https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b04ba674d9ed1c46c7d31e8cd1aa8ef.pdf 6a9487c5f6f07b6d7db25210cda87c83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3531 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3308 Title A name given to the resource Ikonografia przedstawienia Matki Boskiej Gromnicznej w grafice i malarstwie ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.71-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher -Tyszkowa IKONOGRAFIA PRZEDSTAWIENIA MATKI BOSKIEJ GROMNICZNEJ W GRAFICE I MALARSTWIE L U D O W Y M Celem opracowania nograficznych, ne które przedstawienia Zasługują ku tematu i i czczone w wiążą się z iż w s z t u c e kościelnej Spotkania w święto Spotkania na cioła — już w IV w. (2, 22—39), według ma­ świątyni, służebnica. Dzie­ nadeszły VI w. zwane napisane worodne Mieli dwa jest dziecko płci również młode i obrzędo­ mogła ze liturgii jest koś­ poświadczone greckie Ewangelii Hypapante, starcem św. Sy­ Łukasza d n i .^oczyszczenia r o d z i c e zanieśli złożyć gołębie, w Dzieciąt­ P r a w i e P a ń s k i m : każde męskiej w będzie p o ś w i ę c o n e ofierze zgodnie z A żył w Był to człowiek pociechy Izraela, Duch Jerozolimie a Święty parę pier­ Panu. synogarlic przepisem albo Prawa człowiek, Pań­ prawy Duch i pobożny, Święty objawił, imieniem że spoczywał nie d o świątyni. A Sy- wyczekiwał ujrzy na n i m . śmierci, z o b a c z y M e s j a s z a Pańskiego. Z a n a t c h n i e n i e m c h a przyszedł Je w objęcia, błogosławił Boga i „ T e r a z o W ł a d c o , p o z w ó l odejść słudze t w e m u ju, według t w o j e g o słowa. w i e n i e , któreś p r z y g o t o w a ł światło na oświecenie Bo moje wobec pogan i oczy Dzie­ Pra­ mówił: w ohłopca, z g o d n a z p r a w e m w Józef, niekiedy wcześnie tradycji święta prorokini narodów: urodze­ r o w a n i a p i e r w o r o d n e g o , k t ó r e następowało ve Occursus czyli Domini Wielki w wyżej wymienionego swoich zwłaszcza się i listach nastąpiło zmieszanie się Hypapante z za­ wątkami ogłoszono j e ś w i ę ­ Bożej były daje 8 św. ujawnione 5 obszerny i św. wielu wielu świętu, zwracając t e n przeznaczony powstało myśli do Łukas7.a, nadawano temu „Oto siBazyli komentarz S y m e o n a , który powiedział: upadło Sw. Pana . Ewangelii o w a d z e , jaką a b y przezeń aby Spotkania urywka proroctwu do M a t k i w Izraelu, serc; także twoją własną duszę p r z e n i k n i e m i e c z " . 7 Początki święta w R z y m i e sięgają n i e j s z e g o o k r e s u , niż t e n , k t ó r y na podstawie oficjalnego zapewne wcześ­ z w y k ł o się ustanowienia przyjmować papieża Gelaze- go . W i e m y b o w i e m , że j u ż p o d k o n i e c V w . papież Ge- 8 l a z y z n o s i r o z p u s t n e i g r z y s k a pogańskie t z w . L u p e r c a l i a , obchodzone czasie w miesiącu święto (Purificatio lutym, Oczyszczenia S. M a r i a e ) . a ustanawia Najświętszej Musiało więc w tymże Panny Marii mieć ono p e w n e t r a d y c j e u g r u n t o w a n e w ś r ó d chrześcijan R z y m u . W lazjańskim Safcramentarzu liturgię r z y m s k ą jów gallickich, i Zaśnięcia. dzenia Święta w z VIII w., ono wzmiankowane Matce Ge- reprezentującym n a początku j e j w p r o w a d z e n i a jest świąt p o ś w i ę c o n y c h do k r a ­ obok innych B o ż e j : Zwiastowania, Naro­ 8 U schyłku V I I w . p a p i e ż S e r g i u s z 1 R z y m i e procesję ze świecami Oczyszczenia . Miesiąc l u t y w czasie został w y b r a n y 10 p r z y p a d k o w o . W n i m b o w i e m o d b y w a ł y się w nie­ starożyt­ ności r y t y oczyszczające, o k r e s p o k u t y p o d k o n i e c roku. (Stąd n a z w a łac. f e b r u a r i u s , o d f e b r u m = ś w i ę t o o c z y s z ­ c z e n i a ) . P r o c e s j a ze ś w i e c a m i (a także o b r z ę d o w a cja ś w i e c y z w a n e j g r o m n i c ą ) była t a k s i l n y m katolickiego święta Festum Oczyszczenia, że ( L e v . 12, ofia­ w 30 d n i p o dniu oczyszcze­ (włos.), (czes.), Szwezkowni Luty (łac), funk­ akcentem stosunkowo Chandeleur Candelaria (ang.), M a r i a słowiańskich: (hisap.), Lichtmess Gromnice, wcześ­ Swezkowoiza, w dialekt Aby właściwie występowały ze świętem Styrii), (niem.); Svezhneza w (pol.), Maria, Szveohnicza za (windyjski Candelora Szwezkowna (serbsko-łużycki), (slawoński), S u e z h i n z a ; Srtenije Gospodnie lub Gromniczna wacki), Switlo Marinje ni zaś (franc), Candlemass językach ną Prezentując Candelarum Chandelles n i a l u d z i e b o g a t s i składali j a k o o f i a r ę o w i e c z k ę , a b i e d ­ synogarlice. kapłan Fête 40 d n i p o Mojżeszowym Anna, des 2—8), była ceremonią odrębną o d p r e z e n t a c j i , c z y l i lub dwie gołąbków Najświętsza zba­ twego, 8 postaci występują: naz­ ludu urodzeniu dziecka . Według zwyczaju w niej: t e m w 534 r . za cesarza J u s t y n i a n a I j a k o Hypapnte Hromnice oczyszczenia m a t k i d w a gołąbki w w l u b zewnątrz), wa: s niu występują poko­ Izraela" . Ceremonia Po­ ikonograficz­ n i e przyjęta została w w i e l u j ę z y k a c h e u r o p e j s k i c h ujrzały wszystkich chwałę aż więc D u ­ gdy rodzice wnosili ciątko Jezus, a b y postąpić z N i m w e d ł u g z w y c z a j u wa, o n wziął sens wewnątrz osoby główne Stosunkowo wprowadził (...) Jemu św. wschodnich m;eć świętem? skiego. meon. koszyku. Jako jest, o b r a z o w e , czy ma w Marii Mojżeszowego" w i na ile — jako dla źród­ Symeonem, tradycje słowami za­ k o Jezus d o J e r o z o l i m y , a b y p r z e d s t a w i ć j e P a n u " . T a k bowiem od ołtarz i e l e m e n t y o ł t a r z o w e , o f i a r a gorzędne: Świątyni. P a n a Jezusa z c z c i g o d n y m prawa (przedstawiona co ś w i a d c z y ł o b y związany Jerozolimie gdy tłumaczą O c z y s z c z e n i a . Najczęściej a Gromnicznej Z g o d n i e ze 1 sceny czasie, co u s t a n o w i o ­ ikonografia folklor dawne w czyli Spotkanie meonem . i Boskiej katolickiego ny świątynia tego Gromnicznej. Wią­ na przedstawienie właśnie jeszcze s p o t ­ 4 s t a c i e t e i składane o f i a r y chrześcijan z płacił k a n i e ze s t a r c e m S y m e o n e m o r a z prorokinią A n n ą . obok o prastarych w isię, czy — obrzędy Matki Jezusa Prezentacją wpłynęła odwrotnie niego Łuka­ w w tradycjach grec­ to obrzędy t y m samym zastanowić wość ś-więta wpływ on d l a etnografów, oczyszczającymi Pana czy Warto ojciec chodnimi. W cesarstwie bizantyjskim powszechnie przez Oczyszczeniem kapłanowi P a n n a M a r i a , Dzieciątko o r a z S y m e o n ; j a k o p o s t a c i e d r u ­ ludowej występuje j e s t też, zwłaszcza łach o d b y w a ł y się w i przyjęte syna naj­ Świątyni. i r z y m s k i c h , które Święto z czy Prezentacji z Symeonem że się o n o z r y t a m i też litur­ jedno za 5 syklów. D w i e c e r e m o n i e , o p i s y w a n e p r z e z św. sza łącznie j a k o j e d n o z d a r z e n i e , z a w i e r a j ą katolickim. g a d n i e n i e genezy i początków święta ne rokiem upamiętniając zdecydowanie wątek Interesujące kich obrazy ( i l . 16—21), d o m i n u j e mimo kil­ sank­ pielgrzymkowych, ikonografii innych — ciątka Gromnicznej. popularnych obra­ wizerunki kościele pierworodnego iko­ dziewiętnastowiecznej tematu ryjny, miała Gromnicznej świąt w Boskiej większość kalendarzowym, starszych zmian dziewiętnastowiecz­ l u d o w y m n a uwagę z miejscowościach Boskiej gicznym na Matki Podczas g d y z ó w za p i e r w o w z o r y tuariach W prześledzenie one w malarstwie powodów. Matki jest wpłynęły (chor­ Sviezhni(kraiński), (rosyjski) . 1 1 zinterpretować Oczyszczenia i zarówno w obrzędowość zrozumieć wierzeniach związa­ wątki, popularnych, które jak 71 �i wykształconych w r a m a c h l i t u r g i i kośaielnej, spróbuj­ m y cofnąć się d o najwcześniejszych o n i m r e l a c j i . Z n a j d u j e m y je w h o m i l i i Czcigodnego Bedy (Beda V e n e r a b i l i s ) z 725 r . . M ó w i o n , że w d r u g i m miesiącu p o ś w i ę c o n y m F e b r u u s o w i , t o j e s t P l u t o n o w i , należaio przeprowadzić o c z y s z c z e n i e państwa, a b y ustanawiać p r a w a za p o ś r e d n i c t w e m bogów. T e z w y c z a j e oczyszcza­ jące — t w i e r d z i — słusznie zmieniła r e l i g i a chrześci­ jańska, g d y w d r u g i m d n i u t e g o miesiąca ( p o ś w i ę c o n e ­ go św. M a r i i ) cały l u d w r a z z k a p ł a n a m i obchodził u s t a ­ l o n e tradycją m i e j s c a w mieście ( R z y m i e ) , a w s z y s c y nieśli w rękach z a p a l o n e ś w i e c e i śpiewali h y m n y . W i e ­ m y , że w R z y m i e p r o c e s j a t a ( z w a n a l e t a n í a ) szła z k o ś ­ cioła św. A d r i a n a n a F o r u m R o m a n u m d o b a z y l i k i S. M a r l a M a g g i o r e . Wprowadził ją papież Sergiusz w V I I w. 1 2 1 3 P o d o b n e w z m i a n k i z a m i e s z c z o n e są w h o m i l i i p r z y ­ p i s y w a n e j św. E l i g i u s z o w i ( z m a r ł e m u w 659 r. złotni­ k o w i z L i m o g e s , później b i s k u p o w i z N o y o n , F r a n c j a ) . Głosi o n , ż e l u d r z y m s k i co 5 l a t składał o f i a r ę ( s a c r i f i c i u m ) oświetlając m i a s t o R z y m ś w i e c a m i i p o c h o d n i a ­ m i n a cześć bóstw p o d z i e m i a , a p r z e d e w s z y s t k i m n a część F e b r u u s a , t o j e s t P l u t o n a , p a n a p o d z i e m i a . O f i a r a p o w t a r z a n a co pięć l a t została w y p a r t a przez c o r o c z n y zwyczaj ohrześoijański, o b c h o d z o n y n a początku m i e ­ siąca . W e d ł u g niektórych b a d a c z y i s t o t n y m a r g u m e n ­ t e m d l a w y t ł u m a c z e n i a obrzędowości związanej ze ś w i ę ­ t e m G r o m n i c z n e j b y ł o o d n i e s i e n i e t e g o święta d o d a w ­ n y c h oczyszczających o b r z ę d ó w poświadczonych w s t a ­ r o ż y t n y m R z y m i e . P o c z ą t k o w o p r z y p u s z c z a n o , że święto Oczyszczenia m a związek t y l k o z d a w n y m i o b r z ę d a m i L u p e r c a l i i , o b c h o d z o n y m i w R z y m i e 15 l u t e g o k u c z c i bożka F e b r u u s a . W późniejszych b a d a n i a c h wysunięto 14 1 5 72 inną teorię, w k t ó r e j u d o w a d n i a n o , że n i e m a z w i ą z k ó w pomiędzy różnorodnymi z a b i e g a m i m a g i c z n y m i mający­ m i p o d ł o ż e w a n t y c z n y c h r y t a c h a g r a r n y c h i błazenadą uprawianą w czasie L u p e r c a l i i , a e l e m e n t a m i p o w a ż ­ n y c h o b r z ę d ó w kościelnych o b c h o d z o n y c h 2 l u t e g o . I n ­ n i w y w o d z ą o b r z ę d o w o ś ć Oczyszczenia ze święta amburbale. Istotną rolę o d g r y w a ł a w t y m ś w i ę c i e p r o c e s j a xe światłami, upamiętniająca p o s z u k i w a n i a P r o s e r p i n y p o r ­ w a n e j przez P l u t o n a . M a t k a P r o s e r p i n y , Cerera poszu­ k i w a ł a j e j p r z e z całą n o c z pochodnią w ręku, zapalo­ ną n a E t n i e ( S y c y l i a ) . A b y w y p l e n i ć pogański z w y e z p i pozostawiając r e k w i z y t , d e którego l u d z i e p r z y w y k l i , o j ­ c o w i e Kościoła p o s t a n o w i l i obchodzić ś w i ę t o M a t k i B o s ­ k i e j G r o m n i c z n e j procesją z z a j p a l o n y m i ś w i e c a m i . A l e sama p r o c e s j a ( C h a n d e l e u r ) i święto Oczyszczenia, to z d a n i e m D o m d e B r u y n e ' a d w i e różne r z e c z y . P r o c e s j a o d b y w a ł a się z a w s z e 2 l u t e g o , podczas g d y ś w i ę t o P u r i f i c a t i o mogło być przełożone n a i n n y dzień. A n a l o ­ g i c z n a s y t u a c j a z a c h o d z i w p r z y p a d k u /procesji z w a n e j l i t a n i a m a i o r , która u s t a l o n a została n a 25 k w i e t n i a , podczas g d y o b c h o d z o n e w t y m d n i u święto św. M a r ­ k a m o ż e być p r z e n i e s i o n e . W t y m d n i u odbywały się p r o c e s j e w e wsiach w i e l u krajów Europy, aby w y j e d n a ć d o b r e u r o d z a j e . U w a ż a się p o w s z e c h n i e , żo l i t a n i a m a i o r j e s t chrześcijańską transformacją p r o c e s j i Robigalia . 16 17 1 8 19 J a k wskazują p i s m a o j c ó w Kościoła pogańskie ce­ r e m o n i e amburbaliów miały c h a r a k t e r państwowy, prze­ błagalny i w r ó ż e b n y i w i ą z a ł y się z r y t a m i l u s t r a c y j n y m i świata starożytnego. D l a p r z y w r ó c e n i a s t a n u n i e s k a ­ l a n e g o , u w o l n i e n i a się o d sił n i e c z y s t y c h , p r z e c i w s t a w i a ­ jących się k o n t a k t o m ze świętością p o s ł u g i w a n o się róż­ n y m i zabiegami oczyszczającymi . Zarówno w p r z e d 20 �chrześcijańskie]! r y t a c h i m i t o l o g i i j a k i c e r e m o n i a c h świata chrześcijańskiego można o b s e r w o w a ć p r z e m i a n y p r o w a d z ą c e do zróżnicowanej i bogatej obrzędowości święta Oczyszczenia. J e d n y m z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h e l e ­ m e n t ó w tego święta j e s t z w y c z a j błogosławienia świec, który, p o d o b n i e j a k b ł o g o s ł a w i e n i e p a l m , j e s t z a p e w n e p o c h o d z e n i a franko-germańskiego i — j a k n a t o w s k a ­ zują p r z e k a z y — w y s t ę p o w a ł już w I X — X w i e k u . C h r y s t i a n i z a c j a świata słowiańskiego nadała m u z n a ­ m i o n a l o k a l n e , utrzymujące się w obrzędowości l u d o ­ wej . 2 1 2 2 W analizie etnograficznej obrzędów na terenie s k i s t w i e r d z a m y , że poświęcone g r o m n i c e spełniały ne f u n k c j e : Pol­ róż­ 1 — towarzyszyły r y t u a l n e m u oczyszczeniu k o b i e t y po urodzeniu dziecka; 2 - z a p a l o n e p r z y łożu umierającego, z j e d n y w a ł y d!a n i e g o łaskę; 3 - chroniły p r z e d p i o r u n a m i , g r o m a m i ; 4 — pełniły rolę apotropeiczną nione przed 5 — występowały i (światło, d y m , z n a k i c z y ­ g r o m n i c ą ) , przynosiły z d r o w i e , zabezpieczały c h o r o b a m i l u d z i i zwierzęta h o d o w l a n e ; we wróżbach, dotyczących urodzaju pogody. A d . 1. R y t u a ł y oczyszczenia k o b i e t y po u r o d z e n i u dziecka odnajdujemy w wierzeniach różnych ludów świata, na różnych szczeblach r o z w o j u k u l t u r y . I z o l a ­ cja społeczna k o b i e t w p e w n y c h o k r e s a c h życia f i z j o ­ logicznego j a k m e n s t r u a c j a , ciąża i połóg była, poza n i e l i c z n y m i w y j ą t k a m i , wspólna całemu r o d o w i l u d z k i e ­ m u , bez w z g l ę d u n a stopień r o z w o j u społecznego . 2 3 21 W P o l s c e w i e r z o n o , że k o b i e t a p o p o r o d z i e n i e p o ­ w i n n a w y c h o d z i ć n a p o l a , p o n i e w a ż przestaną o n e r o ­ d z i ć . Sądzono b o w i e m , że k o b i e t a p o p o r o d z i e jest „nieczysta", a j e j s t a n może udzielić się p o l o m , zboże w i ę c , które na n i c h rośnie, będzie z a n i e c z y s z c z o n e l u b „ p ł o n ę " c z y l i p u s t e . O k r e s y „nieczystości" k o b i e t s t a ­ n o w i ł y zagrożenie d l a społeczności . D l a t e g o koniecz­ n y m w y d a w a ł o się o c z y s z c z e n i e k o b i e t y p o p o r o d z i e , ce­ l e m u w o l n i e n i a j e j i d z i e c k a o d zagrażających i m w p ł y ­ w ó w . O k r e s izolacja k o ń c z y ł u r o c z y s t y wywód, połą­ c z o n y z ceremonią kościelną, w której niemałą r o l ę o d ­ g r y w a ł a świeca, t r z y m a n a w ręku k o b i e t y przystępują­ cej do w y w o d u . P o d o b n i e j a k ogień i d y m , własności oczyszczające m i a ł y w s z e l k i e j e g o p o c h o d n e , j a k w ę g l e , popiół, płomień świecy. ( O c z y s z c z e n i e p r z e z ogień s t o ­ s o w a n e było też p o p r o f a n a c j a c h , w o j n a c h , p o m o r a c h , w t y m o s t a t n i m w y p a d k u był t o z a b i e g p a r e x e l l e n c e d e z y n f e k c y j n y , w k t ó r y m rolę o d g r y w a ł n i e t y l k o ogień, ale i d y m ) . 25 3 2 6 27 2 8 2 9 3 0 Katolicka i n t e r p r e t a c j a święta Oczyszczenia Naj­ świętszej P a n n y M a r i i m ó w i , że była O n a w o l n a o d g r z e c h u i skażenia, n i e musiała w i ę c p o d d a ć się p o u r o ­ d z e n i u Jezusa o b r z ą d k o w i o c z y s z c z e n i a . Wypełnienie p r z e z N i ą n a k a z ó w z a k o n u b y ł o w y r a z e m posłuszeństwa p r a w u i wskazówką d l a ludzi, a b y podporządkowywali się n a k a z o m r e l i g i i . P o w i ą z a n i e oczyszczenia ze ś w i e ­ c a m i , j a k o źródłem światła i o g n i a , zyskało w r e l i g i i chrześcijańskiej n o w e s y m b o l i c z n e u z a s a d n i e n i e : światło b o w i e m oznacza C h r y s t u s a , j e s t w i ę c s y m b o l e m d o b r a i sprawiedliwości, s y m b o l e m Boga. Przeciwstawienie światła i ciemności stało się podstawą d l a r o z b u d o w a ­ n i a s y m b o l i k i p r z e n i e s i o n e j n a g r u n t pojęć m o r a l n y c h i religijnych W łańcuchu stanów p o z y t y w n y c h j a k : światło — jasność — ciepło — ogień — ż y c i e — d o b r o , znalazło się r ó w n i e ż światło świecy, a w szczególności gromnicy. 31 3 2 A d 2. W e d ł u g chrześcijańskiej i n t e r p r e t a c j i z a p a l e ­ nie g r o m n i c y p r z y umierającym i t r z y m a n i e j e j przez n i e g o w dłoniach m a z j e d n y w a ć łaskę i o d p u s z c z e n i e g r z e c h ó w . Ś w i a t ł o g r o m n i c y m a m u przypominać o C h r y ­ stusie, n a z w a n y m ś w i a t ł e m o ś w i e c a j ą c y m n a r o d y . 3 3 W l u d o w y c h wierzeniach g r o m n i c a zapalona przy konającym miała go bronić p r z e d s z a t a n e m , sądzono b o w i e m , że w t y m m o m e n c i e r o z g r y w a się w a l k a o j e ­ go duszę p o m i ę d z y aniołami, w y s ł a n n i k a m i n i e b a , i sza­ t a n e m , księciem ciemności . D l a t e g o właśnie istniał zwyczaj p r z e c h o w y w a n i a g r o m n i c y „na ś m i e r ć " , „ a b y s k o n a n i e m i e l i lżejsze i zły d u c h n i e miał d o n i c h p r z y ­ stępu" — j a k pisze Z y g m u n t G l o g e r . W i e r z o n o pow­ szechnie, że g r o m n i c e są z n a k i e m gotowości n a śmieić. U l u d z i pobożnych wisiały o n e n a d łożem j a k o p r z y ­ p o m n i e n i e , a b y w każdej c h w i l i b y l i p r z y g o t o w a n i n a z g o n . N a s u w a się t u a n a l o g i a p o m i ę d z y g r e c k i m m i ­ t e m , w e d ł u g którego b o g i n i D e m e t e r s c h o d z i ze ś w i a t ­ ł e m d o p o d z i e m i w p o s z u k i w a n i u s w o j e j córki P e r s e f o n y , a z w y c z a j a m i o g n i o w y m i k u l t y w o w a n y m i szeroko w o k r e s i e świąt B o ż e g o N a r o d z e n i a w obrzędach za­ duszkowych . 31 35 86 8 7 A d 3. G r o m n i c e w o b r z ę d o w o ś c i p o l s k i e j chroniły p r z e d g r o m a m i — p i o r u n a m i ( p i o r u n — co m . i n . p o d a ­ j e A l e k s a n d e r Brückner, t o prasłowiańska n a z w a „ g r o ­ m u " , a l i t e w s k i P e r k u n a s był t o n a j w y ż s z y bóg g r o m o ­ w y , litwo-.słowiański ). G r o m był w w i e l u r e l i g i a c h świata b o s k i m a t r y b u t e m , a m i e j s c e g d z i e uderzył u w a ­ żano za ś w i ę t e . Jeszcze w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h m o d ­ l i t e w n i k a c h katolickich o d n a j d u j e m y specjalne m o d l i t ­ w y w y g ł a s z a n e podczas b u r z y i piorunów. Z w r a c a n o się w n i c h do B o g a , „ k t ó r e g o wszechmocność n a s y c a p r z e ­ paści, p o r u s z a m o r z a i posyła p i o r u n y " z prośbą, a b y n i e ciskał w l u d z i g r o m ó w , a b y o d w r ó c i ł burzę o d d o ­ m ó w i d o b y t k u za p o ś r e d n i c t w e m s w o i c h aniołów * . Już 38 39 4 1 73 �I I . 1—5. Ofiarowanie w świątyni, d r z e w o r y t y , książeczki d o nabożeństwa X V I — X V I I w . I I . 6 D r z e w o r y t z serii T a j e m n i c Różańcowych, ok. X V I / X V I I w . I I . 7. Ofiarowanie w świątyni m i e d z i o r y t n a p e r g a r n i n i e , 14 X 9 c m , w y k . A n t o n i W i e r i x ( W i e r x ) , 1552—1624 �k s . P i o t r S k a r g a pisał: „ T e n a s z e g r o m n i c e taką m o c biorą, iż z a p a l o n e , ją... Ś w i ę t y był obyczaj gromy przodków bólom przeżegnane i p i o r u n y odgania­ naszych, który li, p r z e d o b r a z e m , k t ó r y n a ścianie z a w ż d y wezwawszy wszystkich domowników do ne wiadomości z n a j d u j e m y ne p r z y t y m są u Jakuba Haura: zwyczayne od remedya, ludziom katolickim Ziela, W i a n k i y Kadzidła tra Zakonu kościoła doświadczone, czterech dzwonie­ obrony przed przeciw Matki gradem, używaniu Boskiej gromnic nie podobnie ziół jak święconych do k a d z e n i a w tylko dla występowali oni we gromnice w k i o d n o t o w a ł jeszcze w potępiał używanie obnoszono 1564 r . J a n M ą c z y ń s k i . 44 gromnic przy „zamawianiu" także w przed różnych mówi Dei świecami, w zabie­ szeroko o róż­ Polsce i Panny M a r i i obchodzono na sierści zaś zwierząt dniu Matki domy i krowy Boskiej znak czy dużo w o s k u czy g r o m n i c a zgasła jeszcze M i k o ł a j wy­ Oczyszcze­ wypalano z w o s k u etc. Z t e g o , zanim się ją przyszłośćZabiegi Rej w Postylli . 10 zabiegów s t o s o w a n y c h Gromnicznej, w w e j E u r o p y b y ł y przyjęte w d n i u Wniebowzięcie u nas k r a j a c h środko­ św. B ł a ż e j a . W 61 Pol­ sce w d n i u św. Błażeja (3 l u t e g o ) o d b y w a ł o się r ó w n i e ż wo­ bydła. Z w y c z a j sapientia Niektóre z powyższych 4 apotropeionów. Z a p a l o n e się 4 9 praktykowanych takie wyśmiewał czasie b u r z y ' . kół d o m u , b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h , gromnicznej obieraniem . przyniosło d o d o m u , p r z e w i d y w a n o A d 4. L u d w y k o r z y s t y w a ł t a k ż e g r o m n i c e w c h a r a k ­ terze kazań De zabobonach nakapało, w z g l ę d n i e się c h m u ­ święcono zbiorze krzyża, w r ó ż o n o średniowiecz­ 4 1 aby ze Pio­ n a ścianach p r z y b i t e , ry, a burze n a Powietrzu..." . Kaznodzieje przestrzegali, S. oraz wykorzystywano n i a Najświętszej Rzymskiego poświęcone, krzyżyki świecy stępuje z i c h krytyką. W s p o m i n a , że w d n i u „Duchow­ n i a w e w s z y s t k i e D z w o n y , g d y i a k i e pokazują ni w nych służące, i a k o t o G r o m n i c e , Dominikańskiego Ewangelistów E w a n g e l i e S. zadziorami Gromnice Podob­ 4 1 płomieniem g a c h m a g i c z n y c h . S t a n i s ł a w ze S k a l b m i e r z a ( z m . 1431 r.) mie­ modlitwy, z a p a l a l i świecę, którą g r o m n i c ą o d tego z w a l i " . Nad 17 s o b i e końce p a l c ó w , a b y uchronić zanogcicami, jesz­ cze i s a m p o m n ę , iż g d y g r z m o t y w s z c z y n a ł y się, k a ż d y gospodarz gardła . ogrzewano święcenie małych żejkami". W chorego, ta­ świeczek Polsce woskowych, środkowej d o t y k a n o podbródka zwanych okrążano „bła- nimi gardło i w y k o n y w a n o znak k r z y ­ ża, co m i a ł o przynosić ulgę w c h o r o b i e . P o d o b n y sku­ 5 8 Kościół tek chorób, chleb . przynosiły Nawet 64 święcone w w rytuałach tym dniu katolickich jabłka" jest czy modlitwa, o p a l a n i e n i m i w ł o s ó w n a g ł o w i e b y n i e lękać się g r z m o ­ którą kapłan o d m a w i a t r z y m a j ą c tów e t c . ce złożone n a k r z y ż . Z w r a c a się w n i e j d o B o g a za p o ­ średnictwem gardła Jeszcze n a początku X I X w . wieśniacy w 45 sce r o z p o c z y n a l i polowe, jak z gromnicą np. rzucanie siewu, wypędzanie czenie i żniw. kładli g o w r a z ostatni 4 6 odrzwiach w ważniejsze ziarna brali wosk w stodole, wypalania dła d y m e m p o z g a s z e n i u i na koń­ motyw g r o m n i c y , co m i a ł o uwolnienie od dwie bólu świe­ świec, które przyniosła świętemu do więzienia p e w n a u b o g a n i e w i a s t a , a ś w i ę t y polecił palić j e n a j e ­ go pamiątkę . 68 A d 5. W r ó ż e b n e f u n k c j e święta M a t k i B o s k i e j G r o m ­ Pol­ n i c z n e j mają s w o j e stragarzach, okadzania Błażeja rękach 6 5 kawałek są w św. w i i n n e g o z ł a . W l e g e n d a c h o św. B ł a ż e j u p o w t a r z a s i ^ skibę, a g d y w. odnotowane i o b r a m o w a n i a c h o k i e n oraz czasie gromniczny z a t y k a l i weń krzyżyków prace w pole, rozpoczynanie rolnicy Pod koniec X I X zwyczaje ręku z z i a r n e m p o d pierwszą s n o p układali gromnicy . sce bydła Niekiedy w pierwszego Pol­ wiach. gar­ Z wróżono, zapobiegać w 6 odzwierciedlenie w l i c z n y c h przysło­ obserwacji pogody i zachowania jak będzie zima, długa jaka się zwierząt będzie pogoda różnyoh o k r e s a c h r o k u oraz; j a k i e będą z b i o r y . . Wiele 7 75 �8 <^f/\Juf /ux.?t<*"' : J 10 Feńuum I W i f i c a t i o n u B . 3 1 A K I A ' V . rti/w Ä w . ' Jf <*. Jk , l-A l'. <tr.-tt.i st P. Johann Andreas Pfeffel (1686—1750), A u g s b u r g ; i i . 8. r y t z s e r i i i l u s t r o w a n y c h m o d l i t w , 14 X 8,5 c m ; i l . 9. i l . 10. Święto Oczyszczenia N. Marii Panny, miedzioryt, dzioryt z i l . 76 Błogosławiony owoc żywota Twojego Jezus, miedzio­ Oczyszczenie N. Marii Panny, m i e d z i o r y t , 14 X 7 o m ; 14 X 7 o m ; i l . 11. Oczyszczenie N. Marii Panny, mie­ kalendarza. �z t y c h przysłów podaje Nowa K s i ę g a Przysłów Pol­ skich". N p . : G d y w Gromniczną z d a c h ó w ciecze, z i m a się jeszcze p r z e w l e c z e ( z a n o t . 1851 r . ) ; G d y w G r o m ­ niczną j e s t ładnie, dużo jeszcze śniegu s p a d n i e (zanot. o d X V I I — X I X w . ) ; N a Gromniczną mróz — schowaj sanie, s z y k u j wóz (zanot. 1900 r . ) ; G r o m n i c z n a p o g o d n a , będzie jesień d o g o d n a ( z a n o t . 1956 r.). M y ś l i w y m r a ­ d z o n o : d o G r o m n i c e — t r o p w i l c z y c e (zanot. 1851 r.). W i l k i b y ł y b o w i e m niegdyś o t e j p o r z e szczególnie groź­ ne d l a l u d z i i zwierząt. W y g ł o d n i a ł e w d z i e r a ł y się n a ­ w e t do strzeżonych o w c z a r ń . O b a w a p r z e d w i l k a m i b y ­ ła w i ę c duża. W s p o m i n a o n i c h w Dworzaninie... Łu­ kasz G ó r n i c k i , a H a u r w Składzie... przestrzega: „ K o ­ lo G r o m n i c w s t y c z n i u i l u t y m ( w i l c y ) — kupą chodzą y społkuią się, g d y się s a m i c a n a t e n czas n a k o g o p o r ­ w i e , g o t o w a t a k o w e g o z g u b a y nieszczęście, t a k t e d y rzecz n i e b e s p i e c z n a w drogę n a t e n czas puszczać się..." a d a l e j o w i l k a c h p i s z e : ,.Nad w s z y s t k i e i n n e bestye z i e m n e y zwierzęta, które sie po ś w i e c i e rodzą, błąkają się y odchowuią... n i e masz g o r s z e y b e s t y j e j y n a w i e l e rzeczy p r z e s z k o d n i e y s z e y y zdradliwszey j a k o rodzą/ wilków..." . 58 59 W ludowych podobnie tyw legendach j a k św. Mikołaj, ten występował Matka broni Boska przed Gromniczna, wilkami . 9 0 w literaturze, grafice a o j e g o trwałości świadczy f a k t , iż jeszcze p r z e d ma Mo­ i malarstwie, l a t y p o w t ó r z y ł go w płaskorzeźbie Bolosław paro­ Suska". W p o p u l a r n y c h pieśniach i h y m n a c h ś p i e w a n y c h n a cześć na Matki prośba Boskiej Gromnicznej o pośredniczenie w i e k i e m a Bożym przejawia pomiędzy się uciskanym pokor­ czło­ Synem: „ T y najbliższa T w e g o S y n a / P o w i e d z M u o naszej d o l i , N i e c h w a d naszych z a p o m i n a / Lepszego b y t u p o z w o l i . M a t k o ! m y dziećmi T w o j e m i ! / P a t r z n a s t a n nasz, n i e na M ó d l się za n a m i g r z e s z n e m i , / T e r a z i w winę. śmierci godzinę, Amen" . N a u w a g ę zasługuje r ó w n i e ż pieśń, w której M a t k a B o s k a u k a z a n a j e s t j a k o P a n i g r o m o w ł a d n a . Została o n a ułożona o k . 1883 r . z o k a z j i k o r o n a c j i c u d a m i słynącego o b r a z u M a t k i B o s k i e j u K a r m e l i t ó w na P i a s k u w K r a ­ kowie: II. 12. Prezentacja Jezusa w świątyni, miedzioryt i a k w a f o r t a , 23 X 17,7 c m . I poł. X I X w . , N i e m c y . 9 2 „Witaj Tu M a r y o ! g r o m a m i władnąca / O g n i u i S z w e d o m opór stawiająca nędzny lutrzyn Cię policzkujący / Zginął h a n i e b n i e jako smok ryczący" 03 W zbiorze i k o n o g r a f i c z n y m ks. Wacława z Sulgostow a ( N o w a k o w s k i e g o ) z n a j d u j e się d r u k u l o t n y z a w i e r a ­ jący t e k s t ślubowania, m o d l i t w ę i W y k a z przyjęcia do Bractwa Trzeźwości pod opieką Najśw. Maryi Panny Gromnicznej od Ojca św. Piusa IX założonego . Matkę Boską Gromniczną w k o r o n i e n a g ł o w i e , z gorejącą świecą i Dzieciątkiem n a rękaoh, o d b i j a n o także n a m e ­ d a l i k a c h , noszonych w X I X w. p r a w d o p o d o b n i e przez członków w s p o m n i a n e g o w y ż e j B r a c t w a T r z e ź w o ś c i . 61 65 P r z e d s t a w i o n e w y ż e j w dużym skrócie n i e k t ó r e w ą i k i o b r z ę d o w e święta G r o m n i c z n e j p o z w o l ą w czasie d a l ­ szej a n a l i z y i k o n o g r a f i c z n e j n a u w y d a t n i e n i e r o l i t a k i c h a t r y b u t ó w j a k : świeca w g r u p o w e j scenie S p o t k a n i a P a ­ n a Jezusa z S y m e o n e m , k a d z i e l n i c a czy o f i a r n e p t a k i . W ikonografii najstarszych przedstawień temat O c z y s z c z e n i a i P r e z e n t a c j i j e s t ujęty z g o d n i e z p r z e k a ­ zem E w a n g e l i i św. Łukasza (2, 22—39). W y s t ę p u j e w n i c h najczęściej M a t k a B o s k a trzymająca n a ręku Dzieciąt­ k o , starzec S y m e o n z r ę k a m i w y c i ą g n i ę t y m i k u D z i e ­ ciątku J e z u s oraz św. Józef podążający za Matką B o s ­ ką. P ó ź n i e j , być może d l a s y m e t r i i k o m p o z y c j i , p r z e d ­ s t a w i a n a j e s t r ó w n i e ż p r o r o k i n i A n n a , ze z w o j e m w r e ­ k u , w geście p r o f e t y c z n y m wznosząca drugą r ę k ę d o g ó r y . W n a j s t a r s z y c h ujęciach sceny S p o t k a n i a S y m e o n stoi p r z e d świątynią, a n a p r z e c i w n i e g o M a t k a B o s k a z Dzieciątkiem n a rękach ( n p . na f r e s k u św. M a r i i z C a s t e l s e p r i o , o k . I X w., w m i n i a t u r a c h I X — X I I w . i i n . ) . W p r z e d s t a w i e n i a c h b i z a n t y j s k i c h ołtarz s t o i z tyłu n a d r u g i m p l a n i e , l u b n a b r z e g u i n i e m a z w i ą z ­ k u z osobami występującymi, w przeciwieństwie do i k o ­ n o g r a f i i Z a c h o d u , g d z i e od I X w . ołtarz j e s t p u n k t e m c e n t r a l n y m sceny, i n a d n i m M a t k a B o s k a p o d a j e D z i e ­ ciątko, a S y m e o n z r ę k a m i p r z y k r y t y m i v e l u m ( z w a ­ n y m także k r z y ż m e m ) o d b i e r a j e . Rozpowszechnione w epoce g o t y k u s c e n y z życia C h r y s t u s a i M a t k i B o s ­ k i e j , u m i e s z c z a n e n a skrzydłach o ł t a r z o w y c h , n i e o m i ­ jają interesującego n a s t e m a t u . W y s t ę p u j e o.n też w r a z z i n n y m i k o m p o z y c j a m i z a c z e r p n i ę t y m i z życia C h r y s t u ­ sa n a różnych p r z e d m i o t a c h k u l t o w y c h , j a k r e l i k w i a r z e , przenośne ołtarze, k i e l i c h y , p a t e n y , w p r o g r a m a c h r z e ź ­ b i a r s k i c h c y k l i , na kapitelach k o l u m n , w m a l a r s t w i e ściennym i p l a f o n o w y m , na d y w a n a c h i o r n a t a c h . W Biblii Pauperum, a także już w X V - w i e c z n y c h ręko­ piśmiennych E w a n g e l i a r z a c h , z o b r a z k a m i m a l o w a n y m i f a r b a m i w o d n y m i , z n a j d u j e m y interesujące n a s p r z e d ­ stawienie. C e n t r u m rozpowszechniania się t y c h ksiąg była A l z a c j a i Górny R e n , a n a j w i ę k s z y m nakładcą był D i e p o l t L a u b e r w H a g e n a u . C y k l i c z n i e powtarzający­ m i się s c e n a m i , m . i n . i Prezentacją o z d o b i o n e są r ó w ­ nież m i n i a t u r y w książkach d o m o d l i t w y w y k o n y w a n e m . i n . w P a r y ż u , w B u r g u n d i i i w N i d e r l a n d a c h . Stąd już t y l k o j e d e n k r o k d o p o p u l a r y z a c j i odrębnych p r z e d ­ stawień w p o s t a c i m a ł y c h o b r a z k ó w d e w o c y j n y c h , t ł o ­ c z o n y c h n a p e r g a m i n i e i na p a p i e r z e techniką m i e d z i o ­ r y t u oraz d r z e w o r y t u . 00 67 0 8 0 0 7 0 7 1 �I I . 13. Oczyszczenie N. Mani Panny, miedzioryt i w a , I poł. X I X w . I I . 14. Matka Boska Loretańska, a k w a f o r t a , 36,7 X 23,7 cm,, w y k . K a r o l F e r t n e r , Częstocho­ m i ę d z i o r y t , 23,8 X 17 c m , w y k . V . M a r a h i n i , F a e n z a , W ł o c h y . O g ó l n i e można stwierdzić, ze ikonografię. Ofiarcw a n i a — w p r z e c i w i e ń s t w i e do N a r o d z e n i a P a n a J e ­ zusa o r a z i n i n y c h scen z życia młodzieńczego C h r y s t u ­ sa — c e c h u j e w średniowieczu b i z a n t y j s k a f o r m a o b r a ­ z o w a , n i e z m i e n i o n a w najważniejszych z a r y s a c h . R ó ż n i ­ ca m i ę d z y W s c h o d e m a Z a c h o d e m p o l e g a raczej n a l i ­ t u r g i c z n y m ujęciu i o d m i e n n y m r o z w o j u święta. T a k w i ę c n a W s c h o d z i e Spotkanie (Hypapante) występowało j a k o j e d n o z 12 świąt poświęconych C h r y s t u s o w i , i p o ­ j a w i a się d o p i e r o w V I w . , n a t o m i a s t n a Z a c h o d z i e w y ­ stępuje ś w i ę t o M a t k i Bożej n a z w a n e Prezentacją™. W p ó ź n y m g o t y k u zaznaczają się różnice i k o n o g r a f i c z n e p o ­ m i ę d z y W ł o c h a m i a pólnooną Europą. Dążenie d o r e a l i s t y c z n e g o ujęcia Ofiarowania w świątyni z a z n a c z a się już w p ó ź n y m średniowieczu. G o ­ łąbki są p r z e d s t a w i o n e w k o s z u l u b k l a t c e , j a k n p . w Psałterzu P i e r p o n t M o r g a n ' a ( M s . 97, i l . 5), a m o t y w t e n p r z e w i j a się s t a l e aż do R u b e n s a . C z a s a m i kosz j e s t p u ­ s t y , a gołąbki spacerują p o ołtarzu, j a k w w e s t f a l s k i m s k r z y d ł o w y m ołtarzu z o k . 1370 r . S c e n a j e s t u m i e j s c o ­ w i o n a w e wnętrzu g o t y c k i e g o kościoła . 78 Ważne d l a i k o n o g r a f i i t e m a t u jest dodanie na o b r a ­ zach O f i a r o w a n i a p o s t a c i arcykapłana ( n p . n a m o z a i c e i w . M a r i a M a g g i o r e i n a f r e s k u św. M a r i i d i C a s t e l s e p r i o ) . Po w k r o c z e n i u j e g o i służby, S y m e o n odbiera Dzieciątko. Nawiązuje to do armeńskiej Ewangelii ( a p o k r y f ) o dzieciństwie C h r y s t u s a , w której Jezus j e s t p r z e d s t a w i o n y k a p ł a n o m . W p ó ź n y m średniowieczu S y ­ m e o n j e s t i d e n t y f i k o w a n y z osobą arcykapłana w r o g a ­ t e j czapce k a p ł a ń s k i e j . 74 W X V w . , sceny O f i a r o w a n i a , P r e z e n t a c j a Oczysz­ czenia i S p o t k a n i a stopiły się w j e d n o przedstawienie o b r a z o w e . W o b r a z i e L o c h n e r a z 1447 r. ( o b e c n i e w 78 D a r m s t a d t ) , p o j a w i a się błogosławiący Bóg O j c i e c i ś w i e ­ ce w ręku l i c z n y c h p o s t a c i dziecięcych. O d d z i a ł y w a n i e k o m p o z y c j i L o c h n e r a t r w a aż do D i i r e r a . W b a r o k u p r z e d s t a w i e n i e O f i a r o w a n i a czy O c z y s z c z e n i a zaczęło się rozwijać pod w p ł y w e m sztuki n i d e r l a n d z k i e j . S p o t y k a ­ m y w i e l e o b r a z ó w o ł t a r z o w y c h , które i k o n o g r a f i c z n i e n i e w y b i e g a j ą poza przyjętą f o r m ę , a n a w e t b a r d z i e j r y g o ­ r y s t y c z n i e trzymają się p r z e k a z a n y c h w z o r ó w , niż o b r a ­ zy z późnego g o t y k u i r e n e s a n s u . 75 Jak na tle historii przedstawiania Ofiarowania w y ­ gląda p o p u l a r n a g r a f i k a z t e r e n u P o l s k i ? W z b i o r a c h drzeworytów z okresu renesansu i b a r o k u o d n a j d u j e m y d z i e w i ę ć przedstawień interesującego n a s t e m a t u . Są t o n i e w i e l k i e d r z e w o r y t y d r u k o w a n e w bliżej nieokreślo­ n y c h książkach do nabożeństwa. Są o n e p o d w z g l ę d e m i k o n o g r a f i c z n y m zbliżone do siebie, różnice występują j e d y n i e w p a r t i i c e n t r a l n e j , przedstawiającej scenę w ś w i ą t y n i . W j e d n y m z d r z e w o r y t ó w ( i l . 5) część środko­ wą z a j m u j e S p o t k a n i e , a p o p r a w e j s t r o n i e , n a t l e t ł u ­ m u , p r z e d s t a w i o n e są o s o b y o d z i a n e w s t r o j e p o l s k i e . O d z n a n y c h schematów odbiegają p o s t a c i e służących, które sprzedają w świątyni gołąbki o f i a r n e , u m i e s z c z o ­ ne w k o p u l a s t y m k o s z y k u . R ó w n i e ż n a i n n y c h d r z e w o ­ r y t a c h scena o d b y w a się w e wnętrzu kościoła r o m a ń ­ s k i e g o ( i l . 1, 2) l u b o bliżej nieokreślonych cechach. L i c z b a osób b y w a różna, z a w s z e j e d n a k występują M a t ­ k a B o s k a , św. Józef, Dzieciątko Jezus, S y m e o n o r a z k l ę ­ cząca służebnica ( i l . 1, 2, 4), podająca gołąbki w koszy­ k u . Ubiór j e j m a cechy l o k a l n e , t y p o w e d l a o k r e s u w k t ó r y m p o w s t a ł y d r z e w o r y t y . M a t k a B o s k a m a dłonie złożone n a p i e r s i a c h ( i l . 1, 4) l u b do m o d l i t w y ( i l . 2, 3, 5), S y m e o n j e s t s t a r c e m , a w t r z e c h p r z y p a d k a c h m a n a g ł o w i e tiarę n a j w y ż s z e g o kapłana ( i l . 1, 3, 5). D z i e 7 6 �mmmm* I I . 15. Matka Boża w Lyonie (Notre sce. I I . 16. Matka Boska Łaskawa, ciątko Jezus j e s t j ą c e ( i l . 1, 2). Dame de Fouwieres) patronka Barcelony, XIX n a g i e , położone n a w e l u m l u b półsto- kie spojrzenia w W z e s t a w i e n i u z oficjalną ikonografią, u d e r z a b r a k prorokini Anny, występuje natomiast postać męska ( i l . 1), o r a z osoba trzymająca ś w i e c ę czy pochodnię ( i l . 4). Na podstawie cytowanego materiału m o ż e m y p o ­ wiedzieć, że w d r z e w o r y t a c h p o l s k i c h z X V I i X V I I w., dość j e d n o l i t y c h i k o n o g r a f i c z n i e , d o m i n u j e ś r e d n i o w i e c z ­ na f o r m a p r z e d s t a w i e n i a sceny O f i a r o w a n i a , co być m o ­ że w y n i k a z f a k t u , iż d r z e w o r y t n i c y posługiwali się p o ­ dobnymi wzorami. P e w n ą odmianę s t a n o w i d r z e w o r y t większego f o r ­ m a t u { i l . 6) pochodzący p r a w d o p o d o b n i e z przełomu X V I i X V I I w . , j e d e n z s e r i i Tajemnic Różańcowych, przedstawiający T a j e m n i c ę V I — Ofiarowanie Pana J e ­ zusa w świątyni ''. Zaakcentowane są w n i m : p o k o r a klęczącej M a d o n n y , która t r z y m a na t a l e r z u d w a g o ł ą b ­ k i , starzec S y r n e o n , obejmujący n a g i e Dzieciątko i spły­ w a j ą c e n a Jezusa p r o m i e n i e o d Gołębicy, otoczonej w i e ń c e m o b ł o k ó w . Scenę objaśnia u dołu t e k s t w i e r ­ szowany a na b o r d i u r z e w i d n i e j e podwójny sznur ró­ żańca i s t y l i z o w a n e różyczki. 7 N o w e ujęcia t e m a t u p r z y n o s i d o p i e r o g r a f i k a m a ł e ­ go f o r m a t u , s p r o w a d z a n a m a s o w o d o P o l s k i w X V I I i X V I I I w., z ośrodków n i d e r l a n d z k i c h i n i e m i e c k i c h . W zbiorach M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e znaj­ duje się duża kolekcja t y c h obrazków, pochodząca z klasztoru K a r m e l i t a n e k na Wesołej . 78 Pełna napięcia i d y n a m i z m u j e s t scena O f i a r o w a n i a przedstawiona przez A n t o n i e g o W i e r i x a (1552 — o k . 1624) . W t l e z a z n a c z o n e są krużganki świątynne, o o d ­ ległej p e r s p e k t y w i e , z k o l u m n a m i n a p i e r w s z y m p l a n i e . S y r n e o n t r z y m a j ą c y Dzieciątko s k u p i a n a sobie w s z y s t ­ 79 d r z e w o r y t i l u s t r a c y j n y , 14,5 X 10,6 c m , w y k . w Pol­ chromolitografia, 9,8 X 6,5 cm, obrazek dewocyjny, w. otaczających kompozycji. Po lewej osób p o d p o r z ą d k o w a n y c h m u stronie widoczne są elementy ołtarza z w y s o k o ustawioną świecą ( i l . 7). Formalnie podobna, lecz na niższym t y s t y c z n y m , j e s t scena O f i a r o w a n i a hanna 8). Andreasa Klęcząca Pfeffela Madonna i (1686—1750) św. poziomie ar­ w y k o n a n a przez J o - Józef z Augsburga adorują (il. Dzieciątko t r z y m a n e n a rękach p r z e z arcykapłana —• S y m e o n a . Słu­ żebna, zwrócona t y ł e m d o w i d z a , t r z y m a gołąbki w stoż­ kowatym koszyku, a kadzielnicę. kapłan Schematyczne stojący wnętrze ne j e s t j e d y n i e chmurką z d w o m a chodzący za Symeonefn świątyni -- urozmaico­ p u t t a m i . Obrazek z serii i l u s t r o w a n y c h m o d l i t w po­ „Zdrowaś Ma­ r i o " j e s t z a t y t u ł o w a n y : Benedżctus... O u ż y t k o w a n i u te­ go o b r a z k a się spełniły w Polsce świadczy Dziecię do kościoła, Wesół iż Boga woła, Od Stary oglądał w z o r u przyjętego odręczny n a p i s : Dni Syrneon na ziemi; od radości Oczyma w Polsce w X V I I swemi. w., odbiega m i e d z i o r y t ( i l . 10) n a k t ó r y m M a t k a B o s k a j e s t u k a z a n a z Dzieciątkiem tle promieni klęczy ni Syrneon Anna. ciątkiem. Obydwoje ze scen szczególne wskazują w również której cię S y m e o n o w i . jedna w zarys kapłana środku, gwiazdy. świątyni) na M a t k ę U Bożą asymetrycznie, dołu i proroki­ z Dzie­ stoi anioł k l a t k ę z gołąbkami. Odbiega w (w szatach Prawie trzymający nia, n a ręku, wznosząc j e n i e c o d o góry, n a uformowanych od wzorca występuje Obok Matka klęczy ilustrowanego święta oraz kompozycja Boska, Ofiarowa­ podająca Dzie­ św. Józef ( i l . 11). Jest kalendarza, w którym ważniejsi święci mają to po­ wyodręb­ n i o n e o b r a z k i z n a p i s a m i n a wstęgach i d a t a m i . W y s t ę ­ pujące i po b o k a c h lilią, l e w y aniołki: prawy z dwoma gołąbkami z pękiem świec i jedną zapaloną w opusz- 79 �Matka Boska Gromniczna, o l e j n a p l . ; 11. 17. w y i m . 68 X 53 c m , O t f i n ó w , w o j . t a r n o w s k i e ; i l . 18. w y m . 68 X 54 c m , R y b i t w y , o b e c n i e on. K r a k ó w ; i l . 19, w y m . 58,5 X 42 c m , D o b r y s z y c e , w o j . p i o t r k o w s k i e . czonej r ę c e , p r z y p o m i n a w y s t ę p u j ą c e w X I X w . p o ­ d o b n e ujęcie a t r y b u t ó w Ofiarowania w grafice i m a l a r ­ stwie popularnym . 80 8 1 Inne w a r i a n t y ikonograficzne spotykamy n p . w mie­ dziorycie z warsztatu augsburskiego J . A. Pfeffela zaty­ t u ł o w a n y m Purificatio B. Mariae Virgin(is) (dl. 9), c z v a k w a f o r c i e z n a p i s e m Darstellung Jesu im Tempel po­ c h o d z e n i a n i e m i e c k i e g o , znajdującej się w z b i o r a c h A r ­ c h i w u m oo. K a p u c y n ó w w K r a k o w i e , a pow.stałej z a ­ p e w n e w p i e r w s z e j p o ł o w i e X I X ,w. ( i l . 12). O b r a z k i t e ­ go t y p u b y ł y k o l p o r t o w a n e r ó w n i e ż w Polsce. O d początku X I X w . w n u r c i e p o p u l a r n y m p o j a w i a się i n n y t y p i k o n o g r a f i c z n y Oczyszczenia, Przykładem j e s t t u r y c i n a K a r o l a F e r t n e r a z C z ę s t o c h o w y ( i l . 13). Przedstawia ona Madonnę w u r o c z y s t y m s t r o j u , d z w o nowatej sukni, zdobnej b o g a t y m i k w i e t n y m i m o t y w a m i , w obszernym marforionie spływającym po bokach i t w o r z ą c y m c h a r a k t e r y s t y c z n y , trójkątny z a r y s s y l w e t ­ k i , często s p o t y k a n y w g r a f i c z n y c h , m a l a r s k i c h i rzeź­ b i a r s k i c h w i z e r u n k a c h M a t k i B o s k i e j . K l ę c z ą c e u dołu aniołki, cokół z w y p i s a n y m i inicjałami M a r i i o r a z k o ­ t a r y , spięte p o b o k a c h p o d b a l d a c h i m e m , w y w o d z ą się 80 z w z o r c a t y p o w e g o w y s t r o j u sanktuariów M a r y j n y c h , spotykanego w w i e l u k r a j a c h katolickiej Europy. A t r y ­ b u t y , w postaci zapalonej świecy w ręku Madonny o r a z t r z y m a n y c h p r z e z aniołki g o ł ą b k ó w w koszyku i k a d z i e l n i c y , są zaczerpnięte ze s t a r s z y c h graficznych w z o r ó w , których p r z y k ł a d e m m o ż e t u być cytowana XVIII-wieczna grafika augsburska. Zbliżone układy ikonograficzne spotykamy w wizerunkach Madonn L o ­ retańskich, p r z e d s t a w i a n y c h w l i c z n y c h miedziorytach i d r z e w o r y t a c h o d końca X V I I aż d o p o c z ą t k ó w X I X w . ( i l . 14). P o w i ą z a n i a i w p ł y w y idące z c e n t r ó w r e ­ l i g i j n y c h p o ł u d n i o w e j i z a c h o d n i e j E u r o p y n i e są t u bez z n a c z e n i a . Dostrzegamy więc infiltrację grafiki włoskiej ( i l . 14), f r a n c u s k i e j , a u s t r i a c k i e j a nawet h iszpańskiej ( i l . 15 i 16). U s t a l en i e w z a j e m n y o h w p ł y w ó w różnych centrów r e l i g i j n y c h i z w i ą z a n y c h z n i ­ mi przedstawień, zwłaszcza w popularnych nurtach s z t u k i , s t a n o w i w d z i ę c z n e z a d a n i e , przerastające jed­ n a k możliwości j e d n e g o c z ł o w i e k a . 82 Już w 1937 r . pisał T a d e u s z S e w e r y n , że d o n a j t r u d ­ n i e j s z y c h zagadnień i k o n o g r a f i i o b r a z ó w l u d o w y c h „ n a ­ leży w y j a ś n i e n i e g e n e z y w i e l u o b r a z ó w M a t k i B o s k i e j . �Wielość b o w i e m odmian mariologicznych form, jakie s z t u k a nadała W ł a d c z y n i N i e b i o s i M a t c e , o l b r z y m i a ilość obrazów c u d o w n y c h , r o z l i c z n e sposoby populary­ z o w a n i a sławniejszych w i z e r u n k ó w i i c h w p ł y w u n a ikonografię l u d o w ą uniemożliwia w w i e l u w y p a d k a c h o d k r y c i e źródeł f o r m y o b r a z u l u d o w e g o " . N i c d z i w ­ nego, że o d t a m t e g o czasu n i e ukazało się z b y t w i e l e p r a c z t e g o z a k r e s u . N i e k t ó r e , poświęcone m a l a r s ­ t w u , wnoszą niejedną interesującą u w a g ę , choć n i e są wolne od pomyłek l u b przemilczeń, spowodowanych zbyt pobieżnym t r a k t o w a n i e m treści przedstawieni!, a s k u p i e n i e m z a i n t e r e s o w a n i a n a samej t y l k o f o r m i e . 8 3 8 4 T a d e u s z S e w e r y n zainteresował się ludową wersją obrazów M a t k i Boskiej G r o m n i c z n e j . Analizując obraz ( i l . 17) pochodzący z O t f i n c w a , <d. p o w . D ą b r o w a T a r ­ n o w s k a ) , s t w i e r d z a , że j e s t o n s w o b o d n y m przetworze­ n i e m M a t k i Boskiej T u r s k i e j , a „malarz l u d o w y n a d a l t u s w e m u o b r a z o w i p e w n e z n a m i o n a , których t r u d n o byłoby doszukać się w z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h wzorach. N a c z e r w o n e tło s u k n i M a d o n n y rzucił białą p l a m ę k r ó ­ c i u t k i e j z a p a s k i n a podobieństwo t y c h , j a k i e z a p a s y w a l i ongiś g o s p o d a r z e n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m z wiosną, g d y szli do p i e r w s z e g o s i e w u . M a t k a B o s k a G r o m n i c z ­ n a s t a j e się t u p r z e z t e n z n a m i e n n y szczegół Matką B o s ­ ką Siewną, a p r z e z b o g a c t w o k w i e c i s t e g o o r n a m e n t u z a ­ r a z e m K w i e t n ą . O r n a m e n t k w i a t o w y występujący n a t y m obrazie Seweryn przyrównuje do dekoracji k r a ­ k o w s k i c h skrzyń w i a n n y c h . W d a l s z y m t o k u w y w o d u n i e p o d a j e j e d n a k żadnych i n f o r m a c j i co d o g e n e z y i f o r m y opisywanego obrazu. Impresyjne uwagi Sewe­ r y n a można o b e c n i e uściślić n a p o d s t a w i e szerszego m a ­ teriału p o r ó w n a w c z e g o . N a p e w n o t r a f n e są sądy Se­ w e r y n a dotyczące ogólnego k l i m a t u dzieła n a t l e k u l t u ­ r y l u d o w e j r e g i o n u k r a k o w s k i e g o , t r u d n o j e d n a k zgo­ dzić się ze z d a n i e m , że w t y m ż e w i z e r u n k u n i e można odnaleźć z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h w z o r ó w . 85 ła A n a l o g i e d o p o l s k i e j G r o m n i c z n e j , trzymającej D z i e ­ ciątko ciasno s k r ę p o w a n e p o w i j a k i e m , o d n a j d u j e m y w częstochowskiej g r a f i c e F e r t n e r a { i l . 13) t a zaś o p i e r a się n a p e w n y c h e l e m e n t a c h zaczerpniętych z d e w o c y j n y o h o b r a z k ó w a u g s b u r s k i c h , oraz n a z n a c z e n i e r z a d z i e j docierających n a t e r e n P o l s k i d e w o c y j n y c h obrazkach M a d o n n y z w a n e j C a n d e l a r i a , pochodzących z t e r e n ó w o wpływach k u l t u r y iberyjskiej. Ten t y p Madonny znajdujemy m. in. w dziele W . G u m p p e n b e r g a , Atlas Marianus sive de Imaginibus Deiparae per Orbem Christianorum Miraculosis, Mona­ c h i u m 1657. A u t o r o p i e r a się n a materiałach w y d r u k o ­ w a n y c h w R z y m i e . Interesujące j e s t t o , że figurę M a t k i Boskiej Gromnicznej (La Candelaria) odnaleziono na w y s p a c h K a n a r y j s k i c h , stanowiących zasięg p e n e t r a c j i hiszpańskiej, g d z i e p r z e d p r z y b y c i e m chrześcijan istniał k u l t o g n i a . F i g u r a ta — j a k p o d a j e G u m p p e n b e r g — miała n a p i s y w y k o n a n e „ b a r b a r z y ń s k i m i " l i t e r a m i , lecz na m i e d z i o r y c i e r e p r o d u k o w a n y m w w y m i e n i o n y m w y ­ żej d z i e l e oprócz t r z y m a n e g o n a j e d n e j ręce Dzieciątka w p o w i j a k u i świecy g r o m n i c z n e j w d r u g i e j ręce, b r a k j a k i c h k o l w i e k i n n y c h atrybutów. O d n a j d u j e m y j e n a t o ­ m i a s t n a f i g u r z e M a d o n n y ( L a C a n d e l a r i i ) stojącej n a półksiężycu, trzymającej w j e d n e j ręce ś w i ę c ę i k o s z y ­ czek z g o ł ą b k a m i , a w d r u g i e j Dziecię. W y k o n a ł ją I n ­ d i a n i n F r a n c i s z e k T i t o Y u p a n q u i o k . 1580 r., a czczono ją w C o p a c a b a n a w B o l i w i . 8 0 Po z e s t a w i e n i u w i ę k s z e j ilości z n a l e z i o n y c h n a t e ­ r e n i e d . w o j . k r a k o w s k i e g o obrazów o t e m a t y c e z w i ą ­ zanej z postacią M a t k i B o s k i e j G r o m n i c z n e j (nazywa­ n y c h t u także W y w o d e m Matki Boskiej), o k a z u j e się. Ze obraz z O t f i n o w a jest l u d o w y m w a r i a n t e m obrazów o tejże t e m a t y c e , m a l o w a n y c h przez e p i g o n ó w m a l a i stwa cechowego w d r u g i e j połowie X I X w . kiej Rozjaśnione o b ł o k a m i i k w i a t a m i o b r a z y M a t k i B o s ­ G r o m n i c z n e j , o żywej palecie kolorów, o d p o w i a d a ­ 19 8? �I I . 20. Matka Boska Gromniczna, w ły gustom odbiorców miast. Jak wynika mniej więcej chłopskich i sposób pochodzących badań latach domach, wiejskich obeznani w z 1860—1880. kaplicach. Twócami z rzemiosłem jest wsi i Odnaleziono ich byli Kolory są tonowanie, a stosowanie my barwnej jasnej je ludzie dobrze mieszanie i zróżnicowanej ś w i a d c z y o t y m , że c i e n i o w a n i e ze strony grafii. Obrazy tzw. masowo m i a ł y j e d n a k zdecydowaną oleodrukami. Były nosiło prestiż kaplicy, a te nie także przetrwały są znacznie barw rębnić n a p o d s t a w i e rąbka sukni, cechach 82 w przewagę n a d fundatora droższe, toteż nazwiska ornamentyki i do ceniono je o nie wyod­ cechy cha­ dekoracja kwiatowe Obrazów kompozycji Obra­ jedynie detali, jak Boskiej, wzory k o l o r y s t y k a całości. pod­ obrazu wykonawców analogii warsztatowych takich kon­ niewątpliwie czasów. M o ż e m y zdobnictwa szacie M a t k i czy czy co ga­ sta­ chromolito- z pokolenia na pokolenie. sygnowane; do n a s z y c h rakterystyczne większe, właściciela wysoko i przekazywano zy wytwarzanych — kolorów, ło się już w t y m czasie koniecznością, w o b e c dużej kurencji w wskazywałby sharmonizowane subtelne ich one kościołach m a l a r s k i m , n a co wykonawcom małych powstały małomiasteczkowych ich malowania. nieobce ze terenowych o l e j n a pł., w y m . 60 X 45 c m , s t a r y kościół Zakopanem. na jej podobnych ( i l . 21—24) odnoto­ w a n o aż d z i e w i ę ć . P o d e j m u j ą c analizę ikonograficzną t y c h o b r a z ó w należy się zastanowić n a d c e c h a m i c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y m i tego m a l a r s t w a oraz n a d e l e m e n t a m i wspólnymi z i n n y m i p r z e d s t a w i e n i a m i o t e j samej t e ­ matyce. Analiza formalnej struktury obrazów Matki B o s k i e j G r o m n i c z n e j t o n i e t y l k o określenie e l e m e n t ó w i i c h r e l a c j i w z g l ę d e m s i e b i e o r a z w s t o s u n k u do c a ­ łości p r z e d s t a w i e n i a , a l e także u s t a l e n i e wzajemnych odniesień części znajdujących się w s t o s u n k u o p o z y c j i do s i e b i e . M a w i e c i s t o t n e z n a c z e n i e , k t ó r e e l e m e n t y treściowe u m i e s z c z o n e zostały u g ó r y o b r a z u ( w sfe­ rze niebiańskiej), które zaś u dołu ( w sferze z i e m ­ s k i e j ) czy też, które e l e m e n t y wiążą się ze stroną p r a ­ w ą i lewą. 87 W s t r u k t u r z e przedstawień o treściach r e l i g i j n y c h układy t e mają z a s a d n i c z e znaczenie, ponieważ o d z w i e r ­ c i e d l a się w n i c h n i e t y l k o h i e r a r c h i c z n a s t r u k t u r a w y ­ obrażeń r e l i g i j n y c h , a l e i s t o s u n e k do t e m a t u w y k o n a w ­ cy o b r a z u oraz osób, d l a k t ó r y c h był przeznaczony. S t r u k t u r a l i z a c j a f o r m y , związana ze z n a c z e n i e m , j a k i e p r z y p i s y w a n o e l e m e n t o m t r e ś c i o w y m , miała w i ę c i s t o t ­ ne znaczenie d l a prawidłowego odczytania idei obrazu. Spopularyzowane w regionie k r a k o w s k i m obrazy M a t k i B o s k i e j G r o m n i c z n e j przedstawiają w i ę c p r z e d e w s z y s t - �I I . 2 1 . Matka Boska Gromniczna, o l e j n a pł. w y m . 65 X 50 c m , w y k . S t a ­ nisława Susuł, B r o n o w i c e , w o j . k r a k o w s k i e . k i m c e n t r a l n i e umieszczoną postać M a t k i B o s k i e j , d o m i ­ nującą, o h i e r a t y c z n y m układzie. N a l e w y m ręku t r z y ­ m a o n a Dzieciątko, z a w i n i ę t e w p o w i j a k u , d e k o r a c y j n i e p o t r a k t o w a n y m , ułożone n a o z d o b n y m v e l u m , składają­ c y m się z d w ó c h części: p o d u s z e c z k i i p r z y k r y c i a , z a ­ kończonego p a s e m k o r o n k i . T u zaznaczyć należy, iż m a ­ larz z O t f i n o w a w swojej transpozycji Gromnicznej przerobił v e l u m , n i e rozumiejąc j e g o f u n k c j i , n a t r z y ­ częściowy, krótki f a r t u s z e k , k t ó r y zupełnie o p a c z n i e z o ­ stał z i n t e r p r e t o w a n y w o p i s i e t e g o o b r a z u p r z e z T . Se­ w e r y n a . W p r a w y m ręku dzierży M a t k a B o s k a z a p a ­ loną gromnicę, ozdobioną b u k i e t e m k w i a t ó w . M a t k a B o s ­ k a m a koronę na g ł o w i e o k r y t e j długim m a r f o r i o n e m , zakończonym frędzlą, a n a d t o w z o r z y s t y m b i a ł y m r ą b ­ k i e m s y m b o l i z u j ą c y m d z i e w i c t w o ( p o d o b n i e j a k na o b r a ­ zach dziewiętnastowiecznych malarzy warsztatowych). Ceremonialny ubiór do w y w o d u , czyli oczyszczenia, zgodny z przekazami ikonograficznymi epoki baroku, spotykany jest na l i c z n y c h p o p u l a r n y c h obrazkach ( i i . 14—16), w y k o n y w a n y c h w miejscowościach pielgrzym­ k o w y c h na t e r e n i e środkowej i zachodniej E u r o p y ( j a k np. Mariazell w A u s t r i i , Einsiedeln w Szwajcarii, R i ­ m i n i i V i c e n z a w e Włoszech, S t a r e H o r y i F r y d e k w Czechosłowacji, G u a d e l u p e w H i s z p a n i i , L e P u y i L y o n 8 8 w e Francji). T y p stylizacji postaci M a d o n n y , o sylwetce zamkniętej w trójkącie, o p o d s t a w i e u t w o r z o n e j z d w u ­ s t o p n i o w e g o cokołu, p o d o b n y j e s t do s c h e m a t u i k o n o ­ graficznego spotykanego często w p o p u l a r n e j grafice i w o b r a z a c h na s z k l e m a l o w a n y c h . Wieńcząca k o m p o ­ zycję postać B o g a O j c a w y w o d z i się z X V - w i e c z n e g o o b r a z u S t e f a n a L o c h n e r a n a m a l o w a n e g o d l a kościoła św. K a t a r z y n y w K o l o n i i , a z bliższych n a m p o l s k i c h w z o ­ r ó w z o b r a z u T o m a s z a D o l a b e l l i znajdującego się w koś­ c i e l e Bożego Ciała w K r a k o w i e . K o m p o z y c j i obrazu rozwiązanego w trójkątach odpowiadają w układzie w e r t y k a l n y m t r z y O s o b y B o s k i e : B o g a O j c a , D u c h a św. ( w p o s t a c i g o ł ę b i c y ) i Jezusa. 8 9 9 0 8 1 Charakterystyczną cechą l u d o w y c h o b r a z ó w G r o m ­ n i c z n e j j e s t dekoracyjność. K w i e c i s t a szata Madonny o jednolitym, ciemnokarminowym tle, malowana jest l e k k o pędzlem w m o t y w y k w i a t o w e , z ą b k o w a n e obrzeża k o r o n e k z a z n a c z o n e są z a r ó w n o n a v e l u m , j a k i n a sza­ t a c h . Szczególnie piękne są c h u s t k i r ą b k o w e , w p o s t a c i delikatnie zarzuconej n a głowę t k a n i n k i , tak p r z e j r z y ­ s t e j , że m a l a r z chcący oddać p i ę k n o rąbka, otacza g ł o ­ w ę M a d o n n y r y t m i c z n i e p o w t a r z a j ą c y m i się w z o r a m i . O w e w z o r z y s t e t k a n i n y r ą b k o w e s p o t y k a się j e d y n i e na g ł o w a c h p o l s k i c h M a d o n n , co s t a n o w i chaTakterystycz- »3 �I I . 22. Matka Boska Gromniczna: olej na pł., w y m . 80 X 66 c m , Stalowa "Wola, w o j . t a r n o b r z e s k i e ; i l . 23. o l e j n a pł., wyim. 60 X 74 o m , Z a k r z ó w , w o j . k r a k o w s k i e ; i l . 24. o l e j na pł., w y m , 64 X 76 c m , B i n a r o w a , w o j . krośnieńskie. ną cechę obrazów kręgu krakowskiego oraz Podgórza. jest Występują one r ó w n i e ż w m a l a r s t w i e p o w s t a ł y m w k r ę ­ przez gu u Leżajska . 92 Drugi t y p Gromnicznej znaleziony wsi na terenie Rybitwy są m a l o w a n e Matka Boska która ( i l . 18). Z a r ó w n o inaczej, podobna idzie z skromną, jest dzieckiem brązową najlepiej obraz K r a k o w a , a pochodzący z n a d Wisłą sztafaż reprezentuje inna jest raczej też k o l o r y s t y k a . do w i e j s k i e j do w y w o d u suknię, której s 3 dawnej Madonna j a k . kobiety, Odziana górna jest część ,v ręku, w c z e r w o n e j cę, o d m i e n n i e z gwiazd tła tora sce kościołów linią; dolnych w 1 ew y m miasta zarezerwował które z u m i e ści ł m o n o g r a m chowanych w zbiorach muzealnych a tylko w dwóch dla funda­ malarz M a r ii, w odbiega wzorów elementach hory­ licznymi wyodrębnił napis. G r o m n i c z n a z R y b i t w 84 Boskiej ciemnobłękitnego nieczytelny warsztatowego, Matki i m u r y . Prawdopodobnie narożnikach, świe­ korony kotarami. Na linii pejzaż obrazu — Zamiast głowę Jednostajność uogólniony l u b d l a tytułu w otoczył on c y n o b r o w y m i widoczny wieżami ludowy kwiatkami. wypełnił zontu chuście, n a t o m i a s t w l e w e j malarz kulistymi powijaka trzyma na p r a w y m niż n a i n n y c h o b r a z a c h . góry może podobieństwo Karola Fertnera i łamany stanowi występującego bose stopy do w pas, w y o d r ę b n i a j ą c y malarskie w miedziorytu Częstochowie. pierwowzorze. kolista wykonanego to: kotara naroża, przetworzenie graficznym Madonny,, Są podstawka co Natomiast ozdobiona ząbkami, p t a s z k i n a z i e m i , sposób c i e n i o w a n i a , a szcza a r c h i t e k t u r a , świadczą zaczerpniętej z innych o zbitce przedstawień być postumentu, zwła­ wyobrażeniowej, religijnych. przypo­ m i n a k a f t a n i k i noszone p r z e z k o b i e t y na w s i . Dzieciątko okręcone p o t r ó j n y m p a s e m luźne miej­ łamaną prawy m od za­ malarstwa widoczne T y p „ c z y s t y " , bez d o d a t k o w y c h atrybutów i s z t a f a ­ żu, p r z e d s t a w i a G r o m n i c z n a z D o b r o s z y c koło R a d o m ­ ska ( i l . 19). O b r a z p r z e c h o w y w a n y j e s t w z b i o r a c h M u ­ zeum Etnograficznego w Krakowie . Na ciemnozielo­ n y m , c i e n i o w a n y m t l e z n a j d u j e się postać M a d o n n y w j a s n e j , k r e m o w e j s u k n i , bez z d o b i n , o z a z n a c z o n y c h j e ­ d y n i e k i l k u p i o n o w y c h fałdach. M a r f o r i o n złocisty, g r z c b y k o w a n y , o brzegach ciemniejszych z zarysowanymi m a ł y m i kółeczkami, n a w i ą z u j e n a w e t w szczegółach d o p i e r w o w z o r u g r a f i k i F e r t n e r a z Częstochowy (11. 13). Dzieciątko o t w a r z y dorosłego człowieka, p o d o b n e d o kukiełki, z c h a r a k t e r y s t y c z n i e podniesioną g ł ó w k ą , spo­ czywa na podwójnie złożonym v e l u m , wykończonym zło­ t y m p a s e m w kółeczka. K o r o n o w a n a g ł o w a M a r i i o t o ­ czona j e s t , p o d o b n i e j a k i g ł o w a Dzieciątka, g r z e b y k o 0 4 �wanym złotkiem, f o r m u j ą c y m dającym p o s t a c i o m hieratycznej gwiaździsty zarys i przy­ dostojności. T w a r z e w y ­ kazują poprawność warsztatową, czerwień p o w i j a k a wia ciemną tonację obrazu, podobnie jak dwie różycz­ k i i ukośnie t r z y m a n a świeca. B o s e s t o p y M a d o n n y te są j e d y n i e dopodobnie malować sób w sandały. M a l a r z , w y w o d z ą c y oży­ się obu­ praw­ z kręgu częstochowskiego, n i e omieszkał n a ­ u dołu ślady p o s t u m e n t u , uwydatniając rzeźbiarskiego pierwowzoru w ten spo­ Dobryszyckiej W tyle t y m opracowaniu możliwość ustalenia jego w autorów kolejne obrazów, przetworzenia, w a r i a n t całkowicie kiego interesowała znalezienia mnie określonego ile sama zanim zaadaptowany jednak nie warsztatu, czy ewolucja tematu, przeistoczył się na potrzeby on wiejs­ odbiorcy. Ustawiając Spotkania widzimy z na na j e d n y m Symeonem, biegunie czyli szesnastowiecznych Gromnicznej. ozy n a krążących p o k r a j u Z b l i ż o n y f o r m a l n i e , lecz o zupełnie i n n y m c h a r a k ­ terze d e k o r a c j i jest obraz G r o m n i c z n e j z d r e w n i a n e g o kościoła w Z a k o p a n e m (ił. 20). P o d o b n a j e s t s y l w e t k a k o r o n o w a n e j M a t k i B o s k i e j , Dzieciątko z podniesioną g ł ó w k ą s p o c z y w a n a p o d w ó j n i e złożonym v e l u m , oz­ dobionym frędzlą, lecz i n n a jest suknia Madonny, o z d o b i o n a k u l i s t y m i k w i a t k a m i n a gałązce o o d w r ó ­ c o n y c h k u dołowi listeczkach. T e n sam t y p z d o b n i c t w a odnotowuje A n n a Kunczyńska-Iracka w kilku obra­ zach, które o m a w i a w Malarstwie ludowym kręgu Częstochowskiego . Omawiana więc tu Gromniczna s t a n o w i uproszczoną w e r s j ę o b r a z ó w k r a k o w s k i c h , p r z e ­ tworzoną i z i n d y w i d u a l i z o w a n ą , o c z y m ś w i a d c z y s p o ­ sób m a l o w a n i a t w a r z y , a zwłaszcza o b l i c z a M a t k i B o s ­ k i e j . P o d o b i e ń s t w o w sposobie m a l o w a n i a t w a r z y , w i ­ doczne p r z y z e s t a w i e n i u k i l k u obrazów tego t y p u , poz­ w a l a przypuszczać, że w s z y s t k i e o n e są d z i e ł e m tego samego w y k o n a w c y . chodzących rozbudowaną Hypapante, tak drzeworytach scenę jak obrazkach dewocyjnych, z niderlandzkich i niemieckich to polskich, po­ warsztatów, 05 Rozważając p r o b l e m wpływu g r a f i k i n i e t y l k o na twórczość w a r s z t a t ó w c e c h o w y c h , a l e i pozostających z n i m i w b l i s k i m związku t z w . t w ó r c ó w l u d o w y c h p r ó ­ b o w a n o uzasadniać r e l a c j e p o m i ę d z y t y m i d w o m a d z i e ­ dzinami ° . Nieodparcie nasuwał się w n i o s e k , że i s t ­ niały powiązania pomiędzy tymi dziedzinami sztuki, j a k r ó w n i e ż między n i m i a r z e m i o s ł e m a r t y s t y c z n y m , zwłaszcza, że r o z w i j a ł y się o n e m n i e j w i ę c e j w t y m sa­ m y m czasie. Jednakże związki t e n i e z a w s z e rysują się j a s n o i w y r a ź n i e , t y m b a r d z i e j , że w w i e l u p r z y p a d ­ k a c h b r a k j e s t szczegółowych badań i k o n o g r a f i c z n y c h , które s t a n o w i ł y b y u z a s a d n i e n i e d l a s y n t e t y c z n y c h uogól­ nień. P e w n i e j s z e w n i o s k i i spostrzeżenia można sfor­ m u ł o w a ć p o z e b r a n i u m a t e r i a ł ó w d l a dużych centrów p i e l g r z y m k o w y c h , j a k n p . C z ę s t o c h o w a . Dzięki sys­ tematycznym studiom nad malarstwem pewnych krę­ g ó w , j a k r ó w n i e ż dzięki c o r a z b o g a t s z y m z b i o r o m m u ­ z e a l n y m oraz b a d a n i o m t e r e n o w y m i a r c h i w a l n y m moż­ na n i e c o ściślej, niż p r z e d 4 0 - s t u l a t y , g d y pisał Se­ w e r y n , określić ogólne c e c h y m a l a r s t w a południowej Małopolski, skąd w y w o d z i się większość o b r a z ó w o i n ­ teresującej nas tematyce. Anna Kunczyńska-Iracka opublikowała wśród w i e l u i n n y c h r ó w n i e ż d w a o b r a z y M a t k i B o s k i e j G r o m n i c z n e j . U w a ż a o n a , że m a l a r s t w o południowej M a l o o o l s k i w p o r ó w n a n i u ze z r u t y n i z o w a n y m i o b r a z a m i kręgu częstochowskiego j e s t b a r d z i e j z i n d y w i d u a l i z o w a n e , lepsze w a r s z t a t o w o , m a bogatsze rozwiązania k o l o r y s t y c z n e i c i e k a w i e j zaznaczone i n ­ dywidualności m a l a r s k i e . 6 9T 9 8 Ośrodków pielgrzymkowych, które szerzyły kult c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a n i c h o b r a z ó w i f i g u r , było na t e r e n i e P o l s k i w i e l e . N i e w s z y s t k i e j e d n a k miały m o ż ­ liwości p o w i e l a n i a g r a f i c z n y c h w z o r ó w , n i e wszędzie też istniały w a r s z t a t y rzemieślnicze, w których d o k o ­ n y w a n o by i c h t r a n s p o z y c j i n a język właściwy m a l a r s ­ t w u . Chociaż n i e udało się n a r a z i e dotrzeć d o k o n ­ k r e t n y c h warsztatów, w y d a j e się, że z a s t o s o w a n i e m e ­ t o d y k o l e j n y c h przybliżeń p o z w o l i n a u s t a l e n i e p r o ­ w e n i e n c j i n i e t y l k o G r o m n i c z n e j , ale również i n n y c h o b r a z ó w występujących n a t e r e n i e P o l s k i p o ł u d n i o w e j (np. p o p u l a r n e g o wśród f l i s a k ó w w i z e r u n k u M a t k i B o s ­ kiej Dzikowskiej). 85 �a n a d r u g i m b i e g u n i e samą wyodrębnioną Boskiej dzy z Dzieciątkiem tymi zowania krańcami i gromnicą rożne — warianty .postać i możliwości Boska z św. Józef, A n i o ł resie centralną kiem Jezus obok. Ofiarne występuje i postacią gołąbki trzyma występuje w Boska do z w Dalsza l u b stoi koszyku l u b służebna. rębnienia się postaci przedstawienia Jej zawiniętym ki) w jednej o Marii ciasno z zniknęła całej Królowej ludowych sceny symbo­ do sceny Nieba powijakiem w do prowadzi wyod­ grupowej z Dzieciąt­ (wątek ręce, a świecą gromniczną Symeona świec charakterze tematu jako utr­ błogosławienia rekwizytu ni Świeca i k o n o g r a f i i ; z chwilą liturgii ewolucja ok­ Dzieciąt­ klęczy bądź Józef podobnie j a k późniejszym Symeon spoczywają najstarszej niejako licznym. tać się pierwotnie ze ś w i e c a m i , została o n a p r z y d a n a prawach kiem, staje j e św. włączonego procesji i i prorokini Anna. W n a rękach, a M a t k a bądź walenia na obra­ bizantyjs­ w d r u g i e j . Pos­ wariantach tematu, pozostały t y l k o a t r y b u t y O f i a r o w a n i a w ś w i ą t y n i , a w i ę c gołąbki w koszyku trzymane przez aniołka oraz ka­ d z i e l n i c a , j a k o z r e d u k o w a n y e l e m e n t ś w i ą t y n i (11. 22—21). Sfera i niebiańska Ducha nieśmiało w wana błogosławiącego wychylającej Gnieźnieński i pojawia XIX postaci ( i i . j . w . ) początkowo postaci (Ewangeliarz w w Świętego się XI z z w.) i n n y c h obrazach S w . Rodzinę sztuce popularnej wątków, Widzimy nowa, czy oraz przez aniołki dziej widoczny do ręki M a t k i Tak do przykładzie z strefy na Ro­ ich w sfery nową trzymana świeca z ca­ Otfi- Zaznaczyły się ziemskiej przenie­ ofiarne w też gołąbki w nowej sytuacji jako najbar­ zaś, oczyszczenia — włożona została Boskiej. dla wiejskich mentów o bogate kontami- Gromnicznej Rybitw. obłokach, symbol złożonych atrybutem nie tylko niebiańskiej kadzielnica, bardziej symbolicznym wątki ikonografii, w obrazach odbiorców, wątków w odbicia w ikonografii o w nich bowiem na święta obrazach wyko­ redukcja wybranych Podkreślić nie i poza znalazły religijnym. przekazane ele­ należy, Gromnicznej, świecy, charakterze wzory nastąpiła rzecz znaczeniu. obrzędowe widocznej nowały wane przedstawia­ ( n p . Święta zorganizowanie na więc w l u d o w e j nywanych że i nastąpiła s t r u k t u r a l n e : ze zostały koszyku ale to Gromnicznej przesunięcia sione dopiero popular­ Kalisza). W łość. czy ręki rozbudo­ do g r a f i k i i m a l a r s t w a jących M a t k ę Boską Ojca obłoków zostaje nego. W y s t ę p u j e także w nacja Boga sygnalizowana się w m a l a r s t w i e o f i c j a l n y m , a w. pizechodzi dzina z Domi­ zaakcepto­ p r z e z kościół. P R Z Y P I S Y P i e r w s z e w z m i a n k i o ś w i ę c i e odnaleźć można w p i s m a c h o p a t k i z H i s z p a n i i , A e t h e r i i S y l v í i , która p o d k o n i e c I V w . odbyła p i e l g r z y m k ę d o Z i e m i Ś w i ę t e j . Por. A u g u s t B l u d a u , Die Pilgerreise der Aetheria, Pa­ d e r b o r n 1927, s. 89—93. * Pismo Święte Nowego Testamentu, Poznań, W a r ­ s z a w a 1969, s. 167. P o r . Pismo Święte Starego Testamentu, t. I I , Poznań, W a r s z a w a 1970, s. 191. tamże, s. 168. G i u s e p p e L o w , , Festa delia Purificazione (Candelora) ( w : ) Enciclopedia Cattolice Citta del Vaticano, 1953, t . 10, s. 342. S w . B a z y l i W i e l k i , L i s t y , W a r s z a w a 1972, s. 320— —322. Por. t e m a t M a t k i Boskiej Bolesnej o sercu prze­ bitym mieczem, rozwijający się od średniowiecza, a szeroko s p o p u l a r y z o w a n y w o k r e s i e b a r o k u . Hasło „ M a r i a , M a r i e n b i l d ' ' , Lexikon der christlichen Ikonographie, t . 3, R o m , F r e i b u r g , B a s e l , W i e n 1971, s. 1Ö7 1 8 4 6 6 7 86 i 200 o r a z t a m ż e w : t . 4, s. 8 5 — 8 7 : E. S a u e r , Schmer­ zen Märiens. G . L o w , o p . c i t . , s. 342. tamie. t a m ż e ; p o r . też. D o r o t h y S h o r r , The iconographie développement of the Presentation in the Tempie, „The A r t B u l l e t i n " , t . 28, 1946, s. 17. N a z w y zachodnio- i środkowoeuropejskie w g . L o ­ u i s Réau, I c o n o g r a p h i e de l'art chrétien, t . 2, 1957, s. 2 6 1 ; n a z w y słowiańskie w g B o g u m i ł a L i n d e , Słownik języka polskiego, Warszawa 1808, t . 1, cz. 2, s. 779. D o m d e B r u y n e , L'origine des processions de la Chandeleur et des Rogations a propos d'une sermen inédit, „ R e v u e B é n é d i c t i n e " , t . 34, 1922, s. 20 ( p o d a j e za — De temporum ratione ( w : ) Mignę, Patrologia la­ tina, X C , s. 351). G . L o w , o p . c i t . , s. 343. D . d e B r u y n e , op. c i t . , s. 20. D o m H e n r i L e c l e r c q , Presentation de Jesus au Temple (Fête de la) ( w : ) Dictionnaire d'Archéologie chrétienne et de Liturgie, t . 14, P a r i s 1948, s. 1722— — 1 7 2 8 ; p o r . też hasło „ L u p e r c a l i a " w Malej Encyklo­ pedii Kultury Antycznej, Warszawa 1966, s. 329. D , H . L e c l e r c q , op. c i t . , s. 1723. D . d e B r u y n e , op. c i t . , s. 2 1 . O o b y d w ó c h p r o c e s j a c h d o w i a d u j e m y się z a n o ­ nimowego m a n u s k r y p t u z X w. odnalezionego w Corb i e w e F r a n c j i . D . de B r u y n e , o p . c i t . , s. 1 5 — 1 7 ; p o r . też J a m e s G e o r g F r a z e r , Z î o t a gałąź, W a r s z a w a 1962, s. 476—505. Zofia Szyfelbein-Sokolewiez, Plon, obrzęd i wi­ dowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwy­ czajów rolniczych, W r o c ł a w , W a r s z a w a , K r a k ó w 1967, s. 62, 74 i n a s t ; W r e d e , Maria Lichtmess, (w:) Hand­ wörterbuch des deutschen Aberglaubens, t . 5, B e r l i n u . L e i p z i g 1932, s. 1681—1682; k s . P o m i a n - K r u s z y ń s k i , Wiosenne procesje błagalne o urodzaj pól, „ I l u s t r o w a n y Kurier Codzienny" (Dodatek n a u k o w y ) , n r 113, 25.4. 1932 r . ; J . Sas Z u b r z y c k i , Obchód św. Marka w Polsce, „ K u r i e r L w o w s k i " , L w ó w 1921, n r 97, 25.4.1921 r . Ryty l u s t r a c y j n e p o l e g a ł y m i n . n a składaniu o f i a r przebłagalnych. Z a k r e s t e r m i n u „lustrum" obej­ m o w a ł 1. O f i a r y o c z y s z c z a l n e , p r z e b ł a g a l n e (składane p r z e z c e n z o r ó w co 5 l a t ) a t a k ż e i g r z y s k a n a cześć J o ­ w i s z a K a p i t o l i ń s k i e g o o d p r a w i a n e w czasach cesarstwa co 5 l a t . P r z e z czynności l u s t r a c y j n e r o z u m i a n o także o b c h o d z e n i e czegoś w koło, n p . kapłan okrążał z w i e r z ę p r z y składaniu go n a ofiarę. D a l e j r o z u m i a n o p r z e z ten t e r m i n czynności oświecania, rozjaśniania, (por. Słownik łacińsko-polski p o d r e d . M a r i a n a P l e z i , t . 3, W a r s z a w a 1969, s. 400 i 401). 9 9 1 0 Dzieciątkiem w g r u p i e osób t o w a r z y s z ą c y c h S y m e o n o w i , nie pomię­ tego t e m a t u . Matka ziemi, Matki widzimy 1 1 1 2 1 3 1 4 1 6 1 8 17 1 8 1 9 2 0 O c z y s z c z a n i e w różnych r e l i g i a c h m i a ł o n a c e l u u w o l n i e n i e o d sił „ n i e c z y s t y c h " , przeciwstawiających się wejściu w k o n t a k t ze świętością. W r y t a c h l u s t r a ­ c y j n y c h p o s ł u g i w a n o się r ó ż n y m i z a b i e g a m i , główcie p o p r z e z k o n t a k t y z o g n i e m , d y m e m i wodą. P r z y p i s y ­ w a n e o g n i o w i własności o d w r a c a j ą c e p o l e g a ł y n a p r z e ­ m i a n i e s u b s t a n c y j n e j różnych ciał p r z e z n a c z o n y c h na ofiarę, co było p o c z y t y w a n e za przyjęcie t e j o f i a r y . D a l e j — l u s t r a c y j n e z a b i e g i o g n i o w e rozjaśniały, o ś w i e ­ cały ciemności, budzące w c z ł o w i e k u lęk i o b a w ę . Po d o b n e własności j a k ogień miał r ó w n i e ż d y m . K a z i ­ m i e r z Moszyński w Kulturze Ludowej Słowian, t . 2, cz. 1, W a r s z a w a 1968, s. 313 pisze, że „ W oczyszczaniu przez kadzenie w y k o r z y s t y w a n o magiczne znaczenie d y ­ m u , w y k u r z a j ą c e g o zło, c h o r o b y , p o d o b n i e j a k się w y ­ kurza owady czy g a d y , l u b i n n e s t w o r z e n i a z jaskiń l u b mieszkań. P o n i e w a ż zaś zło i t z w . „nieczystość" w pojęciach l u d u najściślej się ze sobą łączy, więc i w s z y s t k o c o k o l w i e k j e s t n i e c z y s t e , oczyszcza się za pomocą d y m u , w y k u r z a j ą c zeń o w ą nieczystość. N a t y m t l e r o z w i n ę ł o się w s z e l k i e k a d z e n i e ; w k u l c i e b o w i e m b o g o m musiały b y ć o f i a r o w a n e d a r y c z y s t e " . Podobny sąd, ż e „ p l a m a " c z y „ z m a z a " , którą o c z y s z c z e n i e z d e j ­ m o w a ł o z człowieka, m a k o n k r e t n y , m a t e r i a l n y c h a ­ r a k t e r w y r a ż a W i t o l d K l i n g e r w p r a c y : Jaj/co w za­ bobonie ludowym u nas i w starożytności, Kraków 1908.; P o r . też W o l f g a n g Brückner, Cera — C e r a V i r g o — C e r a V i r g í n e a . Ein Beitrag zu „Wörter und Sachen" und zur Theorie der „Stoffheiligkeit" ( w : ) „Zeitschi i f t für V o l k s k u n d e " , S t u t t g a r t , 1963, t . 59, s. 233—253. G . L o w , o p . c i t . , s. 344. ** A l e k s a n d e r Gieysztor, Między kulturą uczoną i kulturą ludową. Wierzenia w polskiej świadomości zbiorowej wieków średnich, ( w : ) 70 lat Towarzystwa Przyjaciół Nauk, P r z e m y ś l 1979, s. 37—50. 1 1 �W i t o l d S c h r e i b e r , Małżeństwo i jego dzieje, Lwów 1905, s. 23 i 25; W . K l i n g e r , op. c i t , s. 5 i 6 pisze, że w e d ł u g w i e r z e ń l u d o w y c h , n o w o r o d k i , położnice i n a ­ w e t s a m d o m , g d z i e o d b y w a sie połóg są n i e c z y s t e „ N a d kolebką człowieka, j a k i n a d j e g o łożem ś m i e r ­ t e l n y m unoszą się całe r o j e duchów. Są t o z a p e w n e d u c h y p r z o d k ó w , o p i e k u n o w i e r o d u , nową j e g o l a t o ­ rośl p o w i t a ć i przyszły l o s j e g o rozstrzygnąć p r z y b y l i , j a k o t o czynią p o ł u d n i o w o - s ł o w i a ń s k i e „ u s u d i c e " i „ r o żenice". T e z ł o ś l i w e i s t o t y d e m o n i c z n e działają często n a szkodę, korzystając z f i z y c z n e j słabości m a t k i i n i e ­ mowlęcia. T e k s t y starożytne i współczesne zwyczaje l u d o w e poświadczają s t o s o w a n i e różnych z a b i e g ó w d l a odpędzenia d e m o n ó w i zabiegów o mocy odwracają­ c e j " . P o r . też J a n Stanisław Bystroń, Słowiańskie ob­ rzędy rodzinne, K r a k ó w 1916 (obrzędy z w i ą z a n e z u r o ­ dzeniem dziecka). J . Bystroń, op. c i t . , s. 7. tamże, s. 25—58 o r a z K . Moszyński, o p . c i t . , s. 312. K . Moszyński, o p . c i t . , s. 340. M i r e e a E l i a d e , Traktat o historii religii, Warsza­ w a 1966, s. 2 2 — 2 4 ; J . S. Bystroń, o p . c i t . , s. 1 1 , 12, 26, 29 i n a s t P o r . J . S. Bystroń, o p . c i t . , s. 3 2 — 4 3 ; Stanisław C i s z e w s k i , Żeńska twarz, K r a k ó w 1927, s. 9. 2 3 24 u 1 6 2 7 2 8 " J . S'. Bystroń, o p . c i t . , s. 55 i 66—75. W kościele k a t o l i c k i m wywód n i e m a obecnie c h a r a k t e r u oczysz­ czającego. J e s t t r a k t o w a n y j a k o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o „ b e n e d i c t i o m u l i e r i s post p a r t u m " . P o r . S. C i s z e w s k i , Ognisko. Studium etnologiczne. K r a k ó w 1903, s. 5 6 — 5 7 , 61. P o r . k s . P i o t r S k a r g a , Na dzień Gromnic, albo Oczyszczenia Przenajświętszej Matki Bożej kazanie krót­ kie, ( w : ) Żywoty świętych Starego i Nowego Zakonu, K r a k ó w 1933, t . 1, s. 229. P o r . J a n Góra O P , Rozważania o świetle, „W D r o d z e " . Miesięcznik p o ś w i ę c o n y życiu chrześcijańskie­ m u , Poznań, Gdańsk, W r o c ł a w , t . 7, 1979, n r 4, s. 2 3 — — 3 1 oraz utwory poetyckie: John Henry Newman, Prowadź mię światło, t a m ż e s. 19, j a k r ó w n i e ż T h o m a s S t e a r n s E l i o t , Poezje wybrane, W a r s z a w a 1960, s. 191. M o d l i t e w n i k dziewiętnastowieczny, uszkodzony, w p o s i a d a n i u a u t o r k i , s. 234. K o n r a d H a h n , A r s moriendi, Lexikon der christ­ lichen Ikonographie, R o m , F r e i b u r g , B a s e l , W i e n 1968, s. 188—189. " Z y g m u n t G l o g e r , Rok polski w życiu, tradycn i pieśni, W a r s z a w a 1908. tamże. P o r . Handwörterbuch des deutschen Aberglau­ bens, B e r l i n u . L e i p z i g , t . 5, 1931, s. 1240—1258 o r a z W . K l i n g e r , Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia, Poznań 1926, s. 60 i L e B r a s , L a l e g e n d e de l a m o r t e n B r e t a g n e , s. 280 ( c y t . za K l i n g e r e m ) . W d o l n e j B r e t a n i i p r z e z całą n o c w i g i l i j n ą płonie n a k o m i n k u potężna kłoda d r z e w a , nosząca n a z w ę „ k ł o ­ d y z m a r ł y c h " . W g . w i e r z e ń z m a r l i przychodzą w tę n o c do d o m ó w , grzeją się p r z y o g n i u i jedzą p r z y g o ­ towaną d l a n i c h strawę. P o d o b n a kłoda płonie u B u ł ­ g a r ó w o d w i e c z e r z y w i g i l i j n e j aż d o o k r e s u Trzech K r ó l i . U l u d ó w Bałkańskich w i e c z e r z a w i g i l i j n a p o w i n ­ n a się o d b y w a ć p r z y z a p a l o n e j świecy, a z w y c z a j taki j e s t p r a k t y k o w a n y r ó w n i e ż w Polsce. P o w s z e c h n a jest w i a r a , ż e o g n i e odpędzają z ł e d u c h y i analogiczną f u n ­ kcję miało mieć światło z a p a l o n e j g r o m n i c y , t r z y m a n e w ręku umierającego człowieka. A . Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970, s. 153 p o d a j e , że o g n i e z a p a l o n e w W i e l k i C z w a r t e k w p o s ­ t a c i t a w . g r u m a d e k c z y l i w i ą z e k c h r u s t u , w z g l . stosów d r e w n a m i a ł y r ó w n i e ż związek z d u s z a m i z m a r ł y c h i miały j e ogrzewać. , 0 8 1 3 2 3 3 3 1 3 8 3 7 A . Brückner, o p . c i t . , s. 414 o r a z H e n r y k L o w miański, Religia Słowian i jej upadek (w. VI—XII), Warszawa 1979, s. 83 i 89. P i s z e o n , że „ S ł o w i a n i e d z i e l i l i się n a c z c i c i e l i b o g a n i e b a i c z c i c i e l i boga b ł y s ­ k a w i c y , P e r u n a , który był z m o d y f i k o w a n y m b o g i e m n i e ­ b a " , P r o k o p i o s z C e z a r e i , który ż y ł w czasach cesarza J u s t y n i a n a i z m a r ł p o r. 562 m ó w i ł o r e l i g i i S ł o w i a n p o ł u d n i o w y c h : „ ( S k l a w i n o w i e i A n t o w i e ) uważają b o ­ w i e m , że j e d e n t y l k o bóg, t w ó r c a b ł y s k a w i c y , j e s t p a ­ n e m całego świata i składają m u w ofierze woły i w s z y s t k i e i n n e z w i e r z ę t a o f i a r n e " . (Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian, p r z e ł o ż y ł i op r a c o w a ł M a r i a n P l e z i a , Poznań, K r a k ó w 1852, s. 69) M . E l i a d e , o p . c i t . , s. 52, 58 i 59. 3 8 3 8 Modlitewnik z XIX w. op. c i t . , s. 6 1 1 . K s . P i o t r S k a r g a , Kazania na niedziele i święta, K r a k ó w 1595, s. 523, c y t . za B . L i n d e m , o p . c i t , s. 779. J a k u b H a u r , Skład, abo skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey, w y d . 2, K r a k ó w 1693, s. 112. A . Brückner, Literatura religijna w Polsce śred­ niowiecznej, t . 1, W a r s z a w a 1902, s. 52. J a n Mączyński, Lexikon Latinopolonicum, Kró­ l e w i e c 1564, hasło „ F e b r u a r e " . P o r . hasło „ G r o m n i c a " , Encyklopedia kościelna, W a r s z a w a 1891, t. 6, s. 4 3 0 - ^ 3 2 . T a d e u s z S e w e r y n , Na Gromniczną, „ K u r i e r L i t e r a c k o - N a u k o w y " D o d a t e k do n r 29 „ I K C " , z 29.1.1934, p o r . też artykuły w p r a s i e p o p u l a r n o - i n a u k o w e j : E m i l W y r o b e k , Oczyszczenie Najświętszej Marii Panny czyli święto Matki Boskiej Gromnicznej, D o d a t e k d o n r 32 , , r K C " z d n i a 1.2.1926 o r a z A d a m C h m i e l , Gromniczna, „ I K C " n r 33 z d n i a 2.2.1925. Bohdan B a r a n o w s k i , Życie codzienne między Wartą a Pilicą w XIX w., W a r s z a w a 1969, s. 83 o r a z L u t o s ł a w a H a j ó w n a , Zimowe obrzędy i zwyczaje w Tyńcu, „Rocznik M u z e u m Etnograficznego w Krako­ w i e " , t . 2, 1967, s. 186. W niektórych w s i a c h d a w n . Z i e m i K r a k o w s k i e j był z w y c z a j o b w i ą z y w a n i a g r o m n i c y l n e m . G d y g r o m ­ n i c a d o b r z e się paliła w czasie p r o c e s j i , w r ó ż y ł o t o d o b r e z b i o r y l n u . S t a r y l e n zdjęty z g r o m n i c y służył do o k a d z a n i a w w y p a d k u bólu gardła. P o r . E. J a n o t a , Lud i jego zwyczaje, L w ó w 1878, s. 57. J a n S w i ę t e k o d ­ n o t o w a ł , że g r o m n i c e służyły n i e t y l k o l u d z i o m u m i e ­ rającym, lecz także do p o s z u k i w a n i a u t o p i o n y c h w R a ­ b i e , a n a d t o j a k w i n n y c h o k o l i c a c h P o l s k i chroniły z a b u d o w a n i a i całe g o s p o d a r s t w o o d g r o m ó w . Pisze też, iż k r o w y o k a d z a n o świecą gromniczną, a b y oddalić o d n i c h c z a r o w n i c e i n i e dopuszczać d o z a b i e r a n i a m l e k a . (Lud nadrabski, od Gdowa po Bochnię, K r a k ó w 1893, s. 102). 40 41 4 1 4 3 4 4 4 5 4 8 4 7 4 8 M a r i a K o w a l c z y k ó w n a , W r ó ż b y , czary i zabobony w średniowiecznych rękopisach Biblioteki Jagiellońskiej, „ B i u l e t y n B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń s k i e j " , t . 29, 1979, s. 5 — 1 8 . Oprócz m a t e r i a ł ó w o p u b l i k o w a n y c h w a r t y k u l e , A u t o r ­ k a odnalazła n a m a r g i n e s i e rękopisu 1344 k . 34 nastę­ pujący w i e r s z : 4 9 Hanc i n honorem pye T ę świecę niosę Candelam porto Marie N a pobożną M a r i i część Accipe per ceram W e ź p r z e z w o s k (tej ś w i e c y ) C a r n e m de v i r g i n e v e r a m Ciało z p r a w d z i w e j d z i e w i c y Per l u m e n a n i m a m P r z e z światło — duszę Per ignem d i v i n i t a t e m . P r z e z ogień — boskość. Z a udostępnienie t y c h m a t e r i a ł ó w składam J e j ser­ deczne podziękowanie. Mikołaj R e j , P o s t y l l a ( I w y d . K r a k ó w 1560, w z n o ­ w i o n a : ) W r o c ł a w , W a r s z a w a , K r a k ó w 1965, cz. 2 k a r t a 224. O z w y c z a j a c h g r o m n i c z n y c h c z y t a m y też w „ P a ­ miętniku N a u k o w y m " , K r a k ó w 1837, t . 2, s. 56 w a n o ­ n i m o w y m a r t y k u l e Zwyczaje ludu. A u t o r podaje, że w n i e k t ó r y c h o k o l i c a c h P o l s k i stawiają p o d o m a c h w czasie ś w i ę t a G r o m n i c z n e j świeczki w o s k o w e z i m i o ­ n a m i całej r o d z i n y ; c z y j a świeca prędzej zgaśnie, t e n pierwszy u m r z e . N i e k t ó r z y niosą zapaloną gromnicę z kościoła do d o m u , k t o p ł o m i e ń p r z e d w i a t r e m u s t r z e ­ że, a l b o k o m u t r z y k r o p l e n a ręce padną — szczęśli­ wą m a wróżbę. 5 0 Por. O s w a l d A . E r i c h i R i c h a r d B e i t l , Wörter­ buch der deutschen Volkskunde, L e i p z i g 1936, s. 91—92, c z y t a m y t a m , iż św. B ł a ż e j był p a t r o n e m bydła, w d n i u j e g o święta b ł o g o s ł a w i o n o j e świecą. S w . B ł a ż e j b y ł też p a t r o n e m p o g o d y i w i a t r a k ó w p o r u s z a n y c h z a p o ­ mocą w i a t r u ( b l a s e n ( n i e m ) == dmuchać). W Czechach „karmiono" w t y m dniu w i a t r p o p i o ł e m , solą l u b mąką. 5 1 „ B ł a ż e j k i " t o krążki w o s k o w e ze świec, ś w i ę c o ­ n e w św. Błażeja, d a w a n e do z j a d a n i a bydłu. B o h d a n B a r a n o w s k i , Kultura ludowa XVII i XVIII w. na zie­ miach Polski środkowej, Łódź 1971, s. 282. 5 2 R o m u a l d Łukaszyk, „ S w . Błażej", Katolicka, t . 2, L u b l i n 1976, s. 674. 5 3 Encyklopedia Święcenie c h l e b a i s o l i o d b y w a ł o się r ó w n i e ż 5 l u t e g o w dzień św. A g a t y , p a t r o n k i i w s p o m o ż y c i e l k i o d o g n i a . N a t e r e n i e E u r o p y w i e r z o n o , że c h l e b i sól św. A g a t y bronią od o g n i a . Znalazło t o o d b i c i e w Rytuale Rzymskim z ok r e s u p r z e d I I S o b o r e m W a t y k a ń s k i m , g d z i e p o d a n e są f o r m u ł y poświęcenia ś w i e c z w . błażejkami, p o r . R. Łu­ k a s z y k , o p . c i t , s. 674 o r a z Encyklopedia Katolicka, 54 3 5 87 �w y d . p r z e z k s . Michała N o w o d w o r s k i e g o , t . 2, W a r s z a ­ w a 1873, s. 400. J a k u b de V o r á g i n e , Złota legenda, W a r s z a w a 1960, s. 127—130. W l e g e n d z i e n a dzień św. Błażeja prze­ w i j a sie. w ą t e k z j e g o życia p u s t e l n i c z e g o , g d y bło­ gosławił o n zwierzętom, przychodzącym tłumnie d o j e ­ go g r o t y . „ G d y któreś z w i e r z ę z a c h o r o w a ł o , u d a w a ł o się n a t y c h m i a s t do Błażeja, a o n p r z y w r a c a ł m u z d r o ­ w i e " . L e g e n d a m ó w i r ó w n i e ż o u l e c z e n i u dzdecka, k t ó ­ r e m u uwięzła w g a r d l e ość r y b i a . Nowa księga przysłów polskich w oparciu o dzie­ ło Samuela Adalberga, o p r a c o w a ł zespół r e d a k c y j n y p o d k i e r u n k i e m J u l i a n a K r z y ż a n o w s k i e g o , W a r s z a w a 1969, t 2, s. 410—413. Ł u k a s z Górnicki, Dworzanin polski, ( I w y d . 1566) ( w : ) Pisma oprać. R o m a n P o l l a k , t . I , W a r s z a w a 1961, s. 219. J a k u b H a u r , op. c i t . , s. 311. L u d w i k S t o m m a , Matka Boska Gromniczna, „Ty­ g o d n i k P o w s z e c h n y " , n r 1358, T . S e w e r y n , Na Grom­ niczną, o,p. c i t . , „ N a P o d h a l u znają M a t k ę Boską N i e ­ dźwiedzią, n a M a z o w s z u j e s t w i e l e l e g e n d o Matce Boiskiej patronce (od) w i l k ó w , bo „od Gromnicznej w i l k i s t a d e m chodzą". Rzeźba, własność P a ń s t w o w e g o M u z e u m E t n o graficznego w Warszawie, eksponowana na wystawie s z t u k i l u d o w e j z o k a z j i 30-lecia P R L . H y m n n a dzień O c z y s z c z e n i a P a n n y M a r i i , z c y t . w y ż e j m o d l i t e w n i k a , s. 231—232. Z p o p u l a r n e j książeczki: Pamiątka dwudziesto­ pięcioletniego jubileuszu koronacyi cudami wsławionego Najśw. Panny Maryi obrazu w Karmelu Krakowskim na Piasku, napisał O. M a r c i n M a c i a k , K r a k ó w 1908, s. 57. Druczek ze z b i o r u ikonograficznego O. W a c ł a w a N o w a k o w s k i e g o w A r c h i w u m oo. K a p u c y n ó w w K r a ­ k o w i e , ozdobiony jest u góry o b r a z k i e m M a t k i Boskiej Często cho w s k i e j . T . R e w o l i ń s k i , Medale religijne, K r a k ó w 1387, s. 8 6 — 7 , r y c . 739. M e d a l i k w y k o n a n y o k . 1872—1887 r. p r z e z P a w ł a B i s c h a n a z W a r s z a w y , który m i a ł f a b r y c z ­ kę i s k l e p p r z y u l . Długiej w W a r s z a w i e . 5 5 57 5 8 5 9 6 0 8 1 6 2 6 8 6 4 6 5 p o r . D . S h o r r , op. c i t . , s. 20. t a m ż e , i l . 2—22. tamże, i l . 13. Por. n p . W. Braunfels i M . Nitz, „Leben Jesu", Lexikon der Christiischen Ikonographie, Rom. Freiburg B a s e l , W i e n 1971, t . 3, s. 39—85; G e o r g e F e r g u s o n , Signs and Symbols in Christian Art, N e w Y o r k 1961 s. 77L . Réau, Iconographie... o p . c i t . , s. 262. W. Braunfels i M . Nitz, „Marienleben", Lexikon.., op. c i t . s. 69. tamże, s. 69. ™ H a n s M a r t i n v o n E r f f a , „Darbringung i m T e m ­ p e l " , Reallexikon zur deutschen Kunstgeschichte t 3 S t u t t g a r t 1954, s. 1064, p o r . też D . S h o r r , o p . c i t . / s.' 19.' t a m ż e , s. 1065. D . S h o r r , op. c i t . i l . 1 o r a z Ewangelie — Apo­ kryfy, w y d . P. P e t e r s , P a r i s 1914, s. 153. 6 6 6 7 6 8 6 9 7 0 7 1 7 8 7 4 H . M . v o n E r f f a , o p . c i t . , s. 1057—1076; D . S h o r r o p . c i t . s. 17—32. 7 5 Józef M u c z k o w s k i , Zbiór drzeworytów w Biblio­ tece Uniwersytetu Jagiellońskiego zachowanych, Kra­ k ó w 1849. D r z e w o r y t y są o z n a c z o n e n u m e r a m i : 284, 334, 335, 336, 481, 482, 583, 525, 2306. 7 6 P o r . Polska Grafika Ludowa, K r a k ó w 1970, wstęp katalog i bibliografia: Aleksandra Jacher-Tyszkowa, s. 29 k a t . 86, 11. 110. W k a t a l o g u b ł ę d n i e podałam, że ś w . Joachim t r z y m a Dizieciątko n a rękach, p o d c z a s g d y t r z y m a j e św. S y m e o n . 7 7 7 8 Zbiory oprać. P o r . Polskie kolekcjonerstwo grafiki i rysunku. graficzne Muzeum Etno graj icznego w Krakowie, A. Jacher-Tyszkowa, W a r s z a w a 1980, s. 52—57. 7 9 L . i n w . 44658/MEK, w y m . 140 X 8 0 P o r . D . S h o r r , o p . c i t . , s. 27, p r z y p . 64. 91 m m . 8 1 8 5 86 8 7 T . S e w e r y n , c p . c i t . , s. 92. P o r . Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , i l . i l . 125 — M a t k a B o s k a T u r s k a , 127 — M a t k a B o s k a Ł u k o w ­ s k a , 129 — M a t k a B o s k a Loretańska, 141 — Matka Boska L Mariazell, 142 — M a t k a Boska Hanswick a i i n . P o r . też o b r a z y n a s z k l e M a t k i B o s k i e j G r o m ­ n i c z n e j ze z b i o r ó w M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w Krako­ w i e : BT i n w . 666, w y m . 30,8 X 22 o m , z P o d h a l a , n r i n w . 9375, w y m . 32,3 X 21,3 c m , z O r a w y . D . S h o r r , op. c i t . , s. 30. O b r a z w g ł ó w n y m ołtarzu p r z y p i s y w a n y Dolab e l l i , z o k . 1637 r . p r z e d s t a w i a pokłon p a s t e r z y . P r z e d ­ s t a w i o n e p o p r a w e j istironie p o s t a c i e w z i ę t e p r a w d o p o ­ d o b n i e ze sceny Oczyszczenda a n i e O b r z e z a n i a , j a k s u g e r u j e K a z i m i e r z K u c z m a n w a r t y k u l e : Tamasza Do~ labelli Pokłon Pasterzy, z a m i e s z c z o n y w : Studia z dzie­ jów kościoła Bożego Ciała w Krakowie, p r . zbiór, p o d r e d . Z b i g n i e w a J a k u b o w s k i e g o , K r a k ó w 1977, s. 43—60. W s c e n i e t e j w i d a ć zamyślonego s t a r c a , prawdopodob­ n i e S y m e o n a , a k o b i e t a trzymająca gołąbki — t o p o s ­ tać służebnej ś w i ą t y n n e j , p r z e d s t a w i o n e j t u w stroju z e p o k i . P o r . też M a r i a M a c h a r s k a , Rola grafiki w twór­ czości Tomasza Dolabelli, „Foliae H i s t o r i a e Artium", t. I X , 1973, s. 89—124. * Obszerną dokumentację z d o b n i c t w a r ą b k ó w z n a j ­ d u j e m y w l u d o w y c h i półludowych obrazach r e l i g i j ­ n y c h z X I X w . , pochodzących z t e r e n u b. w o j . k r a ­ k o w s k i e g o . Charakterystyczną i c h cechą b y ł o n i e t y l k o b o g a t e z d o b n i c t w o szat, aile r ó w n i e ż w y k o ń c z e n i e w p o s ­ t a c i w e l o n ó w czy rańtuchów, kryjących g ł o w ę i o p a d a ­ j ą c y c h p o o b y d w u s t r o n a c h w dół. Z d o b n i c t w o t o j e s t n i e t y l k o w y t w o r e m f a n t a z j i m a l a r z a , a l e n a w i ą z u j e do r z e c z y w i s t y c h t k a n i n , k t ó r e były u ż y w a n e p r z e z k o b i e ­ t y j a k o c h u s t k i c z e p c o w e o r a z rańtuchy. Łukasz G o ­ łębiowski p i s z e „ R ą b e k , j a k o d e l i k a t n y i przeźroczysty, znajdowano, że dziewicom tylko właściwy. (Ubiory w Polszczę, Warszawa 1830, s. 219). R ą b k i p r o d u k o w a n o w dużych ilościach n a P o d g ó r z u . Szczególnie z n a n e b y ł y rąbki z D ę b o w c a k o ł o Jasła, skąd n a w e t eksportowano j e zagranicę. P o r . k s . W ł a d y s ł a w S a r n a , Opis pow, jasielskiego, 1908 r. s. 402. P o r . też A . Jacher-Tyszko­ w a , Atlas Polskich Strojów Ludowych, Strój kielecki, W r o c ł a w 1977, s. 122. 8 8 8 0 9 0 9 1 ( 9 O b r a z o l . n a pł. o w y m . 68 X 54 c m , n a k l e j o n y n a deskę (1. i n w . 34017) u t r z y m a n y j e s t w c i e m n e j t o ­ n a c j i . P o d o b n y doń c h a r a k t e r e m z d o b n i c t w a j e s t i n n y o b r a z M a t k i B o s k i e j Saletyńskiej ze z b . M E K . (1. i n w . 53360). B a r d z o zbliżony j e s t w o b y d w u o b r a z a c h k o l o ­ r y t i o r n a m e n t w postaci k u l i s t y c h c z e r w o n y c h k w i a ­ tów. o l . pł., 58,5 X 42 c m i l . i n w . 26363. A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Malarstwo ludowe kręgu częstochowskiego, W r o c ł a w , W a r s z a w a 1978, i l . 235—239. Por. p r a c e T . S e w e r y n a , K s a w e r e g o P i w o c k i e g o , Józefa Grabowskiego, Stanisława Błaszczyka, Anny Kuinczyńskiej-Irackiej i i n . P o r . A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , o p . c i t . , oraz tamże literatura. t a m ż e , s. 150. 0 3 0 1 8 1 8 2 6 3 0 5 Wyodrębnione a t r y b u t y , w o t a , k w i a t y , wazony z k w i a t a m i s t o s o w a l i l u d o w i artyści d l a w y p e ł n i e n i ? p r z e s t r z e n i tła, ze w z g l ę d u n a „horror v a c u i " . O b e c n i e ukazał się L e x i k o n Regensburg 1967, t . 1, z a w i e r a j ą c y świata. T . S e w e r y n , Polskie malarstwo ludowe, Kraków 1937, s. 86. P o r . A n n a K u n c z y ń s k a - I r a o k a , Przegląd publi­ kacji o polskiej rzeźbie, malarstwie i grafice ludowej w latach 1964—1977, „Polska S z t u k a L u d o w a " , R- 32, 1978, n r 2. T . S e w e r y n , o p . c i t . , s. 91 i 92. Por. Lexikon der Marienkunde, op. e i l , s. 1268 o r a z s. 1195 o r a z A u g u s t o D u r a i n i S a n p e r e , Populäre Druckgraphik Europas, „Spanien", München 1971, s. 59—61. W zbiorach M u z e u m Etnograficznego w Krako­ w i e znajdują się o b r a z y : 1. i n w . 40780, ol/pł., w y m . 80 X 66 c m , p o c h . S t a l o w a W o l a ; 1. i n w . 53087, ol/pł., w y m . 77 X 61 c m , p o c h . S k a w i n a ; 1. i n . 53932, ol/pł., w y m . 74 X 61,5 c m , p a c h . D o b c z y c e . W z b i o r a c h p r y ­ w a t n y c h : Gromniczna z Zakrzowa, ol/pł., w y m . 74 X X 60 c m ; Gromniczna z Krakowa, ol/pł., w y m . 66 X X 60 c m ; w M u z e u m w Ż y w c u : w y m . 82 X 63 c m . (obraz bardzo p o d o b n y do G r o m n i c z n e j z Zakrzowa) lecz b a r d z i e j zniszczony; Gromniczna z murowanej k a p l i c z k i w Ś w i d n i k u , p a w . L i m a n o w a , ol/pł., w y m . 82 X 64 c m ; z kościoła w B i n a r o w e j koło G o r l i c , ol/pł., w y m . 76 X 64 c m . der Marienkunde m a t e r i a ł y z całego J 9 8 9 7 9 8 F o t . J . K u b i e n a , i l . 1—5, 7—12, 14—16, 18, 22; J . S w i d e r s k i , i l . 17, 20, 21, 23, 24, 24; B i b l i o t e k a N a r o d o w a , Z a k ł a d R e p r o g r a f i i , i l . 13. R e p r o d u k o w a n e o b r a z y pochodzą z e zbiorów M u z . N a T . w W a r s z a w i e , i l . 6; M u z E t a . w K r a k o w i e , i l . 7—11, 18, 19, 22; A r ­ c h i w u m P r o w i n c j i K r a k . O O . K a p u c y n ó w , i l . 12, 14—16; B i b l . N a r . w W a r s z a w i e , i l . 13 i M u z . N a r . w K r a k o w i e , i l . 17. 88 �