https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce2af9b275302c29378b80b8e90c46a6.pdf 8599a6fa1d88fc1e24c70b73c82eff9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4856 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource kultura ludowa badania etnograficzne badania terenowe Łemkowie - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4506 Title A name given to the resource Ze studiów nad kulturą ludową Łemkowszczyzny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; s.3-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1 Chalupa Roman ZE Lukov, dotychczasowej starszej, jak i 1 etnograficzne, nością literaturze etnograficznej współczesnej, przyjmuje 2 istnienie ścisłych paraleli stoków Karpat. Odnosi obydwu Hucułów, j a k i Bojków Łemków, których Popradu p o dolinę Poglądy zarówno się, p r z y p o ­ grzbietem pomiędzy się i Laborea 3 daleko czy lud­ wreszcie począwszy 4 idące odpowiadających Powstaniu zarówno dzieje ciągną Osławy ludności dzielonych sadnione. siedziby grupy od ze sobą k a r p a c k i m , są n i e w ą t p l i w i e uza­ zespołów k o n t a k t y , łączące, d o I I w o j n y ruską zamieszkującą i na i pamiętać rozwoju, organizmów gospodarczych), powaniami oraz należy z państwowych sąsiedztwo z ludnością (na zamieszkującej Tematem niniejszego kultury przynależności (a t y m s a m y m północy z językach k u l t u r z e tej samej po o b u stronach od się w końca I w o j n y dań Karpat też możność Łemkowszczyzny obrębie państwa światowej należy północnej, dawniej węgierskiego, zaś d o Czechosłowacji. stanowią w s z y s t k i m m a t e r i a ł y pochodzące z w ł a s n y c h b a ­ terenowych. Na Łemkowszczyźnie wadziłem j e w drugiej połowie okresu skorzystać Pierwszym wtedy północnej pro­ międzywojennego obiema ze zgromadzonych stroju z okolic B a r - rozdzielonymi Łemkowszczyzny, jest granicą dań prowadzonych wiemy, w ż e starą Karpat miejsce n a ' północnej nazwą była której nazwa lansować lokalne przednio mieszkańca go w p o w i e c i e i pogranicza łemkowsko-bojkowskiep r z e z prasę przyjęła się n a północnej powszechnie. zaczęto „ Ł e m k o " , oznaczające p o ­ sanockim. Rozpowszechniona literaturę n a z w a czyźnie l u b „Ruśniak", 2. poł. u b . w i e k u przezwisko 5 mieszkańców t e j „Rusnak" w samopo­ „Łemko". Z ba­ Łemkowszczyźnie n a określenie dopiero polityczną zagadnienie c z u c i a ludności i j e j s t o s u n e k d o n a z w y Wytworzył się n a w e t Łemkowsz­ w związku z t y m s w o i s t y l o k a l n y p a t r i o t y z m ł e m k o w s k i , który p o ­ woduje, że Ł e m k o w i e swoją gwarę stronie Karpat daleko słabszym w dalszym z dużą i tradycje. samopoczucie nasileniu. ciągu pieczołowitością Po drugiej, łemkowskie Starzy za Rusnaków, m i a n e m U k r a i ń c ó w , zaś n a z w y występuje uważają młodzi wej pielęg­ południowej w się t a m określają się Łemko i Łemkowszezyz­ ną, j a k k o l w i e k z n a n e , n i e są t a m d l a ludności t a k b l i s k i e i pełne e m o c j o n a l n e j miejsco­ treści, j a k t o w i ­ d z i m y p o s t r o n i e północnej. D r u g i m szczegółem, który różni Ł e m k o w s z c z y z n ę pół­ nocną o d p o ł u d n i o w e j , j e s t sposób w j a k i kształtuje się przebieg niczna, pominąwszy czasie d w u k r o t n y c h w y ­ Etnograficz­ A k . Vied) mia­ szczegółem, który u d e r z a j a k o i s t o t n a róż­ między południową się w Instytutu diowa. i p o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j . Z Ł e m k o w s z e z y z n ą zapoznałem Dyrekcji U s t a v u Slovenskej Bratysławie n i e p u b l i k o w a n y c h materiałów a r c h i w a l ­ nują s z k i c u j e s t próba a n a l i z y i p o ­ ludowej Podstawę tego o p r a c o w a n i a prócz l i t e r a t u r y przede grupy odrębności. leżącej w g r a n i c a c h P o l s k i , z południową, która znajdowała ugru­ Polakami, o innych w y t w o r z y ł y się z c z a s e m dosyć p o w a ż n e równania t y m , że o d ­ z odmiennymi słowacką) t r a d y c j i powodowało, że w etnograficznej, i o wynikające etnograficznymi południu łem częściami stro­ w 26 czechosłowacko-radziecką. uprzejmości nego (Narodopisneho części jednak warunki różnych Dzięki pierwszy nach Beskidu. Niemniej p o granicę nica światowej, badań miejscowościach r o z r z u c o n y c h w z d ł u ż K a r p a t , o d P o p r a d u sprzyjały po obydwu ( w 1957 i 1964 г.), przeprowadzenia n y c h , odnoszących się d o l u d o w e g o osadnictwa, w którym n a p l a n ludność m i możność pokrewieństwo sobie w y b i j a ł się udział e l e m e n t ó w wołosko-ruskich, j a k i l i c z ­ ne wzajemne dały w roz­ rodzaju które n a wschodzie. grup, tego j a z d ó w n a u k o w y c h d o Czechosłowacji się t o t a k d o (Werchowińców), stwierdzające kulturowe do Czechosłowacja. N A D K U L T U R Ą L U D O W Ą Ł E M KO W S Z C Z Y Z N Y PO O B U S T R O N A C H KARPAT d z i a l e g ó r a l i r u s k i c h (==ukraińskich) n a p o m n i e j s z e mienne pow. Bardiów, Reinfuss STUDIÓW W jednotraktowa. l i n i i g r a n i c z n e j . P o s t r o n i e północnej l i n i a kilka wiosek o ludności gra­ mieszanej 3 �PLRNiJ CHbŁUP LCHKOHSZCZHZNIE ом. R.ROINFUSS а Mapa 1. Plany chałup na з Łemkowszczyźnie. L e g e n d a : I — g r a n i c e państ(w, I I — granica osadnictwa ukraińskiego, I I I — w s c h o d n i e i z a c h o d n i a g r a n i c a Ł e m k o w szczyzny, I V — chałupy j e d n o t r a ' k t o w e bez p l e w n i k a , V — c h a ­ łupy j e d i n o t r a i k t o w e z p l e w n i k i e . m , V I — c h a ł u p y p ó ł t o r a t r a k t o w e bez p t e w i m k a i , V I I — c h a ł u p y półtoraitraiktoiwe z p l e w n i k i e m , V I I I — chałupy półtoratraktowe z p l e w i n i k i e m j e d n o ­ s t r o n n y m (taibl. I ¡23), I X — z a g r o d y w l i e l o l b u d y n k a w e . M i e j s c o w o ś c i w Poisice: 1 Floiryinika, 2 W a w i r i z k a , 3 B r u n a i r y Niżme, 4 ¡Czarina, 5 Ł o s i e , 6 B i e l a n k a , 7 ( K u m k o w a , 8 L e s z c z y n y , 9 Roipica R u s k a ( G o r m a ) , 10 W a p i e n n e , 11 R o z d z i e l ę , 12 B e d ­ n a r k a , 13 F o l u s z , 14 P i e l g r z y m k a , 15 Małastóiw, 16 B a r t n e , 17 ( N o w i c a , 18 Pętaai, 19 K w i a t o ń , 20 G ł a d y s z ó w , 21 B r . u r a a r y W y ż n e , 22 C z e r t y ż n e , 23 H a ń c z o w a , 24 R e g e t ó w , 25 M o c h n a c z k a , 26 I z b y , 27 W y s o w a , 28 K o n i e i o z n a , 29 S/wiątlkowa W i e l k a , p o l s k i e j i r u s k i e j , zaznaczała się w t e r e n i e b a r d z o Z a n o t o w a n a w r o k u 1849 p r z e z D y o n i z e g o nie wykazała po I I w o j n i e ona do światowej przebiegu. Granica Natomiast na nie momentu najmniejszych ta była terenach mniej renów przejściowych. liczni ujęć autorzy, 7 widoczna Przyczyną różnice. tego niezupełnie przynależności jest które, swoim ona szerokim w zestawione jedy­ części je trybu gra­ cos próbach podstawie sobą, wy­ rzeczy jest poczucie miejscowej ludności po części słabe narodowościowej (która raz podaje zaś postępujący od d a w n a proces 3 asymilacji i wcześniej X V I w. do a l e układ odbywał czasach kolonizacji na temat to w y d a j e działki paster­ gruntów się według na prawie o b u częściami Ł e m k o w s z c z y z n y w i ­ pewne układu różnice. Jeśli gruntowego (o układ niwach niwowy przyległych regularny, do niwy bu­ n a w i ą z u j ą d o zagród s w y c h właścicieli t u forma występuje głównie w części (Gelanopisa­ zachodniej (Łemkowszczyzna być n a wschód, a w i ę c w e w s c h o d n i e j części p o w i a t u g o r l i c ­ wieś L u b o t i n , położona zesłowaczona bez chowali świadomość, była tej w że na reszty, zachód której jeszcze w s i grecko-katolicka koło od Bardiowa, mieszkańcy połowy cerkiew, za­ XIX zaś w. ludność która ułatwiała n a k ó w " n a t e r e n i e Słowacji proces asymilacji był b r a k p o s t a w „Rus- antagoni- s t y c z n y c h między sąsiadującą ze sobą ludnością, p o d c z a s g d y p o s t r o n i e p o l s k i e j t w o r z y ł y o n e barierę jącą w sposób w y r a ź n y wzajemne kontakty. ogranicza­ w Jasielskiem, Krośnieńskiem c y d o w a n ą p r z e w a g ę mają hufendorf). z m ó w i ł a p o „rusnacku". Przyczyną, kiego, sądecka i część g o r l i c k i e j ) po­ typem geflur). N a t o m i a s t n a Łemkowszczyźnie północnej na na map ka­ ile nie wyłącznym) jest w można wsi się, ż e n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e gruntowych którym ist­ Zakładano dostosowanym osadników w dominującym układów dowlanej XV s a m e g o t y l k o w y w i a d u , bez a n a l i z y tastralnych, w północnej, j a k i p o ­ osady osadników, tej dziedzinie powiedzieć łudniowej stanu między stosowanych d o c z n e są w w wołoskim, gospodarki i c h podział pracach 8 wyklarowane głównie na tzw. p r a w i e skiego i powstały zarówno nieliczne ludności r u s k i e j p r z e z ż y w i o ł słowacki. P r z y k ł a d e m m o ż e dziś i. niejące, pominąwszy n i e m i e c k i m . Między się za ruską l u b ukraińską, k i e d y i n d z i e j za s ł o w a c k ą ) , po Łemkowszczyzny pasie t e ­ w ze Wsie łudniowej, wzorów swych ona również 30 K o t a ń , 31 K r e m p n a , 32 P o l a i n y , 33 G r a i b , S4 Ożeimna, 35 G l o n o ­ w i e c , 36 M s z a n a , 37 T y l a w a , 38 Z y n d r a n o i w a , 39 Z a w a d k a R y ­ m a n o w s k a , 40 D a l i o w a , 41 W o l a [Nizina, 42 W i s ł o k Wielki, 43 C z y s t o c h o r b , 44 K o m a ń c z a , 45 R z e p e d ż , 46 T u r z a ń s k , 47 P r e ł u k i , 48 S m o l i k , 49 W o l a M i c h o w a , 50 S o l i n k a , 51 K u l a s z m e , 52 S e r e d n i e W i e i k i e , 53 Diziuirdziów, 54 Z e r a i c a W y ż n a , 55 T e r k a , 56 Z u b r a c z e , 57 K r y w e , 58 W e l t l i n a , 69 i B e r e h y G ó r n e , 60 W o ł o s a t e , 61 S i a n k i , 62 Z w i e r z y n , 63 Ł o b o z e w , 64 J a ł o w e , 65 H o ł o w c z y k , 66 W y d r n e , 67 O z a r n e , 68 L i p i e , 69 M i i c h n i o w i e i c , 70 S k o r o d m e . W iCzeefroisłowaioji: 1 C i g e l i k a , 2 P e ' t r o v a , 3 G a t a M o ' v , 4 Smakoiv, 5 Obruciné, 6 L u k o v , 7 L u i b o f f i n , 8 L/vov, 9 B e c h e r o v , 10 Chmeiloiva,, 11 B e i l o i v e i a , 12 V y i n i O r l i k , 13 S a i r y a k i S t l a v n i k , 14 Kefikiowce, 15 L a d o m i r w a , , 16 B o d r a ź a l , 17 Certliżine, 18 V e l t k a D r i e ó n a , 19 H a v a j , 20 M e d z i l a b o r c e , 21 V y r a v a , 22 R a d v a n V y a n y , 23 Q l s i n i k o w , 24 T o p o l a , 25 U l i c - K r y v e , 26 N o v a SedLica. umowny, słowacko-ruskiej podkreślają kartograficznych, kazują p e w n e i Chwiejność narodowościowej ma l u b więcej gdyż w p r a k t y c e r o z t a p i a się o n a w nicy w ustabilizowana. południowych c h a r a k t e r przybliżony, 6 Łemków zmian absolutnie км ostro. Zubrzyckiego przesiedlenia lais nami) halami naturalnymi spowodowały, niowej, wcześnie jak i że Łemkowie północnej zaczęli stronie ograniczać bardziej opłacalnej Wspólny wypas hodowli owiec , zaś (brak czy p o d opieką zarówno po gór pola­ połud­ stosunkowo owiec na i gospodarki baców zde­ (Wald- wysokich sztucznymi Karpat, hodowlę wołów dalej Sanockiem układy ł a n ó w l e ś n y c h W a r u n k i fizjograficzne rozległymi i 10 rzecz rolnej. zachował się 1 �в—У Мара 2. Plany chałup na Łemkowszczyźnie. L e g e n d a : I — g r a n i c e państw, I I — g r a n i c e o s a d n i c t w a ukraiń­ skiego, I I I — w s c h o d n i a i z a o h o d n i a g r a n i c a Leimkqwsizczyizny, I V — zagroda j e d i n o b u d y n k o i w a z b o i s k i e m p r z y k o ń c u części goispiodariczeg, V —• z a g r o d a jeidiraotoudynikowa ze stajnią n a końcu części .gospodarczej, V I — w r o t a boiska wypuszczone p r i z e d izrąib 'Chałupy, V I I — , , p i r y i c z y n a " łącząca s i e ń z b o i s k i e m , V I I I — izaisięg w y s t ę p o w a n i a ichaliup n b o i s k i e m izaimiast s i e n i , I X — zagrody wielobudymkowe. Miejscowości iw P o l s c e : 1 W a w . r a k a , 2 F ł o r y n k a , 3 В т и п з г у W y ż n e , 4 iCizanna, 5 Ś n i e t n i c a , 6 iCzeirłyżne, 7 Moehmaicizika N i z i n a , 8 I i Z b y , 9 B l e i a i n i k a , 10 L e s z c z y n y , 11 K u n k o w a , 12 N;ow i c a , 13 G ł a d y s z ó w , 14 K w i a t o ń , 15 Hańcizowa, 16 Rage.tów, 17 W y s o w a , 18 B l e c h m a r k a , 19 R o z d z i a l e , 20 W a p i e n n e , 21 R o pica R u s k a , 22 Kłopoitnlca, 23 P i e u g r z y m k a , 24 Przegonina, 25 M a ł a s t ó w , 26 B a r t n e , 27 P ę t n a , 28 Ś w i ą t k o w a W i e l k a , 29 K o - 11. 2. Stary dom jednotraktowy. Olsinkov, pow. 10 13 кн tań, 30 K r e m p n a , 31 K o n i e c z n a , 32 W y s z q w a t k a , 33 G r a b , 34 Oże-nna, 35 Oieiciha,niia, 36 P o l a n y , 37 M s z a n a , 38 O l o h o w i e e , 39 T y l a w a , 40 Z y n d r a m o w a , 41 Z a w a d k a R y m a n o w s k a , 42 D a l i o w a , 43 P o s a d a Jaśliska, 44 W o l a N i ż n a , 45 W i s ł o k W i e l k i , 46 'CzystoehiOrb, 47 K o m a ń c z a , 48 K u l a s z n e , 49 D z i u r d z i ó w , 50 Turizańsk, 5>1 Ś r e d n i e W i e l k i e , 52 Żyirmlca W y ż n a , 53 p.rełuki, 54 S m o l n i k , 55 W o l a M i c h o w a , 56 R y b i e , 67 T e r k a , 58 S o l i n i k a , 59 iClisna, 60 P i r z y s t q p , 61 W e t l i n a , 62 Wołosaite, 63 S i a n i k i , 64 Z w i e r z y n , 65 Ł o b o z e w , 66 Jasień, 67 H a s z ó w , 68 R a b ę , 69 Oza.rina, 70 W y d i r m e , 71 P o l a n a , 72 M i c h n i o w i e e , 73 L i p i e , 74 RiOsocihate,, 75 Sikorodine, 76 L u t o w i s k a , 77 C h m i e l . W ' C z e c h o s ł o w a c j i : 1 Obrućne, 2 i S n a k o y , 3 L u k o v , 4 L v o v , 5 Petrova, 6 Ciigeüka, 7 C h m e i l o v a , 8 B e c h e i r o v , 9 B e l o v e z a , 10 K e e k o v c e , йй V y a n i O r l i k , 12 S a r y s k d S t i a v n i k , 13 L a d o i m i r o v a , 14 Bodriuźall, 15 Ceir.tiiżne, 16 V e l k a D i i e c n a , 17 H a v a d , 18 R a d v a n V y z n i , 19 V y r a v a , 20 Olsünikov, 21 P o p o w a , 22 UlićKryve, 23 N o v a Sedlioa. Medzilaborce, Czechosłowacja. �I I . 3. Dom póltoratraktowy. Beloveza, pow. Bardiów, Czechosłowa­ cja. II. 4. Chałupa półtoratraktowa. Keekovce, pow. Svidnik, Czechosło­ wacja. II. 5. Dom „polok" (przenie­ siony z Polski). Petrova, pow. Bar­ diów, Czechosłowacja. do o s t a t n i e j wojny kowszczyzny. Po p o l s k i e j s t r o n i e w y p a s jedynie w zachodniej części Łem- owiec tego t y p u się p o jednej tylko stronie w s i , która wówczas nazy- w a ł a się „ t o ł o k a " , n a t o m i a s t p a s t w i s k a p o s t r o n i e prze- utrzymał się do I I w o j n y ś w i a t o w e j w paśmie J a w o r z y - c i w n e j u ż y t k o w a n e b y ł y j a k o łąki kośne l u b p o d u p r a w ę ny i nosiły n a z w ę „ c a r y n a " ( o d rumuńskiego w y r a z u Krynickiej stronie i w przygranicznej południowej terenach w okolicy Łemkowszczyzny o w s i Dubne, Circa. Na wypasie zaś szałaśniczym chowała się już t y l k o t u i ó w d z i e n i e z b y t w y r a ź n a dycja (Olchowiec Krosno, i Olsinkov Łemkowszczyzny dywidualny siadali Rymanowska — pow. Medzilaborce). północnej wypas własne Zawadka owiec, koszary. stosowany w Na był gdzie więksi Podobna po pozostałych znana Instytucja caryny północnej Łemkowszczyźnie kowszczyźnie) niowych. W n y m ) pojęcia po- szych pobliżu Vyś. I wojny światowej północnej i zaczęto późniejszy) stosować na wypas 11 Po był n a t o m i a s t pod opieką stronie wypas jednego (czasami funkcję dziennie wypędzali południowej owiec spełniali Cyganie), owce n a paszę ze Niżni Tvarozec, L u b o t i n , Obrućne, Chmelov, Lvov, Keekovce). W powszechniony pastwiskach 6 związku z był n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e położonych powyżej pól 2 razy w s i (Hervartov, wypasem Beloveza, owiec zwyczaj, uprawnych we wsiach położo- rozże n a pasło Chmelova, Driećna, wioskach „caryna" n i e jest Z zarzuceniem pobieżnych hodowli owiec badań, jakie znany ogólnie, zanik względnie owiec n a rzecz u p r a w y s t r o n i e północnej, c z e m u roli r u n k i klimatyczne korzystniejsze niowych stokach przeprowadzone, Łemkowszczyzny, ograniczenie hodowli nastąpiły w c z e ś n i e j sprzyjały Beskidu, niż po też n i e w ą t p l i w i e w a - dla rolnictwa n a połud- Karpat. Wieś łemkowska zarówno po j e d n e j , j a k i po stronie (Lvov, z wcześ- (Ladomirová). zostały w y d a j e się, ż e n a t e r e n a c h p o ł u d n i o w e j biorąc Havaj, zakarpackiej 1 2 niejszym podobtamtej- (Keekovce, Velka paru (lub Bojpołud- wielu Łemkowszczyzny „juhasów" którzy wyraz podanym zarówno polskiej w Łemków mieszkańcom Vyrava, Jedynie u S a r i s , S t i a v n i k ) , co w i ą ż e się p r a w d o p o d o b n i e pastwiskach lub d w u gromadzkich tę je granicy powszechnie (i przyległej Łem- rozpowszechniony n a wspólnych są car к wzajemnie znana również poprzednio znane Olsinkov,, Radvañ). tołoki się owiec w r a z z bydłem r o g a t y m , budując d l a n i c h l e t n i e s t a j n i e sezonowe . te w s i . Notowałem nych w Becherov, (okres znaczeniu inbyła występowała i zmieniały n a całej również p o południowej s t r o n i e B e s k i d u ( B e c h e r o v , V e l nie tołoka co r o k u . k a Driećna). G d y p o g ł o w i e o w i e c zmniejszyło się z n a c z kowszczyźnie i za- terenach właściciele forma Caryna trapow. szeroko — zagroda). ma z reguły charakter drugiej łańcuchówki, �z t y m że we wsiach cuch zabudowy łego areału jest należącego zaś p o północnej łanów i leśnych Poza wsi i zabudowa Gelangeflur jest stronie Karpat we ta jest łań­ bowiem bardziej wsiach zwarty, o znacznie ca­ układzie luźniejsza Beskidem Krynickim i zagrody Łemkowszczyźnie kowszczyzny) mnianej ówdzie wiącego jest dachem się z przykłady formą czenia dość w s z e c h s t r o n n i e gospodarczych, mieszkalnej pod rozwoju jed­ wspo­ Notowane prymitywnego, tu stano­ pozwalają budynek się w przy­ składający bardziej zwłaszcza w nia północnej rozbudowanym części z a c h o d n i e j , spełniające (np. w równocześnie — mapa zaopatrzone dosyć często pomieszcze­ sieni 1,3). U wrota wjazdowe znajdują do się sieni, się o b o k osobnego boiska puszczać, że ilustrującą mamy sposób do chałupy niezależne czynienia wyodrębnienia z od połud­ sieni rzad­ ( t a b l . 1,4), szerokie znajdującego pozwala formą się boiska bardzo mające ( t a b l . 1,6), co przy­ („siny") względnie boiska używana była (czego niego przylegając przy nych do sieni, dachem kształciły się legającym Z przykładem budynkach do dwóch nastąpił przybyła s t a j n i a na zaś druga w pośrodku b u d y n k u dobudowana (tabl. 1,2). W idzie w kach nię obydwu kierunku z ze izbę sień mieszkalną. wy­ boiskiem stajnią przy­ (mapa częściej II). występuje d o s i e n i , co wskazy­ rozpowszechnioną formą wypadkach dobudowy ( t a b l . 1,11) i pod gospodarczą, t u odmian zdarza się w boisko zamienia wyj­ i boiska rozwój która między często Czasem dalszy komory, jednotraktowych wchodzi a zostaje opisywa­ zawierających i jedna zaś się Becherovie ( t a b l . 1,10). W odmiany: sieni, gospodar­ dostawiano ściową była p i e r w o t n i e chałupa złożona z i z b y planu budyn­ l u b staj­ się w drugą jednak, że drugą izbę budują w a m f i l a d z i e w przedłużeniu i z b y pierwszej ( t a b l . 1,12). Opisane są p r z e d e niowej stanowią Na jedńotraktowe Dla rozpowszechnione masie a mianowicie części Łemkowszczyzny zagrody u jedyny (mapa Niżny, one dopiero polskich powiatu (np. w Rozdzielę). na terenach Pogórzan gorlickiego i w pół­ na za­ C i s n e j — m a p a 2). północnej charakterystyczne jednobudynkowe o planie d o n i e j równolegle k o m o r y ta zamienia ( t a b l . 1,14), z się z są półtora- t r a k t u w części m i e s z k a l n e j , złożonego z i z b y o r a z o d sieni. K o m o r a I). należą o n e d o r z a d k i c h Regetów występują połud­ ilości b a d a n y c h w s i względnie północnej (np. Kłopotnica, większej natomiast przeważnej t y p dominujący Łemkowszczyźnie wyjątków W tu budynki w s z y s t k i m n a terenie Łemkowszczyzny (dl. 1,2), g d z i e w ściem pomieszczenie budynki o d m i a n a z b o i s k i e m przylegającym tai" stanowiąca są mieszkalną wymienionych nocno-wschodniej t u „chyża") do ( t a b l . 1,9). Jeśli sień jednotraktowych, część dwie z dawnego gdy następnie w y o d r ę b n i ł a stajnia w a ł o b y n a t o , że b a r d z i e j legającej „masztalnia"), jej rozwoju końcu części g o s p o d a r c z e j („stajnia" — u Ł e m k ó w p o ł u d n i o w y c h też c z a s e m „ m a s z lub jako boisko a sąsiednich, („boisko") wówczas gdy j a k o trzecie pomieszczenie przypadku, n a końcu części dalszym chodniej Bojkowszczyźnie R o z w ó j b u d y n k u złożonego z i z b y (zwanej sieni j e za stajnią ( t a b l . 1,8), zaś w przejściową, boiska. i pierwszym za n i m w o z o w n i ę , szopę c z y c h l e w Nowica, Łemków ko. J e d e n t a k i d o m z a n o t o w a ł e m w B e c h e r o v i e ponadto i Górna, n i o w y c h tego r o d z a j u przykłady występują gdzie w bu­ spotykamy, funkcję 2/VIII, tabl. nawet planie pow. g o r l i c k i m : Bartne, Ropica Bielanka d l a celów boisko i k l e p i s k o d o młócenia zboża ( t a b l . 1,2). N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e W — t a b l . 1,6), w ó w c z a s b o i s k o p o z o s t a j e wykorzystywanego przekształcając w szerokie w r o t a w j a z d o w e o dobudowywano jednym był I,3,,4). Boj- części wiejskiej, wyjściową (tabl. całej się z i z b y i s i e n i ( t a b l . I , 1), która pełniła funkcję p o m i e s z ­ dynkach boiska na zagrody również n a konia. b u d y n k u złożonego z i z b y , s i e n i i s t a j n i p r z y b y ł o b o i s k o , obszarach forma dzieje czasach z jednobudynkowej. biedoty po gdzie I). budownictwa własność wsiami Vola), zlokalizowanych (mapa dziś o d t w o r z y ć zagrody puszczać, że wydłużona składającej byłoby tu Ruská wielobudynkowego, gospodarczych wspólnym Trudno typu typowa pomieszczeń przyległymi (Obrucné, ( j a k i n a przyległych jednobudynkowej, nym k r o w y i woły, a w nowszych S t a j n i e b u d o w a n o p o d r u g i e j s t r o n i e s i e n i ( t a b l . 1,7) l u b czej czechosłowackiej przeważają i do typu nie przecina wydłużona. stronie i niwowych krótszy, przy­ wej­ czasem w �m i e s z k a l n y a l k i e r z ( „ w a n k i r " ) otrzymując n o r m a l n e o k n o oraz d r z w i w i o d ą c e z i z b y ( t a b l . 1,15). Często sień bywa w t a k i c h w y p a d k a c h skrócona a w j e j t y l n e j części, o d ­ ciętej ścianą poprzeczną, urządza się k o m o r ę ( t a b l . 1,15). Zagrody z układem półtoratraktowym w części miesz­ k a l n e j występują, jeśli i d z i e o część gospodarczą, w t y c h samych dwóch o d m i a n a c h , co łupy jedńotraktowe, t o znaczy, boisko występuje bądź w opisane poprzednio że w części sąsiedztwie cha­ gospodarczej sieni (tabl. 1,6), bądź n a końcu b u d y n k u ( t a b l . 1,14—16). G e n e z a podziału części i mieszkalnej przylegającą do w chałupie niej komorę jest łatwa d o wyjaśnienia. łemkowskiej względnie F a k t , że o b s z a r nia tej f o r m y n a Łemkowszczyźnie, nia, j a k i północy kowszczyzna), (Pogórze otaczają na izbę alkierz nie występowa­ z a r ó w n o o d połud­ gorlickie) i wschodu tereny występowania (Boj- chałup jed­ notraktowych, j a k również r e l i k t o w e występowanie łup jednotraktowych czyzny wskazywałby, na terenie że północnej mamy tu z j a w i s k i e m młodszym. P r a w d o p o d o b n y go Czajkowskiego, tu wzory Krosno), formą który przypuszcza, z północno-wschodniego gdzie szeroko lizy mapy półtoratrakt kowszczyzny części 13 Łemkowsz­ czynienia jest pogląd że Pogórza rozpowszechnioną . (mapa mieszkalnej w do też południowej na w ( p o w . Jasło, mieszkalnej J a k widać pograniczne okolice ze Jerze­ oddziaływały 1) chałupa z p ó ł t o r a t r a k t e m dotarla cha­ z w tereny Bardiowa jest ana­ części Łem­ (il. 3) i S v i d n i k a ( i l . 4). II. 6. Chalupa łemkowska z pod­ cieniem słupowym. Daliowa, pow. Sanok. II. 7. Nowszy dom muro­ wany. Keckovce, pow. Svidnik, Czechosłowacja. II. 8. Sypanec (śpichłerz). Obrucné, pow. Sabinov, Czechosłowacja. II. 9. Malowana chałupa. Smolnik, pow. Sanok. �я Interesującym nictwie na elementem Łemkowszczyzny plewy, czyli występującym jest „plewnik" wydłużone („pelewen"), przez zabudowę przestrzeni z a w a r t e j pem dachu przy pomocy w budów- pomieszczenie który powstaje pod szerokim prowizorycznej oka­ ścianki n a n e j z desek, a c z a s e m ( n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e południo­ wej) również plecionej z chrustu. P l e w n i k biegnie wzdłuż z a c h o d z i r ó w n i e ż i n a ściany b o c z n e ( t a b l . 1,20). Z w y k l e on bezpośrednie kowszczyźnie połączenie południowej, za z boiskiem. wyjątkiem Na paru w s i po­ łożonych n a zachód o d B a r d i o w a ( L v o v , L u k o v , występowanie opisywanych tu wiskiem powszechnym (mapa Beskidu tego obudowy nymi rodzaju ściankami występują plewników 1). P o przede Snakov) jest strome budynku Łem­ zja­ północnej prowizorycz­ wszystkim na Łem­ k o w s z c z y ź n i e g o r l i c k i e j ( G ł a d y s z ó w — t a b l . 1,19, K o n i e c z ­ n a — t a b l . 1,20 i i n . ) i krośnieńskiej (Dalejowa — tabl. Boj kowszczyźnie, 1,21) o r a z szczególnie ciej n a t o m i a s t zdarza zrębu lub z belek dwustronne boiska. N a dziła teriału kładem (il. (tabl. trudność ze są zrębem stare 5), które 1,24) w wschodu Częś­ o ścianach b u ­ (tabl. 1,23) tylnej części południowej, gdzie zacho­ odpowiedniego ma­ k o n s t r u k c y j n e stopienie Cigelki przed plan odgałęzienie budynku domy jednak od Jaślisk od Sanu. jednostronne zdobyciu takie zakupione i przeniesione północnej pomieszczenie tworzących budowlanego, plewnika n a przyległej n a zachód Łemkowszczyźnie pewna okolicy się, że p l e w n i k w t a p i a się w chałupy, stanowiąc dowanych w I zachodzi i rzadziej. Petrovej, wojną się Przy­ tzw. poloki światową zostaiy p r z e z granicę z sąsiednich w s i Łemkowszczyzny. runkach k l i m a t y c z n y c h i gospodarczych. mitywnej stanowią one osłonę winiętej nadal ścian W formie chałupy pry­ głównie weszły swe funkcje dów, ściany łączący i paszę, której z są w boiskiem, (tabl. rozwoju Wymienić pryczynę, tj. wzdłuż Forma Łemkowszczyźnie tu wąski biegnący 1,19). ta roz­ gorlickiej nie n a drugą stronę K a r p a t , m i ­ s t r o n i e sięga d o w s i n a d g r a n i c z n y c h 2,VII). N a Łemkowszczyźnie południowej ją się n a t o m i a s t chałupy z p o d c i e n i e m ściany (tabl. 1,27) l u b t y l k o mają odpowiednika f r o n t o w e j , a czasem i szczytowej po (tabl. stronie zdarza­ słupowym bieg­ szczytowej 1,28), które północnej. Być nie może e c h e m t y c h w z o r ó w są s p o t y k a n e w o k o l i c y Jaślisk krót­ kie wypuszczone p r z e d sienią i stajnią p o d c i e n i e wsparte n a d w u , t r z e c h ( t a b l . 1,21, i l . 6) l u b j e d n y m t y l k o słupie. Jako materiał stosowane polskiej jącą było budowlany w rolę w po przeszłości s t r o n i e , obfitującej budownictwie o b u stronach drewno, w przy lasy szpilkowe, stanowiła sosna Karpat czym po dominu­ lub jodła, zaś p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j o p r z e w a d z e lasów liściastych zręby chałup w i ą z a n e n a w ę g i e ł ( s t a r e n a obłap, n o w s z e na r y b i ogon) b u d o w a n e b y ł y p r z e w a ż n i e z d r e w n a b u ­ kowego nawet (Keekovce, Havaj, Velka brzozowego (Ulié-Kryvé) Driećna), a l u b olchowego. czasem Jedynie zamożniejsi, k t ó r y c h stać było n a z a k u p i p r z y w ó z b u ­ z odleglejszych światowej wanych swe domy często Becherov, po stron, w Olsinkov). zw. t u szyndle sprowadzano budowali do I całości z b a l i s o s n o w y c h północnej Certizné, granicy ściółkę sień na nącym wzdłuż roz­ spełniając stronach Beski­ różnice. tzw. stajni że p o p o l s k i e j podręczny plewy, pewne przeszła o i l e m i w i a d o m o (mapa chałupy, po o b y d w u wszystkim powszechniona mo zrębu niezbędne formie magazynowe. frontowej sosnowe gonty na plan również przede korytarzyk, było a n a l o g i i , które w i d o c z n e występują należy ilości h o d o w l i , zaś w chałupy ł e m k o w s k i e j o d s t r o n y północnej p r z e d w i a t r a m i i śniegiem, a t a k ż e schowek odpowiedniej one w P r ó c z szeregu planu dulca Geneza plewników z n a j d u j e swoje wyjaśnienie w w a ­ w na terenach o intensywnej wyko­ całej ściany t y l n e j l u b j e j części ( t a b l . 1,17—19,21), n i e k i e d y ma przechowywanie również stronie Karpat Kupowali (Becherov). cieśli wojny kupo­ (Obrućne, tam również Czasem z za­ do b u d o w y domów 9 �10 (Obrucné, K e c k o v c e , m y , całe g o t o w e Frićka, Velka domy Gaboltov). drewniana Driećna), a n a w e t , (Cigelka, Podanie stojąca do Petróva, mówi, dziś w że Lukove także Vola, cerkiew przeniesiona zo­ stała „ z G a l i c j i " . T a m g d z i e zręby chałup w y k o n a n e z b u k a czy i n n y c h d r z e w oraz krokwiowa liściastych, konstrukcja dachu tragarze jest z są powały sosny lub Z a r ó w n o n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o ł u d n i o w e j , j a k i pół­ (z wyjątkiem wszechna jest opierają dachu, się n a płatwi położonej budynek w końcach tragarzy konstrukcyjnych dachowy obiegający k r o k i e w k a c h , spo­ wypuszczonych dość z n a c z n e nych przeze m n i e w l a t a c h międzywojennych, konstrukcja więźby również jednak na dachowej Łemkowszczyźnie zaniechana, śnieg pokrycia gontowego Pierwotną dzisiejszy łudniowej dawniej tam gromadzący się gnicie dachu na całym kryty tego r o d z a j u w omawianym schodki utrzymują się p o dzień na starszych b u d y n k a c h Łemkowszczyzny ( i l . 3,4). F o r m ę nowszą stanowią tu poszyciem po­ dachy przy­ czółkowe ( i l . 1). N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej w ciągu ostatniego stulecia wyparły o n e n i e m a l całkowicie 4-spadowe, na południe zaś od Karpat star­ występują o b o k n i c h . R ó w n o l e g l e z nowszą formą d a c h u znalazł z a ­ s t o s o w a n i e g o n t (na Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o ł u d n i o w e j bukowy), używany do pokrywania dachu i okapów bocznych. Łemkowszczyzny całkowicie północnej poszycie przyczółkowego Jedynie (powiat słomiane. obite sposób d e k o r a c y j n y nej, zrębu lub w części wyparł ściany (wyjątkowo także krawędzi zachodniej sądecki) Szczytowe są d e s k a m i np. w dolnych on dachu układane jodełkę) l u b g o n t a m i . były tylko odrzwia w ls nia zastrzały. Poza okoła obramienia i mentów znane okien zbieżności koło w tam nie­ ele­ (il. 9) 1 6 . w zieloną Porównując na Zróżnicowane północnej malatury n i e mają stronie Karpat. zakresie postaci dekoracji pionowych znajdujące lub swych Jedyny zrębu szeregów się czechosłowackiej tradycyjne terenie Do­ barwne lub budownictwa, były przez o k o l i c z n y c h Ł e m k ó w pujące geome­ wapnem. (Smolnik) zwykle tle, znajdują układy p a s o w e z d r o b n y c h zakresie Wenhrinów kolory­ gliny, malowane robiono po biele­ wschodniej między b e l k a m i oraz wapnem, a (Gor­ (pow. zwyczaj we po sta­ kro­ polskiej i Dubnem w V o l i i Frićce. W i o s k i t e w y k a z u j ą c e zarówno mianem malatury nadgranicznych wsiach Leluchowie Muszyny, Ruskej logii w wykonanych stronie w łemkowskich czerwonobrązowym po południowej malatury jest zaś palonej motywy na Łemkowszczyźnie nowią znacz­ mieszkal­ p o d względem na wykonane roślinnych przykład pek, bogata szparach okien odpowiedników wapnem ( i l . 2—4). części wsiach zrębu, gdzie l u b roślinne drzwi wap­ Łemkowszczyzny sproszkowanej się b i a ł e p a s y w tryczne w powszechny występuje ze bielenie dekoracyjne części belkami dekoracja, uzyskanym zrębów w tym południo­ mieszkalnej niektórych środkowej sanocki) gór­ na d r z w i a c h i w r o t a c h boisk między stycznym było występują krośnieński) szpar (pow. w wapnem o narożnikach zróżnicowanie m a l a t u r było gorlickiego, wykonane bardzo zachodniej malatury wykonane części bielenia spotykanego powiatu i została niekiedy rozpowszechnione zrębu jasielski analogicz­ się zaopatrzone kołkowane bieską farbą a n a n i e j t e r e n i e był d a c h 4 - s p a d o w y słomianym. D a c h y bardzo całego zrąb (Milik). formą dekoracją W zebra­ w załomie n a górnej k r a w ę d z i o k a p u p o w o d o w a ł 10 jedyną i było krynickiej i w n e m l u b f a r b a m i . N a terenie Łemkowszczyzny lickie) . zróżnico­ występowała krynickiej, ponieważ profilowane leżą­ przed 14 w pięknie zdarzały owalnym n i e większe, prócz w a n i e ( t a b l . I I , 1—4) . J a k w y n i k a z i n f o r m a c j i sze wykroju P o s t r o n i e północnej krokwie w y m i e n i o n y c h t u elementów dachu wykazuje gorlickiej nym której d o l n y m i s w y m i końcami n a p ł a t e w c e ( t a b l . 11,1—4). T e r m i n o l o g i a na części N a Łemkowszczyźnie krynickiej), po­ r ó w n o ze z r ę b e m , n a ­ na ok. 1 m okap dookoła — n a d o d a t k o w y c h czywających na Łemkowszczyzny konstrukcja t o m i a s t wystający cej ubogie. wej jodły. nocnej Z d o b n i c t w o s t a r y c h chałup ł e m k o w s k i c h jak wie­ Ruská 11 Obrućnem, wiele jak spod K r y n i c y i ana­ stroju, określane Wenhrińców. formy budownictwa, Łemkowszczyzny po obu wystę­ stronach K a r p a t , należy stwierdzić s z e r e g i s t o t n y c h a n a l o g i i , które dotyczą tak typu zagrody (jednobudynkowej), jak i jej �11. 10. Cerkiew łemkowska. Kwiatoń, pow. Gorlice. Fragment krzyża przydrożnego. Saryski Stiavnik, Giraltovce, Czechosłowacja. 3 11. 11. pow. PL к \ cr St в к 1 1 к В Sí St IE Tablica I. Schematyczne plany chałup łemkowskich. L e g e n d a : 1 — i z b a , S — sień, К — k o m o r a , A — a l k i e r z , St — s t a j n i a , В — Ibolskoi, S d — atendióla, tBl — pilewndk, P — podcienie, S z — szopa. Miejscowości: 1 Sedldca Nova, 2 Bednarka, 3 Bieianka, 4 B e c h e r o v , б T.unzańsk, 6 B e c h e i r o v , 7 Lmfootin, 8 L v o v , 9 L u ­ k o v , 10 O l s i n k o v , 11 S a r y s k i SltiawnSik, 12 L v o v , 13 L u k o v , 14 T y l a w a , 15 Polarny, Ш6 O l c h o w i e c , 17 V e l k a Driećna, 18 M a v a j , 19 Gładyszów, 20 K o n i e c z n a , 21 DalŁowa, 22 Wisłok Wielki, 23 S m o l n i k koło B a l i g r o d u p o w . S a n o k , 24 Peitrova, 25 N o w d c a , 26 Ladoimirovaí, 27 V e l k a Driećna. Tablica 17 II. 7^ 1—4 k o n s t r u k c j e o k a p ó w d a c h o w y c h . 1 — Vyrava (a — w i n c i , b — 'hiriadka, « — nony,, d — o k l e p , e — o s t r y s z n y k ) . 2 — V e l k a Driećna (a — płatów, d — o s z c z e p , с — w y p u s t , d — r o h y , e — osltirysznyk, £ — p r y p u s t i m e a ) . 3 — D a l i i o w a (a — p ł a t ó w , b — k r a i c h u l e c , ¡c — k r i k w a , d — p r y p u s n y c i a , e — okramieic). 4 — K a r l i k ó w (a — płaltow, Ib — okreirtt, с — k r i k w a , d — p r y p u s t n y c i a , e — łastyr). 5 — p i e c k u c h e n n y — Vyżni O r l i k <a — k o b y ł k a , to — o i w k a , d — szpartchet). 6 — s l i p y j karmin — V e l k a Driećna (a — przekrój p o p r z e c z n y , b — przekrój p o d ł u ż n y ) . 7 — irozrnieseozenie sprizejtów w izbie, a — iKeckiovee, Ib — Hava,j ( Ł — ła|wa„ Ł 6 — łóżko, S — stół, К — k r e d e n s , S z — szafa). 8 — ł a w a d o s p a n i a , t z w . r o z t i h a e z k a , Ceirtiizne. 9 — p r y m i t y w n e łóżko, O l s i n k o v , 11 — s k r z y ­ nia barwnie malowana p/rzez s t o l a r z a >z M u s z y n y , Obrućne. E! л 22 23 26 21 wewnętrznego rozplanowania (widoczne przede strukcyjnych (więźba nictwa się z a u w a ż y ć daje Karpat, gdzie dachowa). Szybszy rozwój jednak rozpowszechniła toratraktowej, nakrytej dachem forma (Cigelka, stronie chałupy przyczółkowym, dująca w t e j p o s t a c i n a p o g r a n i c z n e czyzny południowej obszary Petrova, kon­ budow­ p o północnej się pół- ekspan­ Łemkowsz­ to jest szczególnie nich, okresie I które skutkiem w działań n i e północnej wej, po o d b y w a ł a się w teriały I I wojny wojennych odbudowa stronie i światowej natomiast cieniami narożnymi (Nova (Vyrava bione w plastycznymi postaci luźno najczęściej Zboj) czy Jak czyzny wspomniano poprzednio, (z okolic wyjątkiem na zrębie część i piwnice. rozpowszechniona z dla całej Krynicy) mieszkalną i Na slegowym i ścianach (okolice można sklepieniu nabitych wschodniej dachu Bardiova) położone je tu północnej gliną. N a t e r e n i e klasyczne formy s y p a ń c ó w z polepą n a ścianach zdarzały się (Konieczna, Łem­ opisywanych jedynie Blechnarka, W y ­ s o w a , M u s z y n k a , L e l u c h ó w , D u b n e ) , bez p o l e p y objęły w s i e Łemkowszczyzny n a d p o p r a d z k i e j glinianej (Andrzejów- ma­ z pod­ słupach w zdo­ tynku łącząca p o d w s p ó l ­ gospodarczą. z na łatwo kryją (okolice ściągać je przy wysoką południowej beczkowym, zewnątrz są g o n t o w e , budynku, tak polepy pomocy czapą w ułożonym z gliny części razie osęka. Ж 0 II 0 na mie­ zachod­ ( i l . 8), pożaru W stft> \ 1S11 . n części czterospadowego Svidnika, Belovezy). Niekiedy od f r o n t u podcień s ł u p o w y ( S n a k o v , zrę­ kołkami, dwuspadowe że Jako najczęściej (spichlerza) szanej z sieczką. D a c h y t y c h s ą s i e k ó w w luźno kowszczyzny Łemkowsz­ Łemkowszczyźnie których t r z y m a się g r u b a w a r s t w a niej n i e j z r ę b y i c h n i e są p o l e p i a n e charakterystyczna jest f o r m a „sypańca" o belek czyźnie, sięgając p o z a S v i d n i k , z t y m że w części w s c h o d ­ akcentów, w o l n o stojące b u d y n k i g o s p o d a r c z e w y s t ę p u j ą bowego stronie Łemkowsz­ tynkowane, wykonanymi typu jednobudynkowego, dachem spichrze środkowej roślinnych. jest zagroda nym są t u z r e g u ł y rozmieszczonych slegową stro­ dużymi płaszczyznami i dekoracjami i sklepioną, południowej formy, np. z pod­ Sedlica, i i n . — i l . 7). D o m y zachodniej ze po pojawiły cieniami wzdłużnymi w s p a r t y m i na m a s y w n y c h czasem b a r w n i e m a l o w a n e całej spichlerza występuje tradycyjnego, i palona), się n o w e n i e s p o t y k a n e t u p o p r z e d n i o na powały świato­ zastosowano niepalona Beskidu t u forma 27 zostały wojnie duchu budownictwa (cegła zmia­ wschod­ s i l n i e zniszczone. Po t y c h w s i , po I południowej ogniotrwałe na terenach konstrukcją we wsiach nadgranicznych Becherov). W n o w s z y c h czasach s y t u a c j a uległa z a s a d n i c z e j nie. W i d o c z n e Opisana wszyst­ k i m w b u d y n k a c h j e d n o t r a k t o w y c h ) c z y szczegółów 8 Frićka). mają one 10 11 I �П. 12. Fragment izby łemkowskiej. k a , M i l i k , Złockie), a n a w e t dalej Komańcza, wyjątkowo pow. przedostały k u północy d o w s i p o l s k i c h ( P r z y s i e t n i c a ) tym terenem występują one, j a k w i a d o m o , 17 u . Mukaczewa się że Poza po w okoli­ nym wpły­ mamy Spiszą (Kacwin i in.) oraz 13 w ó w przedostających się z (Hlynanec, stronie części nas n a n a Śląsku . W s z ę d z i e j a k o w y r a z obszarze p o l s k i e g o cach R a c i b o r z a Sanok. wschodniej, jest Selestov, południowej częstym podcień Medvedovce) , z t y m 2 1 Beskidu, szczególnie elementem frontowy lub soboty , których 2 2 na Łemkowszczyźnie zaś w architektonicz­ nie północnej. Zakarpacia. Wnętrze izby łemkowskiej po o b u stronach K a r p a t s p i c h r z e " posiadało układ i d e n t y c z n y . W k ą c i e p o l e w e j l u b p o zrębowe, często z b u d o w a n e n a m u r o w a n e j z k a m i e n i a p r a w e j s t r o n i e o d w e j ś c i a z s i e n i z n a j d o w a ł się potężny p i w n i c y . Z r ą b n a k r y t y j e s t płaskim s t r o p e m , l e ż ą c y m piec, p i e r w o t n i e k u r n y , w n o w s z y c h czasach zaopatrzo­ Na Łemkowszczyźnie północnej na tragarzach i dachem spadowym, tym niekiedy kowszczyzny, czyźnie podcieniem ostatnie spotyka zachodniej i się p o środkowej (okolice Ostatnim elementem, północnej części cerkwie dają który należy budownictwo drewniane, sakralne które na wziąć a w swój dach . Na 2 3 chowały ka), Łemkowszczyźnie się w y j ą t k o w o n a południu leżącej Łemkowsz­ skiej. W konstrukcji posia­ ne różnice w c z y ź n i e północnej z boku dobudowana p r e z b i t e r i u m mają bywa p r e z b i t e r i u m , do któ­ mała sklepienia slegowe w nymi kopułami Na typ terenie rozdzielonymi Łemkowszczyzny c e r k w i występował najdalej skiego Dalej często wysuniętą n a wschód była n i e istniejąca n a wschód, a w spotykało się już cerkwią cerkwie w bezwieżowe bojkowskiego, w który w formie czasie I I w o j n y r e k u . P o s t r o n i e południowej go sięgały z n a c z n i e nice etnograficzne typowo dalej ją ( i l . 10). opisany typu w dolinie tu gdzie łemkow­ Lipowcu. Osławy, (Komańcza, Tu- cerkwie typu Łemkowszczyzny . łemkowskiej 19 spotykamy g ó r n e g o Użu ( K o s t r i n a , S o l a ) , 12 Latorzycy koło reprezentowała cerkiew w nie łemkowskie­ Obiekty o gra­ bryle w dorzeczu ale również w dorzeczu Svaljavy tylko Sme- (Ploske, Obava) czy zbliżoną z od Svidnika do których graniastosłupa dolny ma a górny (mniejszy) (tabl. tak 11,5). Z zwana górnej w powale 100 X 70 c m ) , sieni,, sieni mającą niebezpieczeństwem zarówno kształt do w dwu do zbita i z a stamtąd bitymi, g r u b y m i deskami. W z 4 jak przez i szczelnie tzw. obudowę strychu ta, jest desek, wentylacyjnego ochronę Obudowa góry kwadratu krawędziach komin stanowi podłużnym, czyli formę wyprowadzona ( t a b l . 11,6) w y k o n a n a na węgieł kapa graniastosłupów, rura otworu celu pożaru. kierunku trapezowaty wiązanych na wschodniej raczej zbliżoną kobyłki k o m i n n a s t r y c h . Ślepy wyciętego posiada lub graniasta dym gzymsami, części Medzilaborzec), podstawę części najczęściej kwadratowej, d o k w a d r a t u o ściętych ciwka, odprowadzająca slipyj i „kobyłka" wen­ Łemkowsz­ wystającymi południe pew­ odprowa­ posiada jak n a wschód, przekraczając 2 0 średniej czystej światowej krawędziach t a m określają Na odpo­ bojkow- do podstawie (na rzańsk, R z e p e d ź ) , stanowiące j a k g d y b y przejście d o t y p u spalona o pira­ Jasiołkę, już dziś c e r k i e w szczególności przy strychu. n a d piecem ściętego Novej wylotu przewodu na zakończo­ latarnią po ozdobionego w zachodzą kapy n a południu n a t o m i a s t , szczególnie w formie północnej od Popradu formowania Nawa zakrystia. m i d y , n a k r y t e łamanymi d a c h a m i b r o g o w y n r , urządzeń o g n i o w y c h kapa ostrosłupa piec k u l t u r o w y m grupie umieszczonego kształt taki za­ (Pielgrzym­ tzw. Werchowiny, dzenia d y m u oraz zabezpieczania tylacyjnego ponad k u r n e izby dzisiejszy zanotowałem sposobie n i m wieżą z Izbicą i kopułą, p r a w i e k w a d r a t o w e j nawy p o dzień p o d względem guły trójdzielne, złożone z babińca, z wznoszącą się n a d i prostokątnego l u b o k t o g o n a l n e g o zaś północnej już n a t e r e n i e wiadającej Są o n e z r e ­ d y m do sieni na strych l u b , co j e s t formą młodszą, d o k o m i n a w y w i e d z i o n e g o p o d uwagę szczególności styl. n y w kapę o d p r o w a d z a j ą c ą Sedlicy, Łemkowszczyźnie wyraźnie s k r y s t a l i z o w a n y rego i Łem­ Medzilaborec). p r z y p o r ó w n y w a n i u b u d o w n i c t w a o b u części jest podpar­ podczas g d y p o p o ł u d n i o w e j n a Ł e m k o w s z ­ wschodniej czyzny, N k r o k w i o w y m , d w u - l u b cztero­ z wysuniętym n a słupach. T e stronie Beskidu w występują (ok. przed posiadająca poprzecznym, z belek nakryta jest przy­ dłuższych j e j b o k a c h mię­ d z y pierwszą a drugą belką o d dołu w y c i ę t e są podłuż­ ne otwory, po jednym z każdego b o k u , którymi dym �wychodzi n a strych. Opisane t u ślepe k o m i n y , s p o t y k a ­ ne w s t a r y c h d o m a c h u Ł e m k ó w p o ł u d n i o w y c h dzisiejszego (Velka Driećna, Bodrużal do dnia i in.) po przypadkach drewnianą rurą d y m na wpuszczoną strych do odprowadzano leżącego na p r z e w o d u w kształcie l i t e r y „ L " , m u r o w a n e g o l u b cegieł, iskry gdzie w wygaszały dolnej wydłużonej zanim d y m wyszedł się ana­ powale z kamieni części poziomej p o d strzechę. U k ł a d s p r z ę t ó w w izb^e p o o b u s t r o n a c h K a r p a t jest jeszcze często t r a d y c y j n y . P o przekątni, w stosunku do pieca, nieruchome lub ruchome zbiegają ławy i izby druga stoi nogach. W się masywne, stół, obok ława bez głębi izby którego znajduje oparcia w o się prostych od strony drążkowych kącie p o t e j s a m e j stronie co całe 25 północ­ nej s t r o n i e K a r p a t d o t y c h c z a s n i e b y ł y n o t o w a n e . W logicznych obejmuje kowszczyzna , Sprzętem u Karpaty wschodnie Huculszczyzna sarkofagowe, tzw. spotykane gwiazda po dzień Zachowała nym z się jednak z nich pamięć i był niejaki Michał drzewa w miękkiego, borce, cym przed We mało mych ławy farnie ławą naprzeciw wnętrzach już jest ław do między okien sprzętów tzw. (Ulic-Kryvé — można wymi nogami. We kowszczyzny wschodniej wspominają o nierucho­ czasem (Becherov) 11,9) i części z tam do t y c h , szaformy drążko­ południowej używanych stołach s k r z y n i o w a t y c h a n a l o g i c z n y c h spotkać lub prymitywne bez o p a r c i a Jed­ Rosolan- wiązane na węgiełki, pokryte stronie Jasło, w Produkcją głównie Muszyna, i po dość skrzyń stolarze ośrodkami d l a Łemkowszczyzny Bardiów Niestety wzory. był stronie odległa malowa­ małomiastecz­ wyrobu skrzyń Rymanów, południowej St. L u b o w l a Jaśli­ Medzila(Lubovnia). ciągu krótkich badań t e r e n o w y c h n i e udało się ustalić t y p u m a l a t u r w ł a ś c i w y c h d l a s t o l a r z y z M e d z i - Prócz tam roztihaczki tabl. stoją­ Łemkowszczyźnie tradycyjnych. łóżek ( t a b l . 11,10) l u b s t o ł e c z k ó w przeciw­ i stołem, ( t a b l . 11,8). izb na południowej przyściennych spania nimi kwieciste malowanych m a ł ó ż k a m i , u s t a w i o n y m i w kątach p r z y ścianie z ławą tradycja. z w i e r z c h u farbą pokostową, n i e k i e d y m a l o w a n e o d f r o n ­ ska, d o wejścia, Łemków k a z V y r a v y . Późniejsze od w s p o m n i a n y c h były s k r z y n i e k o w e j , bądź też zastępuje go układ zupełnie i n n y z d w o ­ ległej u w y s z ł y już z użycia. o północnej zani­ szcząt­ dzisiejszy ich wykonawców Po już j a k gdyby skrzy­ bukowego, cyrklowa). północnych, p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j kowi. t e n ulega z drzewa (częstym tu się formie występuje stanowią Skrzynie jest zajmowali w jeszcze motywem tu ( t a b l . 11,7). U k ł a d (Boj- ). o k o n s t r u k c j i sumikowo-łątkowej, zdobione na p o w i e r z c h ­ nych występuje dziś 27 ni prostym r y t e m o m o t y w a c h geometrycznych wejściu i niekiedy południowe formę nie t y p u sarkofagowego, w y k o n a n e względ­ kowi i Siedmiogród t r a d y c y j n y m , który z sieni z a j m u j e n i e d r u g i e łóżko , Ł e m k ó w , są s k r z y n i e . Starszą p i e c s t o i łóżko, zaś c z w a r t y , pozostały kąt p r z y półka l u b k r e d e n s n a n a c z y n i a 2e Łem­ dawniej jakie do laborec i Bardiowa . 2 a skrzynie malowane, wchodzący wojną np. w skład światową, na Wiadomo stanowiące j e d n a k ż e , że sprzęt wiana panny przenikały łatwo Łemkowszczyźnie kwieciste reprezentacyjny, młodej przez nadpopradzkiej przed I-szą Karpaty. Stąd (Wierchomla W i e l k a , W i e r c h o m l a Mała, L e l u c h ó w ) z n a j d o w a n o skrzy­ n i e w y k o n a n e i z a k u p i o n e w S t a r e j L u b o w l i , zaś s t o l a r z Stanisław M a r c z a k z Jaślisk jeszcze p o I I w o j n i e trywał w malowane czego krośnieńskiego i s a n o c k i e g o f o r m a t o r ó w z Bodrużala i V e l k e j Driećnej. C z a s e m r o b i l i U. 13. Kobiety w strojach ludowych. Leluchów, zasięg pow. N. Sącz. II. 14. Ubiory „Wenhrinów". w zaopa­ zakarpackich, tu ( i l . 12), których znalazłem Łemków dziś s p o t y k a się p o s t r o n i e p o l s k i e j u Ł e m k ó w z p o w i a ­ 2 4 potwierdzenie skrzynie wypowiedziach Dubne, pow. N. in­ Sącz. 13 �też m a l o w a n e skrzynie stolarze wiejscy, ny m i z nazwiska stolarz z Radvana, z Wysowej. Zapewne wyroby tego ostatniego do sąsiednich w s i p o d r u g i e j Do Obrućnego majster chodził z Muszyny Niewiele dycyjnych Wiadomo przez granicę (Cigelka). malować skrzynie na razie dekoracji powiedzieć wnętrza na temat izby bizantyjskim), tra­ łemkowskiej. j e d y n i e , że była o n a n a ogół b a r d z o charakterze graficznej, dość zawieszonych skromna. (oleodruków rzędem na tego poważną rolę odgrywały wyroby (talerze, g a r n u s z k i , d z b a n k i ) u m i e s z c z o n e żej obrazów. P o p o ł u d n i o w e j niej części przerwach malowane obrazami fajansowe na listwie poni­ stronie K a r p a t w Łemkowszczyzny między ceramiczne (Obrucné, wieszają talerze pionowo zachod­ Becherov) po dwa w barwnie jeden p o d d r u g i m . N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej w y s t ę p o w a ł ( R y c h w a ł d — obecnie Owczary, ścianie f r y z u O pow. Gorlice) z małych i l e urządzenie materiału zachodzących w kolorowych wnętrza do rozważań zwyczaj i nam podobieństw Łemków, mieszkają­ niowej na ten temat nie należą już dziś d o ł a t w y c h , g d y ż z a r ó w n o p o j e d n e j , j a k i po W znacznie znaczniejszym Piękne i bogate w z okolic Starej kształtowanie Lipnik (a połud­ własnych, w prowa­ podkład, został wpłynęły w dość wspólny różnym stop­ zaś ze w s i słowackich. ubiory słowackie szczególnie silnie na kobiecego Orlov, Łem- zewnętrzne, głównie różnorodności j a k Obrucné, i materiału ubiorów t e r e n promieniujące stroju zo­ 3 1 starszy Karpat które wykorzystania . t e n sposób gdzie swej się Bratysławie, do w zakresie Lubowli zapewne Ruská w kilku Vola, Jastrabie, wioskach Ćirć, Maiy Matysová oraz U j a k ) , p o p o l s k i e j zaś s t r o n i e g r a n i c y L e l u c h ó w i D u b n e . Kobiety nice do nosiły t a m k o s z u l e ozdobione gorsety przy bogato szyi kolan) nosiły z krótkimi i d o łokcia mankietach szamerowane ( u p a n i e n i młodszych mężatek ręcznie w sztywno II. 15 Druk ręczny na zapasce. Olechowiec, pow. Krosno. II. 16. Kobieta łemkowska. Krempna, pow. Krosno. II. 17. Kobieta łemkowska w pasia­ stej płachcie. Szczawnik, pow. N. Sącz. Ił. 18. Hunia męska. Lvov, pow. Bardiów, Czechosłowacja. U. 19. Łemko ubrany w hunię. Rychwałd (obecnie Owczary), pow. Gorłice. Starej sięgające czepce spód­ zaledwie perkalu lub L u b o w l i . Młodsze nakrochmalone ręka­ krochmaloną n a przodzią, szyte z wzorzystego fabrycznego ki literaturze między­ dotyczące części badań przez w p ł y w y południowo-zachodnie, etno­ w materiałach l a t a c h 1957 i 1964, częściowo w obszarom n i u przysłonięty nie zaś zebranego zróżnicowany, drukowanego szczątkach, z SAV przedstawia jedy­ mizernych częściowo Ustavu świetle kowszczyzna d r u g i e j s t r o n i e K a r p a t , strój l u d o w y z a c h o w a ł się w materiały na Zakarpaciu w Narodopisneho krezą, Badania odnośnie d o części drugiej połowie okresu stały m i ł a s k a w i e udostępnione znacznie możliwości. natomiast jest strojów l u ­ 3 0 ubiorów szersze Łemkowszczyzny, terenie w pochodzą dzonych cych po o b u stronach B e s k i d u , o t y l e analiza t y m zakresie ten poruszany zagadnienie zaś z l i t e r a t u r y , uzupełnionych n o t a t k a m i z a r c h i w u m ludowych otwiera nami w n a terenie zbieranych w wami, przed temat północnej, o p a r ł e m się g ł ó w n i e n a w ł a s n y c h nadpopradzkich, dostarczyło różnic kulturze ludowej na wycinanek. niewiele na temat naklejania starszej, Omawiając 2 S dowych ścianie s z c z y t o w e j n a p r z e c i w d r z w i w e j ś c i o w y c h d o i z b y . Obok zwłaszcza ogólnikowo . wojennego, Ograniczała się d o g a l e r i i o b r a z ó w świętych o przenikały stronie granicy ( t a b l . 11,11). d a się form j a k np. niezna­ czy Ołeksa D u l y n a mężat­ koronkowe �biało-czarne, tworzące partą n a d c z o ł e m robione szydełkiem techniką nazwę klockową) żona wsi leżącej po n a terenie stronie jedną prócz wykonawczyń proboszcza P o l s k i . Zasięg z i Dubnego międzywojennym przez pięknie kobiety owe w zdobione roślinnymi w Snakovie, płachty Muszyny. ubioru tu wsi noszo­ były i na targu w samodziałowe Polsce notowałem koło haftami na Spotykałem czepce Miliku wymienionych kożuszki ( i l . 14), k u p o w a n e oraz 3 2 ruskim J e d n y m z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h elementów nego Dubnego , t y c h czepków n a północny zachód o d B a r d i o w a . W Leluchowa te czechosłowackiej p o ł u d n i o w y c h j e s t dosyć z n a c z n y . okresie pod­ wykonywanych z ich słowackiej w s i L u b o t i n i e o r a z w położonym w noszą ponieważ budkę ( i l . 13). C z e p c e lewockich grecko-katolickiego obszarach je w zębem (na wzór „polskich", była charakterystyczną trójkątnym białe, aplikacjami Starej Lubowli, lniano-bawełniane, biało-czerwone l u b biało-czerwono-czarne tkane pasy. M n i e j w y r ó ż n i a ł się t a m t e j s z y ubiór męski. M ę ż c z y ź n i nosili t a m małe nowo do góry słowackie kapelusze zawiniętych krezach, o białe wąskich, gunie, jące do połowy u d z w s z y t y m i po b o k a c h małymi kami ( i l . 14) oraz białe spodnie wełniane tzw. łosznie z d w o m a p r z y p o r a m i n a p r z o d z i e . K i e r p c e cza w stroju Według świątecznym tradycji w zastępowały czasach pio­ fałd­ zjawiska cho- z zwłasz­ kupne trzewiki. dawniejszych 18 sięga­ nosili męż­ odległego, tradycji), po szono czuhy (Dubne) znanego stronie koloru białego, czyźni n a o p i s y w a n y m t u t e r e n i e t z w . czuhę, t j . płaszcz włóczkowe mankiety. kołnierzem w y m , spadającym n a plecy. O i l e zebrane formacje 17 kwadrato­ w terenie i n ­ są ścisłe (a t r u d n o za t o ręczyć, s k o r o dotyczą po wyłącznie (Obrućne) n o ­ polskiej ubioru stronie męskiego sta­ n o w i ł y c z a r n e c h u s t k i w i ą z a n e p r z e z parobków na szyi, samodziałowy z dużym zaś — brązowe. Uzupełnienie oraz wełniany informatorom czechosłowackiej „zarukawky", Znaczne nasilenie słowacko-spiskich, w t j . robione elementów na drutach kolorowe, zakarpaokich, a s t r o j a c h występujących w ściślej wymie19 �11. 20. Kobieta w huni z trzema rozcięciami. Daliowa, pow. Sanok. II. 21. Łemko ubrany w czuhę. Czarne kolo Klimkówki, pow. Gorlice. II. 22. Łemko ubrany w czuhę. Bartne, pow. Gorlice. II. 23. Bojko ubrany w czuhę (czapiu). Tworylne, pow. Ustrzyki. Stropkov, Medzilaborce) Łemkowszczyzny przedostawały północnej różne się na wyroby tereny przemysłowe używane w s t r o j u l u d o w y m , j a k k o l o r o w e tybety, w a n e chustki na głowę, wzorzyste jednak strój kobiecy chował swój odrębny z długimi p o s t r o n i e północnej rękawami przy szyi zmarszczoną krezą, spódnice sięgające i zapaski, a w nowszym stroju częściej c z a r n e , n a s z y w a n e kinami typu, we wzory kowej Polski, cherov), ubiorach W przeniknęły kobiecych mankietach do kostek aksamitne naj­ roślinnych. G o r s e t y je całej południowej również było i za spotkać Łemkowszczyzny starym ubiorze szczyźnie b y ł y i za­ koszule b ł y s z c z ą c y m i p a c i o r k a m i i ce­ na terenie g d z i e można go prawie gorsety o motywach występujące Beskidu charakter. Cechowały ozdobione druko­ wstążki i t p . N i e m n i e j kobiecym środ­ Karpaty w (Be- najnowszych południowej. n a północnej białe l n i a n e płachty tego i Łemkow­ i obrusy oraz duże białe c h u s t y n a g ł o w ę , złożone w trójkąt, k t ó r y c h jeden koniec zdobiony roślinnym h a f t e m białym l u b c z e r w o n y m w y s t a w a ł z tyłu s p o d g o r s e t u l u b s a m o d z i a ł o w e j Chusty takiej, zwanej w Jasielskiem ( i l . 16) o i l e m i w i a d o m o Strój nionych wyżej wsiach ruskich powodowało, w i e z okolic M u s z y n y i K r y n i c y uważali że Łemko­ i c h mieszkań­ ców za grupę odrębną, „ W e n h r i n ó w " l u b „ W e n h r i ń c ó w " Szereg elementów zaczerpniętych ze strojów w a c k i c h przeniknął w głąb Ł e m k o w s z c z y z n y północ Popradu wzdłuż doliny czy jącymi do (najczęściej wały łokci, w szczyzny, Laborea łącznie Zakarpacia. wpuszczane nego do miały spodni. wioskami Należy (późniejsze) południowej Łemkow­ dopodobnie położonymi w dorzeczu Łemkowszczyznę tu pół­ z południo­ wspomnieć o Iniano- zachodniej na , t a , występująca paru zbadanych miejscowościach Becherov). Z przeniknęły do niektórych i (Cirć, obszywki wsi przy połudnlowo-zachodniej szyi Cigelka, zdobione ne i Muszynka), Starej Lubowli białym kożuchu (tzw. z Bardio- lubowenske rękawami bo­ po obu stronach szczyźnie były informatorzy barwnym Beloveza) czerwonymi, we Łemkowszczyzny Wyszycia (Velka słowackich ja­ szczególnie w paskami. terenów Becherov, Karpat zjawiskiem podkreślają na stosunkowo nabywanym kowym w Bardiowie. Zakarpackiego cholewami pospolicie (zw. używanych k i e d y z d e l i k a t n e j skóry w Poza karpackich pochodzenia skirni t y m drogą lub „kierpców", kolorze handlową miastach (Stara były odświętne ciżmy), żółtym l u b poprzez targi Lubowla, Bardiow, nie­ czerwo­ w za- Svidnik, nowszym. za noszo­ Łemkow­ ich Starsi młodości pojawiła się dopiero koszul haftem przed I wojną nie­ krzyży­ światową (Olsinkov). noszone szyte że krzyży­ żadnych w y s z y ć n a męskich k o s z u l a c h n i e było. W Starej L u b o w l i czy s k r o m n i e j z d o b i o n y m kwiecistymi haftem wschodniej zgodnie, których w s i a c h m o d a w y s z y w a n i a nym. się krośnieńskiej, wsiach zdobionymi zamiast Po zachowały Chmelova, w praw­ tradycje. i g o r l i c k i e j , płótnach ręcznie d r u k o w a n y c h Preszowie z odległe o niej również posiada wyjątkowo kupowanym buty 3 6 wspomnienia Driećna, pow. k o s z u l e z rozcięciami (Prełuki) aplikacjami, gato wywinięty k o w y m , które ozdabiały o d ś w i ę t n e k o s z u l e m ę s k i e rozpowszechnionych ( i l . 15), p r o d u k o w a n y c h i k u p o w a n y c h w kabaty, i części tkanymi łudniowych 3 4 okolicy stojący po­ M u s z y n y , szeroko wzory spotykanymi w podłuż­ obszywki stronie południowej mankiety czepcu kołnierzyk poncho zwykłej południowo-wschodniej Łemkowszczyźnie il. sielskiej kroju postaci Bojkowszczyźnie bawełnianym p a s i a k u ( M i l i k , Andrzejówka, S z c z a w n i k — biało-czarnym w biegnącymi przez plecy. F o r m a w Na niski W Łemkowszczyzny 17) i Koszule kołnierzyk zewnątrz. występo­ nocną przeciekały j e d y n i e niektóry e l e m e n t y wego 35 i czerwonym) całej Olsinkov). pasiaste aby j e p a s e k p r z y p a s a ł " , później n i e c o dłuższe, a l e z a w s z e gorlickiego i w J a s i e l s k i e m noszono płachty szyte b y ł y k o s z u l e d a w n i e j t a k krótkie, że „ n i e w y s t a r c z a sięga­ to jest krótkie fluktuacjom p r z e w a g ę e l e m e n t ó w s t a r s z y c h . Z d o m o w e g o płótna z b u f i a s t y m i rękawami wzdłuż z zmiennym na lniano-bawełniane (Vyrava, ulegający lub gdzie k o l o r a c h białym do n i e d a w n a wzdłuż mniej kolan kobiecym, spódnice k o b i e c e , k o s z u l e . sło­ męski przede stroju 16 stronie Beski­ m o d y z a c h o w a ł n i e m a l d o czasów o s t a t n i c h z d e c y d o w a n ą do stoków B e s k i d u . W i d o c z n e wszystkim w 33 czy to na n a wschód południowych w po południowej huńki. facełyk" d ó w k o b i e t y ł e m k o w s k i e n i e nosiły. 20 wie „wełyki Z płótna s z y t e spodnie o były również nogawkach t z w . nohałky, t j . l e t n i e zszytych jednym szwem, nącym po zewnętrznej s t r o n i e nogi, zaopatrzone w d w a rozcięcia nami l u b jedno umieszczone po bokach rozcięcie n a d p r a w ą bieg­ z przodu nad pachwi­ pachwiną. �Mapo 3. Rozmieszczenie typów czuh. Legenda: I — g r a n i c e państw, I I — granice osadnictwa ukraińskiego, I I I — w s c h o d n i a i z a c h o d n i a granica Łemkow­ szczyzny, I V — c z u h a biała z . t r o k a m i l u b bez, V — X c z u h y ciemne l u b s z a r e , V — z 3 p a s a m i i t r o k a m i , V I — z 1 p a s e m i t r o k a m i p r z y kołnierzu, V I I — bez białych pasów, V I I I — z kołnierzem w f o r m i e p e l e r y n k i I X — c z u h a c i e m n a b l i ż e j n i e ­ określona!, X — c z u h a c i e m n a z k o ł n i e r z e m o z d o b i o n y m b i a ­ łym p a s e m z w y s z y c i e m . Miejscowości w P o l s c e : 1 U h r y m , 2 W i e r c h o m l a Mała,, 3 Ż e ­ giestów, 4 iSaczaiwniik, 5 ( M M i k , 6 L e l u c h ó w , 7 F l c r y n k a , 8 B r u nary W y ż n e , 9 J a s z k o w a , 10 K l i m k ó w k a , 11 Ś n i e t n i c a , 12 I z b y , 13 Łosie, 14 L e s z c z y n y , 15 R y e h w a ł d ( o b e c n i e O w c z a r y ) , 16 N o wiea, 17 .Uście R u s k i e ( G a r l i c k i e ) , 18 iKJwiatoń, 19 S m e r e k o w i e e , 20 S k w i r t n e , 21 R e g e t ó w , 22 Ł u g , 23 Z d y n i a , 24 K o n i e c z n a , 25 Męcina W i e l k a , 26 W a p i e n n e , 27 R o z d z i e l ę , 28 B e d n a r k a , 29 Folusz, 30 P i e l g r z y m l k a , 31 R i o p i c a R u s k a ( o b e c n i e G ó r n a ) , 32 P r z e g o n i m a , 33 M a ł a s t ó w , 34 P ę t n a , 35 B a i r t n e , 36 B a n i c a , 37 K r y w a , 38 W o ł o w i e c , 39 J a s i o n k a , 40 L i p n a , 41 C z a r n e , 22 42 S w i e r z o w a R u s k a , 43 Ś w i ą t k o w a G ó r n a , 44 R o z s t a j n e , 45 R a d o c y n a , 46 G r a b , 47 O l e t h o w i e c , 48 T r z c i a n a , 49 T y l a w a , 50 D a i i o w a , 51 W i s t a c z e k , 62 W i s ł o k W i e l k i , 53 K o m a ń c z a , 54 P r e łukli, 55 S m o l n i k , 56 O l s z y n y , 57 O ł p i n y , 58 R z e p i e n n i k B i s k u p i , 59 S i e d l i s k a , 60 B i e s n a , 61 Ł u ż n a , 62 M o s z c z e n i c a , 63 B i n a i r o w a , 64 B ą e z a ł D o l n y , 65 .Klęczany, 66 S z a l o w a , 67 Mszainika, 68 Z a ­ g ó r z a n y , 69 . G r o d e k , 70 ' S z y m b a r k , 7.1 S i a r y , 72 L i p i n k i , 73 W ó j ­ t o w a , 74 P a g o r z y n a , 75 C i e k l i n , 76 B r z o z o w a , , 77 l w i a , 78 L i p o w i c a , 79 M i e j s c e P i a s t o w e , 80 I w o n i c z , 81 Lubaitówka, 82 K r ó ­ l i k P o l s k i , 83 i N o z d n z e e , 84 W y s ą c z a n y , 85 iKullaszme, 86 Ł u k o w e , 87 S e r e d n i e W i e l k i e , 88 K a l n i c a , 89 Z a h o c z e w i e , 90 Ż e r n i e a W y ż n a , 9.1 B e r e ź n i c a W y ż n a , 92 ' W o ł k o w y j a , 93 R a b ę , 94 B y s t r a , 95 S t ę ż n i c a , 96 R a d z i e j ó w , 97 J a b ł o n k a , 98 H a p k o w i c e , 99 Ł o p i e i n k a , 100 T e r k a , 101 K r y w e , 102 W e t l i n a , 103 B e r e h y G ó r n e , 104 W o b o s a t e . Miejscowości w Czechosłowacji: 1 Luboflin, 2 Obrućne, 3 S n a k o v , 4 L v o v , 5 OŁgełka, 6 R e g e l t o v k a , 7 B e c h e r o v , 8 O n d a v k a , 9 V a r a d k a , 10 C h m e l o v a , 11 S t e b n i k , 12 B e l o v e z a , 13 Sar y s k i S t i a v n i k , 14 K e e k o v c e , 15 L a d o m i r o v a , 16 Bodrużal, 17 V e l k a Drdeóná, 18 S|tażkovee, 19 H a v a j , 20 C e r t i a n e , 21 S t e r k o v c e , 22 V y r a w a , 23 O l s i n k o v , 24 S v e t l i c a . 23 �P o północnej pozbawione czała się s t r o n i e K a r p a t nohałky b y w a ł y zwykle j a k i c h k o l w i e k ozdób l u b też o z d o b a ograni­ nego) p o s i a d a wzdłuż nowe do wąziutkiej szwu nogawek, kolorowej wypustki Druga odmiana huni (również rozcięcia, p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j prócz kolorowych łowie ub. w i e k u opisane niebieskiego noszone szą modę, zapożyczaną nohałky sznurowane, szyte fabrycznego z strojone poniżej merunkami „drelichu" przyporów w kształcie S. K o v a c e v i c o v e j wsiach z u b i o r ó w słowackich, występujące okolicy plecionymi własność wojennym sznurowane n a południe i przy­ sza­ materiałów spotykało się od B a r d i o w a . we Spora­ 3 7 dycznie występowały one j e d n a k i dalej k u polskiej gra­ n i c y , j a k świadczą i n f o r m a c j e z K e c k o v e c czy O l s i n k o v a . W z i m i e n o s i l i Ł e m k o w i e białe w e ł n i a n e „ c h o ł o s z n i e " tego samego k r o j u rozcięciami były co nohałky, t y l k o z r e g u ł y z na przodzie. n a północnej cinanego w Krawędzie rozporów Łemkowszczyźnie ząbki boczny wpuszczona wójnie skrawka niebieskiego była zdobione obszyciami sukna, „abranka" kolorowego dwoma zaś ze sukna z wy­ w szew złożonego pod­ (czerwonego, rano biskupów niebieskiego względnie czarnego Z samodziałowego s u k n a s z y t o r ó w n i e ż męskie zelki bez rękawów tzw. lajbyki, druszlaki s z l a k i sięgające d o pasa, z a p i n a n e z p r z o d u n a plecione z wełnianego sznurka. Lajbyki kami­ czy b r u potrzeby samodziałowe noszone były niegdyś z a r ó w n o p r z e z mężczyzn, j a k i p r z e z kobiety. Na schyłku ubiegłego wieku zostały one wy­ p a r t e z p o w s z e c h n e g o użycia p r z e z l a j b y k i s z y t e z s u k n a fabrycznego jątkowo niebieskiego, nawet błyszczącymi czerwonego (Velka metalowymi szamerunkami. opisane Na a Łemkowszczyznę Driecna) Karpaty gdzie zdobione czy południowej niewątpliwie przez północną, i wy­ wyszyciami Łemkowszczyzny przyszły następnie czarnego, guzikami, teren tu' lajbyki słowackich, granatowego, z terenów przeniknęły jednak w niektórych o k o l i c a c h r o z w i n ę ł y się i n d y w i d u a l n i e , stwarzając n i e s p o t y k a n e n a południu. P r z y k ł a d e m Smolnik i in.) ściegiem łańcuszkowym linnych, nie mające zdobione haftem o stylizowanych analogii ani formy t e g o są i kobiece niebieskie l a j b y k i z d o l i n y Osławy Łupków, męskie (Komańcza, wykonanym motywach po na naszej, roś­ ani po południowej s t r o n i e K a r p a t . Odzież kurtka nego. wierzchnią Na terenie tzw. hunia. sukna, k r o j u Łemkowszczyzny najstarszą poniżej plecy bioder, zarazem stanowi o kroju poncho gładkie, p o z b a w i o n e m i a s t z małymi Była poncho występują h u n i 3 o d m i a n y . Formę najprymitywniejszą wie opisywana dopodobniej hunia, w kroju i niewątpli­ sięgająca podłużnego, nieco posiadająca j a k i c h k o l w i e k rozcięć, k l i n o w a t y m i fałdami, to podłuż­ wszytymi nato­ u dołu jako wschodniej z 3 części kobiecych w a n y m i , względnie n a w e t zaszytymi wybiegający strojach poza Łemkowszczyznę. wschodnio- i mają zapraso- zasięg Spotykamy środkowosłowackich, u s p i s k i c h i s z l a c h t o w s k i c h , u p o l s k i c h górali s p o d (Grywałd), na wschodzie wioskach (Leluchów, Dubne, Konieczna), używaną. między rzeką Łemkowszczyzny n i e była z n a n a , poza zapożyczeń z się Łemkowszczyzny odmiana huni o kroju sąsiednich Pienin wsi środkowej północnej tylko w hunie strojach pleców złożony szwem jest kloszowym, dwóch części w której połączonych b i e g n ą c y m n a w y s o k o ś c i pasa, sporadycznie północnej po strome z w niektórych (Bednarka) i wsiach nie ma bywała Łemkow­ odpowiednika południowej. Charakterystycznym elementem stroju wyróżniającym Ł e m k ó w o d sąsiednich g r u p e t n o g r a f i c z n y c h była „ c z u h a " lub „czuhania" poncho w szaropopielatego w postaci podłużnego, Wincenty w służyły swym „rody" mieszkańców ubioru . wszyscy o lub kroju rzadziej jednak zwykle górali się n a w e t od nazwy autorzy zwracają dla Łemków bardzo kieszenie. tej nie uwagę karpackich wprowadzić Beskidu Niskiego Inni 3 8 jako podziale starał „ C z u c h o ń c y " , urobioną części płaszcza brązowego n a r a m i o n a p e l e r y n y , podczas g d y rękawy Pol na pomniejsze ruskich z s u k n a samodziałowego, noszona formie narzuconej zeszyte d o ł e m szerokiego szytego nazwę dla grupową charakterystycznej przyjęli na tej czuhę nazwy, jako ubiór t y p o w y . Pisze o t y m J . Gołowackij odnośnie d o całego interesującego n a s t u o b s z a r u , I . K o 39 p e r n i c k i odnośnie d o j e j części północnej mann i J. Hodinka 4 1 Po stronie odmianach kołnierza 4 2 40 , zaś H . B i e d e r ­ — południowej. północnej czuha różniących się i znajdującej występuje od siebie w czterech głównie formą się n a n i m d e k o r a c j i . N a zachodniej (powiat sądecki i Łem­ znaczna część g o r l i c k i e g o — m a p a 3, V ) n o s z o n a była c z u h a z d u ­ żym prostokątnym kołnierzem, pleców, o z d o b i o n y m spadającym s a m i i s z e r e g i e m białych l u b b r ą z o w y c h nych z resztek kołnierz cych wełnianej przybrana takie czuhy Począwszy była osnowy dolna nazywali połowy czuhy frędzli, plecio­ ( i l . 21). P o d o b n i e część rękawów. sąsiedzi od wschodniej Łemkowie do u dołu t r z e m a b i a ł y m i t k a n y m i p a ­ części o kołnierzu żartobliwie „Torokarami". powiatu gorlickiego mającym wyłogi, przechodzącym zjednało „świczkami" nazwę ( i l . 22), c o „Swicaky". jak Noszą­ z przodu z tyłu w b i a ł y m o r a z s z e r e g i e m długich białych w nad­ najpraw­ je opisy­ nadgranicznych natomiast wschód o d górnej Wisłoki s t a n o w i ł o n f o r m ę nie kra­ występowały frędzli, mającym Opisywane pro­ pasem zwanych te czuhy t u czuhy z jed­ n y m b i a ł y m p a s e m sięgały n a północnych s t o k a c h K a r p a t W z a c h o d n i e j części Ł e m k o w s z c z y z n y północnej kilku wełny razy po stokątną kapę ozdobioną w z d ł u ż k r a w ę d z i j e d n y m zaś u B o j k ó w . w a n y t u krój h u n i w y s t ę p o w a ł w obszyte daleko Rusinów ubie­ 3 ( i l . 20). Trzecia jedynie między­ z tyłu gorlickiej występują charakterystyczne lub kroju, tyłu fałdkami puszczonymi okresie brązowym,, z nosili wolno W wsiach „Biskupszczyzny" g d z i e przedostała wynik rozcięciami między płat p l e c ó w a płaty b o c z n e ( i l . 18). H u n i e z t a k i m i bocznymi, we stanowiącego ł e m k o w s k i c h , leżących p o p o l s k i e j s t r o n i e . W i 3 pio­ t u o d m i a n a h u n i z 3 rozcięciami granicznym Becherovem, kowszczyźnie stanowiła z samodziałowego kolorze z tyłu — o i l e m i w i a d o m o szczyzny (Keckovce). dawnej Łemkowszczyzny południowej poziomym koloru krakowskich. terenie hunie w terenie nie­ informatorów Ropą, Ropą a ź r ó d ł a m i W i s ł o k i . N a o b s z a r z e P o s t r o n i e południowej w e d ł u g w y p o w i e d z i bez ozdób l u b z wypustką a j a c h s z n u r k i e m skręconym z czarnej na podłuż­ t u h u n i e szyte z białego s u k n a Popradem rozcięte, białe zaś, a n a l o g i c z n e g o płat „chołosznie" na się w b i e s k i e g o , c z a r n e g o ) l u b też c z a r n e g o w e ł n i a n e g o s z n u r k a . noszono między należących d o t z w . państwa muszyńskiego, stanowiły ze s z n u r k a Według były Bardiowa, l u b „ćwilichu" parzenic. nohałky położonych w Now­ poncho b i e g n ą c e o d pasa w dół ( i l . 19). W 2. p o ­ w y p u s t e k w s z w a c h z d o b i o n o też ząbkami z s u k n a i c z e r w o n y m i cętkami k r a w ę d z i e r o z p o r ó w . kroju z tyłu z a m i a s t k l i n o w a t y c h f a ł d ó w na powszech­ p o S a n , n a t e r e n y sąsiedniej B o j k o w s z c z y z n y Czuha zwana przez zachodnich Bojków (mapa 3,V1). „czapyha", „ c z a p i w " , „szyroka g u n i a " w y s t ę p u j e t u bądź w formach zapożyczonych z sąsiedniej Ł e m k o w s z c z y z n y , bądź w p o ­ staci lokalnej, gdzie kołnierz pozbawiony jest białego �pasa, a zamiast długich, białych krótkie (ok. 15 ' c m ) c z a r n e Na terenie troki wschodniej świeczek ( i l . 23, m a p a występują czy-czuhach 3,VII). zdobionym Łemkowszczyzny (dolina Osławy i górnego W i s ł o k a — m a p a 3,X) n a b i a ł y m pasie zdobiącym kołnierz c z u h y , w y k o n y w a n y m p r z e d o d d a n i e m sukna do f o l o w a i n i a , w y s z y w a n o wzory geometryczne, wzajemnie dwie we wyjątkowo wsiach (Milik, p o w . N o w y nierze czuh zdobnictwo sznurka na czuhach toreb, i ostatnią 4J czuhy posiadające wyszyciami dołem używanych przez koł­ zarazem kołnierze pętelki Opisane okolicach tu formy również czuh na nych wsiach Na N a ogół z w y c z a j niż po północnej cyjnych, czuh nawet nie wszystkie miały w swoje owalnej co żywo karpackiej, gdzie w r a z pele­ kilkanaście Czuhy z — pup­ mapa „Pupkarami'. w tradycji z mnie opisanych wspomnień Łemko ubrany o części stroju pochodzenia z Karpat. Widoczne to jest za- szeregiem innych się elementów powszechnie s u k n a , przypominająca Pogórza jak badań poprzednio Nie odmian znaleziono czuhach w czuhę: z II. wy­ penetratam pupkami, 24. Bednarka, pospolitą zani­ wcześniej Łemkowszczyzny słowackiego przyjęła wyglądzie licz­ Medzilaborec. czuh opisanych wyżej zachodniej z białego ogólnym 44 kołnierzem twierdzają n a Słowacji jące 1600 . czy roku W 4б węgierski z na w terenie kroju Słowacji 45 kwadratowym szür spadającym materiały tej też zostały mieszkających obszarami u na plecy ikonograficzne, formie słowacka zapożyczone podnóża za k a r p a c k i m i przez halena polskich Beskidu łączyły po­ sięga­ Niskiego, od dawna liczne kontakty. niektórych polskiego południowej, odpowiedniki. stronie w ( i l . 24), obszy ej przeniknęły przeze noszenia i „ h a l e n ę " , czy w ę g i e r s k i „ s z u r " . Białą halenę z dużym nazywano Łemkowszczyzny Svidnika knął n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e południowej z n a c z n i e N a t e r e n a c h r u s k i c h biała słowacka h a l e n a postać tu terenie okolicy szczególnie (mapa 3). nika z p r z e p r o w a d z o n y c h w stanowią Cieklińska terytorium miesz­ kołnierzu, których z tego p o w o d u starzy jeszcze z początkiem bieżącego s t u l e c i a w Pogórzan, 3.VIII), których dwie trokami północnej, pupki. Wola pamiętali i czuha z j e d n y m p a s e m i białymi t r o k a m i p r z y kami n o s i l i mieszkańcy k i l k u w s i ł e m k o w s k i c h w G o r l ' c Bednarka, białymi stanowiła noszona i Chmelovej. kołnierzu Drugą odmianę kiem (Rozdzielę, paskami i r ę k a w a c h , którą na t a m jedynie i plecy zw. pasem występu­ kształcie i trzema troki górali z białym Występowały czuh, odmianę w z kańcy B e c h e r o v a czuha, szyta na ramiona małe w . białym w e ł n i a n y m s z n u r k i e m , t w o r z ą c y m centymetrów zdo­ Jedna n a kołnierzu trzema przypominają Łemkowszczyzny rynki, spadającej z się nadpopradzkioj zaopatrzone wełnianego wełnianych jących na t e r e n i e też Sącz). P r z y s t r o j o n e spiskich i podhalańskich Czwartą wełnianą przecinające Łemkowszczyzny łemkowskich, z kręconego nicią lub l i n i e ł a m a n e i t p . ( i l . 23). P o d o b n e biny występowały pasami ciemną np. zygzak odmiany. (brązowych) wyszyciami. nieco zajść odmienną, skrzyżowanie z południa tego wskazującą, młodszej ze starszą, która sobie z d o b i e n i a kładem wyraźnie w formy swym przybrała że wyglądzie odpowiadała c z u h o m łemkowskim. są czuhy z białego sukna mogło zapożyczonej i spo­ Przy­ występujące d a w n i e j n a S p i s z u ( O s t u r n i a ) , a także w w i o s k a c h r u s k i c h z o k o l i c B a r d i o w a , posiadające pow. Gorlice. II. 25. Smolnik, kołnierz l u b dolną pow. część Sanok. 19 �jako ubiór lub białego wodzie, wierzchni, tzw. gubanie włochatego lub tkaniny sukna szyte z popielatego folowanego pokrytej na w całej frędzlami z p r z e w l e k a n y c h n i t e k wełnianych barani kożuch. Włochate gubanie, Bałkanach i w S i e d m i o g r o d z i e , karpackie Po prawdopodobnie stronie południowej obejmując również występowały Chmelova, zimnej powierzchni imitujących mające analogie na przedostały się n a t e r e n y z migracjaimi 4 8 Tatry Łemkowszczyznę południową, gdzie uroczysty ślubny Bodrużal, sięgały wołoskimi . po jako guby niemal strój Olsinkov, okolice (Becherov, Havaja). Łem­ kowie k u p o w a l i je n a targach w Huimennem, Medzilaborcach, S t r o p k o v e , nie umiano B a r d i o w i e , gdyż n a m i e j s c u po i c h robić. Na Łemkowszczyźnie wsiach północnej g u b y n i e b y ł y noszone, z d a r z a ł y się o n e n a t o m i a s t ponoć czasem u p o l s k i c h Pogórzan z o k o l i c D u k l i , gdzie przy­ w o z i l i j e f u r m a n i w o ż ą c y t o w a r y n a drugą stronę K a r p a t . IZ. 26. Łemkowski kapelusz słomiany. Komańcza, pow. Sa­ nok. II. 27. „Uhersky kapeluch". Olchowiec, pow. Krosno. Na zakończenie jeszcze ustępu p o ś w i ę c o n e g o wspomnieć Pierwotnie o ubiorze Łemkowie po nóg obu i strojom należy nakryciach głowy. stronach Karpat jako o b u w i a używali k i e r p c y z w a n y c h t u „kyrpcie" l u b „boczkory", przywiązane wełnianą do nogi „nawołoką". boczkorów Na okręconym terenach rozpowszechniły się rzemykiem lub południowych od dość z c h o l e w a m i o k r o j u węgierskim, do których n o g a w k i płóciennych buty wpuszczano nohałek l u b w e ł n i a n y c h P o s t r o n i e północnej jeszcze w c z a s a c h obok dawna chołoszni. międzywojennych b u t y z c h o l e w a m i w y s t ę p o w a ł y u Ł e m k ó w dosyć r z a d k o . Jako nakrycia kapeluszy głowy filcowych, „klepanija". używali zwanych Posiadały one Łemkowie „kapeluch", zależnie l u b szersze k r e z y , z a w s z e o b r z e g a c h od czarnych „kalap" l u b mody węższe stromo wywiniętych d o góry. P r o d u k o w a n e o n e b y ł y i k u p o w a n e p o „ w ę g i e r ­ skiej stronie", stąd ich nazwy „uherskie (powszechne), l u b „michaloweckie" kapeluchy" czyli robione w Mi- c h a l o v c a c h . W a ż n y m ośrodkiem p r o d u k c j i t y c h k a p e l u s z y był Bardiów, skąd Łemkowszczyzny, rozwożono do Tylicza, je po targach Nieznajowej, północnej Zdyni i in­ n y c h . W lecie p l e t l i Ł e m k o w i e słomiane kapelusze o roz­ łożystych krezach, jedynie o n e f o r m ę naśladującą w d o l i n i e Osławy kapelusze filcowe posiadały z niezbyt sze­ roką, s i l n i e d o góry p o d w i n i ę t ą krezą ( i l . 24). N a k r y c i e m zimowym szytej b y ł y c z a p k i b a r a n i e o półkulistej z czterech główce, p ł a t ó w , p o k r y t e j najczęściej suknem, zaopatrzone w szeroki, przecięty p o b o k a c h o t o k z czarnego b a r a n k a , który w czasie m r o z ó w n a uszy. Czapki te występowały terenach całych Karpat, a w stroju także i poza spuszczano l u d o w y m na nimi. U z u p e ł n i e n i e m s t r o j u m ę s k i e g o b y ł pas. N a szczyźnie n o s z o n o ze­ niebieskim pasy szerokie Łemkow­ n a o k o ł o 20 c m z p o d ­ w ó j n i e złożonej skóry, z a p i n a n e z p r z o d u n a 4 sprzączki. rękawów nym zdobione oraz rzędem tkanymi długich pasami na w kolorze kilkanaście cm C z u h y t e m i e w a ł y n i e k i e d y n a białych p a s a c h lub rękawów wzory wyszywane geometryczne ciemną w e ł n i a n ą kami na rękawach do tego stopnia chodnich terenach Łemkowszczyzny troków. kołnierza nitką (zygzak, skośna k r a t k a O p i s a n e t u białe c z u h y z c i e m n i e j s z y m i brunat­ proste itp.). pasami i wyparły zakanpackiej c z u h y brązowe, że t e o s t a t n i e u w a ż a n e b y ł y w za cechę, p o której n a t a r g u r o z p o z n a w a n o na tro­ za­ starsze Bardiowie „Rusnaków" przybyłych z G a l i c j i . N a t o m i a s t w o k o l i c y S v i d n i k a białe czuhy głębi n i e dotarły do w s i łemkowskich położonych w gór . 4 7 Koło S v i d n i k a obok te zaopatrzone zakrytą pókolistą szerokich czuhy ciemnej z jednym białym były boku „czeres", w obszerną używane części Ł e m k o w s z c z y z n y nocnej pasy blisko 2 m , zdobione guzikami. z pojedyncze, Wolny kieszeń, klapą. Oprócz o p i s a n y c h w y ż e j zwanych w zachodniej szerokie czasem koniec były pasów szczególnie południowej i pół­ n a 5—7 c m , długie na mosiężnymi spuszczano kapslami lub z tyłu wzdłuż po­ ś l a d k ó w i z a t y k a n o za pas z b o k u p o s t r o n i e p r z e c i w n e j . Z przedstawionego strojów ludowych tu wynika w sposób jasno, że szkicowy opisu Łemkowszczyzna północna i południowa s t a n o w i ł y p i e r w o t n i e o b s z a r dosyć j e d n o l i t y . S z e r e g s t a r s z y c h e l e m e n t ó w s t r o j u był wspólny Łemkom kładów р а н е т i t r o k a m i p r z y kołnierzu n o s i l i r ó w n i e ż mężczyźni, 20 Pasy męski, mieszkającym w w tym którym czuhę b r ą z o w ą po zakresie czy obu stronach Karpat. Przy­ dostarcza ubiór wymienić popielatą, szczególnie należy białe czapkę zimową, l u b brązowe hunie �z p r o s t y m i n i e r o z c i n a n y m i p l e c a m i , nohałky, chołosznie, d o w n i c t w a , urządzenia szerokie miejscowego pasy. Późniejsze z r ó ż n i c o w a n i e u b i o r ó w Ł e m k ó w północnych i południowych działywania było w wpływów dużym stopniu słowackich zakarpackich. W i d o c z n e na wynikiem ubiory to jest przede w s z y s t k i m w stro­ j u k o b i e c y m , który b a r d z o s i l n i e został t y m i przesycony. spódnice Koszule z krótkimi zeszywane sznurowane ze płócienne to elementy, spodnie elementami bufiastymi stanikiem, które w y r a ź n i e rękawami, pasiaste płachty, mężczyzn, b i a ł e c z u h y — odróżniają w stroju kowszczyznę p o ł u d n i o w ą o d północnej. N i e k t ó r e zakarpackie przejęte od­ Łemków przez Łemków Łem­ elementy południowych od wyraźnie na kowskiego. W s p o m n i e ć luszach filcowych, ogólny charakter t u należy ubioru łem­ o „węgierskich" kolorowych lajbikach kape­ zdobionych w n ę t r z a i niektórych bądź ustępowała elementach pod naporem bar­ d z i e j a t r a k c y j n e j k u l t u r y l u d u słowackiego, która w w y ­ obrażeniach górali r u s k i c h reprezentowała p o z i o m wiadający wyższemu gospodarczym doczna u sąsiadów oraz s t a n d a r t o w i lepiej prosperujących Łemków w nowszym odbijająca do 1 w o j n y światowej Karpaty szeregu Na chęć Łemkowie pochodzenia dziedzinie I Łem­ odegrali wojny słowackiego ubiorów). Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej do stroju s t o s u n k u do południowi sytuacja sposób o d m i e n n y . W p ł y w y wionych naśladownictwa w a ż n ą rolę w t r a n s m i t o w a n i u za elementów (przede w s z y s t k i m w się w odpo­ względem się n a j s i l n i e j w budownictwie. W północnej pod w s i r o l n i c z y c h . Stąd w i ­ południowych słowackich, kowszczyzny Słowaków przedostały się i n a Ł e m k o w s z c z y z n ę północną, wpływając stroju, kształtowała słowackie, m i m o światowej kontaktów z oży­ połu­ d n i e m , przenikały t u w znacznie m n i e j s z y m n a s i l e n i u nie mosiężnymi g u z i k a m i , c z y d r u k o w a n y c h ręcznie płótnach, działając paraliżująco n a r o z w ó j k u l t u r y m i e j s c o w e j , używanych n a spódnice pewna izolacja chodzenia kobiece. zakarpackiego pogranicznych. z Leluchowa objął Pomijam i tylko tu Dubnego, całkowicie odbiegają Szereg już które wąski pas po­ wsi ską również widoczna w zaś s t o s u n k a c h z ludnością p o l ­ n i e sprzyjała intensywniejszemu oddziały­ ubiory Wengrinów waniu swym charakterze w a r u n k i d l a k o n t y n u o w a n i a i r o z w i j a n i a własnych zaso­ w od noszonych elementów na Łemkowszczyźnie bów sąsiedniego Pogórza. Stwarzało kulturowych, skutkiem czego to dogodniejsze północna Łemkow­ północnej,, w s p o m n ę n a t o m i a s t o t a k i c h szczegółach, j a k szczyzna w y k a z u j e biało-czarne czepce k o r o n k o w e i płachty p a s i a s t e , trafia­ namiki z okolic kiej. Widoczne to jest zarówno w dziedzinie b u d o w n i c t w a , Muszyny, d a l e j o b a r w n y c h c h u s t k a c h n a szyję i „zaru- które o d z n a c z a jące się czasem we kawkach" noszonych wioskach powiatu wsiach przez nadpopradzkich mężczyzn sądeckiego, w nadgranicznych kożuchach kobiecych, r o b i o n y c h p r z e z k o ż u s z n i k ó w ozdobnych z miast zakar­ packich. Pewne północnych mogą być w y n i k i e m sąsiedztwa z p o l s k i m i P o g ó r z a n a m i . Wpły­ wom odrębności stroju t y m przypisać przez kobiety Łemków należy tutejsze zapewne długich zwyczaj spódnic gorsetów p r z y s t r a j a n y c h r o ś l i n n y m i haftem noszenia aksamitnych z koralików i cekinów, w m ę s k i m zaś występująca w y j ą t k o w o w których wsiach pogranicznych szych k o s z u l w y p u s z c z o n y c h tradycja noszenia na wierzch wałd, Łosie). P r ó c z t e g o j e d n a k północna na posiada w kowszczyzny z trzema stroju zakarpackiej. rozcięciami w powiecie cechy z własne, Trzeba tyłu, noszone dłuż­ spodni (Rych­ Łemkowszczyz- odrębne tu nie­ od wymienić przez Łem­ hunie mężczyzn sądeckim i g o r l i c k i m , a p r z e z k o b i e t y w j a ­ sielskim, krośnieńskim i s a n o c k i m , czy o b o g a t y m i o r y ­ ginalnym zdobnictwie występujących w niebieskich stroju kamizelek kobiecym i (lajbików), męskim Łemków z d o l i n y Osławy. wyniki wybranych stwierdzić, że kulturowego obok kultury niewątpliwie widocznego budownictwa, w Karpaty części z kolei każdą ustawiało w nie zdobnictwem, j a k szereg o d m i a n l o ­ a n a l o g i i p o s t r o n i e południo­ uzyskując szereg sposób b a r d z i e j oryginalnych Łemków sensie ilościowym, przykładami traktową z częścią północnej prawie było jak i zakresu terytorialnym. a Becherovie Łemkowszczyzny może gdzie i z jest bogatej na tak w paroma z półtora- stroju z (czuhy terenów przedostało uderzające Łupkowskiej, Poza (domy i Chmelovej) nie jej ograniczone budownictwa n i c . Szczególnie przełęczy oddziaływanie bardzo mieszkalną), z trzema pasami w samodzielny, osiągnięć, południowych się tam to w rejonie w zdobnictwo d o l i n y O s ł a w y a n i j e d e n e l e m e n t n i e został przejęty p r z e z p o ł u d n i o w y c h sąsiadów. Ł e m k o w i e zza K a r p a t k o n t a k t o w a l i się z t e r e n a m i p o d r u g i e j s t r o n i e g ó r p o ł o ż o n y m i . C h o d z i l i n a nasze t e r e n y n?. t a r g i i o d p u s t y , k u p o w a l i p o naszej budulcowe, wełnę na gdy stronie ubrania, konie, starszych elemen­ składowe ubioru) są o n e historycznego, a w z rozdzielonych innym kręgu przez stosunków stanowiła pod względem zdradzała jedną z najuboż­ gospodarczym wyraźniejszej zaco­ aktywności to, a b y nimi drewno sprowadzali Przyczyny tego że stanu Łemkowie od z być oczywiście z nich posiadali na południa. u był swych a u t o r y t e t u , aby ich nia. Łemkowie po obu stronach Karpat wiedli równie nędzny ż y w o t . J e d n y c h i d r u g i c h w y p ę d z a ł a b i e d a z gór n a s e z o n o w e p r a c e r o l n e i t o w ł a ś n i e n a .„dolny k r a j " , n a Słowację Д Węgry, które górali symbolem stawały się w oczach szukających nie tylko i w y s o k i e j k u l t u r y , ze w s z e c h m i a r g o d n e j Upodobnienie się w chłopa m i a ł o w mowie oczach rodzaju atrakcji północnych. p r y m i t y w n y c h n a ogół f o r m a c h b u ­ nie nawet k u l t u r a m o g ł a b y ć t r a k t o w a n a j a k o w z ó r do naśladowa­ Łemków w Utrzymy­ mogą p o ł u d n i o w y c h sąsiadów d o s t a t e c z n e g o co o b s e r w u j e m y tradycyjnej. rzeczy to zasługiwały się p o b r a t y m c y północni wała się ona b e z i s t o t n y c h z m i a n w s w e j d a w n e j p o s t a c i , kultury biorąc się j e d n a k , że najważniejszą awansu, własnej kulturowych i rzecz zainteresowali różne, w y d a j e fakt, wzorów obiektywnie łecznego w rozwoju swej i bogatszym północnej się w północnych i kulturowych. węgierskiego szych i n a j b a r d z i e j krain, dy­ zakarpac- rozwijała wówczas Południowa Ł e m k o w s z e z y z n a , która w g r a n i c a c h d a w ­ fanych Łemkowszczyzny stroju, mającym k a l n y c h , n i e znajdujących Łemków podłoża części rozwoju społecznych, g o s p o d a r c z y c h nego państwa więcej w e j . M i m o że k u l t u r a l u d o w a Ł e m k o w s z c z y z n y należy wspólnego szeregu niektóre warunkami co zakresie analizy szczególności przynależnością d o d w u różnych o r g a n i z m ó w politycznych, w znacznie się większą niż n a południu różnorodnoś­ tu zachodzą t u r ó w n i e ż i s t o t n e różnice. S p o w o d o w a n e odmiennymi od rozplanowania materialnej przeprowadzonej dziedzin tów, posiadających dziś c h a r a k t e r r e l i k t o w y ( p r y m i t y w n e formy oryginalności cią f o r m również t y m zakresie n a s cieśli, k o r z y s t a l i z tartaków, a l e n i e p r z e j m o w a l i o d Podsumowując kilku i w czy u b i o r z e ubogiego natomiast byłoby naśladowania. do słowackiego „Rusnaka" zupełnie chleba d o b r o b y t u , ale cechy spo­ pozbawione tego przejmowanie wzorów od 21 �PRZYPISY A . F i s c h e r , Rusini. Zarys etnografii Rusi, Lwów- W a r s z a w a - K r a k ó w 1928, s. 7. Narody evropejskoj ćasti SSSR, t. 1, M o s k v a 1964, s. 592. R. R e i n f u s s , Etnograficzne granice Łemkowszczyz­ ny, „ Z i e m i a " , 1936, n r 1 0 - 1 1 . Z. S t i e b e r , Wschodnia granica Łemków, „Sprawo­ z d a n i a P A U " , t . X L , 1935, n r 8, s. 246. R. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . V I I , 1948, s. 7 7 - 2 1 0 . D . Z u b r z y c k i , Granice między polskim a ruskim narodem w Galicji, L w ó w 1849. J . Husek, Narodopisna hranica mezi Slovaky a Karpatorusy, B r a t i s l a v a 1925; Z . S t i e b e r , Skład etniczny Słowacji, „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " 1937, n r 6; J . R e y c h m a n , Pogranicze etniczne slowacko-ruskie, „Sprawy N a ­ r o d o w o ś c i o w e " , 1939, n r 6. Por. mapa Łemkowszczyzny, w y d a n a w okresie międzywojennym w F i l a d e l f i i , mapa etnograficzna Węgier w e d ł u g d a n y c h z 1773 r.,, oprać, p r z e z A . Petrova (Narodopisna mapa Uher podle uredního lexiconu osad z r. 1773, P r a h a 1924), m a p a j ę z y k o w a wschodniej Słowacji B. Zaborskiego („Sprawy Narodowościowe", 1939, n r 6) czy zasięg t e r y t o r i u m Ł e m k o w s z c z y z n y w Z. S t i e b e r a Atlasie językowym dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956-1964. 1 2 3 4 5 6 7 8 J . R e y c h m a n , o p . c i t . , s. 592. R. R e i n f u s s , Układy rolne г kształty wsi [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gor­ lickiego, K r a k ó w 1965, s. 14—24; R. R e i n f u s s , Z etnografii powiatu jasielskiego [ w : ] Studia z dziejów Jasia i powia­ tu jasielskiego, K r a k ó w 1964, s. 600. R. R e i n f u s s , Hodowla i pasterstwo na Łemkow­ szczyźnie [ w : ] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, w y d . c y t . , s. 109 i n a s t . G e o g r a f i c z n y zasięg „ c a r y n y " i „ t o ł o k i " w y m a g a gruntowniejszego z b a d a n i a . W i e m y , że występują one na terenie Bojkowszczyzny i Łemkowszczyzny. N a t e r e ­ nach polskich, o ile m i wiadomo, nazwa caryna nie j e s t używana, a l e s a m o z j a w i s k o z a m i e n n e g o u ż y w a n i a terenów p a s t w i s k o w y c h n a paszę i łąki sianokośne występuje. J . C z a j k o w s k i , Chałupa wiejska na terenie Beskidu Niskiego i przyległego Pogórza od pocz. XIX stulecia po dzień dzisiejszy (praca d o k t o r s k a w maszynopisie). T r u d n o n a t y m m i e j s c u o m a w i a ć szerzej r ó ż n o ­ rodną i c i e k a w i e układającą się terminologię, dotyczącą e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j n y c h chałupy. S z k o d a , że n i e z n a j ­ d u j e m y tego r ó w n i e ż w Atlasie językowym dawnej Łemkowszczyzny Z. Stiebera ( w y d . cyt.). R. R e i n f u s s , Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie, „ L u d " , t . X X X I I I , s. 105, t a b l . I V , r y s . l a , l b , m a p a 2. R. R e i n f u s s , Malowane zręby chałup wiejskich, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I I I , 1949, s. 203; tenże, Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I , 1962, s. 14. D . T y l k o w a , Drewniane spichrze beczkowato skle­ pione w południowej Sądeczyźnie, „Etnografia P o l s k a " , t. V I , W r o c ł a w 1962, s. 338 i n a s t . J . B o h d a n o w i c z , , Spichrze na tle innych pomieszczeń do przechowywania ziarna w gospodarstwach chłopskich w Połsce na przełomie XIX i XX w., „ L u d " , t . X L V I I , 1962, s. 306—314; Połski atłas etnograficzny, z. 1, W a r ­ s z a w a 1964, m a p a 47. V . Sićynskyj w p r a c y Drevene stavby v karpatske obłasti ( P r a g a 1940) p u b l i k u j e m a p ę r o z m i e s z c z e n i a p o d ­ stawowych typów c e r k w i , występujących w obrębie ruskich K a r p a t . Niestety, klasyfikacja f o r m a r c h i t e k t o ­ n i c z n y c h p r z e z a u t o r a j e s t t a k d o w o l n a , że w r e z u l t a c i e o b r a z p r z e d s t a w i o n y n a m a p i e zupełnie n i e o d p o w i a d a rzeczywistości. B . N . V a v r o u s e k , Z . W i r t h , Kosteł na dedinie a v mestcćku, P r a g a 1929, i l . 182, 183. T a m ż e , i l . 196, 2 0 1 - 2 0 3 , 224. N a j d a l e j w k i e r u n k u w s c h o d n i m wysuniętą c e r k w i ą t y p u . łemkowskiego p o południowej s t r o n i e K a r p a t jest c e r k i e w w e w s i K a n o r a , leżącej n a południku S a m b o r a , c z y l i o r ó w n e 100 k m d a l e j niż p o s t r o n i e północnej ( L i p o w i e c koło Jaślisk). P. I . Makuśenko, A . P e t r o v a , Narodnaja architektura Zakarpatja, K i j ó w 1956, s. 109. W z a c h o d n i e j części p o ł u d n i o w e j Ł e m k o w s z c z y z n y (Obrućne i i n . ) zdarzają się w y p a d k i ( n i e n o t o w a n e p o 9 10 1 1 12 13 14 15 16 1 7 18 19 2 0 2 1 22 2 3 Fot.: 22 s t r o n i e północnej), że p i e c c h l e b o w y i używany do g o t o w a n i a mają w y l o t y p a l e n i s k o w e i p ł y t y d o g o t o w a ­ n i a umieszczone w sieni. D y m i parę z n a d płyty zbiera l e j o w a t a k a p a , która w y p r o w a d z a j e bezpośrednio p o d kalenicę, g d z i e w y c i ę t y j e s t o t w ó r n a k r y t y o d d z i e l n y m d w u s p a d o w y m daszkiem. W nadgranicznych wioskach z okolic Bardiova f o r m y p i e c ó w p o d o b n e są d o w y s t ę p u j ą c y c h w o k o l i c y K r y n i c y . P o d o b i e ń s t w a tłumaczą się t y m , że jeszcze w okresie międzywojennym piece w Obrućnem czy R u s k i e j V o l i b u d o w a ł n i e j a k i S e k e r k a , przychodzący t u p r z e z granicę z Leluchowa. R. R e i n f u s s , Meblarstwo ludowe w województwie rzeszowskim. Katalog wystawy mebli ludowych woj. rzeszowskiego, R z e s z ó w 1961, s. 2 1 , i l . 6 d . T e n ż e , Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, „ R o c z n i k Z i e m G ó r s k i c h " , 1939, s. 10, t a b l . I , i l . 8. W . S z u c h i e w i c z , Huculszczyzna, t . 1, L w ó w 1902, s. 121, i l . 44. R. K a r u t z , A . K r a e m e r , Atlas der Vólkerkunde, S t u t t g a r t 1925, s. 85, i l . 13, 14. W czasie p r o w a d z o n y c h badań udało się s t w i e r ­ dzić j e d y n i e t y l e , że w B a r d i o v i e s k r z y n i e , c z y l i „ l a d y " m a l o w a n e w k w i a t y (róże i t u l i p a n y ) wyrabiał n i e j a k i Pszeniczka. N i e znalazłem j e d n a k w t e r e n i e s k r z y n i jego roboty. A . H o d i n k a , Die Ruthenen [ w : ] Die ósterr. u. ung,. Monarchie in Wort und Büd, t . 5, cz. 2, Wiedeń, J a . G o ł o w a c k i j , O narodnoj odeżde i ubranstve Rusinov iii russkich w Galićine i severno-vostocnoj Vengrii, S. P e t e r s b u r g 1877; H . B i e d e r m a n n , Die ungarischen Ruthenen, ihr Wohngebiet, ihr Erwerb und ihre Geschichte, I n s b r u c k 1862; J . K o p e r n i c k i , O góralach ruskich w Galicji, „Spraw. K o m i s j i A n t r o p o l . A k a d . U m i e j : ' , K r a k ó w 1889, t . X I I I ; S. U d z i e l a , Ziemia łemkowska przed półwieczem, L w ó w 1934. 2 4 2 5 2 6 3 7 2 8 2 9 J. Koma, Uvod do studia ludoveho odevu na Vychodnom Slovensku, „ N o v e O b z o r y " , t . 1, 1963. 31 B y ł y t o n o t a t k i terenowe p. V i e r y Nasalovej i p. S o n i K o v a c e v i c o v e j z e b r a n e w o k o l i c a c h B a r d i o w a . E. M a r k o v a , Slovenske сурку, B r a t i s l a v a 1962, s. 174, p r z y p . 259. R. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t. V I I , 1948, s. 100. Bardiów i Preszów były ważnymi ośrodkami w y r o b u l u d o w y c h d r u k ó w n a płótnie. P r z e d o s t a w a ł y się o n e n a północną Ł e m k o w s z c z y z n ę , szczególnie d o p o ­ wiatów: jasielskiego i krośnieńskiego. Dokładniejszej i c h p r o w e n i e n c j i n i e można n a r a z i e ustalić, g d y ż w p o d s t a w o w y m o p r a c o w a n i u J . V y d r y (Ludova modrotlać na Siovensku, B r a t i s l a v a 1954) b r a k j e s t j a k i c h k o l w i e k p r z y k ł a d ó w w z o r ó w ze w s p o m n i a n y c h w y ż e j ośrodków. S. U d z i e l a , o p . c i t . , s. 22. J . F a l k o w s k i , B . P a s z n y c k i , Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim, L w ó w 1935, s. 49 i i l . 12. S. K o v a c e v i c o v a : n o t a t k i t e r e n o w e w a r c h i w u m Slov. A k a d . V e d w Bratysławie. W . P o l , Rzut oka na północne stoki Karpat [w:] Dzieła W. Poła wierszem i prozą, t . 6, L w ó w 1877, s. 109. W nieukończonej p r a c y , poświęconej mieszkańcom B e s k i d u N i s k i e g o , p r z e c h o w y w a n e j w rękopisie w a r c h i ­ w u m M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o w Z a k o p a n e m , n a z y w a Pol Łemków — Czuchonkami. Ja. Gołowackij, op. cit. I . K o p e r n i c k i , o p . c i t . , s. 8. H . B i e d e r m a n n , op. cit. A . H o d i n k a , op. cit. R. R e i n f u s s , Wełniane torby górałskie, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I I I , 1949, n r 3 - 4 , s. 112 i n a s t . J . P a t k o v a , Ludovy odev v okołi Trnavy, Brati­ s l a v a 1957, s. 112, 113. I . M a n n i n e n , Die finnisch-ugrischen Vbiker, Leipzig 1932, s. 374. J . M a r k o v , Słovensky ludovy odev v minulosti, B r a t i s l a v a 1955, i l . 2. Biała c z u h a z t r o k a m i , p r z e c h o w y w a n a w M u z e u m Kultury Ukraińskiej w S v i d n i k u , mająca pochodzić z V e l k e j D r i e ć n e j , w i s t o c i e stamtąd n i e p o c h o d z i , gdyż i n t e r p e l o w a n i o t o s t a r z y i n f o r m a t o r z y s t a n o w c z o za­ p r z e c z a l i , a b y t a m k i e d y k o l w i e k b i a ł e c z u h y b y ł y noszone. E. M a r k o v a , Vyroba gub na Slovensku, „Slovensky N a r o d o p i s " , 1964, n r 1, s. 75. 0 3 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 autor. �