https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30482080e4e40ff7f27435d1ca10c901.pdf f73a9d8f2a02b59995bf33dfbace9f18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4159 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3879 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.184-186 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text należała tkanina parciana w r e ­ gularną czarno-białą kratę, w y k o ­ nana przez Marię Słyszko z Zaliszcza, oraz „płachta łamana" (prze­ tykana) Z o f i i Szymczuk z W y r y k (ryc. 3). Tkaniny przetykane reprezento­ wało k i l k a „dywanów" i „kap" na łóżka z pow. włodawskiego, wśród których wyróżniał się lniano-wełniany, dwubarwny (czerń i oranż) dywan Anastazji Szeehniuk z Z a liszcza. Jego wzór, złożony z k w a ­ dratów o zaokrąglonych narożni­ kach, nawiązuje do białostockich t k a n i n „w c e b u l k i " (ryc. 4). I n n a kapa tkana przez tę samą kobietę w efektowny geometryczny wzór, przypominający krzyże i gwiazdy, dużo straciła przez dominantę ostrego, amarantowego różu. Urządzanie tego rodzaju w y s t a w problemowych jest ze wszech m i a r celowe, a może nawet waż­ niejsze od powszechnych w całej Polsce wystaw regionalnych, o b e j ­ mujących wszystkie działy sztuki ludowej. Strój kobiecy i tkactwo w pół­ nocnej Lubelszczyźnie to zagad­ nienie bardzo żywotne i aktualne, toteż dobrze się stało, że opraco­ Fotografował Jan wano je w pierwszym rzędzie. Szkoda t y l k o , że eksponaty pocho­ dziły z n i e w i e l u miejscowości, co nie pozwoliło przedstawić wyczer­ pująco tego zagadnienia. Do m i ­ nusów wystawy należy f a k t dość przypadkowego kompletowania stro­ jów, n p . w j e d n y m z zestawów s t r o j u nadbużańskiego spódnica po­ chodziła z Rudna, fartuch z Wy­ r y k , a koszula zdobiona haftem przewlekanym — z Zaliszcza. Prócz tego n a wystawie brakowało ma­ py, która obrazowałaby zasięg te­ r y t o r i a l n y eksponowanych strojów i tkanin. Swiderski. N BOGUSŁAW K O P Y D Ł O W S K I : POLSKIE wyd. A r k a d y , 16 str. tekstu, 262 ilustr. Piękne wydawnictwo o charak­ terze albumowym składa się z krótkiego wstępu wprowadzającego oraz bogatej i starannie dobranej kolekcji zdjęć wykonanych przez Mirosława Kopydłowskiego. Część tekstowa obejmuje podaną w zary­ sie historię rozwoju rzemiosła k o ­ walskiego i ślusarskiego w Polsce oraz omówienie najcelniejszych za­ bytków sztuki kowalskiej na p r z y ­ kładzie k r a t i okuć do d r z w i . Według autora, najstarsze o k u ­ cia ozdobne w architekturze datu­ ją się u nas na w i e k X I I . Spoty­ kamy się z n i m i w architekturze romańskiej (opactwo w Czerwiń­ sku). W miarę wzrostu p r o d u k c j i żelaza i doskonalenia się sposobów jego obróbki (kuźnice o w o d n y m napędzie) pojawia się w X I I I w i e ­ k u na r y n k u k r a j o w y m nowy s u ­ rowiec w postaci żelaznej blachy i graniastych prętów, które w okre­ sie gotyku znajdują szerokie za­ stosowanie w artystycznych o k u ­ ciach d r z w i i p r o d u k c j i k r a t . W w i e k u X I V na terenie Polski wyodrębniają sdę „dwa rodzaje warsztatów kowalskich i dwa r o ­ dzaje p r o d u k c j i artystycznej. Są tó warsztaty i ich w y t w o r y p r o w i n ­ cjonalne, wiejskie oraz warsztaty miejskie. Pierwsze — nie krępo­ wane przepisami i dysponujące t a ­ n i m surowcem, n a b y w a n y m wprost w hutach, jeżeli warsztaty te nie były częścią składową różnych h u t , wykazują ożywioną działalność, a ich dorobek artystyczny stoi na bardzo wysokim poziomie. Nato­ miast kuźnie znajdujące się w m i a ­ stach jeszcze w w i e k u X I V są 180 KOWALSTWO ARCHITEKTONICZNE, Warszawa 1958, warsztatami o drugorzędnym zna­ czeniu" (str. 7). Z dalszych w y w o ­ dów w y n i k a , że autor mówiąc o „prowincjonalnych i wiejskich warsztatach" miał na myśli kuźnie należące do klasztorów (np. cy­ stersów z Wąchocka) posiadających huty i zakłady obróbki żelaza, któ­ re przetrwały do X V I I I w . Począwszy od d r u g i e j połowy X V w . dawne cechy kowalskie u l e ­ gają podziałowi na szereg ściślej­ szych specjalności, przy czym od renesansu przodującą rolę w p r o ­ d u k c j i wyrobów żelaznych związa­ nych z architekturą obejmują ślu­ sarze. Wyroby ich zdobywają wszystkie r y n k i krajowe miejskie i prowincjonalne, s k u t k i e m czego warsztaty wiejskie istniejące przy hutach „schodzą obecnie do rzędu zwykłych kuźni, których działal­ ność artystyczna zapoczątkowała na naszym terenie kowalską sztu­ kę ludową" (str. 11). Podczas gdy twórczość artystyczna miejskich pracowni cechowych rozwija się pod wpływem nowych wzorów za­ chodnioeuropejskich włoskich i n i ­ derlandzkich, warsztaty kowali wiejskich twią jeszcze w t r a d y c ­ jach średniowiecznych, ale i t u „docierają echa nowej renesanso­ wej s z t u k i " . t y m czasie m a n u f a k t u r y hutnicze i kuźnicze, wykonujące również artystyczne w y r o b y żelazne. Naszkicowane t u w skrócie wy­ wody autora na temat rozwoju ko­ walstwa i ślusarstwa artystycznego nie zawsze można przyjąć bez dys­ kusji. Wątpliwości b u d z i np. dość ma­ ło precyzyjny podział na kowal­ stwo miejskie i wiejskie. Kowal­ stwa „wiejskiego" nie można bowiem utożsamiać z istniejącymi od średniowiecza zakładami nale­ żącymi do klasztorów. Wcześniej, zanim przybyły do Polski pierw­ sze klasztory, istniała już na te­ renie kraju rozwinięta obróbka żelaza, spoczywająca w ręku hutników-kowali pracujących po wsiach i podgrodziach, które sta­ nowiły zalążek przyszłych miast. Przekrój p r o d u k c j i tych ostatnich ilustrują n p . wykopaliska opolskie, wśród których znajdujemy części żelazne narzędzi rolniczych (sier­ py, radlice) i rzemieślniczych (sie­ k i e r y , piły, świdry, noże, nożyce), a z innych — ostrogi, zawiasy, sko­ ble i t p . Opole — równie jak Gdańsk czy Gniezno, gdzie też znaleziono sporo wyrobów żelaz­ nych — było osiedlem o charakte­ rze m i e j s k i m . W w i e k u X V I I następuje upadek rzemiosła cechowego, a w p r o d u k ­ cji artystycznych wyrobów ślusarekich na p l a n pierwszy wybijają się pracownie przyklasztorne oraz organizowane w posiadłościach magnackich. W okresie r o k o k a p o ­ ważną konkurencję dla cechowych pracowni stanowią zakładane w Skromniej zapewne przedstawiał się asortyment wyrobów pracowni wiejskich, gdzie produkcja przed­ miotów żelaznych łączyła się też z w y t a p i a n i e m surowca. Nie zna­ m y dokładnie i c h p r o d u k c j i , przy­ puszczać jednak można, że ograni­ czała się ona głównie do sporzą­ dzania żelaznych części narzędzi �używanych w gospodarstwie w i e j ­ skim. Czy prócz specjalistów łączących hutnictwo z kowalstwem b y l i już wówczas kowale trudniący się w y ­ łącznie przekuwaniem gotowego surowca, brak w tej c h w i l i w i a d o ­ mości bezpośrednich. Jednakże znaczne stosunkowo rozpowszech­ nienie po wsiach wyrobów żelaz­ nych w rodzaju „żelaz płużnych", siekier, sierpów i t p . wymagało również urządzeń reperacyjnych. Rolę tę spełniały zapewne małe, z rzadka rozrzucone kuźnie w i e j ­ skie, których praca ograniczała się do naprawy uszkodzonej radlicy czy siekiery, wykucia sierpa czy noża. Kowale c i łącznie z pracują­ cymi po wsiach k o w a l a m i - h u t n i kami stanowili w okresie k r y s t a l i ­ zowania się w Polsce ustroju f e u ­ dalnego grupę „kowali w i e j s k i c h " , których produkcja bynajmniej nie obejmowała wyrobów artystycz­ nych, jakie w nielicznych zabyt­ kach zachowały się dziś z czasów romańskich czy wczesnogotyckich. W okresie nadawania uposażeń instytucjom kościelnym świeckim (biskupstwa) i klasztornym — h u t ­ nictwo i kowalstwo na p r o w i n c j i wzmogło się, gdyż instytucje te rozwijały istniejące w swych d o ­ brach zakłady i tworzyły nowe, dostosowując ich produkcję do swych aktualnych potrzeb. W do­ brach klasztornych organizacją, a zapewne i samym w y r o b e m , zaj­ mowali się najprawdopodobniej bracia zakonni (początkowo, j a k wiemy, przeważnie cudzoziemcy), o czym świadczyłby charakter przypisywanych t y m p r a c o w n i o m wyrobów, nawiązujących w swej formie do wzorów zachodnioeuro­ pejskich i wprowadzających ele­ menty dekoracyjne czerpane ze stylowej architektury m u r o w a n e j . Warsztatów tych, rozrzuconych (chyba niezbyt gęsto) na p r o w i n c j i , nie można określać nazwą k o w a l ­ stwa „wiejskiego", która odnosi się do istniejących równolegle p r a c o w n i o zupełnie i n n y m charakterze p r o ­ dukcji, nie mającej najmniejszego związku z detalem k o w a l s k i m w y ­ stępującym w średniowiecznej ar­ chitekturze m u r o w a n e j . Niezbyt uzasadnione wydaje się również twierdzenie autora jakoby twórczość artystyczna „wiejskich" (klasztornych) ośrodków reprezen­ towała wyższy poziom, podczas gdy produkcja cechowych warsztatów miejskich posiada jedynie znacze­ nie drugorzędne. Trudno przypuś­ cić, aby różnicę poziomu miał p o ­ wodować sam fakt, iż kowale miejscy posługiwali się surowcem n a b y w a n y m w handlu, gdyż p r o ­ dukcja żelaza i handel n i m były już w Polsce poważnie rozwinięte, a zaopatrywanie się cechowych k o ­ wali w surowiec było prawnie uprzywilejowane. Przyczyna tych różnic nie leżała również w k w a ­ lifikacjach zawodowych rzemieśl­ ników kowalskich. Powstanie i o r ­ ganizacja życia cechowego w m i a ­ stach polskich łączy się z napły­ wającą do nas o d drugiej połowy X I I I w i e k u falą obcego osadnic­ twa. Przyniosła ona również do miast Polski południowej sporą ilość rzemieślników wyszkolonych na zachodnioeuropejską modłę, któ­ rzy walnie p r z y c z y n i l i się u nas do rozpowszechnienia sztuki gotyku. Ustawy cechowe n i e t y l k o nie przeszkadzały w rozwoju twórczoś­ ci artystycznej warsztatu cechowe­ go, ale j e j nawet sprzyjały — wprowadzając zorganizowane for­ my kształcenia, z przymusem o d ­ bywania wędrówek czeladniczych, dzięki czemu nowe f o r m y zdobni­ cze szybko przenoszone były z o d ­ ległych centrów życia artystycz­ nego. Podział twórczości kowalskiej na ludową i nieludową — produkują­ cą n a potrzeby warstw elitar­ nych — jest procesem skompliko­ w a n y m , na który złożyły się różne c z y n n i k i 'działające na przestrzeni szeregu stuleci. Zaczątki tego p o ­ działu tkwią już w okresie wczes­ nośredniowiecznym, kiedy tworzyły 'się na naszym terenie grody i h a n dlowo-rzemieiślniicze podgrodzia. De­ cydujące jednak znaczenie miało t u nie utracenie pierwszeństwa w kowalskiej p r o d u k c j i artystycznej przez klasztorne warsztaty p r o w i n ­ cjonalne, ale właśnie pojawienie się t y c h warsztatów wraz z póź­ niejszym chronologicznie m i e j s k i m kowalstwem cechowym, których w y r o b y pogłębiły zarysowujące się już wcześniej różnice między p r o ­ dukcją kowalską dla warstw za­ możnych, a tą, która przeznaczona była d l a l u d u . Omawiając twórczość kowalską ogranicza się autor, j a k już wspom­ niano poprzednio, do k r a t i ozdob­ nych okuć d r z w i , przy czym nawet w t e n sposób zwężony obraz nie jest pełny, gdyż b r a k t u drobnego detalu kowalskiego czy ślusarskie­ go, występującego przy okuciach d r z w i , j a k zawiasy (z wyjątkiem gotyckich), wykładki do zamków i k l a m k i , niezwykle czasem a r t y ­ stycznie wykonane obudowy zam­ ków czy kołatki. Z wielką szkodą dla całości pominięte zostały oz­ dobnie k u t e zakończenia wież czy w y w i e s z k i reklamowe gospód, w a r ­ sztatów rzemieślniczych czy skle­ pów. W doborze materiału do albumu ograniczył się autor wyłącznie do przedstawienia szczytowych osiąg­ nięć sztuki kowalskiej. Oczywiście trudno byłoby czynić m u z tego powodu zarzuty, ale jednak t a k jednostronnie potraktowane ko­ walstwo architektoniczne, z całko­ w i t y m pominięciem różnych w y r o ­ bów typowych choć m n i e j repre­ zentacyjnych, powoduje, że długo oczekiwana p u b l i k a c j a przynosi czytelnikowi pewne rozczarowanie. Pomijam już fakt, że kowalstwa „polskiego" nie można reprezen­ tować wyłącznie przez jednostron­ ne eksponowanie wyrobów sztuki przeznaczonej na użytek warstw elitarnych; chodzi przede wszyst­ k i m o to, że owo „ślizganie się po szczytach" wypacza rzeczywisty obraz kowalskiej p r o d u k c j i a r t y ­ stycznej, s k u t k i e m czego obniża w znacznej mierze wartość albumu jako zbioru materiałów porównaw­ czych czy to w ogólnych badaniach nad sztuką, czy w studiach spec­ jalnych z zakresu kowalstwa. K o ­ rzyść, jaką omawiana t u praca może przynieść w badaniach k o ­ walstwa ludowego, jest m i n i i r a l n a . Przeglądając a l b u m można by dojść do niesłusznego w n i o s k u , że mię­ dzy w y r o b a m i artystycznymi p r o ­ d u k o w a n y m i na użytek kościołów, pałaców i miast a twórczością k o ­ w a l i ludowych istniała przepaść, przez którą nie przenikały żadne wpływy. Przeczy temu obserwacja masowo występujących okuć stylo­ wych z X V I I I i pocz. X I X w., zdobiących d r z w i kościołów, m i e j ­ skich kamienic czy dworów, o których nie znajdujemy niestety nawet w z m i a n k i w „polskim k o ­ walstwie architektonicznym". A l b u m został wydany przez „Ar­ k a d y " w sposób bardzo staranny; widać duży wysiłek zmierzający do uzyskania wysokiego — j a k na n a ­ sze możliwości techniczne — p o ­ ziomu graficznego; niestety, wysił­ k o m t y m towarzyszy niewspółmier­ nie w y s o k i „poziom"... ceny (120 złotych). Rss. A. BOZYNOW, OH. W A K A R E L H K I , D. D R U M E W : K O W A N O ŻELAZO, Sofia Nauk, str. 79, i l u s t r a c j i kresk. 34, siatk. 152. Mimo zainteresowania, j a k i m w etnografii polskiej cieszą się zagadnienia związane z kulturą ludową południowych Słowian, dorobek i c h w zakresie p u b l i k a c j i naukowych, zwłaszcza pochodzących z ostatnich lat, jest u nas na ogół mało znany, Dzięki uprzejmości d y r . Wiczo Iwanowa, kierownika Instytutu Bułgarskiej K u l t u r y w Warszawie, 1957, w y d . Buig. Akad. otrzymaliśmy szereg interesujących publikacji z dziedziny sztuki ludow e j , które świadczą, iż na terenie Bułgarii problemy ludowej k u l t u r y plastycznej są intensywnie badane 181 �i opracowywane. Jednym ż przy­ kładów jest praca p t . „Kowano żelazo", podająca w sposób synte­ tyczny w y n i k i badań nad l u d o w y m kowalstwem artystycznym. Książka jest dziełem trzech autorów: aka­ demik A. Bożynow napisał krótki wstęp, Ch. Wakarelski, znany et­ nograf bułgarski — część histo­ ryczną, dając obraz r o z w o j u rze­ miosła kowalskiego w Bułgarii o d początku epoki żelaza po ostatnie czasy, D. D r u m e w opracował część opisową, w której omawia zagad­ nienia formy, technik zdobniczych i m o t y w y dekoracyjne. W części ilustracyjnej znajdujemy r e p r o d u k ­ cje przedstawiające okute w r o t a , zdobione narzędzia rzemieślnicze, rolnicze, przedmioty gospodarstwa domowego (ruszty, szczypce, k o n i k i do kominków), w a g i przezmianowe, detale okuć do d r z w i (antaby, wykładki, zawiasy, k r a t y ) i boga­ ty dział świeczników. Kowalskie rzemiosło artystyczne posiada na terenie Bułgarii odległe tradycje. Już źródła historyczne z połowy X I I w i e k u wspominają o „przepięknym rzemiośle żelaznym", a w materiale archeologicznym się­ gającym V I I I w i e k u spotyka się wiele wykonanych z żelaza przed­ miotów użytkowych, szczególnie narzędzi rolniczych. W czasach feudalnych w niektó­ rych większych miejscowościach Bułgarii powstały ośrodki k o w a l ­ skie, gdzie wyrabiano narzędzia i inne w y r o b y żelazne na potrzeby okolicznej ludności. Poważną rolę w rozwoju ludowego kowalstwa odegrały również kuźnie znajdują­ ce się w klasztorach męskich. Do dziś zachowały się w y r o b y k u t e z X V I I I i X I X w., na których m n i s i kowale umieszczali napisy zawie­ rające datę wykonania oraz imię wytwórcy; wyroby te stanowią ważne świadectwo stwierdzająceudział Bułgarów w rzemiośle k o ­ walskim, które w X V I I I i X I X w . było w znacznej części opanowane przez Cyganów i Turków. Silny RUMUÑSKI A T L A S STROJÓW LUDOWYCH W j e d n y m z zeszytów „Polskiej Sztuki L u d o w e j " z r o k u 1956 umieś­ ciliśmy notatkę o ukazaniu się nie­ w i e l k i e j książeczki pióra Tancreda Banateanu o stroju l u d o w y m z oko­ lic Cara Uaszuli w północnozachodniej R u m u n i i („Portui popular d i n Tara Oasului"). Był to pierwszy zeszyt w y d a w n i c t w a seryjnego p t . „Zeszyty o sztuce l u d o w e j " , zapo­ czątkowanego przez w y d a w n i c t w o dla literatury i sztuki w B u k a ­ reszcie, dlatego też t r u d n o było przewidzieć, w j a k i sposób ukształ­ tuje się dalszy rozwój tego w y d a w ­ nictwa i j a k i przybierze ono c h a ­ rakter. Dziś, gdy od pojawienia się p i e r w ­ 182 zarówno bogactwem kształtów jak i dekoracji. Prócz wspomnianej poprzednio t e c h n i k i stempelkowej stosuje się t u często ażurowanie. Wśród kowalskiego detalu archi­ tektonicznego n a szczególną uwagę zasługują (nie spotykane w polskim budownictwie ludowym) kołatki do d r z w i oraz koluchowate antaby z pięknie zdobionymi, ażurowanymi i stempelkowanymi tarczami k o l i ­ stymi. Zawiasy, najczęściej pasowe lub krzyżowe, wyjątkowo „esowe", formą zbliżone są do polskich w y ­ robów ludowych. Najbogaciej zdo­ bione są zakończenia zawiasów pasowych z zacinanymi i wygina­ n y m i na zewnątrz łukami, niekie­ dy jeszcze z ornamentem stempelk o w a n y m na powierzchni. Wykład­ k i do zamków (sprężynowych) nie odbiegają w swej formie od w y ­ stępujących na terenie P o l s k i i E u ­ r o p y zachodniej. W omawianej tu pracy n i e znajdujemy pospolitych u nas wykładek do zamków za­ padkowych, a n i p r y m i t y w n y c h krat, co świadczyłoby, że nie występują one na terenie Bułgarii. Z i n n y c h wyrobów należy jeszcze wymienić świeczniki do świec wo­ skowych, bądź pojedyncze — prze­ znaczone do użytku domowego, bądź duże, wieloświecowe — świe­ czniki cerkiewne. Szczególnie te ostatnie odznaczają się bardzo bo­ gatą, niekiedy doskonałą kompo­ zycyjnie formą i bogatym zdobie­ niem m o t y w a m i roślinnymi i zwie­ rzęcymi (ptaki, jelenie itp.). - W sumie materiał zawarty w omawianej pracy daje przejrzysty i dosyć wyczerpujący obraz dorob­ k u artystycznego kowalstwa ludo­ wego w Bułgarii. Wartość sumien­ nie opracowanej książki podnoszą liczne i dobrze wykonane rysunki, którym niestety n i e dorównuje po­ ziom techniczny r e p r o d u k c j i foto­ graficznych. Widać nie t y l k o my walczymy z trudnościami gdy cho­ dzi o poziom szaty ilustracyjnej w Interesujący dział artystycznych publikacjach naukowych. wyrobów kowalskich stanowią w a ­ gi przezmianowe, odznaczające się Rss. rozwój kowalstwa artystycznego nastąpił w Bułgarii z chwilą uzy­ skania niepodległości od jarzma t u ­ reckiego. Wzmógł się wówczas r u c h budowlany, zarówno w zakresie budownictwa mieszkaniowego jak i sakralnego, co stwarzało zapo­ trzebowanie na artystyczne okucia oraz inne przedmioty kute. Był to p u n k t szczytowy rozwoju a r t y ­ stycznego kowalstwa, bowiem wkrótce zaczęło się ono chylić do upadku s k u t k i e m k o n k u r e n c j i i m ­ portowanych z Zachodu wyrobów przemysłowych. Wachlarz zdobionych wyrobów kowalskich w y t w a r z a n y c h w Buł­ garii jest dosyć szeroki. Podobnie j a k w p o l s k i m k o w a l ­ stwie l u d o w y m , obszerny dział w y ­ robów zdobionych stanowią przed­ mioty codziennego użytku i n a ­ rzędzia żelazne, j a k siekiery, m o ­ t y k i , sierpy, radldce — zdobione prostym, najczęściej geometrycz­ n y m ornamentem stempelkowym. Szczególnie bogato zdobione są części żelazne półkosków. Wśród przedmiotów gospodar­ stwa domowego, prócz rusztów i rożnów do pieczenia, o pięknie rozwiązanej formie, wyróżniają się bogactwem kształtów żelazne p o d ­ stawki, na których kładzie się p o ­ lana w k o m i n k u . Podstawki te, w kształcie zwierzaków o czterech niskich nóżkach i wydłużonym p o ­ ziomym grzbiecie, mają pionowo wygięte szyje zakończone główka­ m i zwierząt, głównie k o n i , psów l u b ptaków. Te ostatnie żywo przypominają dekoracyjne zakoń­ czenia wykładek do zamków za­ padkowych spotykanych na terenie Polski. Powierzchnie podstawek najczęściej bywają zdobione stem­ p e l k o w y m ornamentem geometry­ cznym. Wyjątkowo zdarza się, że zamiast główki zwierzęcej górne zakończenie podstawki stanowi kielich k w i a t o w y . szego zeszytu upłynęły 3 lata i gdy leżą przede mną cztery t o m i k i w y ­ d a w n i c t w a poświęcone opisowi s t r o ­ jów ludowych, stało się jasne, że R u m u n i przystąpili do w y d a w a n i a swego atlasu strojów l u d o w y c h . Wydaje się niewątpliwe, że w ożywieniu zainteresowania u b i o r a ­ m i l u d o w y m i , j a k również w roz­ poczęciu p u b l i k a c j i serii mono­ g r a f i i t e r y t o r i a l n y c h poświęconych u b i o r o m l u d o w y m — co obserwu­ jemy dziś w różnych zagranicznych ośrodkach etnograficznych ( R u m u ­ n i a , Słowacja, Łużyce) — poważną rolę odegrał w y d a w a n y przez P.T.L. „Atlas Polskich Strojów Ludo­ w y c h " . Stał się on źródłem i n s p i ­ r a c j i , zachęty, a p o części i wzo­ rem. Oczywiście każde z wspom­ n i a n y c h wyżej środowisk inspiruje się n i m po swojemu, czy t o nawią­ zując do l o k a l n y c h t r a d y c j i , czy też szukając dróg nowych, w oparciu 0 doświadczenia wynikające z ana­ lizy w y d a w n i c t w a polskiego. Atlas rumuński — w przeciwień­ stwie do analogicznych wydawnictw słowackich, imponujących potężny­ m i r o z m i a r a m i , obszernym tekstem 1 bogactwem k o l o r o w y c h ilustra­ c j i — prezentuje się raczej skrom­ nie. Zeszyty ukazują się w jedno­ l i t y m formacie — B (24 X 17 cm). Część tekstowa zawarta jest w 20— 30 stronach d r u k u (wraz z ilustra5 �c.jamj w tekście); na część ilustracy j ną składają się reprodukcje czarno­ białe (druk dwustronny) oraz b a r w ­ ne (druk jednostronny) na papierze kredowanym (13—20 k a r t ) . Każdy zeszyt oprawiony jest w miękką kartonową okładkę i posiada b a r w ­ ną obwolutę ozdobioną u góry k o ­ lorową reprodukcją poziomo bieg­ nącego haftu. Zeszyty nie są n u ­ merowane, nie zawierają również ani uwidocznionego planu w y d a w ­ nictwa, ani spisu zeszytów już w y ­ danych, tak że czytelnik nie może zorientować się, czy posiada wszyst­ kie zeszyty atlasu, czy też i i l e m a się ich jeszcze spodziewać. Podobnie jak to było z p i e r w ­ szymi zeszytami „Atlasu Polskich Strojów Ludowych", które w ukła­ dzie swym różniy się między sobą dość znacznie, tak i rumuński atlas w swej obecnej postaci nie jest jeszcze pod względem f o r m y opra­ cowania całkowicie skrystalizowany. Ogólny charakter rumuńskiego wydawnictwa jest inny, bardziej popularny od polskiego „Atlasu Strojów Ludowych". Krótki tekst (pozbawiony zwykle wewnętrznego podziału na rozdziały) obejmuje ogólne wiadomości o danej okolicy, zarys historycznego r o z w o j u s t r o j u oraz jego opis ujęty w sposób p r z y ­ stępny, nie przeciążony szczegóła­ mi, które z p u n k t u widzenia n a u ­ kowego są ważne, ale n i e zachęcają do lektury przeciętnego czytelnika. Atlas rumuński jest w y d a w n i c t w e m , po które może sięgnąć każdy, przez p o l s k i natomiast może „przebrnąć" jedynie fachowiec, dla którego za­ gadnienie s t r o j u jest przedmiotem studiów. Popularny charakter rumuńskie­ go w y d a w n i c t w a podkreśla również szata i l u s t r a c y j n a : w części h i s t o ­ rycznej zamieszczone są r e p r o d u k ­ cje dawnych g r a f i k i dzieł m a l a r ­ skich przedstawiających włościan w strojach ludowych, a w części współczesnej — czarno-białe l u b barwne fotografie, ilustrujące f r a g ­ menty strojów (np. hafty), poszcze­ gólne ich części (koszule, pasy e t c ) , a wreszcie postacie w strojach f o ­ tografowane bezpośrednio w p l e ­ nerze, w pełnym bogactwie odmian, j a k strój odświętny, roboczy, obrzę­ dowy, u b i o r y starców, młodzieży, dzieci. B r a k t u rysunków wyjaś­ niających krój i sposób zeszycia poszczególnych części ubiorów. W y ­ łom w t y m stanowią d w a zeszyty opracowane przez bukareszteńskiego etnografa Florea B o b u Florescu, który do t e k s t u swych prac w p r o ­ wadza parę schematycznych r y s u n ­ ków przedstawiających n p . krój k o ­ szuli, sposób k r o j u i fałdowania spodni, czy wiązania kierpców. Każdy t o m i k (z wyjątkiem p o ­ święconego północnej Mołdawii) za­ w i e r a mapkę opracowanego terenu. Podobnie j a k w p o l s k i m atlasie strojów, graficzny sposób opraco­ wania m a p nie jest jeszcze ujed­ nolicony, nie mają też one w obrę­ bie zeszytu ustalonego miejsca, raz więc trzeba szukać m a p y na p o ­ JOSEF VYDRA: L U D O V A A R C H I T E K T U R A N A SLOVENSKU. Bratislava 1958, str. 338, i l . 189 + 8 k o l o r o w y c h . Gdybyśmy ustawili obok siebie wszystkie książly, które w ciągu kilku ostatnich l a t w y d a l i Słowacy na temat swojej k u l t u r y l u d o w e j , okazałoby się, że powstała już w c a ­ le pokaźna biblioteka obejmująca szeroki zakres zagadnień — o d monografii o wąskim zasięgu t e ­ rytorialnym (strój, ceramika) po obszerne, wielodziałowe opracowa­ nia ilustrujące całokształt d o r o b k u ludu słowackiego w dziedzinie p l a ­ styki (2-tomowy a l b u m poświęco­ ny sztuce ludowej Słowacji). Wydawnictwa te imponują nie tylko starannością opracowania a u ­ torskiego, ale przede wszystkim wysokim poziomem sztuki p o l i g r a ­ ficznej i pod t y m względem należą do rzędu najpiękniejszych w y d a w ­ nictw, jakie ukazały się ostatnio w europejskiej l i t e r a t u r z e etnogra­ ficznej. Obecnie serię z zakresu l u ­ dowej sztuki słowackiej wzboga­ ciła „Ludova a r c h i t e k t u r a n a Slovensku" J . V y d r y , zasłużonego b a ­ dacza p l a s t y k i ludowej, autora licznych prac znanych p o l s k i m e t ­ nografom. Nowa publikacja jest już drugą Wyd. z k o l e i pracą tego autora poświę­ coną b u d o w n i c t w u słowackiemu. Przeszło 30 l a t t e m u — w r o k u 1925 — wydał o n w Pradze książkę p t . „Lidovi stavitelstvi na Slovens k u " („Ludowe b u d o w n i c t w o w Sło­ w a c j i " ) , w której omawia te za­ gadnienia raczej ze stanowiska ba­ dacza k u l t u r y m a t e r i a l n e j . Obecnie z a b y t k i b u d o w n i c t w a ludowego i n ­ teresują go przede w s z y s t k i m j a k o w y r a z artystycznych osiągnięć cie­ śli w i e j s k i c h , stąd zmiana tytułu książki, która w n o w y m opracowa­ n i u poświęcona jest nie „budownic­ t w u " lecz „architekturze" l u d o w e j . Książka m a pięć rozdziałów, z których pierwszy poświęcano za­ gadnieniom ogólnym twórczości l u ­ dowej w dziedzinie a r c h i t e k t u r y (rola t r a d y c j i , środowiska w i e j s k i e ­ go, stosunek do materiału, wpływ stylów historycznych, zróżnicowa­ nie geograficzne typów a r c h i t e k t o ­ nicznych, f o r m y osadnictwa, twór­ cy ludowej a r c h i t e k t u r y ) . Rozdział d r u g i zawiera omówienie technicz­ nej s t r o n y b u d o w l i , trzeci — roz­ wój p l a n u chałupy, architekturę wnętrza (urządzenie) oraz zdobnic­ czątku końcu. zeszytu, innym razem na Dotychczas z omawianej serii atlasu rumuńskich strojów l u d o ­ w y c h dotarły do Polski następujące zeszyty: Tancred Banateanu: P o r t u l p o ­ p u l a r d i n Tara Oasului. Bukareszt 1955 (omawiany w „Polskiej Sztu­ ce L u d o w e j " z r . 1956, s. 360); Florea Bobu Florescu: P o r t u l p o ­ p u l a r d i n Moldowa de n o r d . B u ­ kareszt 1956 (stroje ludowe pół­ nocnej Mołdawii z uwzględnie­ n i e m ubiorów Hucułów zamiesz­ kujących okolice Cimpolung); Florea Bobu Florescu: P o r t u l p o ­ pular d i n Muscel. Bukareszt 1957 (obejmuje opis ubiorów z okolicy Curtea de Arges n a północ po grzbiety gór Fagaros); Nicolae Dunare, Marcela Focsa: Portul Buciumanilor d i n M u n t i i Apuseni. Bukareszt 1957 (ubiory ludowe górników z k i l k u w s i l e ­ żących na wschodnim stoku gór Apuseni w trójkącie miejscowości A l b a J u l i a — A b r u d — Salciua). Zeszyty ukazują się w nakładzie 4000 egzemplarzy. M i m o bardzo do­ brego p a p i e r u i bogatej, częściowo barwnej szaty ilustracyjnej, cena pojedynczego zeszytu nie jest w y ­ soka — wynosi zaledwie 10 l e i . Rss. Slovenskej Akademie Vied. t w o malarskie; w c z w a r t y m znaj­ dujemy opis ważniejszych odmian regionalnych, w piątym zaś — ujęte w sposób raczej katalogowy — b u ­ downictwo sakralne, a więc: drew­ niane świątynie różnych wyznań, kapliczki, krzyże i t p . Według autora, w słowackim b u ­ downictwie l u d o w y m dadzą się w y ­ różnić dwie w a r s t w y , z których jedna reprezentuje twórczość samo­ rodną, dostosowaną do p r a k t y c z ­ nych potrzeb dnia codziennego, d r u ­ ga zaś, o charakterze bardziej r e ­ prezentacyjnym, nawiązuje do a r ­ chitektury stylowej, p r z y czym ewentualne zapożyczenia dokony­ wane są w sposób nie mechanicz­ ny, lecz twórczy. W b u d o w n i c t w i e l u d o w y m Sło­ w a c j i rozróżniamy tereny północne — górskie, na których występują chałupy budowane z drzewa na węgieł, oraz tereny południowe, gdzie jako materiał budowlany używana jest glina, stosowana n a j ­ częściej w postaci niewypalanej cegły. Granica między zasięgiem drewna i g l i n y biegnie od M y j a w y i Starego Hrozenkova poprzez Wag, 183 �na północ o d Banovie, a na połud­ nie od Prievidze, Złotych M o r a viec, Novej Bane, Banskej B y s t r i ce, grzbietem górskim koło Detvy, przez Rimavsku Banu, dalej stoka­ m i Niżnych T a t r k u Koszycom, skąd ciągnie się w okolice Presova, Stroipkoya i górnego Zemplina w k i e r u n k u Zakarpackiej Rusi. Wzdłuż naszkicowanej wyżej l i n i i granicz­ nej wytworzył się pas o budownic­ twie mieszanym. Według statystyki z r o k u 1910 — na terenie Słowacji było 29*/» b u ­ dynków drewnianych, 3 9 % z n i e palonej cegły l u b gliny, 32*/» z ceg­ ły palonej, kamienia etc. Najwięcej budynków d r e w n i a n y c h występo­ wało w żupie orawskiej (85%), l i p ­ towskiej (58%), trenczyńskiej (49°/») i spiskiej (40%). Oczywiście stan dzisiejszy jest inny niż przed blisko 50 laty, kiedy opracowywano statystykę, i zmienił się na niekorzyść budownictwa drewnianego. ' W obrębie zasięgu budownictwa drewnianego znajdują się obszary, gdzie do budowy używa się mięk­ kiego drzewa szpilkowego (i t a m stosuje się konstrukcję węgłową), oraz tereny, gdzie j a k o materiał budowlany użyte jest drewno t w a r - i de z lasów liściastych, co łączy się ze słupową konstrukcją ścian. B u ­ downiczymi są albo samoucy, albo ludowi specjaliści-rzemieślniey, a przede wszystkim przyszli użyt­ kownicy, którzy w czasie budowy pilnie pomagają. W południowej części Słowacji t r a d y c y j n y m pokryciem dachu była słoma l u b trzcina, w części północ­ nej — górskiej — gont i dranice. Domy — pierwotnie jednoizbowe lub składające się z izby i sieni — posiadają obecnie najczęściej trzy pomieszczenia: centralnie umiesz­ czoną sień, z izbą po jednej, a k o ­ morą po drugiej stronie. Od tego powszechnie występującego sche­ m a t u odbiegają obszerne domy b u ­ dowane przez Niemców na terenie Spiszą oraz piętrowe domy z Ćlćman. Na temat genezy domów pię­ trowych — posiadających w części parterowej pomieszczenia gospo­ darskie, a na piętrze mieszkalne — istnieją trzy hipotezy. Według j e d ­ nej — powstanie tych obszernych domostw miało się wiązać z i s t n i e ­ niem wspólnoty gospodarczej w p o ­ staci tzw. w i e l k i e j rodziny; według drugiej hipotezy — ta forma a r c h i ­ K R Styczeń W Przeworsku otwarto Muzeum Miejskie. Wśród cennych ekspona­ tów zgromadzono m . i n . : d o k u m e n ­ ty miejskie — od 1616 r., cecho­ we — od 1486 r., stroje mieszczan184 tektoniczna rozwinęła się na tle bogactwa tamtejszych hodowców owiec; trzecia zaś hipoteza łączy powstawanie domów piętrowych w Cićmanach i w okolicy Kremndcy z działalnością cieśli niemieckich z miejscowości V r i c k o , którzy mogli rozpowszechnić t y p domu piętro­ wego. Stosunkowo niewiele miejsca j a k na pracę o ludowej architekturze poświęca autor dekoracyjnemu de­ talowi architektonicznemu. Z n a j ­ dujemy t u wprawdzie ilustracje oraz informacje w tekście dotyczące ozdobnie wykonanych szczytów da­ chowych, d r z w i i bramek wiodą­ cych na obejście, tragarzy i słupów, które je podtrzymują, czy ozdób wytłaczanych w glinie, jakie w y ­ stępują w budownictwie południo­ wej Słowacji — ale wyczuwa się, że autor nie wyczerpał t u w całej pełni zebranych przez siebie m a ­ teriałów. Dużo natomiast uwagi p o ­ święca autor dekoracji m a l a r s k i e j , która w postaci ornamentu m a l o ­ wanego wapnem na s u r o w y m zrębie występuje na Spiszu (Zdiar) i w Cićmanach, a w postaci m a l a t u r b a r w n y c h na bielonych ścianach domów — w południowej części Słowacji. Omawiając urządzenie wnętrza izby słowackiej ne p o m i j a również V y d r a wspaniałych p o l i c h r o m i i o tematyce roślinnej, znanych z m i e j ­ scowości Vincine, Ćataj, D v o m i k i in. Prócz domów mieszkalnych oma­ w i a również autor b u d y n k i gospo­ darcze, wśród których na szczegól­ ną uwagę zasługują (spotykane również w Polsce — na Spiszu i k o ­ ło K r y n i c y ) spichrze drewniane o k o l e b k o w a t y m sklepieniu, polepiane z zewnątrz — dla ochrony o d ognia — grubą warstwą g l i n y . W niektó­ r y c h wsiach północnej Słowacji (Zdiar) dom mieszkalny wraz z b u ­ dynkami gospodarczymi tworzy zwarty czworobok, z małym podwó­ rzem w środku. W b u d o w n i c t w i e słowackim w i ­ doczne są wpływy obce przenikające z terenów sąsiednich. Na obszarze Spiszą daje się zauważyć oddzia­ ływanie wzorów czerpanych z n o ­ wej a r c h i t e k t u r y Podhala, n a p o ­ graniczu południowym gliniane do­ m y z obszernym podcieniem słupo­ w y m p r z y ścianie dłuższej nawią­ zują do budownictwa występujące­ O N go na szerokich przestrzeniach N i ­ ziny Węgierskiej. Poważny wpływ na ksztatowa.nie się ogólnego obrazu architektury n a obszarze Słowacji wywarło b u d o w n i c t w o osad nie­ mieckich, wnosząc nie t y l k o od­ mienne f o r m y rozplanowania b u ­ d y n k u i kształtowania jego bryły (dachy naczółkowo^przyczółkowe w b u d o w n i c t w i e spiskim), ale również i pewne cechy konstrukcyjne, jak np. k o n s t r u k c j a przysłupowa, którą spotykamy w domach Starej L u bovli, Spiskiej Belej i i n . Ostatni rozdział książki daje, jak wspomniałem, przegląd zabytków architektury sakralnej oraz cały szereg interesujących danych na temat stanu i perspektyw konser­ w a c j i zabytków a r c h i t e k t u r y drew­ nianej, która to dziedzina u naszych zakarpackich sąsiadów jest, jak i w Polsce, dotychczas nieuregulo­ wana, s k u t k i e m czego zabytki te giną, z wielką szkodą dla nauki i kultury. Zamykając to (dość zresztą swo­ bodnie dokonane) streszczenie, na­ leży podkreślić dużą wartość oma­ wianej książki, która czytelnikowi polskiemu, a szczególnie etnografo­ w i , dostarcza sporo cennego ma­ teriału porównawczego. W części ilustracyjnej, technicznie bardzo dobrej, odczuwa się niedostatek ta­ blic r y s u n k o w y c h zestawiających w różnych odmianach detale archi­ tektoniczne ( d r z w i , okna, fragmenty ozdób szczytowych), Wyraźny brak stanowi całkowite pominięcie przez autora działu okuć żelaznych zwią­ zanych z b u d o w n i c t w e m (kraty, za­ wiasy, okucia zamków itp.). Pisząc to zdaję sobie sprawę, że na prze­ szkodzie mógł t u stanąć opór wy­ dawców, którzy — gdy chodzi o publikacje o charakaterze repre­ zentacyjnym, obliczone na szeroki krąg odbiorców — niechętnie go­ dzą się n a liiustracje w formie tablic r y s u n k o w y c h , z natury rzeczy m n i e j efektownych niż dobra foto­ grafia; jednak takie właśnie tabli­ ce dają obraz szerokiego wachla­ rza o d m i a n występujących w ludo­ w y m zdobnictwie i stanowią nie­ ocenione źródło dla badań nauko­ w y c h o charakterze porównawczym, j a k również cenny materiał dla ar­ chitektów szukających w sztuce ludowej i n s p i r a c j i dla swej pracy twórczej. Rss. K A skie i ludowe z okolic Przeworska Luty itp. Muzeum, powstałe w czynie W Rybniku otwarto Muzeum społecznym z i n i c j a t y w y Koła M i ­ Ziemi Rybnicko-Wodzisławskiej. łośników Miasta i P T T K , znajduje Różnorodne eksponaty obrazują hi­ się pod opieką Okręgowego M u ­ storię i kulturę tego ciekawego zeum w Rzeszowie. regionu. �W Szczecinku otwarto Muzeum Ziemi Szczecińskiej. Zebrane eks­ ponaty dają przekrój p r e h i s t o r i i regionu oraz jego dziejów od X I V w. do czasów ostatnich. W Warszawie odbyła się Wysta­ wa Współczesnej Sztuki Syryjskiej. Eksponaty pochodzące z muzeów w Damaszku przedstawiały — obok malarstwa profesjonalnego — sztu­ kę ludową i rzemiosło artystyczne. W katalogu podano krótką charak­ terystykę regionów k u l t u r o w y c h Syrii. Marzec W Łodzi w okresie 6.III.—18.V. Wydział K u l t u r y Wojewódzkiej R a ­ dy Narodowej, w porozumieniu z Wydziałem Oświaty, Muzeum E t ­ nograficznym w Łodzi i Muzeum w Łowiczu, zorganizował pokaz wycinanek łowickich połączony z ćwiczeniami i instruktażem w szko­ łach powiatu łowickiego. Celem pokazu było zwrócenie uwagi mło­ dzieży szkolnej na piękno w y c i n a ­ nek własnego regionu i zachęcenie do kontynuowania t e j dziedziny sztuki ludowej. Instruktaż p r o w a ­ dziły wybitne w y c i n a n k a r k i , przy wydatnej pomocy nauczycielstwa. Ogólny nadzór merytoryczny spra­ wował instruktor znający ten r e ­ gion oraz specyfikę wycinanek łowickich. Uczniom dostarczono kolorowy papier i k a r t o n . Pokazy odbyły się w następują­ cych miejscowościach: Łowicz (szkoła podstawowa i l i c e u m peda­ gogiczne), Małszyce, K o m p i n a , B e d nary, Zduny, Złaków Kościelny, Złaków Borowy, Błędów, Bochen. Wyniki akcji okazały się n a d ­ spodziewanie dobre. Świadczyły o tym chociażby — utrzymane w r a ­ mach świadomych więzi z t r a d y ­ cją — prace uczniów przysłane na konkurs w y c i n a n k i łowickiej. P r z y ­ kład „łowicki" wskazuje, że t a m gdzie instruktaż i pomoc plastyka podbudowane są wiedzą i znajo­ mością metod szkolenia, t a m r e ­ zultaty mogą być bardzo dodatnie, przyczyniając się do p o d t r z y m y w a ­ nia zanikających już tradycyjnych rzemiosł i technik. * W Warszawie C P L i A zorganizo­ wała pokaz eksportowej p r o d u k c j i z zakresu s z t u k i l u d o w e j . Wysta­ wione eksponaty, wykonane bez zarzutu z odpowiednich surowców, stanowiły wyjątkowo piękną k o ­ lekcję autentycznej sztuki l u d o w e j . Można t y l k o życzyć C P L i A , aby przedmioty wytwarzane d l a r y n k u krajowego miały równie w y s o k i poziom. Pokaz dowiódł, że C P L i A ma odpowiednio wykwalifikowaną kadrę plastyków znających sztukę ludową i szereg spółdzielni stoją­ cych naprawdę na w y s o k i m p o ­ ziomie. W związku z pokazem M i n i s t e r ­ stwo K u l t u r y i Sztuki przyznało kilkadziesiąt nagród d l a wyróżnia­ jących się twórców ludowych. W y ­ różnione zostały również spółdziel­ nie: Rejonowe B i u r o Skupu C P L i A w Białymstoku — za t k a n i n y , Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Kurpianka" w Kadzidle — za tkactwo, pająki, wycinanki i ciasto obrzędowe, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Świ­ dry W i e l k i e " w O t w o c k u — za tkactwo kołbielskie, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Sztuka Łowicka" — za w y c i n a n k i , Podlaska Sp-nia Sztuki i Przem.. L u d . w Węgro­ wie — za tkactwo, Sp-nia K u r ­ piowskiego Przem. L u d . i A r t . w Pniewie — za tkactwo, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Makowianka" w Makowie Podhalańskim — za wznowienie haftów białych, Zako­ piańskie Warsztaty Wzorcowe w Zakopanem — za skup autenty­ ków snycerki, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Sztuka Sieradzka" w Sie­ radzu — za tkactwo, Rejonowa Sp-nia Przem. L u d . i A r t . w T o ­ maszowie Mazowieckim — za t k a c ­ two, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Białostocki Przemysł L u d o w y " w Białymstoku — za tkactwo, Sp-nia Pracy Artystycznej „A.R.W.I" w Katowicach — za h a f t y cieszyńskie i snycerstwo. Pokaz zorganizowany został w czasie zjazdu przedstawicieli spół­ dzielń CPLiA. W naradach udział wzięli również plastycy oraz znaw­ cy sztuki l u d o w e j . Wygłoszono r e ­ feraty na temat metod pracy i k i e r u n k u dalszego rozwoju C P L i A . W dyskusji wypowiadano się głów­ nie n a temat trudności, potrzeb oraz możliwości placówek tereno­ wych C P L i A . * który za mało precyzyjnie i jasno określał c e l i charakter konkursu, ilustrując tekst rysunkami o dość nieokreślonych i dowolnych wzo­ rach, bynajmniej nie typowych dla ludowych pisanek. Kwiecień W L u b l i n i e odbyła się wystawa współczesnej rumuńskiej sztuki l u ­ dowej. Pokazane eksponaty nie r e ­ prezentowały — z wyjątkiem tka­ n i n i haftów — zbyt wysokiej k l a ­ sy. Była to rumuńska produkcja „cepeliowska", czasem bardzo da­ leko odbiegająca od autentycznej sztuki l u d o w e j . Lokalny k o n k u r s na pisanki ogłosiło Muzeum Górnośląskie w Bytomiu oraz Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach. Otrzymano 350 prac 34 autorów. Po rozstrzygnięciu konkursu zorganizowano wystawę pisanek z nadesłanego materiału. Urządzono również zjazd uczestni­ ków k o n k u r s u , którzy zapoznali się z wystawą. K o n k u r s i wystawa zo­ staną omówione n a łamach „Pol­ skiej Sztuki L u d o w e j " przez mgr B. Bazlelich. * W Rabce rozstrzygnięto konkurs na p a l m y rabczańskie, obejmujący wsie: Rabkę, Słone, Zaryte, Cha­ bówkę, Rdzawkę i Panice. Spośród wielu Ciekawych eksponatów w y ­ różniono 11. Interesujący jest fakt, że tradycje robienia p a l m umiesz­ czonych na długich, plecionych t y ­ kach, k o n t y n u u j e młodzież. Recen­ zję z k o n k u r s u zamieściliśmy w nr 2 br. W K r a k o w i e rozstrzygnięto k o n ­ We Wrocławiu rozstrzygnięty został k o n k u r s na pisanki, ogło­ k u r s na regionalne pamiątki k r a ­ szony przez Redakcję „Wrocław­ kowskie, zorganizowany przez M u ­ Etnograficzne i CPLiA. skiego Tygodnika Katolików". Na zeum k o n k u r s nadesłano jednak t y l k o Komisja p o d przewodnictwem prof. 450 pisanek (60 autorów). Przewa­ dra T. •Seweryna nagrodziła naj­ żały prace z terenów Ziem Z a ­ lepsze wzorce nawiązujące do t r a ­ chodnich, przy czym repatrianci dycji emausowych zabawek k r a ­ z terenów wschodnich nadsyłali p i ­ kowskich, f i g u r k i ' C e r a m i c z n e oraz sanki etnicznie związane z i c h p o ­ l a l k i w strojach k r a k o w s k i c h . przednim terenem zamieszkania. Stąd znalazły się na konkursie p i ­ sanki huculskie i t p . Nadesłano W Mrągowie odbyła się wysta­ sporo prac amatorskich, oderwa­ wa ukraińskiej sztuki ludowej zło­ nych od t r a d y c j i regionalnych. żona z eksponatów dostarczonych K o n k u r s spełnił swoją rolę t y l k o przez ukraińską mniejszość naro­ częściowo, nie dając pełnego obra­ dową zamieszkałą na terenie po­ Mrągowo. Organizatorem zu żywej t r a d y c j i pisankarstwa l u ­ w i a t u był Zarząd Powiatowy dowego i nie obejmując szerokie­ wystawy Towarzystwa Spo­ go kręgu l u d o w y c h pisankarek. Ukraińskiego Jak pokazuje dotychczasowa p r a k ­ łeczno-Kulturalnego. tyka, znacznie lepsze rezultaty da­ ją k o n k u r s y regionalne. Pomijając inne m o t y w y wymienię najprostszy: W Sieradzu w Powiatowym Do­ pisanki t r u d n o jest przesyłać pocz­ m u K u l t u r y odbył się z inicjatywy tą, autorzy wolą zazwyczaj sami Zarządu Pow. Z M W konkurs dla przywieźć n a konkurs swoje p r a ­ twórców ludowych. Uczestnikami ce. Poza t y m można mieć pewne konkursu była młodzież z ZMW. obiekcje co do samego anonsu, Wykłady o sztuce ludowej Sie185 �radzkiego wygłosiła m g r Zofia Neymanowa — kierowniczka M u ­ zeum w Sieradzu, zajęcia p r a k ­ tyczne z zakresu haftu i w y c i n a ­ nek prowadziła znana twórczyni ludowa — Józefa Chaładej. K u r s przyczynił się do obudzenia zain­ teresowania młodzieży ginącą sztu­ ką ludową tego ciekawego regionu. Maj We Wrocławiu w Dziale Etno­ graficznym Muzeum Śląskiego otwarto stałą wystawę p t . „Sztuka ludowa Dolnego Śląska". W Kwidzyniu miejscowe M u ­ zeum zorganizowało ciekawą w y ­ stawę poświęconą regionalizmowi kaszubskiemu. Dużo miejsca p o ­ święcono kaszubskiej sztuce l u d o ­ wej. * W K r a k o w i e otwarto w Muzeum Etnograficznym wystawę obrzędów ludowych. Wystawę zrecenzujemy w następnym numerze. W Warszawie podczas Tygodnia Ziem Zachodnich otworzono w y ­ stawę sztuki ludowej w o j . olsztyń­ skiego, zorganizowaną przez C P L i A wspólnie z Towarzystwem Rozwoju Ziem Zachodnich. Eksponaty r e ­ prezentowały współczesną twór­ czość regionu mazurskiego oraz tkactwo repatriantów z Wileńszczyzny. Wyróżnić należy d y w a n y strzyżone, oparte na reprodukcjach z pracy Konrada Hahma („Ostpreussische Bauerntepiche" — Je­ na 1937 r.). Wznowienie p r o d u k c j i tych dywanów pod k i e r o w n i c t w e m art. piast. Barbary H u l a n i c k i e j n a ­ leży uznać za udaną inicjatywę CPLiA. * W Warszawie rozstrzygnięto konkurs na p i s a n k i z terenu w o j . warszawskiego, zorganizowany przez Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie. Spośród 26 autorów, którzy dostar­ czyli 161 eksponatów, nagrodzono jedenastu. Z różnych obiektywnych przyczyn nie wzięło udziału, w konkursie wiele żywych ośrodków sztuki ludowej, stąd nie można uznać materiału zgromadzonego na t y m konkursie za w pełni reprezen­ tatywny d l a stanu żywotności p i sankarstwa w regionach w o j . w a r ­ szawskiego. ności s z t u k i ludowej n a t y m mało znanym terenie. Była to pierwsza tego t y p u impreza w p o w . łęczyc­ k i m i — poza rolą popularyzator­ ską — miała znaczenie odkrywcze dla n a u k i . Nagrody otrzymało 19 osób. Cenniejsze eksponaty zostały zakupione do zbiorów muzealnych, a wyniki przeprowadzonej akcji staną się przedmiotem naukowych opracowań M u z e u m w Łęczycy i Muzeum Etnograficznego w Łodzi. Z materiału nadesłanego na k o n ­ kurs zorganizowano wystawę w Muzeum Łęczyckim. K a t a l o g opra­ cowali: m g r Jadwiga Grodzka i Bogusław Kawalec. * (wsch, część w o j . białostockiego) i Słowaków (Spisz). Wprawdzie w y ­ stawa n i e wniosła n i c nowego do znajomości zagadnienia, była jednak dobrym sposobem popularyzacji twórczości ludowej mniejszości na­ rodowych. Wystawę zorganizowały stowarzyszenia społeczno-kulturalne poszczególnych mniejszości narodo­ wych. W Mińsku Białoruskim odbyła się od 14.VI.—24.VI — w ramach Dekady K u l t u r y Polskiej na B i a ­ łorusi — wystawa polskich w y c i ­ nanek ludowych. N a stu planszach reprezentowane były wszystkie t y ­ py polskich wycinanek z najważ­ niejszych regionów. Wystawę opra­ cowali — a r t . piast. Janina i W i k ­ tor Stankiewiczowie. * W Lidzbarku Warmińskim otwarto Wystawę Rzeźby Warmiń­ skiej z działem pamiątkarstwa zorganizowaną — z okazji 650-lecia nadania p r a w miejskich Lidz­ b a r k o w i — przez Muzeum Mazur­ skie wspólnie z Wydziałem K u l t u ­ W Łowiczu rozstrzygnięto k o n ­ r y Rady Narodowej w Olsztynie. k u r s na sztukę ludową, zorganizo­ wany przez Oddział K u l t u r y Po­ wiatowej Rady Narodowej i M u ­ W Wejherowie — z okazji 300zeum w Łowiczu. Udział wzięło 72 leaia miasta — otwarto Wystawę twórców z 26 miejscowości pow. Kaszubskiej Sztuki L u d o w e j zor­ łowickiego, dostarczając 494 prace. ganizowaną przez Wydział K u l t u r y Przeważały w y c i n a n k i — 357 sztuk Rady Narodowej w Gdańsku (52 autorów), poza t y m nadesłano wspólnie ze Zrzeszeniem Kaszub­ wydmuszki — 50 sztuk (10 a u t o ­ skim. Eksponowano ok. 300 prac rów) i pająki — 5 sztuk (4 a u t o ­ dostarczonych przez blisko 20 twór­ rów). Nagrody przyznano 58 uczest­ ców. Poza znanymi przedmiotami n i k o m . W y n i k i k o n k u r s u nie o d ­ kaszubskiej s z t u k i ludowej pew­ powiadały jego założeniom p r o g r a ­ n y m n o v u m są rzeźby Apolinarego m o w y m , gdyż poza w y c i n a n k a m i Pastwy z Węglowic (pow. Koście­ i zdobnictwem nie dostarczono cie­ rzyna) oraz hafty Franciszki M a j ­ kawszych eksponatów z i n n y c h kowskiej, które n i e są powtórze­ dziedzin, a tkactwo w ogóle nie niem znanych motywów Gulgowbyło reprezentowane. Świadczy to skiej, lecz powstały w w y n i k u Wła­ 0 słabym przygotowaniu imprezy snych studiów a u t o r k i nad tradycją 1 dowodzi, że niezbędny jest hafciarstwa kaszubskiego. W dniu uprzedni instruktaż i przygotowa­ otwarcia wystawy odbył się zjazd połączony z nie terenu, nawet w regionie t a k twórców l u d o w y c h wręczenia nagród interesującym i bogatym j a k ło­ uroczystością w i c k i . O konieczności szukania n o ­ wszystkim uczestnikom wystawy. wych f o r m docierania do twórców ludowych świadczy chociażby i t a ­ ka, bardzo zresztą interesująca z W Sopocie odbyła się wystawa różnych powodów, tabelka w i e k u pt. „Jantar — Złoto Bałtyku", zor­ uczestników k o n k u r s u : ganizowana przez Wydział Kultury od 10—18 l a t — 11 uczestników Rady Narodowej w Gdańsku oraz 19—24 l a t — 2 Wojewódzki D o m Twórczości L u ­ 25—30 l a t — 4 dowej. Ujmując syntetycznie histo­ 31—40 l a t — 6 ryczny rozwój rzemiosła burszty41—85 l a t — 46 niarskiego na Pomorzu, wystawa szczególnie podkreśla jego stan obecny. Czerwiec * W Łęczycy rozstrzygnięto k o n ­ kurs n a sztukę ludową pow. łę­ czyckiego. Dzięki penetracji tere­ nu dokonanej w końcu 1957 r. przez Józefę Dąmfoską — zgroma­ dzono pokaźny materiał ikonogra­ ficzny w Mości ok. 200 ekspona­ tów nadesłanych przez 44 osoby, dowodzący bogactwa i różnorod­ 186 * W Warszawie odbyła się w y s t a ­ wa s z t u k i ludowej mniejszości n a ­ rodowych zamieszkałych w Polsce. Eksponaty reprezentowały twór­ czość Ukraińców (Łemkowie, wsch. część w o j . lubelskiego, r e p a t r i a n c i z Podola i Huculszczyzny), Rosjan (Filiponi), Litwinów (okolice Puń­ ska, pow. Sejny), Białorusinów W Łomży otwarto Wystawę K u r ­ piowskiej Sztuki L u d o w e j zorgani­ zowaną — z okazji 1000-lecia mia­ sta — przez miejscowe muzeum i Wydział K u l t u r y Rady Narodo­ w e j w Białymstoku. Zgromadzony materiał bogato i l u s t r u j e sztukę Puszczy Zielonej, głównie jej wschodnich powiatów: K o l n a i Łom­ ży. * W Łowiczu odbył się pokaz po­ konkursowy wycinanek łowickich. Katalog opracował m g r Henryk Świątkowski, kustosz Muzeum w Łowiczu. Od 14—24.VI. trwały D n i Łowi­ cza, podczas których występowały �miejscowe zespoły regionalne oraz urządzili w czasie wystawy zjazd odtworzono tradycyjne wesele ksdę- twórców, na którym mówcy n a ­ woływali do z b y t u rzeźb „wśród żackie. szerokich rzesz l u d z i miast i m i a ­ * steczek". W Poznaniu w czasie Międzyna­ rodowych Targów Poznańskich Stowarzyszenie „ P A X " j poznański oddział Redakcji „Słowa Powszech­ nego" zorganizowali wystawę w i e l ­ kopolskiej twórczości l u d o w e j i amatorskiej. Znalazły się na n i e j rzeźby w drzewie, rzeźby w g l i ­ nie oraz w y r o b y ze słomy. Prze­ ważała (tematyka r e l i g i j n a . Celem wystawy było zachęcenie twórców do dalszej pracy oraz zaintereso­ wanie właściwych i n s t y t u c j i p r o ­ blemem zbytu wyrobów l u d o w y c h . Zupełne nieporozumienie! Czy chodzi o rozwój twórczości ama­ torskiej, czy o warsztat p r o d u k c j i , dla której szuka się zbytu? W a ­ lor prac amatorskich leży w t y m , że r o d z i j e umiłowanie sztuka, p o ­ trzeba wypowiadania się w p l a ­ styce. A l e łączenie tego z hasłami handlowymi przekreśla przecież sens zjawiska twórczości amator­ skiej. Nie wprowadzajmy w błąd skromnych samouków nazywając ich artystami i roztaczając przed n i m i miraże stałego zarobku ze zbytu swych prac. Trzeba u t r z y ­ mać jakąś proporcję między „nie­ sieniem pomocy" amatorom a h a n ­ dlem i c h twórczością. N i e lękajmy się, że twórczość amatorska, nie poparta c z y n n i k i e m h a n d l o w y m , za­ ginie. N i c nie wskazuje na t o , aby miała w ludziach zaginąć chęć „wyżywania się" w twórczości wła­ snej i na pewno zawsze znajdą się tacy, którzy po pracy zawodowej chwytać będą za pędzel czy dłuto. Pomóżmy i m — ale n i e przez roz­ budzanie fałszywych ambicji i stwarzanie nierealnych nadziei na łatwy zarobek. Koncepcja w y s t a w y nasuwa j e d ­ nak sporo wątpliwości. Mieszanie sztuki l u d o w e j z twórczością ama­ torską jest w ogóle t r u d n e , n i e mówiąc już o t y m , że w zestawie­ niu t a k i m sztuka amatorów w y ­ gląda na ogół b. niekorzystnie. Cóż dopiero, gdy zestawia się n p . rzeź­ by zmarłych już artystów l u d o ­ wych t e j m i a r y co A . M a j c h r z a k — z m i e r n y m i pracami a m a t o r s k i m i wykonanymi ze słomka. Wystawa nie stała się więc a n i przeglądem rzeźby wielkopolskiej, zasługującej na pewno na to, żeby zaintereso­ wać j e j w a l o r a m i szeroką p u b l i c z ­ * ność, a n i też nie pokazała czystego obrazu współczesnej twórczości, W Puławach odbyła się lokalna ograniczając się t y l k o do rzeźb wystawa sztuki l u d o w e j oraz zjazd i wyrobów ze słomy. twórców l u d o w y c h z pow. puław­ A p r z y t y m t r u d n o dziś mówić skiego, zorganizowane przez W y ­ o współczesnej, żyjącej w i e l k o p o l ­ działy K u l t u r y Rad Narodowych w skiej rzeźbie l u d o w e j . To, co ist­ L u b l i n i e i Puławach. nieje, t o przeważnie prace amator­ skie, pozbawione l o k a l n y c h cech Różne etnicznych i ciągłości t r a d y c j i i n i ­ 18.1. w e w s i Widie (pow. Choj­ czym nie różniące się od rzeźb amatorów n p . z Kieleckiego czy nice) zmarł w w i e k u 85 l a t n a j ­ Rzeszowskiego. Co więcej, są to starszy pieśniarz i gawędziarz k a ­ zwany prace — i trzeba to wyraźnie p o ­ szubski W i n c e n t y Rogala, Znany z wiedzieć — artystycznie raczej m a ­ „kaszubskim Sabałą". ło ciekawe. Można więc zrozumieć działalności społecznej w okresie hasła do roztaczania opieki i n i e ­ zaboru pruskiego i dwudziestolecia sienia pomocy amatorom — ale międzywojennego, do ostatnich d n i budzi poważną wątpliwość nada­ brał czynny udział w życiu swej wanie całej imprezie sensu h a n d l o ­ wsi. wego. Tymczasem organizatorzy P R Z E G „Gazeta H a n d l o w a " n r 14 z dnia 18.11. w a r t y k u l e p t . „ W rzemiośle wiejskim nadal niewesoło" podaje ciekawą statystykę stanu rzemiosła na w s i . „Warsztaty wiejskie stanowią zaledwie niecałą 1/3 ogólnej liczby warsztatów rzemieślniczych w P o l sce [...], w w o j . zielonogórskim 400 tys. chłopów obsługuje 1 b e d narz, 4 zdunów, 6 r y m a r z y ; w w o j . szczecińsm pracuje 4 rymarzy, 2 zdunów, 1 koszykarz. [...] Poważ- L Ą D n y m i h a m u l c a m i rozwoju rzemiosła wiejskiego są: b r a k l o k a l i , n i e dostateczne zaopatrzenie w surowce i narzędzia oraz trudności k r e dytowe." * „Tygodnik Demokratyczny" n r 7 z d n i a 19—25.n. w a r t y k u l e p t . ,,Nie t y l k o węgiel i stal mogą być źródłem dolarów" podaje ciekawą wiadomość: „Sensacją Międzynarodowych Targów w Hanowerze b y - W dniach 10—11 maja Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Krakowie i Rzeszowie oraz P T T K , Okręg w K r a k o w i e i Rze­ szowie — zorganizowały w Bieczu i Gorlicach regionalną konferencją naukową poświęconą przeszłości i zabytkom Z i e m i Bieckiej. M . i n . prof. d r R. Reinfuss wygłosił r e ­ ferat p t . Zagadnienia etnografii Z i e m i Bieckiej. * W dniach 24—28 maja odbyła się w B r n i e M o r a w s k i m konferen­ cja etnograficzna na temat ekspo­ zycji w muzeach regionalnych. Ze strony polskiej udział wzięli: prof. dr M . Znamierowska-Priifferowa, kusztosz Działu Etnografii M u ­ zeum w T o r u n i u oraz doc. F r a n c i ­ szek K o t u l a — d y r e k t o r Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. * W 1958 r . zakopiańska szkoła k o ­ ronkarska (obecnie znana pod naz­ wą Zasadniczej Szkoły Zawodowej) obchodzi 75-lecie istnienia. Jak wiadomo, powstała ona w 1883 r. z inicjatywy Heleny Modrzejew­ skiej, która ofiarowała na t e n cel znaczną kwotę. Historia szkoły jest bardzo interesująca ze względu na to, że j e j p r o g r a m dydaktyczny zawsze uwzględniał prądy artysty­ czne panujące w d a n y m okresie. Wyróżnić można n p . okres wzoro­ wania się na secesyjnych k o r o n ­ kach austriackich, francuskich i belgijskich — pod k o l e j n y m kierow­ n i c t w e m szkoły przez J . Neuziilową (1883—1905) i Leontynę Reihardt (1906—1913) oraz okres nieskrystałizowanych poszukiwań i tworzenia za wszelką cenę wzorów „włas­ nych" — pod kolejnym kierownic­ t w e m Dudrewiczowej (1914—1920), J . Galletówny (1920—1931) i J . Gołdzińskiej (1931—1946). Od 1946 r . prowadzi szkołę aitt. piast. Maria Bujakowa i dzięki j e j świadomym poszukiwaniom szkoła Wkroczyła na nową drogę — oparcia się w m a k s y m a l n y m stopniu n a rodzi­ mej sztuce l u d o w e j . P R A S Y ły szeroko reklamowane l a l k i w polskich strojach ludowych, w y produkowane przez firmę A l t man Bruder. F i r m a ta prosperuje — i to dobrze — w N R F . Zainteresowanie Polską, szczególnie wśród ponad 10-milionowej rzeszy w y chodźstwa polskiego — emigrantów i i c h potomstwa — nieustannie wzrasta. K u p c y i przemysłowcy zachodnioeuropejscy zwietrzyli doskonały interes i przystąpili do p r o d u k c j i ludowych pasiaków ło- �