S t u ­ dia". �391 Nowe pisma Antropologia Stosomina. Zagadnienia organizacji ludzkiej. Chap­ pie E. D. ( w v d . ?) t o i n I , 1948. Towarzystwa dla Antropologii Stosowa­ nej. K w a r t a l n i k , Boston. Mass, Gazeta Badań Bliskiego Wschodu* Gazeta Departamentu Wschod­ nich Jeżyków i L i t e r a t u r Uniwersytetu w Chicago, t o m I , n r 1, 1942. Uniwersytet w Chicago, Prasa K w a r t a l n a . Południowo-Zachodni Dziennik Antropologii Albuquerque N o w y Meksyk, tom 1, n r 1. Wiosna 1915. K w a r t a l n i k . 1. O g ó l n e . Nowe prace więcej lub mniej interesujące: ( i i # i I B o a s P r . , Basa, Język i Kultura, Macmillan. N o w v Jork 1940. C o o p e r C o l e , F a y , L u d r i e Malezji. D. von Nostrant, N o w v Jork 19J5. Przegląd Etnograficzny. Essaye przedstawione A l f r e d o w i M. Tozzer. Maya i ich Sąsiedzi, U. A p p l e t w i Centurv, N o w v Jork, L o n d v n 1940. CJ i 1 l i n J a n, Drogi Człowieka, D. Appleton Centurv, N o w y Jork 1947—8. Właśnie, wychodzi napisane przez, wydawcę jako wstęp do całej dziedziny antropologii fizycznej i kulturalnej. H e r s k o v i t - s , M e l v i l l e .1., życie ekonomiczne ludzi pier­ wotnych. Л, A. Knopf. N o w y J o r l i — L o n d y n 1910. Początki człowieka. Wstęp do antropologii. Uniwersytet w C h i ­ cago. Księgarnia 1945. Nos. 20, 21. J a k o b s M. i S t e r n В., Zarys antropologii. Serie Zarvsow, Barnes i Noble, Nowy Jork 1947. K r o c b e r Л. L.. Kulturalne i naturalne areały tubylczej ludno­ ści Ameryki Północnej. Uniw. w K a l i f o r n i i . D r u k . Berkeley C a l 1939. L o w i e H o b e r t П., Dzieje teorii etnoiogicznej. Rinehart i Sp., N i w y Jork 1937. L o w i e Л. I I . , Wstęp do antropologii kulturalnej. F a r r a r i Rine­ hart, N o w y Jork 1940. (Rev. ed.). M u r d o c k Г.. P., Etnograficzna bibliografia Ameryki Północnej. Yale, Studio a n t r o p o l , toni I . S t e w a r d J u l i a n , Podręcznik Indian Południowo Amerykań­ skich. B i u r o Etnologii Amerykańskiej, B i u l e t y n 149, Waszyngton D. C. 1946, 5 tomów zaprojektowanych. W v d a n o t o m I , Plemiona krańcowe, t o m I I , Cywilizacja Andów. S w a n t o n J a n R.. Indianie Południowo Wschodnich Stanów Zjednoczonych. B i u r o Etnologii Amerykańskiej, Biuletyn 137, Waszyng­ ton D C. 1946 Pomiar etnograficzny. �392 V a i ] 1 a 111 J e r z y С, Aztekowie Meksyku. Początek, rozrost i upadek narodu Azteków. Doubtcday Doran i sp., Gaden City, N o w y Jork 19-11. 'l. Inkorporacja różnych aspektów nauk społecznych: G o t t s c h a l k , K l u c k ł i o h n i A n g e l l , Użycie dokumentów osobistych w historii. Antropologia i Socjologia. Rada Badań Nauk Spo­ łecznych. B i u l e t y n 53, N o w y Jork 1945. H u n t J ó z e f Mc V i c k e r (ed.), Osobowość i zaburzenia zacho­ wania. Podręcznik oparty na badaniach eksperymentalnych i klinicz­ nych. The Ronald Press, N o w y Jork 1944. Zawiera artykuły Batcsona G., « Т Ь k u l t u r a l n e osobowości*. L i n t o n R. (ed), Wiedza człowieka w przesileniu światowym. Uniwersytet w Columbii. D r u k . N o w y Jork 1945. Artykuły o antropolo­ gii k u l t u r a l n e j (strukturalnej), psychologii i socjologii. M u r d o c k G. P. (ed), Smlia nad nauką społeczną. Uniwersytet w Jale, Press. New. Haven, Conn., 1939. H . M i l f o r d - O x f o r d U n i w . Press. London, przedstawione A. G. Kellerowi. R i c e S t u a r t A. (ed). Metody w naukach społecznych. Książka przygotowana przez Komitat Metod N a u k o w y c h w naukach społecz­ nych. D r u k . Uniwersytetu w Chicago. Chicago 1931. Zawiera artykuły Kro-ebcra, Sapira i Spiera. S p i e r L , H a 11 o w с 1 Л. I . , N с w m a n S. S. (eds), Język, kul­ tura i osobowość. Pamiątkowy Fundusz Publikacyjny, Menasha, Wiss. 1941. 3. Sposób, s t r u k t u r a i wytwarzanie sie osobowości: B e n c d i с R. F., Chryzantem i miecz. Wzory kultury japońskiej. Houghton, Mifflin i Ska, Boston 19-16. Cechy s t r u k t u r y narodowości i kształtowanie się typów narodowej osobowości. B e n e d i c t ' 1 1 U . Wzory kultury. Houghton, Mifflin i ska, Boston 1934. nowe wydanie. Wydanie Pelikana, Książki Pcnguina, N o w y Jork 19411. Zajmuje się głównie idealnymi wzorami k u l t u r y i osobowości wśród Zuniów, Kwakiullów i Dobii. D a v i s , A l l i s o n .i D о 1 t а г d J a n , Dzieci ujarzmienia. Rozwój osobowości młodzieży murzyńskiej w Miejskim Południu. Amerykańska Rada Kształcenia, Waszyngton D, C. 1910. D a v i s , A 11 i s o n, Ojciec człowieka. Boston 1947. E w a n s - P r i t c h a r d E. E,, Nuer, Oxford 1939. Analiza turalistyczna. struk- D u b o i s C o r a , Ludy z Alor. Studium socjałno-psychologiczne południowej wyspy Indyjskiej z analizami przez A. K a r d i n c r a i F. Oberh o k e r a . Prasa Uniwersytetu w Minnesota, Minneapolis 1941. �Ml F i r t h , 11 а у m o n d, My Tikopia L o n d y n I f f i , Analiza s t r u k t u ralistyczna, G o r c r G o d f r y d , Wieś himalajska. Michał Jozef L t d . , L o n ­ dyn 1938. Studium gminy w strukturze i osobowości. G o r c r G o d f r y d , Tematy w kulturze japońskiej. Trans, z No­ wego Jorku. Akademia Umiejętności, marzec 1943. Artykuł o kształtowa­ niu się s t r u k t u r y i osobowości. k o c h c l К A., Organizacja polityczna i drogi praw Indian Ko­ mańczom. A m Anth Ass. Pamiętnik 54, Menasha Wis. Ш . K U i с к h o h n С. i L e i g h t o n D„ Nawahoesy. Druk. Uniwer­ sytetu w H a r w a r d . Cambridge Mass. 1946. Kształcenie sic struktury i osobowości, Kroebcr A. L , Konfiguracja wzrosła kultury. Uniwersytel w K a l i f o r n i i , Berkeley 194-1. Strukturalne podejście do historii c y w i l i ­ zacji. L i t e r a t u r a , sztuka, filozofia i wiedza są zgrupowane jako pro­ dukty i wyrazy wzorów k u l t u r y wewnątrz większych k o n f i g u r a c j i ; l u ­ dzie są brani j a k o .symptomy k u l t u r a l n y c h przymusów. L e i g h t o n 1). i K l n c k h o h n C, Dzieci ludu. D r u k . U n i w e r ­ sytetu w H a r w a r d , Cambridge Mass. 1946. Kształtowanie sie osobowo­ ści i akulluracja wśród dzieci Nawaho. L i n t o o R., Kulturalne tto osobowości, D. Appleton-Century, N'owv Jork- - L o n d v n 1945, Wykłady na ten temat. L i n t o n R a l f , Studium człowieka, D. Appleton-Centurv, N o w y J o r k - L o n d y u 193(1 Punkt wyjścia, na którym opiera się późniejszedzieło Lintona i Kardinera o kształtowaniu się podstawowej osobowości. L l e w e l l y n К. N. i I l o e b e l F. A., Droga Cheyenne. Druk. Uniw. w Oklahoma. Norman. Okla 1911. Studium strukturalne. M e a d M a ł g o r z a t a i B a t e s o n G r z e g o r z , Charakter BaUnese. Analiza fotograficzna. Akademia Umiejętności w Nowym Jorku. N o w y Jork 1912. Studium osobowości. " O p l e r M o r r i s , Sposób życia apasza. Instytucje ekonomiczne,, socjalne i religijne Indian CMricahaa. D r u k a r n i a Uniw. w Chicago. Chi­ cago 1941. Kształtowanie sic s t r u k t u r y i osobowości. O p l e r M o r r i s , Tematy jako siły dynamiczne w kulturze ame­ rykańskiej. Dziennik Soe. Ж5. Artykuł z pomysłem s l r u k t u r a l n y m . R j c l i a r d s o n J., Prawo i ustrój Indian Kiowa. Augustin, N o w y Jork 1910. Amer. Ketu. Soe. Monografia 1. Studium struktury i osobo­ wości. T o m p s o n L a u r a i J o s e p h A l i c j a , Droga Hopiów. D r u k . Uniw. Chicago, Chicago. Studium s t r u k t u r y i kształtowania sic oso­ bowości. W h i t i n g J a n W. M , Stając się Kwoma, D r u k . Uniw, w Yale, New Haven 1943. Studium kształtowania i osobowości. : ijŁ. �394 R a u m O t t o F„ Dzieciństwo Chaga. Opk tubylczego wychowania wschodnio-afrykańskiego plemiona. D r u k . Uniw. Oxford'. L o n d y n 19-10. •1. Studia wspólnoty: B e a t s R a l f L , Cheran: wieś Sierra Tarascan. Smithsonian I n ­ stitution. Jnst. Soc. Antr-op. Pub. n r 3. Waszyngton D. C. 1945, E m b r e c J a n , Suye Mura. Wieś japońska. D r u k . Uniw. w C h i ­ cago. Chicago 1939. G i 11 i n J a n , Moche. Peruwiańska społeczność nadmorska. S m i t h •sonian Institution. Inst. Soc. Antrop. Pub. ш 3. Waszyngton D. C. 1945, M i n e r H o r a c v, St. Denis. Parafia franemko-kanadyjska Druk. U n i w . w Chicago. Chicago 1939. Redfield R o b e r t , Kultura ludowa Juknlanu. Druk. Uniw. w Chicago. Chicago 1941. W e s t J a k u b , Plainville. U. S. A. D r u k . U n i w . w Columbia. Noлуу Jork 1945. Y a n g M a r c i n ( M o u - c h ' u n ) , Wieś chińska Taitou. Prowincja Shantung. D r u k . Uniwersytetu w Kolumbii. N o w y Jork 1915. 5. Kształtowanie się podstawowej osobowości: K a r d i n e r A., Jednostka i jego społeczność. D r u k . U n i w . w Ko­ lumbii. Nowy Jork 1939. Interpretacja psychiatryczna rzutowych syste­ mów wewnątrz danych historycznych i stosunek tych systemów do kształtowania się podslawowcj osobowości. Kardiner A., Psychologiczne granice społeczeństwa. D r u k . Uniw. w K o l u m b i i , Nowy Jork 1915. Dalszy rozwój techniki i stosowania j a k jest przedstawione w «Jednostce i jego społeczności*. G. Autobiografia i pól-fikcja: A r s e n i e w V. K., Traper Dersu. D u l t o n , Nowy Jork 1941. C o o n C. S., Mięso dzikiego wołu. M o r r o w , N o w y Jork 1932.Саре, London 1932. Pol-fikcvjnc studium marokańskiego plemienia K i l u . D y k W a l t e r , ' .Syn starego Ilata. Harcount, Nowy Jork 1938. Autobiografia Navaho. F a s t H o w a r d , Ostatnia granica. Klub Czytelnika, Nowy Jork 1942. F o r d C i e l i a n S t e a r n s , Д у т z ich ognisk. Życie wodza Kwakiutlów. Instvt. Stosunków Ludzkich. D r u k . Uniw. w .Tale, New Hven 1941. H a m b l v W i l f r e d , Jamba. N o w v Jork 1947. Biografia z fikcja Ovimbimda. M a r r i o t t A l i c j a , Dziesięć babek. D r u k . Uniw. w Oklahoma. Norman, Okla. 1945. Uosobieniowo-pól-fikcyjne studium szczepu Kio-wa. I �395 O p l e г М. Е., Brudny chłopak. А. А. Л. Mem. N r 52, 1938. Czę­ ściowa biografia apasza. R a d i л P a w e ł (ed), Grzmiący Piorun, Indianin Winnebago. D. Appleton 192G. D r u k . Uniw. w K a l i l o r . 1921). S i m m o n s L e o n W. (Wvd.), Wódz słońca; autobiografia India­ nina Hopi. D r u k . Uniw. w Vale, New Haven 1912. H . M i l f o r d , D r u k . Uniw. w Oxiordzie, Londyn. • ' ł 7. K u l t u r a skrzyżowań: S i m m o n s L e o W., Koła starych w społeczeństwie, pierwotnym. D r u k . U n i w . w Yale, New Haven 1945. M u r d o c k G. P., Hozdwajające się mieszanie. Próba teoremów. A n t r o p o l o g Amerykański, 49, s i r . 511—59, 1947, M u r d o c k G. P „ «Korrclacje instytucji matrilinealnycJi i p a t r i Jinealnvch» w Studiach Wiedzy Społecznej. Studia przedstawiane A. G. Keielrawi. \Vvd. Murdock; D r u k . Uniw. w Yale. New Haven, I I . M i l f o r d . D r u k . Uniw. 'w Oxfordzie, Lomdvn 1937. M u r d o c k G. P., Przegląd skrzyżowania kulturalnego. Przegląd Socjologiczny Amerykański, łom 5, sir. 361, r. 1940. M u r d o c k G, P. ( i F o r d C. S. Hudson, A. E. i inne), Zarys mate­ riałów kulturowych. Przegląd krzyżowania się k u l t u r . Instytut Stosun­ ków Ludzkich. D r u k , U n i w . Yale 1915. 8. Wzajemne oddziaływanie: C h a p p i e E. D„ Inżynieria antropologiczna, jej pożytek dla ad­ ministratorów. Antropologia Stosowana. Styczeń—marzec. 1943. C h a p p i e E. D. Różnice osobowości są opisane przez niezmienno AvlasnoM jednostek w oddziaływaniu wzajemnym. Postępowania nat. Akademia Umiejętności, tom 2C>, 1940, C h a p p i e E. D., Mierzenie stosunków ludzkich. Monografia genetyczno-psychoł, 1910. 9. Funkcja: M a 1 i n o w s к i B„ Naukowa teoria kultury i inne studia. D r u k . Uniw. w Karolinie. Chapel H i l l 1941 Teoria analizy funkcjonalnej. • ' i 10. A k u l l u r a c j a : Amerykański Antropolog. Join 11, NS. n r 2, 1943. Artykuły o o k k u l t uracji prze? R. К e n n e d у,' M. M e a t , J . S t e w a r t , R. B e n e d i c t , С. K ł u c k h o h n, R. L i n t o n K r a b r c c J. l ' , Akkulturacju wśród Japończyków Kona, Ilawai. А. А. Л. Mcm. N r 59. 1941. �396 G o I d f r a n k К., Zmienne konfiguracje w organizacji socjalne; Czamvnogicgo Plemienia w okresie rezerwatu. Ameryk. Etnol. Tof. Monogr. 8. Augustin, NOWY J o r k 1945. H a w t h o r n e I I .В., Maori: Studium akkulturacji. А. А. А. Меш. N r 64. 1944. H e r s k o v i t s M e l w i l l e J., Akkulturaeja, studium kontaktów kulturowych. Augustin, N o w y Jork 1938. K e e s i n k F. M , Morza Południowe w świecie, nowożunum. Jan Day — N o w y Jork 1911. L a К u r g e O l i v e r , Zmieniający sic Indianin. D r u k . Uniw. w Oklahoma. N o r m a Okla. 1942. L e w i s O., Skutki kontaktu z białym w czurnonogiej kulturze. Am. E t h . Soc. Monografia G. Augustin, N o w v Jork 1932. L i n t o n R a l f ( W y d ) , Akkulturacja 'w siedmiu indiańskich ple­ mionach Ameryki. D. Appleton-Century. N o w y Jork. Londv.n 1940. L o c k e A l a i n i S t e r n B e r n h a r d J. (Wyd.), Gdy się ludy spotkają. Hinds, Haydcn i Eldredge. Nowy Jork, Filadelfia 1942 1940. L o r a m С. F. i Mc I I w r a i t h Т. F. (Wvd.), Dzisiejszy Indianin północno amerykański. D r u k . U n i w . w Toronto. T o r o n t o 1913. M a c G r e g o r G., H a s s r i c k 1\. B. i H e n r y W. E„ Wojow­ nicy bez oręża: Studium rozwoju społecznego i osobowości Indian Sioux w Pineridge. D r u k . U n i w . w Chicago. Chicago 1940. M a l i n o w s k i В., Dynamika zmian kultury. D r u k . Uniw. w Yale, New Haven 1945. T h o m p s o n L a u r a , Granie Fidżi. Amer. Rada, Instytut Sto­ sunków Pokojowych, X X I I I . Studia Pacvfiku NT 4. San Francisco 1940. T h o m p s o n L a u r a , Guam i jego lud. Studium zmian kultury i wychowania kolonialnego. Amer. Rada, Instytut Stosunków Pokojo­ wych. San Francisco, N o w y Jork 1941: Princeton, N. J. 1947. 11. Neo-ewolucjonisla: W h i t e L e s l i e Л.. Energia i ewolucja kultury. Amerykański Antropolog. T o m . S3, n r 3, część 1. 1943, str. 325. ff. W h i t e L e s l i e A., Stopnie ewolucyjne, postęp i szacowanie. kultury. Południowo-Zachodni Dziennik Antropoł. T o m . 3. n r 3. 1947. 12 Szkota socjologiczna: A r e n s b e r g С. M. i K i m b a l l S. Т.. Rodzina w Islandii. D r u k . Uniw. w H a r w a r d , Cambridge 1940. A r e n s b e r g K o n r a d M., Chłop islandzki. Mac Nowy Jork 1917. Mac Milian. Lo.iulyn. D a v i s A., G a r d n e r В. Б. i G a r d n e r M. П., łudnie. Społeczna-untropałagiczne studium klasy i kasty. w Chicago, Chicago 1941. i społeczność Milian i Ska, Głębokie Po­ D r u k . Uniw. �397 < E m b r c c J a n F , Japończycy. Instytut Smithsański, Waszyng­ ton D. a i m Studia tła wojny. E m b r c c J a n F„ Naród japoński. Przegląd Społeczny. F a r r a r i Rinehart, N o w y Jork 1945. F e i И , Życie chłopów w Chinach. Rout ledge. L o n d y n 1939. H o r m a n s fi. C , Wieśniacy angielscy w wieka XIII. D r u k . U n i w . w H a r w a r d . Cambridge 1940. Powderanaker H o r t e n s j a , Po swobodzie. Studium kultury głębokiego Południa. D r u k . V i k i n g Nowv Jork 1939. W a r n e r W. L., Serie stolicy Yankesów. 6 tomów. D r u k . Uniw. w Yale. New Haven 1941.. Antropologiczne s t u d i u m nowożytnej wspól­ noty nowej Anglii przez okres 10-lecia. 13. Archeologia I i I j 4 J i ' J zainteresowania: 14. Przypiski archeologiczne: C h i l d e V. G, Co się wydarzyło w historii. Książki Penguina, Inc., Nowy Jork 1946. C l a r k G r a n a m e , Od dziczy do cywilizacji. Cobbet, L o n d y n 1946. C l a r k G r a h a m * , Archeologia i społeczeństwo. M e d i u m , L o n ­ dyn 1939. Cobbet, Londyn 1946. Zwięrfc streszczenie t , f V 15. B r e w J. ()., Archeologia krańca Alkali. Południowo-wschodnie Utah. Papiery Muzeum Peabody, X X I , Cambridge, Mass. 1946. Zwlaszcza rozdział «Użycie i nadużycie Taxonomii». ! k** K l i i c k h o h n C, R e i t e r P., e t a l , Przedwstępny raport o wykopaliskach z r. 1937. В. C. 50—51, Kanion Chaco, Nowy Meksyk. Uniwersytet w N o w y m Meksyku. Biuletyn 315. Serie Antropologiczne и i ogólnego B r e w J . O., Wybór bibliograficzny amerykańsko-indyjskiej ar­ cheologii tut wschód od Gór Skalistych. Klub E x k a w a t o r o w , Cambridge, Mass. 1943. С h i 1 d e Y. G., Przedhistoryczne spoieoznosci na Wyspach Bryhnskich. W. i R. Chambers, Ltd., Londyn i E d y n b u r g 1916. J o h n s o n F r e d (Wyd,), Człowiek w północno-wschodniej Ame­ ryce Północnej. Peabody Muzeiun, Audover. Mass. 191(1. M a r t i n P. S., Q u i m b v G. J., C o l l i e r D., Indianie, przed Kolumbem. Dwadzieścia tysięcy lat amerykańskiej historii odkrytej przez archeologię. D r u k . Uniw. w Chicago, Chicago 1947. Z e u n e r F r y d e r y k E., Datowanie przeszłości. Wstęp do ge.oclu-onalogii. Mcthun i Ska, Londyn 1916. Z c a n e r E , Okres plcisioceński, jego klimat, chronologia i na¬ stępstwa fauny. Towarzystwo Hay. В. Quaritch L t d . , L o n d y n \Ш. �398 » V. 3. N r 2. Zwłaszcza K l u c k h o h n a teoretyczna dyskusja o i n t e r p r e t a ­ cji i Uxonom.ii. R o u s с I r w i n g. Prahistoria, w Haiti. D r u k . U n i w . w Yale. N e w Haven 1939. Zwłaszcza rozdziały ((Technika konceptualna)) i ((Proce­ dural skiego 16. L l o y d S e t o n , ((Preliminarz raportu)). Dziennik Wschodu, tom IV, n r 4. 1945. 17. H e n с к e n H u g o , «Londyiiskie konferencje 1943 i 1944. J. li .1. 1., tom. С I I . 1947. Studiom Bli­ o archeologii* 18. M o v i u s H a l l a m L. J r . , Wczesny człowiek 1 stratografiapleistoceńska w południowej i wschodniej Azji. Papiery Muzeum Peabody. V. X I X , n r 3. Cambridge Mass. 1914. juyu, 19. K i d d e r , J e n n i n g s i S h o o k , Wykopaliska w KammatGuatemala. 50 gl. 561. Instytut Carnegie w Waszyngtonie, 1946.. 20. G e i s t O ł t o i R a i n c y F r o h l i c h C , Archeologiczne kopaliska w Kukulik. Wyspa St. Luwrence, Alaska. Waszyngton 1936—7. wy­ D. C. 21. f i z y k a l n a antropologia ogólnego zainteresowania: И o o t o n E. A , Ubodzy krewni człowieka. Doubleday, D o r a n i Ska, Garden City, N o w y Jork 1942. W y b o r n y przegląd studiów n a d antropoidami i niższymi p r y m a t a m i . I I o o t o n E. A., Wzwyż od małpy. 2-gie w y d . Mar. Milian, N o w y Jork 1946. Najbardziej przejrzysty i nowożytny przegląd ogólnej dz-ie"dziny antropologii fizycznej. ' H o v e l s W. W , Ludzkość tak dalece. Doubleday, Doran i Ska„ Garden City, N o w y Jork 1945. Przyjemny do czytania wstęp do fizycz­ nej antropologii. K r o g n i a i i W . M., Bibliografia ludzkiej morfologii VJU—19S9. D r u k . U n i w . w Chicago, Chicago 1941. S h a p i r o H . L „ Migracja i otoczenie. Studium fizycznych cech japońskich imigrantów do Hawai i skutki otoczenia na ich potomków. Londyn. D r u k . U n i w . L o n d y n . N o w y Jork. Toronto 1939. 22—29. Człowiek fossylny: 22. M a c C u r d y G. G. (Wyd.), Wczesny człowiek. I . B. Lippincott, Philadelpia 1937.'Symposion* M a h o n y D. J., (iPossylna czaszka K a i l o r i geologiczne świade­ ctwo starożytności*, .(Problemat starożytności człowieka w Australii)). Oba w Mem. Nat. Muz. Melburne N r 13. 1913. wiek 23. D c T e r r a H e 11 ni u t, Pleistoceńska geologia i wczesny na Jawie. Trans. Phil. Soc. NS 32. 1943, str. 437—464, czło­ �ж W e i d e n r e i c h F„ Małpy, olbrzymy i człowiek. Chicago 1946. Rozrzucone wykłady publiczne. W e i d e n г e i c.h F r a n z, Wczesny człowiek olbrzym z Jawy i z południowych Chin. Anth. Papiery, t o m 40, Pt, 1. A m . Muz. N a t u r . Hislor., N o w y Jork 1945. Opis morfologiczny. W с i d e n r e i с h F r a n z, Czaszka Sinanthropis Pckineusis. Stu­ d i u m porównawcze o czaszce pierwotnego I l o m i n i d a . 21. Palcont. Sin., NS N r 10, str, 1—484. 13 r o o m F. R. S. i S c h e p e r s G. W. H., Południowo afrykań­ skie fossylne malpo-hidy. Austrah-piłhecinae. Memorial, Transvaal M u ­ zeum, N r 2. Pretoria 1946. 25. C l a r k W. F... L e G r o s i M o r a n F G . M„ Raport o czaszce Swanscombe. J. R. A. J., tom L X V I I I . 1938. K e i t h S i r A r t u r, Nowy przegląd anatomicznych cech czaszki z Piltdown, z kilkoma uwagami o świeżo odkrytej czasce z Swanscombe. Dziennik Anatomiczny, toni L X X I I I . 1938—9. 26. O k l a d n i k o f A. P., Człowiek z Neanderthal w Centralnej Azji. Azja, tom XL. 1940. 27. M c G o w n T. D, i K e i t h S i r A r t u r , Góry Karmelu, tom I I . Ludzkie szczątki fossylne z rian. Druk. Clarendon, Oxford 1939. i jego kultura Epoka kamienna IsCualloi-so-Moustc- 28. D e T e r r a H e l i m u t, Przedwstępna nota o odkryciu czło­ wieka fossylne.go w Tepe.rpan w Dolinie Meksyku. Starożytność Amery­ kańsku, toni 13, n r 1. 1947, 29. J e n k s A. I-i., Człowiek doliny z Minnesoty Browna. Л. A. A. Mem, N r 49. 1937. J e n k s A l b e r t E r n e s t , Człowiek pleislocc liski w Minnesota,, fossylny homo sapiens, D r u k . U n i w . w Minnesota, Minneapolis 1936. (30-31) Rasa: 3». F i e l d H e n r y k , Przyczynki do antropologii Iranu. A n t h . Serie, f i e l d Muz., Nat. Hist, tom XXIX, n r 2. Ogl. n r 159. 1039. 31. В e i i e d i e t R. Rasa, wiedza i polityka. Książki czasów no­ wożytnych. Nowy Jork 1910, D r u k . V i k i n g , Nowy Jork 1915. С o o n С. S., Ras,; Europy. Mac Milian, 1939. Bardzo waż-ne. W n i ­ k l i w y przegląd, opis i analiza typów fizveznveh Europy od czasów pa­ leolitycznych, do dzisiejszych Że szczególnym uwzględnieniem tła h i ­ storycznego i archeologicznego. Levis Julian H e r m a n , Biologia Murzyna. Druk. Uniw. w Chicago, Chicago 1942. �•400 S h a p i r o H. L , Miyracja i otoczenie. Prasa U n i w . w O x f o r d * * , Nowy Jork i Londyn 1939. S t e g g e r d a M o r r i s , Indianie Маца Yukatanu. Instytut Car­ negie, Waszyngton D. C. 1941. :S2. Genetyki: B r u e s A l i c j a M„ Podobieństwa Sibling, jaka stwierdzenie ge­ netycznej determinacji cech oka. skóry i włosów u człowieka. MS. 1944. D o b z h a n s k i T c o d o z y , Genetyka i początek rodzajów. 2-gie wydanie przejrzane. D r u k . Uniw." w Columbii, Nowv Jork 1941. D u n n L. C. i D o t o z h a n s k y T h . , Dziedziczność, rasa i społe­ czeństwo. Wydanie Pelican, Książki Penguin, Inc. N o w y Jork 194(1 G a t e s R. R u g g l e s , Ludzka genetyka Mac M i l i a n , N o w y Jork 1946. \ » Xi. Serologia: С a n d e 1 a P. B„ Wprowadzenie errupy krwi В do Europy. Ludzka Biologia, tom X I V . 1943. B o y d W. C, Grupy krwi. Tab. Biol,, tom) X. 1943. S c h i l'f F r H z i B o y d W. C , Technika grupowania krwi. Miedzvnaukowe Inc. W v d a w e o w , Nowv Jork 1942. Wiener Aleksander Ś.. Grupy krwi i transfuzja. Karo!. C. Thomas, 1943. — 3-cie wydanie. 34, Wzrost i starzenie: Cowdry t''.. V, (Wyd.). Zagadnienia starzenia sie. Williams 'i W i l k i n s Co., Baltimore 1939. G r o u) i c h W. W. i T h o m a s H e r b e r t , Wzrost i rozwój pelvisu indywidualnych dziewcząt przed, podczas i po puhertas. Dzien­ nik Biologii i Medycyny w Yale, tom X V I I , nr 1. 1944. 35. Antropologia konstytucjonalna: " D r a p e r G„ D u p e r t u i s C. W. i С o n g h e у I . J . J u n , Konstytucja ludzka w medycynie klinicznej. P. B. Hoeber Incl.. N o w y Jork i L o n d y n 1941. H e a t h C l a r k W.. Czym są ludzie. D r u k . Uniw. w H a r v a r d , Cambridge 1945. Studium Grania. H o o t o n E, A„ Młody człowieku, jesteś normalnym. G. P. Putn a m * Synowie, N o w y Jork 1945. Popularnie napisany r a p o r t o studiach Granta. L e s s a W. A., Ocena konstytucjonalnych ttjpologij. A. A. A. Mem. N r G2. 1943. Studium porównawcze i historyczne tej dziedziny jako ca­ łości I 1 . '*" t j •I A �401 S h e l d o n \V. П., S t e v e n s S. S. i T u e k e s W. В.. Różnorod­ ności ludzkiej fizyki. Harper i Bracia N o w v Jork 1940. Wraz z «Różnorodnośriami iemperamrnlm* jest to fundamentem obecnego zaintereso­ wania i p r a w na polu aintropologii konstytucjonalnej. S h e l d o n W. H. i S t e v e n s S. S.,*Eożnorodnos'c( temperamentu. Harper i Bracia, N o w v Jork 1942. R o b e r t W. E h r i c h . Departament Socjologii i Antropologii Brooklyn College. B r o o k l y n , N o w v Jork, U. S. A. Robert IV. Erich, Brooklyn'College J O H N R. S W A N T O N , « T h e e w o l u t i o n o f n a t i o n s . . C i t v of W a s h i n g t o n , 1942, s t r . 2 3 — 8 . <-A г с w .a r s i n с v i 1 a b I e?». C i t v o f W a s h i n g t o n . 1943, sti-. 36. I. W W a s z y n g t o n i e i s t n i e j e o d r o k u 184В — wnioskując z p i e ­ czątki na okładce wydawnictwo .Smithsonian Institution.. D w i e piiwyższe p u b l i k a c j e pochodzą z tego właśnie w y d a w n i c t w a . P r a w d o p o d o b n i e coś j a k u nas d a w n i e j " " - B i b l i o t e k a "(Ha w s z y s t ­ k i c h . . . W b l v m razie p i e r w s z a z w y m i e n i o n y c h prac- m a t a k i charakter. A u t o r rozważa w s,pusób p o p u l a r n y . p r o b l e m «cwolucji n a r o ­ dów*, opierając sie na z n a n y m m u , l e c z n i c c y t o w a n y m m a t e r i a l e e l n o l o g i e z n v m i h i s t o r y c z n y m . N a p r z e s t r z e n i 23 ' s t r o n zdołał umieścić h i s t o r i e k i l k u n a s t u p l e m i o n i n d y j s k i c h oraz prawie w s z y s t k i c h z n a n y c h narodów świata. Załatwiwszy sic, zresztą słu­ sznie, w d w u z d a n i a c h , « p o s p o l i t y m przesądem*\ j a k o b y n a ­ rody i plemiona, w ograniczonej liczbie, bvłv a o l o w v m t w o r e m determinacji haskiej l u b n a t u r a l n e j w y k a z u j e na przykładach Irokezów Crikńw D a k o t a A r i k o r a l t d Że a n i t e r y t o r i u m a n i wspólny i e z v k w i e r z e n i a z w y c z a j e t y m m n i e i wspólna władza polityczna n i e stanowią' ani" o jedności l u d , , a n i p l e m i e n i a v sensie j e d n o l i t e i . . r u n y społeczne i N i e można też utożsamiać l u d u z p l e m i e n i e m a n i przyjmować że n l e m i e jakieś czv z w i ą ­ zek p l e m i o n «od nrc74tku»>" iest d o l a d iakaś n i e z m i e n i o n a w i e l ­ kością ( s i r . 3 ) . z w r a c a j ą c sie o d p l e m i o n do więcej zaawansowanych państw albo « n a r o d ó w » — z n o w u s t a j e m y wobec b r a k u j a k i e g o ­ k o l w i e k c z y n n i k a łączącego, względnie zespołu czynników, m a ­ jących u s p r a w i e d l i w i ć ' d o g m a t o niezmienności i c h l i c z b y , a l b o ich k o n s t y t u c j i - ( s t r . 4). A u t o r sadzi, że «naród» jest d o p i e r o p r o ­ d u k t e m e w o l u c y j n y m , który narastał p o w o l i p o d w p ł y w e m róż- 1.4.1. T- XXXVIII 2Ci �m d i p r z v c z v n , j a k w o j n a , zabór, częściowe l u b całkowite p o m i e ­ szanie się z i n n y m i l u d a m i , p r z e j m o w a n i e . ia.z t a k i e j raz i n n e j n a z w y , przeważnie j e d n a k c z y n n i k d o l n e j w o l i , to znaczy chęci życia" razem, Uważa, iż W i e l k a B r y t a n i a ' j e s t n a j l e p s z y m h i s t o ­ r y c z n y m przykładem t a k i e j właśnie e w o l u c j i . O Polsce' pisze t y ­ leż t a k : «Polska p o d o b n i e j a k Hosja zaczęła (swój b v t h i s t o r y c z n y ) j a k o p e w n a l i c z b a w o l n y c h i niezależnych państewek, k t ó r e ' * c z a ­ sem p o d d a n e z o s l a l v j e d n e m u rządowi.' P o d Bolesławem I I I osiąg­ nęła znaczną potęgę,'jednakże król t e n podzielił państwo m i e d z y s w o i c h synów i o d 1138 d o 1305 nastąpił p o n o w n y okres p o d z i a ­ łów, podczas czego w r. 1241 i 1259 fa-udności wewnętrzne powięk­ szyły sie w s k u t e k n a j a z d u Mongołów. W r. 1230 w p r o w a d z i ł P o l ­ s k i Król Z a k o n teutoński n a wybrzeże Bałtyku, n i e przewidując że przez to kładzie f u n d a m e n t p o d nowoczesne N i e m c y i s p r o w a ­ dza n a Polskę n i e p r z e w i d z i a n e wstrząsy K a z i m i e r z I I I 1370) jeden /' największych monarchów' usiłował zor-aiiizować klasę mieszczański \V V 1396 L i t w a - 'k lora poczęła sie r o z w i jać w X I I I ' w i e k u n a północno-wsch - n n i c a c ł i P o l s k i i z a r z e h podbijać coraz wieks/c o b s r . r v nołaczybi sie v P o l s k - . V U п и żeńslwo w X i c « o O d 'te<4> czasu o a n u h w P o r t c e c Ł ^ z - n n u ^ M w e w n e t r z n e ń-, w X ^ n c ^ w b s z c z i or/ez n, ele'rs ie S w h Ь n" ów <I), I r o n u S I ńrze-z w o i n y •/ I E t klńrlćh P o l s k o n НИ S rh^h,,S m z v Z 772 Sf\ Prusy 1Ж _ Ros e levvnEn L s h - P •( W ^ ^ , ^ d ^ l Jrnr'WfcKL КчДн«; uc/упшпл W копе» m zez | v W , , 1 R r t 7 nwpodlcg^m i Rosję w r. S ( s f r 1 14). ^ nzh „ Połski zostało n n r t i ń l n n e , S ^ " . И \™Xm Й ^ P<*«"*'<»« ^ Т f Г i " ' P l A ' S lw» о " ' ^ n»M« * ' ^ " !; >>»imcj T a k wygląda h i s t o r i a P o l s k i w oczach A m e r y k a n i n a , p r z y " n a j m n i e j j e j najważniejsze d a t y z w r o t n e . W .zakończeniu w y p o w i a d a a u t o r k i l k a ogólnych wniosków. W i d z i następujące składniki wpływające na t w o r z e n i e się n a r o * d ó w : d o b r o w o l n e l u b p r z y m u s o w e łączenie sie w z a j e m n e poszcze­ gólnych p l e m i o n ezv imńslw, względnie o b a ' t e składniki r a z e m ; przykładem k l a s y c z n y m , > i c r w s z e g o \ v p u S z w a j c a r i a i St. Z j e d n o X czone. d r u g i e g o ' s u i r v W s c h ó d , R z v m i A z t e k o w i e . Łączenie to ^ opiera się w e d l e a u t o r a n a c o d z i e mas» a n i e na rządzie l'orinie rządu rasie c z y n n i k a c h " c o n a f i c z r i v c h i e z v k u czv k u l Щ turze. W i e l k ą rolę o d g r y w a p r z y K m z d a n i e m a u t o r a - n j e o k r e A ślone bliżej p r a g n i e n i e ' i uczucie.' że los n i e t y l k o gospodarczy. �;SŁ 403 ale w ogóle przeznaczenie poszczególnych członków n a r o d u zależy e d tego « r a z e m - l r w a n i a » , co w r e z u l t a c i e p o w o d u j e role « r a z e m trwania». N i e wdając sie w d v s k u s j e z poszczególnymi t w i e r d z e n i a m i zaznaczyć trzeba, że a u t o r o w i n i e j e s l obca l i t e r a t u r a socjologiczna n a t e m a t y n a r o d o w e . P o j e c i e «naród» dotąd n i e jest s c i s l e V r e ślone. N i e m n i e j praca m a c h a r a k t e r p r o p a g a n d o w y w k i e r u n k u u s t a l e n i a poglądu, że wolność i swoboda w r o z b u d o w i e k u l t u r a l ­ nej sa n a c z e l n y m i ideałami narodów. II. Głębsza jest p r o b l e m a t y k a d r u g i e j p r a c v S w a n l o n a — «czv w o j n v są n i e u n i k n i o n e . . ' W c wstępie określa a u t o r wojnę, j a k o «najbardzicj g w a ł ­ t o w n y stosunek między " r a p a m i społecznymi*. Jest ona « j e d n y m ze sposobów u s t a l a n i a różnic między państwem,, a obecnie jest «jedna z i n s l v t u c v j społecz,nvch». Celem r o z p r a w y jest «zbadać początki w o j e n i różne i c h o b j a w y , wykazać niemożliwość o d d z i e ­ lenia problemu wojen miedzv plemionami l u b narodami od za­ mieszek wewnętrznych podać p r z e s a d różnych m o t y w ó w p o w o d u i a c v e h wojnę zbadać stosunek miedzy władza c y w i l n a a w o j ­ skowa porównać wojnę w snnłeeznWi p r y m i t y w n e j a więcej rozwiniętej i uwypuklić wewnętrzny związek m i e d z y p o b u d k a m i prowadzącymi do w o l n y T o d o p r o w a d z i do z a s t a n o w i e n i a sie n a d U d k a m i k o n t r o l i n a d różnicami m i e d z v stosunkamivvewnetrzi ™ „ ° , - , ,uiedzvnarodowwm^ n l v m D r a v v o a s r o 4 u n k a n i i onar v m i na r o l i w a n i a c K i t r a k t a t a c h d o norównania państw oSar vc na zaborach в o o a r l v t h n a ^ 7 i e dó zhadania v v X ™ mi l w i ' n m r Z m ^ ^ m v v S ins v не i i w o m v w śwh^ e c i i ó ^ . Е Л ^ п ^ S p i s k a a n t m S ПОЬШпу o p r a c o w a n e są ? Chara klei- książki «dla w s z y s t k i c h * skłania j e d n a k a u t o r a do b a r d z o skróconego t r a k t o w a n i a l v e h zagadnień. Z d a n i e m a u t o r a «woj,ra n i e jest p i e r w s z a i n s t y t u c j a l u d z k a . , za co uważał j a n p . G u m p l o w i c z . W ś r ó d małp s p o t y k a m y w p r a w d z i e niektóre g a t u n k i napadające n a siebie a!c wśród g o r y l i i orangutanów jest to r a ­ czej t y l k o spór o samicę, wyczerpujący sie w p o j e d v n k a c h , a n i e g r o m a d n e i walce. Pogląd że pożywienie roślinne w p ł y w a n a za¬ miłowanie p o k o j u , a mięsne n a w o j n y , n i e p o t w i e r d z a się w życiu. Japończycy- i Chińczycy żvwia się przeważnie ryżem, a p i e r w s i 2G* �401 z i m n i sa z zamiłowania do w o j n v . Ślady w o j e n s p o t y k a m y wśród l u d z i o d n a j d a w n i e j s z y c h czasów, jednakże r o z m a i t e l u d y r o z ­ m a i c i e sie do w o j n y ustosunkowywały. Jedne były a g r e s y w n e , w o j o w n i c z e , d r u g i e p o k o j o w e , co najwyżej znające r o d z i n n e p r a w o zemsty za m o r d e r s t w o l u b kradzież. A u t o r przytacza różne n a z w y p l e m i o n amerykańskich, ocea­ n i c z n y c h , a z j a t y c k i c h , afrykańskich z których j e d n e zapisały się « k r w a w o * , i n n e .pokojowo.. Spośród różnych p r z v c z v n , które mogą wywołać wojnę, a u t o r p r z y t a c z a jedenaście, które h i s t n r v c z n i e najczęściej się powtarzają: " r e w a a ż (odpłata, z e m s t a ) , honor z chęcią *połeeziie4 w y n o s z e n i a sic n a d i n n y c h , p o d j u d z e n i e zwłaszcza l u d z i młodych którym w o j n a p r z e d s t a w i a się i a k b y sport obowiązek r e l i - i i i i v ' w t v m z n a c z e n i u Że niektóre p l e m i o n a sadza iż rozgniewane bóstwo m o * a przejednać o f i a r a « l ó w o b e v e h P l e m i o n takaż o f i a r a . m o * a zapewnić sobie o b f i t e żniwa u s i a n i e L r a z v a n a w e t słuszność' swe i « t e z v » w sporze w e w n ę t r z n y m Osobna « a * e ooświeca a u t o r w o i n m n r e l i g i i n v n , mahonieiańskhn Dalece t v n o w c м и z v c z v n v w o i ^ w e d l e чи1 >гл• p o r y w a n i e k o b i e t ' lieiolników osobistego znaczenia » < 1 P * , t * t won>wn ka r X i i n i k Г z a w ł a ^ I T S m k o S e nad dro- p r / e d nai>adem " Ilóżne spory m i e d z y j e d n o s t k a m i d a n e j społeczności, w v n i kajace przeważnie z tve'h s a m v e h motywów, c o i w o j n v między n a r o d a m i . u d a j e sie reguIować r o z w o j e m p r a w a p u b l i c z n e g o i kar"nego państwowego! W ł a d z a c y w i l n a o d n o s i w t e n sposób w y ż szość nad w o j s k o w a , która r e d u k u j e sie w łonie państwa do za­ dań p o l i c y j n y c h . U d a j e się to zwłaszcza w państwach o p a r t y c h n a zgodzie, a n i e na zaborze w b r e w w o l i p o d b i t y c h . D z i s i a j , m ó w i a u t o ? n i e m a już w o j s k a W l i i p r z e c i w w o j s k u S z k o c j i H a w a r i i przeciw l h u s c m k a n i o n u l ' r f przeciw k a n i o n o w i Schwvc M n v a l den Państwa te z i e d n o c z v l v sie w r a m a c h j e d n o l i t e g o prawa w o i s k o zaś p o w y d z i e l e n i u "zeń h i s l v t u c i i p o l i c y j n e j m a za z a ­ d a n i e u t r z v n ać nokói i niezależność t a k z b u d o w a n y c h Państw o d C wtwnę^ } . 4 ~$ ! | f . ŁT 1 Г *\ ' %. ' *gf ' J a k k o l w i e k d a l e k a jeszcze w y d a j e sie a u t o r o w i droga do zjednoczenia całego świata, j a k o j e d n e g o państwa, j a k k o l w i e k k o ­ nieczność u l r z v . m v w . a n i a w o j s k a d l a o b r o n y niezawisłości przez poszczególne państwa jest jeszcze d z i s i a j koniecznością — p r z e cięż t a k a e w o l u c j a jest' możliwa. I w t v m właśnie, w tej e w o l u c j i k u j e d n e m u państwu i p r a w u w i d z i a u l o r możliwość uniknięcia w przyszłości w o j e n . "#**•> �405 Potrzeba t v l k o d o b r e j w o l i , b v do takiego zespolenia dojść. O b r a k tej d o b r e j w o l i rozbijają się j e d n a k dotąd szczytne w y ­ siłki. (_) ks. Franciszek Mirek CU. K. C H A M R L 1 S , . T h e b o t a n v a n d h i s t o r y o t Z i z a n i a A q u a l i с a L . ( w i l d , r i c e > . S m i t h s o n i a n Report f o r 1940, 9 r v c . P u b l i c a t i o n ;i622. W a s z y n g t o n 1Г441. 8", s i r . ;f69—;МЧ2. 1) Labi. ( l o t . 17). R o z p r a w a ta jest p r z y c z y n k i e m d o h i s t o r i i u p r a w y zbóż. Z a ­ g a d n i e n i e tej rośliny należącej do r o d z i n y Festucaceae omówił już zresztą w l i t e r a t u r z e p o l s k i e j A. M a u r k i i o . w p r a c y : . P o ż y ­ w i e n i e roślinne i r o l n i c t w o w r o z w o j u d z i e j o w y m , (str*. 30 i п.). W o k o ł o tej pożywnej i p l e n n e j rośliny powstało wśród róż­ n y c h szczepów I n d i a n mnóstwo legend i baśni. P o w s z e c h n i e przez n i c h używana n a z w a «manornin», co znaczy «dobra j a g o d a . , p r z e ­ szła do b i a l v c h osiedleńców w d o l i n i e górnej M i s s i s s i p p i . F r a n c u z i i A n g l i c y n a d a l i j e j r o z m a i t e n a z w y j a k : d z i k i owies, c z a r n y ryż, w o d n y róż, ryż T u s k a r o r ó w » i t p . , p o m i m o , że roślina t a n i e jest w c a l e g a t u n k i e m rvżu a n i o w s a Jeden spośród e u r o p e j s k i c h u c z o n y c h , którzy rozpoczęli w y p r a w y do A m e r y k i , a b y badać j e j florę, 'S.zwed, Heter K a i m , przywiózł w r o k u 1751 duża k o l e k c j e okazów d z i k i e g o rvżu i t a k o n i m pisze: «\V Północnej A m e r y c e , gdzie roślina ta rośnie d z i k o , uży­ w a n a jest j a k o pożywienie, przez w s z y s t k i e d z i k i e p l e m i o n a , które zbierają ją w w i e l k i c h .ilościach*. T r u d n o j e d n a k b v l o sprowadzić do Europy- n a s i o n a wysiadające siłe kiełkowania. D o p i e r o w r o k u . 1791 p r z e w i e z i o n o je w słojach z wodą; s z w e d z k i b o t a n i k L i n e u s z nazwał ją Zizania Aąuatica. D o lego czasu «de b r a j a g o d a * n i e była z n a n a u c z o n y m p o m i m o że przez w i e k i ż y w i ł y sie n i a d z i ­ k i e l u d y a przez b l i s k o m łat dostarczała pożywienia l i c z n y m e u r o p e j s k i m p r z y b y s z o m T r a w a la rośnie w Północnej A m e r v c e od iezicr W i m i p e - a ż d o Z a t o k i Meksykańskiej i na w s c h ó d ' o d Gór S k a j i s l v c h aż do wybrzeża A t l a n t y k u \a"lycłi wybrzeżach jest na p o p u h r n eisVó ze w s z y s t k i c h roślin w o d n y c h VosnVvch w nhlkić Jeziorach i w o l n o o l v n a c v c h s t r u m i e n i a c h ' \ a W i n o ' veh w h o d n eh krańcach v c h o k . ic X v w a o n a często o o ' arese h e n r ó w / о т Г ie tai п п к г ^ Г ы Г ^ Г У Г Г О Г М П И ' Ł C k f c i ? i eh S i Л. Maurizio loc. cii. �1 406 się w j e z i o r a c h bez o d p l v w u . Rośnie n a j l e p i e j w m i e j s c a c h , g d z i e k o r z e n i e j e j uczepić sie m o g a głębokich pokładów mułu bez względu n a g a t u n e k glebv. Żizania Aquatica iest jednoroczną, w o d n a , saniorozsiewającą "się t r a w a o w y s o k i c h , p r o s t y c h , c y l i n ­ d r y c z n y c h wewnątrz p u s t y c h łodygach, zakończonych kiścią k w i a ­ t o w a i ' z a o p a t r z o n y c h w cztery d o sześciu długich, płaskich liści z g r u b y m n e r w e m środkowym. N a s i o n a są długie i wąskie, p o ­ k r y t e brązowa owłosiona 'łuską dojrzewają nierów-nomiĆrnie dojrzale j a d r o ' j e s t purpuroweczarne. W okresie g d v Zizania Aquatica dojrzewa, głównym lema­ t e m rozmów wśród I n d i a n j e s t ryżowe żniwo. Gromadzą się o n i w z a l e s i o n y c h m i e j s c a c h w pobliżu pól ryżu i rozbijają t a m obozy. G d y już w i a d o m o , że p r z y n a j m n i e j j e d n a c z w a r t a n a s i o n dojrzała, mężczyźni, k o b i e t y , s t a r s i chłopcy i dzieyyczęta siadają w wąskie łódki ' ł a t w o w y w r o t n e k a n o e którymi wjeżdżają w łany r y ż o ­ w e g o s z m v a r u ' W każdej łódce sa 2 osoby j e d n a s t o i n a ' d z i o b i e i za pomocą długiej r o z w i d l o n e j żerdki p o p y c h a i k i e r u j e łódka d r u g a z w y k l e k o b i e t a ( s q u a w ) s i e d z i w środku łódki i d w o m a p a t y c z k a m i stracą dojrzałe n a s i o n a n a d n o łódki N a s i o n a suszy sie "następnie n a słońcu rozkładając ie n a skórach k o c a c h l u b b r z o z o w e j korze P o k i l k u d n i a c h oraży sie n a s i o n a w w i e l k i c h żelaznych kotłach a b y ie n r z v - o l o w a c ' d o d'ilszeeo oczyszczania' O d b y w a sic l o DO o r o s t u w w y k o o a n y c h w z i e m i d o l a c h w v S o n y c b T s k ó r ^ n i w któryrł n r z S T n l n n i c o k l z i e b sie \ S « ort łusk ^ ^ ^ ^ i T \ ^ ^ ^ ^ ^ ^ T J ^ x ^ 7 \ - x T m w Urn smtsóh o^vVzV^ soosóh , r z y s z c z , n i , , i n n t E L , , dn .'e m n r l n k r o w ełe W 5 v n i ż O r z V u>lc\u m i t v n ndhnie Z i Hko i i ™ ' P rvln d/iiilffo n t l i d o f N n 2 w S I S к t ш - о ? t i ikZ' m i n Г i H r S W i n n S « ^ O K IP f T ' l / n,f ь г i C ^ i s i e j ^ stair ^ c o m n i ) w r o k u 1634, dokąd przybył, z wybrzeży A t l a n t y k u . Według t r a d y c j i indiańskiej szczep M e n o m n u jest o d iiiepam.ętiiych czasów związany z Z i z a i i ą . S a n i c h n a z w a znaczy «lud d a k i e g o ryzu». W i e r z o n o n a ­ wet, ze g d y t y l k o M e n o m m . osiądą w jakiejś o k o l i c y t o d z i k , r y z u k a z u j e sie t a m , a z n i k a g d y ją opuszczą. Żyli o m wyłącznie z m y ­ ślistwa , roślin n i c wymagających u p r a w y . W y s o k o c e n i l i Z i zan.ę, uważając j ą za d a r d o b t y c h bogów i z tego p o w o d a s t a n o ­ wiła o n a podstawę uczt r e l i g i j n y c h . и1дг. W r. 1852 R z ą d F e d e ­ r a l n y przydzielił n n leśne obszary n a d W i l c z ą Rzeką ( W o l f R i ­ v e r ) , к ore d o ckis zamieszkują j u z m e j a k o - l u d dzrkiego r y z u » , łecz j a k o r o b o t n i c y l e s m . W �г 407 W dzisiejszych stanach W i s c o n s i n i Minnesota w w i e l k i e j d o l i n i e znajdują się niezliczone płytkie j e z i o r a i l e n i w e s t r u m i e ­ n i e , które b v l v r a j e m d l a czerwono s k o r y c h , dostarczając n i e w y ­ c z e r p a n y c h zasobów żywności. Poza d z i k i m ryżem, r y b a m i i z w i e ­ rzętami w o d n y m i , okolice te obfitowały w zwierzęta lądowe, ce­ n i o n e l a k dla'mięsa, jak i skór. T o Leż t e r e n y le były p r z e d m i o ­ t e m n i e u s t a n n y c h , k r w a w y c h w a l k pomiędzy szczepami S i o u x i C h i p p e w a W r e s z c i e w r "l862 r z a d oddał > n i e p o d z i e l n i e C h i p ­ p e w a D z i k i ryż dostarczał żywności z d r o w e j łatwej do p r z e c h o ­ w a n i a i przewożenia R y ż w »otowaniu p e r n i i c i e i mała ilością można w e l u l u d z i nakarmić co o d p o w i a d a Gościnnemu c h a r a t e r o w i I n d i a n : n i e o c z e k i w a n y / a zawsze m i l e w i t a n y gość n i e s n r a w i kłnr.ntu ffdvż w y s t a r c z y dolać w n d v do knfła 'ahv «estei b r v i d l a w s z y s t k i c h starczyło ' U l u b i o n a p o t r a w a c e n i o n a n a w e t orzez białych iesl^ «lassamanonny> t i b n i a 2 t d t i k ^ o n - ż u k u kurvdzv r v b ' 1 3 h ш е т R v • r o z g o t o w a n y rm n\iaz"e z a s t e n u i e I n d i ^ Z сЫеЬ i n ^ a S na sucho dostarcza n i e t v k w ^ r S r ^ Umlcinym P«^«iema tt u b oo tt nn ii uh mliicz zJymm lroo D Rozprawka i l u s t r o w a n a jest pięknymi f o t o g r a f i a m i , N i e m n i e j podkreślić należy, że l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u a u t o r n i e w y ­ czerpał. J. D. JOHN GILLIN, «Мое h e a P e r u v i a n C o a s t a l C o m •ro u n i t v » . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n , I n s t i t u t e of Social A n t h r o ­ pology. P u b l i c a t i o n No. 3, W a s h i n g t o n 1947. ••I. Ł 9 • O k r e s , o d o s t a t n i c h l a t p r z e d w o j e n n y c h począwszy, c h a r a k ­ t e r y z u j e w z r o s t z a i n t e r e s o w a n i a etnologów p ó ł n o c n o a m e r y k a ń ­ s k i c h z a g a d n i e n i a m i A m e r y k i Południowej, p r z y c z y m rolę p r z e ­ w o d n i a g r a S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n . N a j l e p s z y m tego w y r a z e m jest ^ i n i c j o w a n i e m o n u m e n t a l n e g o dzieła. ^ H a n d b o o k of" S o u t h A m e r i c a n I n d i a n s * , w y d a w a n e g o "z udziałem północno i południowo-amerykańskich u r z o n v c h * którego d w a p i e r w s z e t o m y już sie ukazały ' P o tej samej l i n i i zainteresowań i d z i e seria w y d a w n i c t w nod'ietvch przez I n s t i t u t e of Social A n t h r o p o l o g y , 'której t e c i m 7 k o l e i t o m e m jest książka G i l l i n a «Moche a P e r u v i a n Coastal C o m m u n i t y . . ^ T e r e n e m zainteresowań G i l l i n a jest osada Moche, leżąca n a p a c y f i c z n y m wybrzeżu peruwiańskim, około 7 k m o d s t o l i c y d e p a r l a m e n t u T r u j i l l o . Mocheros, mieszkańcy osady Moche, r a s o w o r z J ' * 1Ш- �408 wykazują duży jeszcze procent k r w i indiańskiej. J a k k o l w i e k sa chrześcijanami, mówią po hiszpańsku i k u l t u r a l n i e n i e w i e l e róż­ nią się od sąsiadującej z n i m i ludności hiszpańsko-peruwańskiej. uważają s i ę ' j e d n a k za I n d i a n i s i l n i e zaznaczają swą odrębność. P o d s t a w a odrębności i .poczucia wewnętrzne i łączności jest gospo­ d a r k a k o l e k t y w n a , obe m u j a c a w s z y s t k i c h mężczyzn, r o d o w i t y c h Mocheros. a będąca przeżytkiem czasów p r z e d k o l u m b i j s k i c h . ' I n s t y t u c j a g o s p o d a r k i k o l e k t y w n e j jest j e d n a z n a j c i e k a w ­ szych f o r m u s t r o j u społeczno-gospodarczego P I d . A m e r y k i . I s t n i e j e Lam s i l n i e rozwinięte poczucie własności p r y w a t n e j z i e m i , z a b u ­ dowań i w s z e l k i c h .ruchomości, wspólną n a t o m i a s t jest praca w s z y s t k i c h meżczv:zm p r z y u p r a w i e pól, b u d o w i e i u t r z y m y w a n i u urządzeń i r y g a c y j n y c h o r a z p r z v b u d o w i e domów. T a p o z o r n a sprzeczność poczucia własności przedmiotów m a t e r i a l n y c h i wspól­ n o t y p r a c v p o l e - a na prześwdadczeniu o zupełnej i c h niewspólmierności' P r a c a " j e s t w pojęciu Mocheros czymś zapełnię o d m i e n ­ nym czymś n i e w v n . W n v n v m n a p r z e d m i o t y m a t e r i a l n e l u b i c h s y m b o l , pieniądze.: Pracę można oddać t y l k o praca. W części p i e r w s z e j , obejmującej zebrany materiał, a u t o r n i e p r z e p r o w a d z a j e g o s e l e k c j i . X a równi t r a k t u j e n p . a r c h a i c z n e l o ­ dzie plecione z " t r z c i n y , używane w rybołówstwie m o r s k i m , j a k i lodzie b u d o w a n e z i m p o r t o w a n y c h desek p r z e z s p r o w a d z a n y c h majstrów, l u b f a k t , że czas m i e r z y sie w e d l e przelatujących 'sa­ molotów pasażerskich l i n i i l o t n i c z y c h F a u e e t t a . D o p i e r o w o s t a t n i m rozdziale stara się a u t o r w v l a e z v c z c a ­ łokształtu k u l t u r y M o c h e e l e m e n t y p r z e d k o l u i m b i j s k i e , w p ł y w y k u l t u r y s i e r r y i ' w p ł y w y e u r o p e j s k i e d a w n e i współczesne, przv c z y m dochodzi do k o n c e p c j i k u l t u r y m i e s z a n e j , d l a której u r a b i a t e r m i n k u l t u r y k r e o l s k i e j ( h i s z p . «'criollo»). 1 K u l t u r a .kreołska. z d a n i e m a u t o r a , jest syntezą elementów c z e r p a n y c h z różnych źródeł, między i n n y m i z r o d z i m y c h k u l ­ t u r indiańskich. Hiszpańskie piętno "jest t u j e d n a k l a k ' s i l n e , że na całym obszarze A m e r y k i Łacińskiej jesL ona n i e m a l j e d n o l i t a . I d e o l o g i a jej jest raczej h u m a n i s t y c z n a , ' z p r z e w a g a l o g i k i i d i a ­ lekt y k f naci e m p i r y z m e m i p r a g m a t y z m e m . S ł o w o posiada w i ę k ­ szą wartość niż rzecz ( s t r . 151—452).' W l y m o s t a t n i m w i d z i a u t o r p r z v c z v n e z j a w i s k a że idee sa chętnie i wchłaniane przez kulturę Li-eolską 'niż w y t w o r y m a t e r i a l n e i towarzyszące i m t e c h n i k i . K u l l u r a M o c h e jest, z d a n i e m a u t o r a , typową kulturą k r e o l - Sierra - górskie partie Peru. stosunkowo dobrze i o klimacie chłodniejszym niż okolice nadmorskie. 1 nawodnione = .'Я 'l' .'Mi » - — — = i �mi \ ska. Szczegółowa j e j a n a l i z a daje o b r a z m e c h a n i z m u p o w s t a w a ­ n i a i części składowych k u l t u r v k r e o i s k i e j . W b a d a n i a c h G i l l m n i e "odrzuca, w p r a w d z i e m e t o d e t n o l o g i c z n v c h , polegających n a bezpośrednim k o n t a k c i e z badaną l u d ­ nością, za najwartościowsze uważa j e d n a k ankietę i statystykę.. Sadzi ( s i r . 2 — 3 ) , że. byłoby wielką pomocą d l a n a u k i , g d y h v ' w s z e l ­ kie z j a w i s k a k u l t u r o w e mogły być z r e d u k o w a n e do procentów.. P o z w o l i ł o b y l o n i e t y l k o n a dokładniejsze u s t a l e n i e p o z y c j i r ó ż n v e h z j a w i s k w całokształcie k u l t u r y , ale także dostarczyłoby b a r ­ dziej precyzvj.nvc.il p o d s t a w d l a z m i e r z e n i a zachodzących w n i e j zmian ' ' ^ ' A. Kowalska «G o u l o u г о ГС u 1 l u r e i n I n d o n e s i a » b v R A Y M O N D K E N N E D Y . F r o m the S m i t h s o n i a n R e p o r t for №3, pages 5 1 3 — 522, S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n W a s h i n g t o n . 8«, 1 m a p a , VI t a b l i c . Z w i e l u względów w y s p y I n d o n e z j i sa b a r d z o c i e k a w y m m a ­ teriałem d l a etnologa. T u : b o w i e m z n a j d u j e m y początki'historii człowieka. J-awajczyk, który żvł s e t k i tvsiecv l a t t e m u jest p n i e m genealogii- I n d o n e z j i , a d o p i e r o później n i e z l i c z o n e fale p r z y b y ­ szów osiedlały się n a w y s p a c h . P r z o d k o w i e p i e r w o t n y c h m i e ­ szkańców T a s m a n i i i A u s t r a l i i , M e l a n e z j i i P o l i n e z j i w i e k i t e m u przeszli przez I n d i e W s c h o d n i e S p l o t y h i s t o r i i sa t u b a r d z i e j z a ­ gęszczone niż . . d z i e k o l w i e k i n d z i e j i n n y m z n a m i e n n y m f a k t e m iest' że do dziś zachowały sie w s z y s t k i e h i s t o r y c z n e w a r s t w y j ' ż e ' w ś r ó d 'różnych szczepów t u l i y l c / v c h w i d o c z n e sa ślady w s z y s t k i c h c y w i l i z a c j i które t u w przeszłości istniały Sposób ży­ cia ' k o c z o w n i c z y c h szczepów n a S u m a t r / c ' i R o m e o ' jesl p r a w d o ­ p o d o b n i e n i e n a r u s z o n y , , o d b i c i e m ogólnych warunków życia n a u c h i o e l a . - u s m z e d ' W tvsiecv l a l i t a k i e s a m e w s o r v starożytne i k u i t u r y można znależY wśród n w c h szczetrów T a k wiec o b e n i a I do e / i i e s f i ^ b ^ iacуm o W roz N4 i n t-m?eiv/e СУwi izac i Jest t o i e d n a z ' n i e l ^ z m X c z ^ Ś c i wbl nnżn a o h Ś o w iwać i e s z e z e T TWO i S s l S hvb f r7,i1\\Ze w i e l k b ' ' okre<d sV do , Г Г S b w. l x I n !em H , e n d e r s k a ^ d n i n is.'rae 1 k n l S a I . Г 1 а Н п е Tfoti i.lhv,L jednak S r v S ^ n i , r t z \ n n i k i e m w .zaennvsamu HV » 'l " к pci" H ^ u V t e j \-as 7 ,™ЫтР h , £ v louzmiej KUUU,\ Ku^ura ^ib Z JISI и 11 ч ne w ! ogionet" �-НО n i c szerokie zasięgi, o d n a j p r o s t s z e j w świecie do w v s o k o r o z w i nietej i dawno ugruntowanej cvwilizacji. Długo p r z e d świtem p i s a n e j h i s t o r i i p r z o d k o w i e I n d o u e z v j ezyków z a m i e s z k i w a l i te w v s p v , o s t a t n i p r z v p l v w późniejszych Matejczyków miał m i e j s c e około 2 tvsiace l a l' p r z e d C h r . J e d y n a obca domieszką o d lego czasu h v l i n i e l i c z n i H i n d u s i , A r a b o w i e , Chinczvey i ostatnio E u r o p e j c e . D w i e główne r a s o w e gałęzie lo wcześniejsi i późniejsi M a i a j o w i c Oprolo- i d e u l e r o - M a l a v ) , są o n i m a l i , ' o brązowej skórze i f a l i s l v c h l u b p r o s t y c h włosach. Lecz wcześniejsi M a l a j o w i e , p r z v h v l i z A z j i m a j a l v p b a r d z i e j k a u k a z o i d a l n v t j . niżsi, o b a r d z i e j krętych wdosach i węższych głowach. T y p późniejszych M a l a j ó w jest "bard/Jej m o n g o l o i u a l n y o g r u b s z y c h ' i J o s t v e h wdosach i b a r ­ dzo s z e r o k i c h t w a r z a c h . Wcześniejsi M a l a j o w i e , zamieszkujący przeważnie niedostępne o k o l i c e sa w większości n o a a n a m i u l e ­ gają o n i t y l k o c z c ś d o w o w p l v w o m " c y w i l i z a c j i h i n d u s k i e j i raahom e h m s k i e i b r a k i m postępowej k u l t u r y i zachowują starożytną n i - a n i z a c i e społeczna N a t o m i a s t późnie fsi M a ł a i o w i e zamieszkują nrzoważn e o b r z e ż a T»rzesz o n i - , e z s l n y w p ł y w h i n d u s k i sa wyznania mahomePinsldcX nos a d a i a duży zasób t e c h m k i w v t w o r c l ' j i o d d^iwiw f o r m y rządów. m P o m i m o lycłi różnic'jest w i e l e elementów j e d n o l i t e j k u l t u r v . J e d n v m z n i c h j e s t jeżyk. Z a w y j ą t k i e m t r z e c h ośrodków posłu­ gujących sie bliżej n i e s k l a s v f r k o w a n v m jeżykiem t z w . . p a p u a s k i i n . : . w s z y s t k i e l'udv I n d o n e z j i używają jeżyka o t v m s a m v t n podłożu I j . ' m a l a j o - i K d i n e z v j s k h n . Mało k t o . u r n i e czytać l u b p i ­ sać, ci co umieją posługują się starożytnym p i s m e m ' p o c h o d z e n i a h i n d u s k i e g o l u b a l f a b e t e m a r a b s k i m , jednakże m i s j o n a r z e i szkoły w p r o w a d z a rzymski. ' ' P o d s t a w a działalności gospodarczej j e s t rolnictwo, w nie­ których t y l k o jeszcze okręgach ludność żvje z myślistwa i z b i o ­ rów" d z i k i c h roślin. N a z a c h o d z i e u p r a w i a n y j e s t ' p r z e w a ż n i e rvż, w c e n t r a l n y m okręgu k u k u r y d z a , a n a w s c h o d z i e sago. U p r a w a k u k u r y d z y ' j e s t s t o s u n k o w o n o w a , d a w n i e j zastępowało ją proso. ( H o w n v m i zwierzętami d o m o w y m i sa psy, k o t v , k u r w ' świnie i kozy'- nnniei r o z p o w s z e c h n i o n e ' b v d l o i bawoły- w o d n e sa p o c h o ­ d z e n i a h i n d u s k i c h k o n i e i k r o w y - e u r o p e j s k i e g o . Rybołówstwo, na równi z r o l n i c t w e m j e s l podstawą w y ż y w i e n i a ludności. P r a w i e w s z y s t k i e d o m y sa prostokątne, z d r z e w a l u b b a r o ­ b u s u , k r y t e strzecha, często w z n o s z o n e n a p a l a c h . Są one czasem małe, j e d n o r o d z i n n e , l u b też o l b r z y m i e , mające s e t k i stóp długo­ ści. Poza t y m sa jeszcze d o m y różnych K p ó w пр.: sezonowe sza­ łasy ludów k e w z o w n i c z v e h , « u l o w e » 'okrągłe m i e s z k a n i a , pływające i . 4 '— �411 -chaty n a t r a t w a c h i domki o okrągłych l u b o w a l n y c h d a c h a c h . Kamień, r z a d k o używany d o b u d o w l i , służy d o w z n o s z e n i a o l b r z y ­ m i c h rzeźbionych pomników. D a w n e , m e g a l i t y c z n e z a b y t k i w s k a ­ zują, że w przeszłości używano k a m i e n i a do b u d o w l i przeważnie religijnych. W " c e n t r a l n y m Celebesie ludność u ż y w a k o r y , liści i m a t d o w y r o b u ubrań, t k a c t w o przybyło względnie późno. Obróbka m e ­ t a l i j e s t wcześniejsza i b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n a , w y r ó b m a t , koszyków i rzeźba z d r z e w a sa w y k o n y w a n e p r z e z w s z y s t k i c h . N a j b a r d z i e j p r y m i t y w n e l u d y noszą t y l k o p r z e p a s k i n a b i o d r a c h , w y r a b i a n e z k o r y , w niektórych o k o l i c a c h obywają sie n a w e t bez tego S t r o j e m n a t o m i a s t p o w s z e c h n y m jest s a r o n g i ' b l u z k a d l a k o b i e t a d l a mężczyzn sarong l u b ' s p o d n i e z k o s z u l a , w s z y s t k o z materiałów własnego w y r o b u l u b n a w e t n a b y t y c h . D o n a j b a r ­ d z i e j n o s z o n y c h ozdób należą f a n t a z y j n e p r z y b r a n i a - ł o w y k o l ­ c z y k i n a s z y j n i k i i pierścienie n a r e k a c h i n o c a c h Okaleczenia c i a ł a ' w celach e s t e t y c z n y c h jest n i e z m i e r n i e rozpowszechnione nrzew-Tmie o r z e k b w a n i e u s z u aż do n a d i n i c r n e - o r o z c i a m i i e c i a m a ł ż o w i n y i n i t o w a n i e zębów 'zdarzają sie leż sztuczne d e f o r m o ­ w a n i a d L v ta u o w a n i e f a r b a lub żywica i t p У a broń służą S Z*v/ ' nńec/c m równi z l u k a m i wiahówLmiPodró e !u p k cea cshi e w waskTclflódHcl a pizc-пом Drzenos loakacn, a tl oo w w a- ri yv w koszach na O r g a n i z a c j a społeczna z n a j d u j e sie n a t r z e c h p o z i o m a c h : 1) n i e l i c z n e nowoczesne m i a s t a , gdzie ludność jest częściowo z e u ­ r o p e i z o w a n a , 2) t u b y l c z e państewka, przeważnie n a w p ó ł n i e z a ­ leżne, f o r m a h i n d u s k i e j o r g a n i z a c j i sprzed 1500 l a t i 3 ) szczepowa l u b w i e j s k a społeczność, która jest najważniejsza p o d s t a w o w a j e d ­ n o s t k a o r g a n i z a c y j n a . Każda t a k a g r u p a Żyje zupełnie niezależnie od i n n y c h t a k p o d w z - l e d e m e k o n o m i c z n y m j a k i p o l i t y c z n y m , to samo o d n o s i sie do szczepów k o c z o w n i c ^ - c h P r z e w a ż a j ą c y ' s y ­ s t e m rządów t a k wśród szczepów osiadłych j a k i k o c z o w n i c z y c h jest d e m o k r a t y c z n y \ V o d z o w i e sa w y b i e r a n i za iz-oda ogólna n a ­ w e t ie/eli w z a d l e n u t r z y m u j e sie t y l k o w jednej -ałezi r o d z i n ­ nej - d v / n i e o d p o w i e d n i następca n i e m a szans v v v b o r u ' P o n a d t o rada w i e i s k a składa a<-a sie z a z w y c z a j ze wszystkich'dorosłych m e ż c / w n r z e c z y wiście k o n t r o l n i e c z v n v w o d z a E k o n o m i c z n e slowspólna w - b s n o l h z i e m i i . Х , ! ^ ^ ! ™ l l ^ n S w z » Z ^ rednostką socjalne jest п Х ш Г ^ slovlli N a r o d o w a r e l i g i a i n d o n e z y j s k a ' o p i e r a sie n a t r z e c h p o d s t a ­ w a c h : 1) w i e r z e n i a dotyczące s i l m a g i c z n y c h , 2 ) duchów w s z e l - �412 kiego rodzaju i 3) duchów przodków. N a w e t , gdzie d o t a r l v h i n ­ d u i z m , m a h o m c t a n i z m i chrześcijaństwo, utrzymują się k u l t y po­ gańskie i s i l n i e zabarwiają n a b y t e r e l i g i e . Siły m a g i c z n e w y ł a ­ niają -sie z k o m p l e k s u z d o b y w a n i a głów- l u d z k i c h , co jest o b o ­ wiązkiem, r e l i g i j n y m , o b l i c z o n y m n a w z b o g a c e n i e zasobów s i l d u ­ c h o w y c h społeczności, przez ' z d o b y w a n i e " od i n n e j społeczności g ł ó w ' i n a d p r z y r o d z o n y c h sił кlóre'one rzekomo posiadają W i e l e ceremonii dąży do t e » o s a m e - o celu l j . z d o b y w a n i a i pow'iek.van i a sił m a g i c z n y c h znajdujących sie w e wszechświecie Celem t e - o jest "łownie leczenie c h o r y c h u l e c z a n i e p l o n ó w itp lecz używa się też czarnej m a - i i p r z e c i w k o w r o g o m W i a r a w d u c h y d o b r e i złe m a n a celu z j e d n a n i e sobie przychylności p i e r w s z y c h i z w a l ­ czanie z l v c h zamiarów drugich B a r d z i e j p o p u l a r n e s a ' d u c h y niż vze f z i e n i i w o d y p o w i e t r z a o' jako a w i e i Z e p n e Z i o w i e k a N-iiważnieiszym i e d n a k k u l t e m iest cześć o d d a w a n a d u chom^ u i X e к ^ s ^ T ^ i & l ^ h S L S kami m i e d z y ż y l t y m f n h 1 n i f d u c h . n rib'Eo ZhTZ^^Ć S S 7 leYn haw-y с 7 с Г ^ In -Ł у v i ,Z ĆZ !Z ń n rv. „ ! ! , ! • ! ,.ь Fi У nl. bvć , w J n ,i!r B " uZL • ' m i 112\ 1 Z Z- ,ь ^ п . / T y } d u i z m szuzy się w lia-lt, m a h o m e t a n i z m (w_ m z i y d i s t o p n i a c h ,czysLosci»), na S u m a t r z e , J a w i e i n a wybrzeżach ł b r n e o , Cele­ bes; chrześcijan j e s l t y l k o około Ж tysięcy, z których t y l k o p o ­ l o w a to tubylcy a c h r z e s c . j a i i s t w o r o z k i z c w i a się wsrod plemion, do kitory.ch h i n d u i z m i m a h o m e t a n i z m jeszcze n i e d o t a r t y . T a k więc na w s c h o d n i c h w y s p a c h i w g l e b i większych l ą d ó w zachowały sie n a j d a w n i e j s z e o k a z y rasy i k u l t u r y . W b a r d z i e j do­ stępnych 'okolicach zachował się l v p wczesnych Malajów, a poziera k u l t u r y jest średni. N a t o m i a s t n a wybrzeżach -zachodniej I n d o n e ­ z j i t a k l v p v j a k i k u l t u r a sa n a j b a r d z i e j nowożytne. Jadwiga Dembińska H . G. D K I G N A N . « S i a m l a n d o f f r e e m e n . , S m i l h s o n i a n I n s t i t u t i o n , W a r B a c k g r o u n d studies N o 8, p u b l i c a t i o n 3703, W a s h i n g t o n 1943. 8", s t r . 4 n i b . + 18 + 2 n i b . , 1 m a p a , 8 tab!,. (16 f o l . ) . o ! I * —' l Rozgrywający się d r a m a t ludów i n d o n e z y j s k i c h , walczących niezależny b y t p o l i t y c z n y i .zrzucenie u c i s k u ekonomicznego. ~. v �413 laczv się ściśle ? d o j r z e w a n i e m i c h s a m o w i e d z v n a r o d o w e j . Jesl l o d o w o d e m , żc w kręgu malajsko-chińskim 'dojrzewają -brze­ m i e n n e w następstwa p o l i l v c z n e w y p a d k i , które ' j e d n a k k o r z e ­ n i a m i s w o i m i sięgają /ę-boko w z a g a d n i e n i a etniczne. N i c w i e c d z i w n e g o , że w l i t e r a t u r z e a n g l o s a s k i e j mnożą sie rozmaitego t y p u o p r a c o w a n i a tego p r o b l e m u , t u też należy r o z ­ p r a w k a m i . G. D e i g n a n a o S i a m i e . A u t o r w sposób przystępny, p o p u l a r y z a t o r s k i daje synte­ tyczny o b r a z całości, szkicując' w a r u n k i ' geograficzne, historię k r a j u , skład e l n i r a w , gospodarkę i sytuację "''polityczną. W ujęciu t v m półwysep M a l a j s k i r v s u j e sie j a k o pomówi, przez który p r z e ­ walały się różne l a l e ludów znęcone b o g a c t w e m kraju). Ód pół­ nocy wdzierały się l u d y M o n g o l i i , o d północnego w s c h o d u l > r a w i d z i którzy k r a j s k o l o n i z o w a l i , a następnie m i s j o n a r z e b u d d y j ­ scy N i e bez w p ł y w u pozostały na ia^dv m o r s k i c h piratów K r y ­ s t a l i z o w a n i e sie świadomości n a r o d o w e j t a k i c h ludów, j a k Мой, A n n a m i c i Shan L a o S i a m przerwała w X V I w i e k u i n t & r w e n c t a państw e u r o p e j s k i c h P o r t u g a l i a H o l a n d i a F r a n c j a i A n g l i a r o z ­ poczęły walkę o b o g a c t w a k r a j u W r e s « r i e półwysep n i b y G a l i a starożytna n o d z i d o n v został n a t r z y strefy p o l f t v c z n - П ' a n i e l ­ ska w s c h Khńa B u r m c Shair' П francuska /a h o d n i obein и 4 Kambodże \ n n a m ' i w i e l k a cześć o b - tzrr w źtrn śn e • n o m edzy S i l ludzi 1 1 т Ь '™ 'iiińl n ^ c a r s t w e u n m e hk\ch S h m ' I r ai t a k i e roz7zł<mko 4w L m w e f fil rokuWH) h " SnXSr ,ЗГ ™ I womie 'z*.\ L „ С f n n u u - T s ^ , ^ ^ ^ ^ ^ ^ ń ^ ] /;иш o w . doprowadź, p r a w d o p o d o l m . e do le„o. м M a i m z с у staną się z n o w u ' i w o l n y m l u d e m * . S i a m nowoczesny, to S i a m c e n t r a l n y z B a n g k o k i e m (800 t v s . l u d n . ) , j a k o s t o l i c a królestwa, założona d o p i e r o w X V I I I s t u l e c i u , c e n t r u m n a u k i , s z t u k i i ząbkującego przemysłu. T u t a j w z d u m i c w i a j a e v m p r z e c i w s t a w i e n i u stoją n a p r a w i w siebie stary S i a m i n o w e ' T h a i . D o n i e d a w n a ludność .poza stolica prowadziła życie n i e w i e l e różniące się o d życia przodków. O b r a cało sie o n o ' w o k o ł o sadzenia, u p r a w i a n i a r o l i i żniw, p r z e r v w a n v c h d o r o c z n y m i uroczystościami r e l i g i j n y m i , Nędza w zachódn i m z n a c z e n i u , bvła n i e z n a n a . P o m i m o tego, że przeciętna r o dżina m a ł o miała do c z y n i e n i a z. pieniędzmi, j e d n a k d o m b a m b u s o w y można było zbudować w d w a d n i . D r z e w a owocują t a m całe r o k . u b r a n i a w y r a b i a sie w d o m u , o b u w i a mało s i ę ' n o s i . } fc" Ppfk:. fiŁ Шш\ : �415. 414 , „ „ , - o s / v U i sie wzdłuż d o l i n y r z e k i S a l w i n , m i e I Ш У И każdy m i e s z k a n i e c p o s i a d a trochę «runlu l , , h m , , • n a s t i a . Kes-oa д i c z a . Głównymi g r u p a m i zamieszkujaw y k a i k o w a n i a .kawałka l a s u w bo zaludniomf n b f r T Л Zl S i a m sa- T h a i ( > w o l n i l u d z i e » ) c z y l i właściwi S i a m d a t k i sa n i s k i e można je spłacić, p a r o m a d " i r i a y ft ^ n o w i ł w ostatnich Ы а с Г ^ С - " c i i ^ S ^ - v r e s z t k i szczepów, które g e j £ t l р и 0 Z D 1 l u b v s I a w s r o d ludności w i e j s k i e j stanowiącej z n a c „ ; S ' ^ ? ^ S i a m u . PPo, sdt a„ n o w i o n o „u .pTr a' w. i a - ш szkańców Sh»m„ J...,.-„__ ^"ększosc m i e - b a w e ł n ę , zaprowadzić systematyczne n a w a d n b n i i \ . dla e n e r g i i e l e k t r y c z n e j , podnieść r o l n i c t w o i b „ , ' i T"T 2ró" pewnić — r o l-n=i k• o m zbyt,'dbać o zdrów iT L l o-otiowlę 1 n1 \ bydła, v ' za przeszkodziła w z r e a l i z o w a n i u t y c h jirojektów " ° a 2 4 f / n a ( 2 n s ę 1 , L h U I z a 1 t y l o ń 3 2 a W j n r w ' T h a i , i Shan, p o c h o d n y od Lao-Г1a с ' XIV w s c. h o d n i e j części KH, ,umr imv .y . WWł a ł aśścci w i waa hhi si st toor ri ai a b^i a m u" s p i^* * ^ ^ л » .w Test m a n a zz «Pongsawadon «Pongsawadon M Шu aa n Nu IUKJ ^ - ^ j w jest znana n gg N « aa»» ^^ O^CoZ n v c h zU i KLS, Jest to zbiór a n,cszartNcn ych z o p i ­ ~" urzędowych sprawozdań z m i e s z™ sem c u d o w n y c h zdarzeń. I n t e r p r e t a c j a t y c h z r o d c l * s k a z u e, ^ S i a m z a m i e s z k a n y p i e r w o t n i e przez l u d w y w J ^ > £ szczepu M ó u - K h m e r , który osiedlił się w s r o d * ^ ^ i hod^v przynosząc ze soba religię i z w y c z a j e 3 * ^ ^ ^ , , p o m o r z y ł y się .państewka stale w a l c z y d L n i U Z d ь n o n i s l ( n v dał zarys k o l o n i z a c j i p o i w v s p u Г j S Ц Й Т ^ starszą w a r s t w a I m ł n n L ^ L J : > ^ ' " " e j . Naj •starszą warstwą ludności s t a n o w i N g o z a m i e i k n ^ T , - ' \ w y s p u M a l a j s k i e g o , karłowata c z a m o s k ó r l i t t f i ',' ? ° m i e d z y sobą. . . . , • . . „uiacvch i w o spokrewniona z t u b v l c a m w v s n S l / ? ' ~ D a l s z a część p r a c y poświęcona jest I f " " ^ / ' ^ г F i l i p i n . A u t o r >rzvp-,szcza że ies\ o fń™ V " W * " sobie królestw. N a j s t a r s z y m było S u k h o t a i , kto. с wątpliwie j e d n a k k u l t u r o w a w a r s t w , L ™ . ! " E t y c z n a . Nie¬ n r z e d C h r y s t u s e m było sporą wioską położoną n a pomoc o , ....... . _ « d wa-istua ta odpowiada l u d n o - i razniejszc«o B a n g k o k u . W i o s k a pomału p r z e k s z l a d i a l a g sno-paleolitycznej Ostateczn , 3 Г ? ' ' « Ь и м И wczes t w ^ " w r ^ z c i c królestwo przez s y s t e m a t y c z n y podbój t r u d n e , ze w « l « | „ , u b Ł lozw.ikłan.e lego z a g a d n i e n i a jest W y s ł a n n i c y cesarza chińskiego w M I w . w s p o m i n a j ą ze k r a r czej późny n e o l i t ' w y k o p a l i s k , które reprezentują r a ¬ z a m i e s z k a n y l ) v l przez ludność zajmującą się P ^ e w a z r IL^ P ^ . ^ o slatnich k i l k u tysiącleci przybyła d n m a f.,,, , rv7„ i w y r o b e m c u k r u , w sposobie życia m a i o . ш . . * . ^ v dow p o c h o d z e n i a mongolskiego', która usuwając n m , i , ! Г IZe szych mieszkańców S i a m u . A r c h i t e k t u r a , k l o i c j siady je n e g r i l o s w gory, zajęła i c h m i e j s c e , i stworzyła t o r ^ . ? - y ' r TZ n o z o s l a l v , p r z y p o m i n a trochę zdegenerowaną j u z a y h U e k Amiam; h p o t o m k a m i są Мой, A n n a m i c i m i e ś , л " г ? " i m - f n K Kambodży. Królestwo to doszło do szczytu swej y o l L i dzy, j a k też l i c z n e półdzikie m n i e j s z e szczem- : ™ l w Р о с т к и X I w . Obejmowało ono większość państwa L a o n a P r a w d o p o d o b n i e d w a c z y t r z y tysiące Ы ^ ^ ° " nółnocv i w s z y s t k i e południowe królestwa M a m u ' " f ^ p r z y b y c i u М о й - A r m a n i , 'przewaliła sie n r i ź ь я ' ™° ° f>r,ez I c z e n K h m e r . M i e s z a n i n a tych szczepów dala początek l w u d o l i n y I n r a w a d i fala i v b e o - b u r m a ń s £ E , Л , T b ! f r i l i S i a m c z v k o m . W X I V w. największe znaczenie m ak, szkańcom J h i r m y . D o p i e r o stos.ml пъп i V Р«ив1ек m i e b ^ L t w o U y m h i a ' k t ó r e zjednoczyło wszystkich S r a m c z y k1 o' w łr.1tak, szczepu CYan. M e o i t p . ) w y g n a n e w 3 ; ^ ™° ^po­ królestwo rt\uui . J ^ w o ; . « dwóch naslępż e n w « l i sławić c z o b potężnym sąsiadom. ,-slkicb S i a n i c z y k o w t a k , l i t y c z n y c h , przy-łiyjy do S b r r m t v s ? - w " ° P ł o d ó w pociągu dwóch naslępwają z d a l e k i e j póinocy l i d y 1 е Г 8 - ^ * °pły ^ W v i c l ^ w \ u d d v z i n "ostatecznie zapanował w całym k r a j u ^ Podczas g d y Мой i K h n i e r ' a s i c d l a i r ' s i e лг> l i l k t m y c h w i e l k i m .koszt.-m m i a s t a c h powstały w s p a n i a l e częscach I n d o c h i n , p o w o l i wznosząc sie ze s i a l u i ' npołudniowych nH^" "' '^ •К w s t y l u który d o d z i s i a j u t r z y m u j e się w S i a m i c . w p ł y w e m kolonistów i I n d i i , szczepy które za i r ź o s H w r —° w t-VT F u r o n . ; . a c z ^ n a interesować się S i a m e m a p i e r w s z e lan . „.„,..„.,. vary się w góry, wpadając p o d j a r z m o n o w o p r z t - h X o T' miejsce J J zZunuir aJj m u4j e H n ou Г ' d -i a . -W połowie w a h HX V - II Iz.e'w „w pf rł ay n wcyu sfcrya nkcaut -o_ J'ego u d u z północy z n a d J „ g 4 e , i ? a n e g ^ d Z £ Z i Z V ' i s j^ onо a r z»e osiedlają s,e w А л " 1 Ь ы . ^ , е ^ hecy' mш rt M być ba a rr d d zz oo ll ii cc zz n n ii ,, gdyż gdyż zakładali zakładali к ^ 1« ,« Г '' T/ Г skie staja się coraz silmejsze. L e c d _ ^ e nie A iuussiieelhi h yc b , '; i \-^ ;nzonc"zostaia w i e l k i e r e f o r m y : zniesienie n i e s w e j własnej o j c z y z n y i dążyli do o n a n o w a n а Д1 1 ^ * ^ X I X w. w p r o w a ° ^ " J. rozpowszechnienie oświaty, nakze i c l i zamiłowanie do życia k o c z o w n i c z e . ! V n „ н w o l n i c t w a , sądy nieza , ^ . j y się w w i e l ^ szcie i c h u p a d e k . W X I I I \ . p o w a ł o wreręgularna^luzba * ° J ^ • j ^ i nowoczesnego państwa. pokonał i c h i rozproszył w c w s z y s t k i c h k i m n W h г ' w A s a n , i n n i w H u r m i e , gdzie przez d w a S 5 T ] T * 8 0 S ) n i k t i l I z J g t M t h r p U t m 8 Ш 1 п Ł n n a s l e u ; Ш 3 f l u ) J W p C v a i a c l s i e a w a u W u l b o s t w 1 u i a ; П c Ł a J 3 C e п Р m 8 r y е P W 2 t l l u ż 1 : J J p c z y z n y ] e m w n a : u z 4 w i ż d 1 4 3 0 1 P w m a i e s c c z a m i e Н о Ь а W 1 n Z Ь Т а 1 S l a ] 4 w e n c e s a r z d l e P d n o l i l 0 p i r o n r l l J"p •^ . k Q l c (<J v : r z v c z y n i �