https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/184c1ab65e3f3a6142733e626d1a8fdd.pdf 3fd81c95c356265b1d0aa8633f5cbe5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3532 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3309 Title A name given to the resource O strażach przy grobie Chrystusa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.89-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Kubiak O STRAŻACH PRZY GROBIE CHRYSTUSA „We wsi Topola K r ó l e w s k a pod Łęczycą do dziś dnia z a c h o w a ł się zwyczaj stawiania na straży przv grobie Chrystusa zmieniających się co dwie godziny „rycerzy", rekrutowanych spośród młodzieży wiejskie . Strój takiego rycerza stanowią: odświętna kapota, z przepasanym przez r a m i ę b i a ł y m , d ł u g i m r ę c z n i k i e m , kask u ł a ń s k i , sklejony z kolorowego papieru, na g ł o ­ wie, w r ę k u lanca drewniana z c h o r ą g i e w k ą i długie buty. „ R y c e r z y " bywa zazwyczaj dwunastu z dowódcą trzynastym na czele. Cały ten z a s t ę p rekrutuje się z młodzieży nieposzlakowanej konduity, u w a ż a się bo­ wiem za zaszczyt s t r ó ż o w a n i e przy grobie Chrystusa. Zazwyczaj kandydaci sami oceniają moralne przymioty swych t o w a r z y s z ó w , u s u w a j ą c ze swego grona niegod­ nych, często też dają się słyszeć w y r o k i w rodzaju podobnego: Wicek! t y ś na jesieni k r a d ł gruszki k s i ę ­ dzu proboszczowi! Nie możesz p i l n o w a ć grobu Chrystu­ sowego!" Od Wielkiego P i ą t k u rozpoczyna się służba rycer zy przy ^jrob i ^ ; Skromny jest kościółek Topolski, skromny tam i g r ó b Chrystusa — reprezentuje go krucyfiks, leżący w prezbiterium, nawprost wielkiego ołtarza. Nad t y m krucyfiksem, s k r z y ż o w a w s z y lancę o lancę, t r z y m a j ą straż żywi rycerze. N i e ś w i a d o m y jednak zwyczajów, wszedłszy do kościoła wypadkiem, wziąłby ich za f i ­ gury martwe, t a k i majestatyczny zachowują spokój, s t a r a j ą c się przez całą s w ą w a r t ę aż do zmiany nie d r g n ą ć nawet... Zazwyczaj d w ó c h stoi przy grobie, co dwie godziny zmienia ich n a s t ę p n a para. Z m i a n ę tę zaprowadza do­ w ó d c a ; on to, z p u n k t u a l n o ś c i ą z e g a r k o w ą , co d w i e go­ dziny, wchodzi na czele d w ó c h rycerzy, doszedłszy przed prezbiterjum, komenderuje: „Bogu ukłon!" Podkomen­ d n i i sam d o w ó d c a s k ł a d a j ą głęboki u k ł o n przed w i e l ­ k i m o ł t a r z e m . „Na prawo!" — jeden z rycerzy staje po prawej stronie krucyfiksu. „Na lewo!" — d r u g i rycerz zajmuje p r z e c i w n ą stronę. Wtedy poruszają się dawni w a r t o w n i c y i na p o d o b n ą ż k o m e n d ę , również z u k ł o ­ nem Bogu, opuszczają kościół za dowódcą. Ten jednak nie zapomina o pozostawionych na s t r a ż y i co czas jakiś zagląda do kościoła, p a t r z ą c , czy się co nie stało, i w m i a r ę potrzeby obciera s w ą c h u s t k ą nosy rycerzy. Nie licuje to z p o w a g ą ś w i ą t y n i i zmusza obecnych w kościele do mimowolnego u ś m i e c h u . Podczas rezurekcji przy grobie stoją wszyscy 12-tu z d o w ó d c ą na czele co tworzy dość i m p o n u j ą c y w i d o k " 1 Autor tego d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e g o opisu kończy swój komunikat propozycją zbierania i p o r ó w n y w a n i a m a t e r i a ł ó w na ten temat. Apel ten okazał się skutecz­ ny, gdyż w kolejnych tomach „Wisły" znajdujemy sze­ reg większych opisów i drobnych informacji dotyczą­ cych tego zwyczaju. P o j a w i a j ą się one również we wczesnych, dwudziestowiecznych periodykach o profilu etnograficznym. Zwyczaj „ b u d o w y " Grobu Chrystusa jest u nas r ó w n i e popularny, jak stawianie w kościołach szopki b o ż e n a r o d z e n i o w e j . M i e s z k a ń c y pobliskich parafii kon­ k u r u j ą ze sobą w zdobnictwie, „scenografii" i wielkości, z a r ó w n o Grobu P a ń s k i e g o j a k i jasełek. Przy grobie Chrystusa, od Wielkiego P i ą t k u do rezurekcji, wysta­ wiane są straże. Najczęściej ubiór ich s k ł a d a się ze z w y k ł e g o uniformu strażackiego. Na g ł o w a c h m a j ą od­ ś w i ę t n e , m o s i ę ż n e kaski. T r z y m a j ą c w a r t ę dzierżą oni w dłoniach s t r a ż a c k i e toporki. Wartownicy ci b y w a j ą też ubrani w o d ś w i ę t n e garnitury, a na g ł o w a c h m a j ą kaski motocyklowe. Niekiedy noszą tradycyjne stroje ludowe b ą d ź ubiory, k t ó r e są j u ż t y l k o w y o b r a ż e n i e m stroju ludowego . 2 Sens „liturgiczny" tego zwyczaju wydaje się jasny. Rycerze przy grobie Chrystusa m a j ą w y o b r a ż a ć żoł­ nierzy rzymskich, postawionych na p r o ś b ę a r c y k a p ł a ­ n ó w przez P i ł a t a u grobu Jezusa. Straż ta m i a ł a za­ bezpieczać ciało Jezusa przed ewentualnym porwaniem przez jego u c z n i ó w , k t ó r z y t y m sposobem mogliby p r z y c z y n i ć się do głębszego zakorzenienia się i roz­ powszechnienia k u l t u człowieka — Boga. 5 Akcja obrzędu inscenizowanego przez współczesnych s t r a ż n i k ó w grobu Chrystusa n a w i ą z u j e do ewangelicz­ nego modelu, choć często też wykorzystywane t u są motywy apokryficzne czy też lokalna inwencja. W i ę k ­ szość X I X - w i e c z n y c h zbieraczy „rzeczy ludoznawczych", p o n a w i a j ą c swe apele o n a d s y ł a n i e m a t e r i a ł ó w na te­ mat straży grobu P a ń s k i e g o , s u g e r o w a ł a , że obrzęd ten może być pozostałością zapomnianych misteriów. Po­ d o b n ą opinię w y r a ż a Karczmarzewski pisząc: „zwyczaj straży grobowych wywodzi się z dawnych m i s t e r i ó w wielkopostnych, k t ó r e zaginęły z p o c z ą t k i e m XVIII wieku, pozostawiając t y l k o nieliczne ś l a d y " . „Zwyczaj ten, utrzymany w starej kolegjacie w Ł a s k u , mieście powiatowym gub. Piotrkowskiej, sięga n i e p a m i ę t n y c h czasów i drogą tradycji u t r z y m a ł się dotychczas S t r a ż składa się z 15 osób* jednego kapitana" 2 rotmis­ t r z ó w " i 12 żołnierzy T r z y m a j ą oni straż podczas na­ bożeństwa od W P i ą t k u do Rezurekcji i trzykrotnie tj podczas Ewangelji Podniesienia i Agnus Dei pre¬ zentują b r o ń a kapitan i rotmi strze obn aża j ej miecze żołnierze zaś k r z y ż u j e halabardy i dzidy Te same ho nory oddają, podczas uroczystej c h w i l i ^dy k a p ł a n i n tonuje p i e ś ń Chrystus z m a r t w y c h w s t a ł " W tej c h w i l i dwai żołnierzG " n a d a ł a 4 - T*I3 7i firnie gelii ś w Mateusza a i d boiaźn tró ! " szeni s ą ' i stali się jakoby u m a r l i " * ' Nie jest wykluczone, że ów zgodny z t r a d y c j ą ewan­ geliczną fragment obrzędu jest pozostałością jego w i ę k ­ szej i istotniejszej części teatralnej. Niewykluczone też, iż motyw wystawiania straży grobowych b y ł częścią dawnego misterium pasyjnego, bądź osobnego mister­ ium Zmartwychwstania. Nieco informacji na temat dawnych m i s t e r i ó w okresu wielkanocnego znajdzie czy­ telnik we w s t ę p i e Jana Okonia do Historyji o chwa­ lebnym zmartwychwstaniu Pańskim'. Z opracowania tego wynika, iż misteria, pomimo zakazów kościelnych, mogły o d b y w a ć się w n i e k t ó r y c h kościołach, bądź na cmentarzach już w X I V wieka, a p r z e t r w a ł y prawdopodobnie do wieku X V I I . Nie roz­ w i ą z a n y pozostaje jednak problem czy misteria pasyj­ ne inscenizowano w całości, czy też istniały osobne przedstawienia, oparte jedynie na ubarwionych i roz­ budowanych w ą t k a c h Zmartwychwstania. Autor ten wspomina również o licznych motywach komediowych w y s t ę p u j ą c y c h w „Grach Rezurekcyjnych". Nie zachot a 89 I �II. 1. Pokaz musztry, Gntewtczyna, w o j . przemyskie. wały się ż a d n e m a t e r i a ł y p r z e d s t a w i a j ą c e te motywy. M o ż e m y jednak przypuszczać, że reliktem ich są owe w ą t k i ludyczne, z k t ó r y m i spotykamy się j u ż w pier­ wszym X I X - w i e c z n y m opisie s t r a ż y grobowych. Dość dużo informacji na temat pozostałości daw­ nych m i s t e r i ó w pasyjnych znajdujemy u J ę d r z e j a K i towicza w r o z d z i a ł a c h : O pasyjach i kapnikach i O re­ zurekcji za Augusta III . Dowiadujemy się z nich o ist­ niejącym jeszcze wówczas fragmencie inscenizacji Męki P a ń s k i e j i o uroczystym zwyczaju obchodzenia g r o b ó w Chrystusa. W większych miejscowościach t ł u m n i e cho­ dzono od kościoła do kościoła, s k ł a d a j ą c datki na me­ talowych tacach, przygotowanych przez osoby asystu­ j ą c e przy grobie. 7 Kapnicy (ludzie k t ó r y m naznaczono p o k u t ę pub­ licznego biczowania się podczas Wielkiego Tygodnia), t w o r z y l i często zespół „ a k t o r ó w " obrazujących Drogę Krzyżową. Przedstawiano zwykle Chrystusa niosącego ogromny k r z y ż , żołnierzy, Cyrenejeżyka. Po wizytacji g r o b ó w o d b y w a ł o się osobne n a b o ż e ń s t w o wieczorne (bez procesji) dla k a p n i k ó w i bractw religijnych. Przy grobach wystawiano straże. Stali więc, jak pisze K i t o wicz: „... w kościele kollegialmym drabanei k r ó l e w s c y , u panien benedyktynek w kościele Ś w i ę t e j Trójcy artylerystowie k o r o n n i od wstawiania do grobu C h r y s t u ­ sa aż do rezurekcji trzymali w a r t ę . Gdziekolwiek zaś przed p a ł a c a m i lub w koszarach s t a ł y szyldwachy żoł­ nierskie, wszędzie przez ten czas mieli karabiny r u r a ­ m i na dół a k o l b a m i do góry o b r ó c o n e i żaden bębeu 90 żołnierski l u b kapela po ten czas nie d a ł a się sty&zee, stosując się do smutku kościelnego, k t ó r y kościół ka­ tolicki na p a m i ą t k ę śmierci Chrystusowej w te dni oz­ nacza". Dopiero podczas mszy rezurekcyjnej z a c z y n a ł a się palba: „(...) Strzelano z moździerzów, z harmatek, z o r g a n k ó w , t j . k i l k u lub kilkunastu r u r w jedno łoże osadzonych ... albo też z ręcznej strzelby, pod k t ó r ą w n i e k t ó r y c h miejscach stawali żołnierze, gdzie m i e l i konsystencję, a gdzie nie było żołnierzy mieszczamkowie z różnych cechów lub na wsiach parobcy" (s. 53). Ceremonia, k t ó r ą opisuje Kitowicz, o d b y w a ł a się w asyście g w a r d i i k r ó l e w s k i e j , „ D r a b a n c i (...) we dwa rzędy uszykowani, tył k r ó l e w s k i sobą z a s ł a n i a j ą c szli wraz z procesją obok Sanotissimum, nad k t ó r y m b a l ­ dachim nieśli senatorowie lub u r z ę d n i c y koronni orde­ r o w i " (s. 53). Obrazek ten przypomina sceny z daw­ nych opisów straży grobowych i odpowiada temu, co jeszcze s p o t k a ć m o ż n a w terenie. Do archaicznych przed­ s t a w i e ń zgodnych z naszą l u d y c z n ą t r a d y c j ą k o l ę d n i ­ czą, której p o d p o r z ą d k o w u j ą się r ó w n i e ż w s p ó ł c z e s n e straże grobu P a ń s k i e g o , n a l e ż a ł y r ó w n i e ż opisane przez Kitowicza przedstawienia organizowane w K w i e t n ą Nie­ dzielę . C i e k a w ą jest rzeczą że uzbrojenie straży grobu Chrystusa w b r o ń p a l n ą wymieniane jest we wszyst­ k i c h redakcjach wzmiankowanej j u ź Historyji o chwaIcbTiyTH ZmctTtwycłfwstcnfu Pańskim " Wyposażenie straży w rusznice jest zapewne gestem na rzecz daw­ nej tradycji Wielkanocnej H a ł a s j a k i w y w o ł y w a ł y kj cjy^ w y s t r z a ł y s a m o p a ł ó w i w s p ó ł c z e s n e eksplozje k3 8 �II. 2. O d d z i a ł turków uzbrojonych lichlorku n a ś l a d u j ą odgłos przemiany kosmicznej, jak d o k o n a ł a się w c h w i l i Zmartwychwstania Chrystusa. Fakt uzbrojenia legionistów rzymskich w b r o ń p a l n ą może być też powodowany -chęcią „ u w s p ó ł c z e ś n i e n i a " pierwotnej wersji m i t u , wg. tej samej zasady, na jakiej d a w n i malarze przedstawiali sceny z życia Jezusa czy świętych, u b i e r a j ą c ich samych i t o w a r z y s z ą c e i m pos­ tacie w stroje ze swojej epoki i ze swego regionu. Stroje X I X - w i e c z n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h s t r a ż n i k ó w grobowych różnią się, jak to już zaznaczyłem, między sobą. S i ę g n i j m y do p r z e k a z ó w etnograficznych. Przed­ s t a w i a j ą nam one nie t y l k o r ó ż n e odmiany stroju i ek­ w i p u n k u ale też i r ó ż n e sposoby prowadzenia musztry i sprawowania wart, oraz inne pozareligijne funkcje p e ł n i o n e przez te formacje. Jeden z takich opisów, sporządzony przez M i c h a ł a Rawicz-Witanowskiego, w a r t jest zacytowania, m i ę d z y i n n y m i dlatego, że zwraca u w a g ę na hipotetyczne pochodzenie zwyczaju. Czytamy w n i m : „Zwyczaj ten u nas zapewne jest tak dawny, jak d a w n y m jest zakon Bożogrobców. Sprowadzeni w r. 1153 do Miechowa przez uczestnika w y p r a w y krzy­ żowej Jana J a k s ę herbu G r y f ci S t r ó ż e Grobu Chrys­ tusowego" s p e ł n i a j ą c r e g u ł ę zakonu od dawien daw na ubierali w w i e l k i p i ą t e k j a k najwspanialej Grób P a ń s k i a liczne rzesze pobożnych g r o m a d z ą c e się do kościoła n a ó w c z a s o t r z y m y w a ł y odpowiednie odpusty P i ę k n y ten zwyczaj ubierania i odwiedzania g r o b ó w Chrystusowych w w i e l k i m tygodniu z I^Iiechowa i i*i kościołów Bożogrobców (w K r a k o w i e Sier&dzu Gnie2- w szable, Gniewczyna. nie) przeszedł do kościołów parafialnych i zakonnych całej Polski, i nigdzie z r ó w n ą w y s t a w n o ś c i ą , j a k u nas, nie był praktykowany. Nie wszystkie jednak kościoły m o g ł y z r ó w n y m przepychem u r z ą d z a ć ten g r ó b Chrys­ tusa Pana. Ś w i ą t y n i e wiejskie w b r a k u odpowiednich środków, s t a r a ł y się ś w i e r k a m i i i n n ą zielenią zastąpić kosztowne „szpalery" (dywany — K . K . ) . Ubieranie ta­ kie b r a ł a zazwyczaj na siebie młodzież wiejska, pod k i e r u n k i e m doświadczonego w t y m względzie organis­ ty. Zamiast figur drewnianych, m a j ą c y c h wyobrażać uzbrojonych Rzymian, chłopcy wiejscy, poprzebierani za żołnierzy, stawali na warcie. Zwyczaj ten zachowany jest dotychczas w staro­ ż y t n y m kościele t u m s k i m pod Łęczycą, tudzież w sa­ m y m mieście. Przez część Wielkiego P i ą t k u i całą so­ botę, parobcy z okolicznych wiosek w swych sukmanach granatowych, przepasani b i a ł e m i „ r a ń t u c h a m i " na ukos, w czapkach papierowych, n a ś l a d u j ą c y c h kaski u ł a ń s k i e , stoją nieruchomie, t w a r z ą z w r ó c e n i k u sobie, t r z y m a j ą c włócznie z c h o r ą g i e w k a m i , s k r z y ż o w a n e nad w e j ś c i e m do grobu. S t r a ż ta, s k ł a d a j ą c a się zazwyczaj z czterech szeregowców i oficera, zmienia się co godzina, przy­ czyni słychać k o m e n d ę w o j s k o w ą : „ P r e z e n t u j b r o ń ! „Pokłon Bogu!" itp. (...) W o d l e g ł y m o 5 m i l Brdowie, s ł y n n y m klasztorem p o p a u l i ń s k i m fundacji Warneń­ czyka, zwyczaj ten t r w a dotychczas w całej sile. S t r a ż ową zowią t u „ T u r k a m i " , gdyż s k ł a d a j ą 12 chłopców w zawojach na głowie n a k s z t a ł t t u r b a n ó w z szablami krzy^vemi w r ę k u Oficer czuwa nad p o r z ą d k i e m . 91 I �W m . Kole s t r a ż owa s t a w a ł a przy grobach w oby­ d w u kościołach, i f a r n y m i p o - b e r n a r d y ń s k i m . Od cza­ su jednak, gdy d o w o d z ą c y młodzieżą rzemieślniczą szewc, p o w r a c a j ą c do domu w noc c i e m n ą , podchmie­ lony, spadł z urwistego brzegu rz. Warty i utopił się, zwyczaj ten przez dziekana miejscowego został skaso­ wany, około r. 1891. W sąsiednich jednak parafiach wiejskich, jak w B i a ł k o w i e , Kościelcu i innych, po­ mimo zakazu l u d n o ś ć wieśniacza, p r z y w i ą z a n a do tego zwyczaju, p a m i ę t a o jego zachowaniu. W Kościelcu j e d ­ nak strój owej s t r a ż y różni się od innych. Przypomina on nieco u n i f o r m żołnierzy Napoleońskich, k t ó r y m w i e ś ­ niacy mogli się p r z y p a t r z y ć w czasie przejść wielkiej a r m i i w r. 1812. Obuwie ich s t a n o w i ą p ł y t k i e t r z e w i k i , włożone na pończochy sięgające kolan. K r ó t k i e k u r t k i Drzepasuia Dąsami r ó ż n o k o l o r o w e m i Na s ł o w a c h nos'M czapki papierowe, rod z aj da w n y o h b e rm y c grenadier' skich, przystrojone sznurkami p a c i o r k ó w w k i l k a n a ś c i e rzędów^ Bywa ich 2;azwyczaj d z i e w i ę c i u z d z i e s i ą t y m oficerem Szable drewniane w r ę k u n a d a j ą i m marso¬ w ą p o s t a ć " ^" A u t o r opisu t ł u m a c z y ten zwyczaj importem od Bożogrobców. Podobne stanowisko zajmuje Kotula pisząc o analogicznych zwyczajach z terenu d. wojcw ó d r t w a rzeszowskiego. Podaje on, iż od roku 1394 do 1577, m i ę d z y L e ż a j s k i e m a Przeworskiem obsadzono t y m i zakonnikami 7 parafii. Był to zakon o tradycjach rycerskich — s t ą d , jak t w i e r d z i Kotula, zlokalizowano ich na terenach n a r a ż o n y c h na najazdy T a t a r ó w . Za­ konnicy ci stali się założycielami lokalnych organizacji samoobrony. W X V I I w i e k u tradycje te b y ł y dobrze już utrwalone skoro m o ż n a mówić o swego rodzaju pogotowiu antytatarskim; wybierano nawet dowódcę, i organizowano w s p ó l n e ćwiczenia. W wielu wsiach nazywano te s t r a ż e T u r k a m i " m i m o iż często u b i ó r ich nie p r z y p o m i n a ł ani tureckich ani tatarskich stro­ jów Pierwotnie przy Grobie o d b y w a ł o się t y l k o mod­ litewne czuwanie, w k t ó r y m uczestniczyli przedstawi­ ciele organizacji miejskich i kościelnych. Nie było j e d ­ nak zwyczaju n a k a z u j ą c e g o noszenie broni, czy dziw­ nych p r z e b r a ń , choć m o ż l i w y m jest, że przedstawiciele cechów miejskich w y s t ę p o w a l i w całej okazałości swych strojów. Bożogrobcy, którzy b y l i zakonnikami-rycerzami (mogli więc nosić broń) uczestniczyli, j a k przypuszcza Kotula „w czuwaniu m o d l i t e w n y m , co stało się z w y ­ czajem. Sąsiedzi być może n a ś l a d o w a l i ich i w t y m , stąd ten zwyczaj r o z p r z e s t r z e n i ł się. I tak w r ó s ł w p a m i ę ć społeczną, że t r w a do d z i ś " . Niestety t ł u m a ­ czenie takie nie może nas zadowolić, a w pewnym stopniu jest ono tak samo zmitologizowane jak po­ dane przez tegoż autora ludowe w y t ł u m a c z e n i e zwy­ czaju . Pisze on też że G e n e r a ł Bożogrobców m i a ł przywilej mianowania członków świeckich stróżami Chrystusowego Grobu I dalej' może świeccy Bożo grobcy m i e l i pierwotnie p e ł n i ć zadania obrony przed wrogami kościoła i religii? A takimi w ł a ś n i e b y l i ma¬ hometanie?" Trudno jest s k o m p o n o w a ć w logiczną ca łość t ł u m a c z e n i e w y j a ś n i a j ą c e fakt wystawiania w a r t 1 2 13 iako kontv macie 7wvcv<ii żoerobców nr 'Znac asyście onWahS * ™ ^ ^ n r y ^ ™ r 0 ń w a w a y . z ą u 0 n p o e g O ™ a n i . p r Z e Z u .™ T 6 J u w a ż a Kotula Vnł P1 • ^ • , ^ nazywanycn ^ T oiu a „ Zvn^ wrogów 1 Koscioia i rengn przez Zagłobę dosadnie — „psimi synami . II. 3. Oddział zbrojny w karabiny, Gniewczyna. 11. 4. S t r a ż grobowa przed kościołem w Leżajsku, w o j . rzeszowskie. I I . 5. C z ł o n k o w i e G w a r d i i Narodowej, Majdan Zbydniowski, woj. tarnobrzeskie. Tl. 6. „ T u r ­ ka" — uczestnicy święcenia j a d ł a . Na pierwszym pla­ nie ofiara dla księdza i t o w a r z y s z ą c y c h m u „tutrków". Białobrzegi, w o j . rzeszowskie. 92 Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że Bożogrobcy mogli mieć w p ł y w na fakt powstania s t r a ż y grobowych, ale t r a ­ dycja ta nie jest zapewne tak spójna, jak to sugeruje Kotula. Można się jednak d o p a t r z e ć jej reminiscencji np. w formacjach zwanych k r z y ż a k a m i ( w y s t ę p u j ą m.in. w okolicach P r z e m y ś l a ) . Nie jest to bowiem echo b i t - �wy pod Grunwaldem, czy wcześniejszych z m a g a ń z za­ konem krzyżackim. T y l e k r o ć już cytowany K i t o w i c z w rozdziale O stanie duchownym, pod h a s ł e m „ K r z y ż a c y " podaje: „... z czerwonymi k r z y ż a m i na sukni wierzch­ niej, k t ó r z y się piszą „ S t r ó ż a m i Grobu B o ż e g o " « , dalej n a s t ę p u j ą znane nam informacje o pochodzeniu zakonu Bożogrobców i o ich stroju, do k t ó r e g o nawiązują ubiory straży spod P r z e m y ś l a . Fakt ubierania straży grobowych w kostiumy „ T u r ­ k ó w " i nazywanie ich t y m mianem mieści s i ę również w lokalnej, choć nieco szerszej niż poprzednia tradycji. R o z p a t r y w a ć j ą można w kategoriach opozycji swój — obcy, gdzie nazwa „ T u r c y " nie o z n a c z a ł a b y konkretnej n a r o d o w o ś c i , lecz po prostu obcych, i n n o w i e r c ó w , po­ gan. W X V I I , a nawet X V I I I wieku Turek czy Tatar byli synonimami „pogan", a określenia te stosowano wymiennie. Należy p r z y p o m n i e ć , że w e d ł u g św. M a ­ teusza poganami byli legioniści, k t ó r y c h w y s t a w i ł Piłat, na p r o ś b ę a r c y k a p ł a n ó w żydowskich, aby pełnili straż przy grobie Jezusa. N i e k t ó r e apokryfy podają, iż w re­ zultacie cudu, k t ó r y zobaczyli, n a w r ó c i l i się oni i pier­ wsi zawiadomili lud o wydarzeniu, k t ó r e g o byli ś w i a d ­ kami . Nadanie strażom grobowym p o g a ń s k i e g o miana „ T u r k i " , poparte orientalnym ubiorem tych żołnierzy, stanowi symboliczne przeniesienie czasu i miejsca, w k t ó r y c h dokonało się Zmartwychwstanie Jezusa Chrys­ tusa do czasu i obszaru, na k t ó r y m odbywa się w ł a ś ­ nie misterium z u d z i a ł e m s t r a ż y grobowych zwanych „ T u r k a m i " . Zabieg ten przypomina w s p o m i n a n ą już p r a k t y k ę m a l a r s k ą , k t ó r a osoby świętych przyobleka w realia w s p ó ł c z e s n e t w ó r c o m dzieł, s p r a w i a j ą c , że przedstawione postacie i wydarzenia przenoszą się z czasoprzestrzeni mitycznej do współczesności. Możliwe są też inne w y j a ś n i e n i a genezy nazwy „ T u r k i " . J u ż w trakcie redagowania tego tekstu z w r ó ­ cił m o j ą u w a g ę prof. Zbigniew Raszewski na fakt, iż w n i e k t ó r y c h parafiach s t r a ż e grobowe p e ł n i o n e b y ł y zapewne przez oddziały wojsk u t r z y m y w a n y c h przez różnych m a g n a t ó w , k t ó r e to wojska, niekiedy fantazyj­ nie ubrane, nazywano „ T u r k a m i " . P r z e j d ź m y teraz do opisu strojów i d z i a ł a ń straży, 15 zwanych T u r k a m i . W nieocenionym źródle wszystkich m a t e r i a ł ó w etnograficznych, w „Wiśle"; czytamy na p r z y k ł a d : „W Wielki P i ą t e k od godziny 3-ej po p o ł u d ­ niu, zbiera się na plebanii komplet cały s t r a ż y przy Grobie, s k ł a d a j ą c y się z 12-tu żołnierzy (tak zwanych „ T u r k ó w " ) i jednego dowódcy. U n i f o r m żołnierza sta­ nowi: 1) na głowie zawój (turban) biały z k i t ą nie­ bieskiego koloru; 2) bluza niebieska, k r ó t k a , do kolan ze szlifami; 3) pas skórzany, szeroki, biały, od barku prawego przez p i e r ś do lewego boku; 4) szabla w poch­ wie blaszanej na b i a ł y m pendencie w pół ciała; 5) szarawary szerokie, czerwone; 6) buty z cholewami do kolan lakierowane. U n i f o r m dowódcy podobny, ale ozdobniejszy: kita przy zawoju złota, szlify z frendzlą złotą, mundur k r o j u huzarskiego, z żółtemi z t y ł u guzikami, szabla z ozdobniejszą rękojeścią. Cała ta komenda, m a j ą c księdza na czele, wyrusza do kościoła, po czym d w u zostaje przy grobie, reszta zaś wraca na p l e b a n i ę . Co dwie godzi­ ny dowódca z dwoma żołnierzami podąża do kościoła dla zmiany w a r t y i p o z o s t a w i a j ą c d w u przyprowadzo­ nych w a r t o w n i k ó w , zabiera tych, co już wystali swoje 2 godziny. Zmiany te p o w t a r z a j ą się aż do rezurekcji. Na rezurekcji cały oddział z d o w ó d c ą asystuje na­ b o ż e ń s t w u i uczestniczy w procesji. Po skończeniu na­ b o ż e ń s t w a , na czele straży ustawia się kapela w ł o ś c i a ń ­ ska i gra marsza, i tak o d p r o w a d z a j ą księdza z kościo­ ła na plebanię, gdzie dzielą się jajkiem i spożywają święcone. To przyjęcie u proboszcza, zasiadanie do wspólnego stołu z patrycjatem z miasta jest ogromnym zaszczytem, dlatego też zaciągnięcie się do tej straży jest utrudnione p e w n y m i w a r u n k a m i : przyjmuje się do niej tylko młodzież wzorowego prowadzenia się z p o m i ę d z y synów m i e s z c z a n - r o l n i k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w , dobierając odpowiednich wiekiem, wzrostem i okazałą p o s t a w ą . S t r a ż ta w tych samych ubiorach w y s t ę p u j e też podczas procesji w święto Bożego Ciała Obroty, prezentowanie broni o d b y w a j ą się na k o m e n d ę pod­ ł u g reguł wojskowych. Podczas świąt wspomnianych dla większego u ś w i e t n i e n i a n a b o ż e ń s t w a w różnych punktach miasta wyrostkowie strzelają z możdzierzów i k l u c z ó w nabojami z prochu itp o 93 I �I I . 7. Kopia najstarszego (prawdopodobnie z 1896 r.) zdjęcia W wielu kościołach w okolicy Kutna, Łęczycy, Unie­ jowa w y s t ę p u j ą podobne straże przy Grobie Chrystusa, ale umundurowanie ich jest i n n e " . Jak z a n o t o w a ł pod koniec ub. stulecia Hieronim Ł o p a c i ń s k i w Rychwale (ówczesny paw. k o n i ń s k i ) jest tam zwyczaj, że „w W i e l k i P i ą t e k od godz. 5 pp. straż przy grobie Chrystusa pełni 14 m ł o d z i e ń c ó w z ofice­ rem na czele, z m i e n i a j ą c się po k i l k u co p a r ę godzin, a i do Wielkiej Niedzieli. Ubiór ich s t a n o w i ą czarne t u żurki z naszytymi papierowymi naramiennikami, b i a ł e dolne ubranie z czerwonym lampasem, czapki czerwo­ ne, n i e o k r e ś l o n e j formy i stare płaszcze; zowią się oni „ T u r k a m i " . Dotychczas wszystko dobrze — z a u w a ż a Ł o ­ paciński — ale co znaczy tych 14 d r a b ó w podczas su­ my w Wielką Niedzielę? Stoją oni 2 r z ę d a m i na ś r o d k u kościoła w czapkach i t y l k o p r z e s z k a d z a j ą m o d l ą c y m się, gdyż pan oficer od czasu do czasu komenderuje na cały g ł o s : „ p r e z e n t u j b r o ń , prawe kolano skłoń, do pochwy b r o ń " i t p . " P r z e n i e ś m y się jednak na teren Rzeszowszczyzny, gdzie tradycja s t r a ż y grobowych była i jest bardzo ży­ wa i barwna. „W Przeworsku, w kościele OO. Bernar­ d y n ó w , jest zwyczaj, że na p a m i ą t k ę dawnego zdarze­ nia „ T u r c y " p e ł n i ą służbę przy „Bożym grobie". Re­ k r u t u j ą się oni pośród p a r o b c z a k ó w najbliższych wiosek, z Burdasza i Mokrej Strony. S t r ó j z w y k ł y uzupełniają p r z e p a s k ą w p o ł o w i e ciała i idącemi od niej ukośnie ku ramionom przez piersi i plecy pasami p ł ó c i e n n e m i . Na głowę w d z i e w a j ą u ł a n k i a w r ę k u dzierżą broń — dzidy staroświeckie. Na n i e m i e c k ą k o m e n d ę jednego z mieszczan, ubranego w strój czerwony, niby po t u recku sporządzony, w y k o n y w a j ą w kościele podczas mszy r ó ż n e ziwroty i ruchy b r o n i ą . W W i e l k ą Niedziele obchodzą przy odgłosie b ę b n a miejskich dygnitarzy: burmistrza, wiceburmistrza, k i l k u zamożniejszych r a d ­ nych i nie radnych, w celu otrzymania d a t k ó w . Przy podziale zebranej kwoty dochodzi nieraz do smutnych zajść, gdy k t ó r y z ognistych „ T u r k ó w " zapragnie za bo­ haterskie swe czyny większej od drugich n a g r o d y " . 16 1 7 18 94 „Kilińszozaków" z Pruchnika, woj. przemyskie. Mieszkańcy R a d o m y ś l a nad Sanem, gdzie T u r k ó w nazywa się też „ b u ł g a r a m i " , początki tego o b r z ę d u lo­ kują w czasach odsieczy w i e d e ń s k i e j . W e d ł u g powszech­ nie znanej w tej miejscowości opowieści R a d o m y ś l a nie, b ę d ą c y w wojsku Jana I I I Sobieskiego, wracali spod Wiednia, objuczeni ł u p a m i wojennymi, w ś r ó d k t ó ­ rych z n a j d o w a ł y się broń i ubiory tureckie. Czas ich powrotu p r z y p a d ł na dzień Wielkanocy. Tuż przed wejściem do miasteczka poprzebierali się w owe stroje, gdyż, jak głosi jedna z wersji, ubiór m i e l i j u ż bardzo zniszczony, j a k m ó w i zaś druga p o n i e w a ż chcieli w y w o ł a ć szczególny efekt swym pojawieniem się. Miesz­ k a ń c y miasteczka na widok „ T u r k ó w " uciekli w po­ płochu, oddział zaś w z w a r t y m szeregu p o m a s z e r o w a ł do kościoła, by podziękować Matce Boskiej za szczęśli­ w y p o w r ó t , żołnierze zaś widząc, że przy grobie nie ma ż a d n e j s t r a ż y , sami zaciągnęli w a r t ę . Niektórzy informatorzy t w i e r d z ą , że stało się to w W i e l k i P i ą ­ tek, inni, że w W i e l k ą Niedzielę, podczas rezurekcji. Pierwsza wersja uzasadnia zwyczaj trzymania straży przy grobie Jezusa, druga możliwość asystowania „ T u r k ó w " w czasie reaiurekcji i ich późniejsze radosne parady. Strój w s p ó ł c z e s n y c h „ T u r k ó w " z R a d o m y ś l a ( i l . 10) s k ł a d a się z czerwonych „ s z a r a w a r ó w " , niebieskiej k u r t ­ k i d w u r z ę d o w e j o wojskowym k r o j u , z efektownymi epoletami. Przepasani są b i a ł o - c z e r w o n y m i szarfami (w pasie i na skos przez p i e r ś i plecy). Po lewej stronie od epoletu odchodzi współczesny, ozdobny sznur wojs­ kowy. Na głowach m a j ą o k r ą g ł e czapki bez: daszków, ozdobione k o r a l i k a m i i cekinami. Z przodu, z p ę k u ko­ gucich piór, wystaje k i l k a dłuższych, bażancich. Tuż pod t y m umieszczają dystynkcje s k ł a d a j ą c e się z gwiaz­ dy i półksiężyca, r ó ż n i ą c e się k s z t a ł t e m w zależności od rangi. Na czele ich stoi „basza", choć raczej panuje on, niż dowodzi. Pomaga mu dwóch a d i u t a n t ó w — „ k o ­ gutów". Dawniej było ich czterech, w y s t ę p o w a ł też „ d o r a d c a " — kwatermistrz, k t ó r y do swojej manierki, czyli „ferflaszy" zbiera! rozmaite t r u n k i , przy czym �mieszał je ze sobą p r z y g o t o w u j ą c „ t u r e c k i " n a p ó j , k t ó ­ r y m częstował p r z e c h o d n i ó w " . Przygotowanie musztry rozpoczynano dawniej na długo przed Wielkanocą. Dowódcą s t r a ż y z o s t a w a ł , jak w większości wsi gdzie zwyczaj ten jest znany, pod­ oficer rezerwy. Okres k i l k u tygodni w y s t a r c z a ł na sprawdzenie możliwości nowych k a n d y d a t ó w i szlifo­ wanie umiejętności całego o d d z i a ł u . Wielu „ T u r k ó w " z obecnej formacji pracuje poza R a d o m y ś l e m , nie­ mniej jednak na czas p r z y g o t o w a ń do uroczystości bio­ rą oni u r l o p y i uczestniczą w obrzędzie. B y w a że przy­ jeżdżają n a ń chłopcy, którzy przenieśli się do innych miast, chcą jednak b r a ć udział w paradach i czuwa­ niu przy Bożym Grobie. Publiczne w y s t ę p o w a n i e ddzialu rozpoczyna się j u ż w Wielką Sobotę (rezurekcja odbywa się w R a d o m y ś l u tego dnia wieczorem). „ T u r k i " uczestniczą jako asysta proboszcza przy święceniu jadła, ognia i wody. Podczas rezurekcji strzelają z moź­ dzierzy. Nad ranem w Niedzielę W i e l k a n o c n ą b u d z ą księdza, k t ó r y przyjmuje raport od dowódcy. Z o d k r y ­ t y m i g ł o w a m i i o b n a ż o n y m i szablami uczestniczą w porannym n a b o ż e ń s t w i e , by po n i m odwiedzić probosz­ cza na wielkanocnym śniadaniu, po czym obchodzą po­ bliskie wsie i domostwa w R a d o m y ś l u . Nie bez znaczenia przy uczestnictwie w tych o b r z ę ­ dach jest motywacja finansowa. K a ż d y gospodarz, przed domem którego czynią pokazy musztry, poczuwa się do obowiązku d a ć i m przynajmniej 100 zł zgodnie z powszechnym przekonaniem, że wszystko co poniżej tej sumy to „nie pieniądz". „Basza" składa przy tej okazji k a ż d e m u z o f i a r o d a w c ó w rymowane powinszo­ wanie, początkowo zindywidualizowane, później, gdy w y p i t y alkohol da z n a ć o sobie — stereotypowe . W pobliskiej Woli Rzeczyckiej zwyczaj ten w p r o ­ wadzono ok. 1914 r. Miejscowe „Tumki" p o c z u w a j ą się t u do konkurencji z „ w o j s k i e m " R a d o m y ś l a . Sposób musztry jest t u o wiele bardziej rygorystyczny, na m o d ­ łę p r u s k ą . „ K o g u t y " w czarnych strojach strażackich, w spiczastych czapach „ u t k a n y c h " z papierowych k w i a ­ tów p r z y p o m i n a j ą „ d o c h t o r ó w " z R a d o m y ś l a . Podobnie 20 II. 8. „Kilińszczacy", w cywilu jak tam, t a ń c z ą oni z szablami z w r a c a j ą c na siebie u w a ­ gę p r z e c h o d n i ó w . Gdy cichną dźwięki orkiestry od­ działy w o b y d w u wsiach p o r u s z a j ą się spokojnym, luź­ nym krokiem. W Woli Rzeczyckiej w t a ń c a c h uczest­ niczy też „basza" w swej tureckiej kapie. Obydwie wsie m a j ą też poczty sztandarowe. „ T u r k i " w Gniewczynie Przeworskiej i Ł a ń c u c k i e j z a c h o w a ł y swe miano m i m o strojów p r z y p o m i n a j ą c y c h uniformy z czasów K s i ę s t w a Warszawskiego. Jeden z o d d z i a ł ó w uzbrojony jest w szable ( i l . 1, 2, 3), d r u g i w k a r a b i n y ( i l . 3). Po sumie, na wygonie przed ple­ b a n i ą w Gniewczynie Przeworskiej, dają oni pokaz musztry. W y g r y w a ten oddział, który zbierze najwięcej o k l a s k ó w . F i g u r y musztry są t u tak skomplikowane, że p a t r z ą c y ma w r a ż e n i e , iż znajduje się na egzotycz­ n y m wschodnim stadionie, podczas w a ż n e j uroczystości p a ń s t w o w e j . D o w ó d c a zwycięskiego oddziału prowadzi potem obydwie grupy w t r i u m f a l n y m marszu wokół kościoła, popisując się w o l t a m i swej szabli. Dawniej w obydwu wsiach istniało 5 „partii T u r ­ k ó w " . Do dzisiaj z a c h o w a ł y się t y l k o dwie. Obecny strój wprowadzono przed 60 laty. Poprzedni m u s i a ł zapewne p r z y p o m i n a ć ubiory straży z Woli Rzeczyckiej i Ra­ domyśla. W Starej Sarzynie zwyczaj straży przy grób;? Chrystusa znany jest zaledwie od k i l k u lat. W p r o w a ­ dził go miejscowy proboszcz, u m i e j ę t n i e w y k o r z y s t u j ą c dziecięcą k o n k u r e n c j ę p o m i ę d z y miejscowymi dziew­ czynkami i c h ł o p c a m i . Najstarsi z tej straży m a j ą ok. 14 lat, n a j m ł o d s i ok. 5-ciu. Liczba ich zmienia się k a ż ­ dego roku, ale zawsze jest ich t y l u , że w y p e ł n i a j ą p r z y ­ najmniej 5—6 wozów, gdy j a d ą asystować księdzu p r z / ś w i ę c e n i u j a d ł a . Najstarsi chłopcy ubrani są w stroje n a ś l a d u j ą c e pancerze legionistów P i ł a t a ( i l . 9). Papie­ rowe ich h e ł m y pokryte są s r e b r n ą farbą. Zbroje s k ł a ­ dają się z metalowych łusek pomalowanych f a r b ą te­ go samego koloru. Wszyscy m a j ą szerokie tasaki, dość topornej roboty, ale wykonane ze stali kwasoodpomej (bliskość COP-u, ciekawy p r z y k ł a d w p ł y w u uprzemys­ łowienia na rozwój polskiego folkloru). Młodsi chłopcy skarbnik i kronikarz oddziału. 95 I �I I . 9. Najstarsi chłopcy ze straży grobowej, Stara są ubrani w niebieskie, u ł a ń s k i e uniformy z okresu na­ poleońskiego. W dłoniach dzierżą lance z b i a ł o - c z e r w o ­ nymi proporczykami. Dziewczynki w y s t ę p u j ą w bia­ łych, długich sukienkach, jak do k o m u n i i . Na g ł o w a c h m a j ą w i a n k i z bukszpanu lub barwinka. Wzory s t r o j ó w u ł a ń s k i c h podpatrzono w sąsiednich wsiach. Pozostałe projektowano w s p ó l n i e z k s i ę d z e m . Wszyscy t r z y m a j ą s t r a ż przy grobie Jezusa. Z m i e ­ niają sie. na k o m e n d ę najroślejszego chłopca ubranego w strój legionisty Piłata. Razem z k s i ę d z e m u d a j ą się wozami do wszystkich miejsc, w k t ó r y c h odbywa się święcenie j a d ł a . W i e r n i o d k ł a d a j ą część święconego dla oddziału. Dzieci o r g a n i z u j ą sobie potem w s p ó l n ą ucztę. Podczas święcenia j a d ł a jeden z chłopców ubranych w strój legionisty trzyma księdzu naczynie z wodą ś w i ę ­ coną. Po drugiej stronie Sanu, niemal na wprost Rado­ myśla, znajduje się wieś Majdan Zbydniowski, z k o ś ­ ciołem parafialnym w Zaleszanach. Miejscowa straż na­ zywa się tam „wojskiem K o ś c i u s z k o w s k i m " lub „ K r a ­ kusami". W 1926 roku we wsi tej obchodzono podobno 80-lecie założenia tej formacji. Jeden z najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi Jan Madej (ur. w 1891 — zm. w 1977), twierdził, że oddział p e ł n i ą c y straż w kościele w Zale­ szanach został sformowany w 1818 roku. T w ó r c ą od­ działu miał być pradziad informatora. Znaczyłoby to, że historia miejscowej straży liczy sobie 162 lata. Z w y w i a d ó w wynika, iż dawniej były tam 3 d r u ­ żyny etatowe, liczące razem 60 ludzi. P i e r w s z ą t w o r z y ­ l i karabinierzy ubrani w „ p l ó c i a n k i " (?). Na g ł o w a c h nosili o k r ą g ł e czapki p r z y p o m i n a j ą c e francuskie dekla. Karabiny mieli wykonane z drewna, lufy malował: s r e b r n ą farbą. Broń b y ł a „dobrze wyrobiona, tak że ludzie myśleli że to prawdziwe". Pozostałe dwie d r u ­ żyny składały się z k o s y n i e r ó w ubranych w sukmany i rogatywki, uzbrojonych w kosy oprawne na sztorc. Przed wojną w oddziale było już t y l k o 26 osób i tyle liczy do dzisiaj. Mają bluzy wojskowe oraz rogatywki z daszkiem. Dodają do nich b a ż a n c i e i pawie pióra. Uzbrojenie s k ł a d a się z szabel różnego pochodzenia 96 Sarzyna, woj. rzeszowskie. (podczas I wojny ś w i a t o w e j front austriacko-rosyjski z n a j d o w a ł się na l i n i i Sanu). Wszyscy „ p o w o ł a n i " do oddziału musieli wcześniej odbyć służbę w o j s k o w ą . Dowódcą z o s t a w a ł zawsze pod­ oficer rezerwy. Ćwiczenia rozpoczynano zwykle na 2 tygodnie przed Wielkanocą. Do o d d z i a ł u wybierano m ę ż ­ czyzn nawet 70-letnich, jeśli zachowali s p r a w n o ś ć i od­ znaczali się o d p o w i e d n i ą a p a r y c j ą . Dowódcą zostawał człowiek starszy, na ogół już siwy. Przed w o j n ą „żoł­ nierze" musieli mieć wąsy, gdy k t ó r y ś ich nie m i a ł , doklejano mu je. „Z w ą s a m i , mówili, żc to p e ł n y żoł­ nierz, dojrzały". Przed n o w y m zaciągiem d o w ó d c a od­ działu robił m u s z t r ę i tych, którzy nie odpowiadali jego wymaganiom, o d r z u c a ł . Przed Wielkanocą robiono specjalną listę k a n d y d a t ó w p r z y s t ę p u j ą c y c h do takiego egzaminu. Stroje zamawiano w pobliskich miastach, a po ostatniej wojnie m a t e r i a ł na nie sprowadzano z Lodzi. Oddział „ K r a k u s ó w " wyrusza z Majdanu w Wielki Piątek ok. godz. 14-ej, maszeruje 7 k m do kościoła w Zaleszanach, gdzie po nieszporach obejmuje wartę. Dawniej stało się całą noc, teraz tylko doputy, dopóki w kościele są j a c y ś ludzie. W Wielką Sobotę straż trzy­ mana jest od rana. K a ż d a zmiana stała dawniej ok. godziny, teraz tylko 20 m i n u t „bo młodziki nie w y ­ t r z y m u j ą tak długo". Wierni już w kościele o d k ł a d a j ą k a w a ł e k święconego dla straży. Przed w o j n ą zbierano jajka „na proch dla wojska". Po wojnie zostało to zabronione jako przejaw ż e b r a c t w a . Od tego czasu zdyscyplinowani wojacy cho­ dzą tylko do tych d o m ó w , do k t ó r y c h ich uprzednio zaproszono. Przed wojną zbierano też proch na potrze­ by oddziału. Nabijano n i m moździerze by dać z ni=h salwę podczas rezurekcji. Oddział odwiedzał też poblis­ k i m a j ą t e k H o r o d y ń s k i c h , k t ó r e g o właściciel ofiarowawszy „ w o j s k u " b e c z u ł k ę piwa, sam b r a ł szablę i w y ­ d a j ą c komendy s p r a w d z a ł s p r a w n o ś ć oddziału. Podczas wszystkich tych odwiedzin adiutant dowódcy s k ł a d a ł k a ż d e m u z odwiedzanych rymowane powinszowania (na­ w i ą z u j ą c zawsze do tematu Zmartwychwstania). �II. 10. Poczet sztandarowy, z prawej „basza", z lewej n/Sanem, w o j . tarnobrzeskie. Kłopoty oddziału zaczęły się podczas okupacji zakopano wówczas m u n d u r y i szable, a w pierwszych latach po wojnie obawiano się je p r z y w d z i a ć . W póź­ niejszym okresie członkowie oddziału postanowili swe barwne widowisko u d o s t ę p n i ć nie tylko parafianom Za­ leszan, u ś w i e t n i a j ą c s w ą p a r a d ą (wielokrotnie) p a ń s t w o ­ we święto 1 maja w Rozwadowie i Stalowej Woli. Ostatni raz b y l i tam 5 lat temu. Proponowano i m w ó w ­ czas wyjazd do Warszawy, ale o d m ó w i l i gdyż nie zgo­ dzono się by w y s t ą p i l i ze sztandarem o d d z i a ł u . Tradycje k o ś c i u s z k o w s k i e m i a ł y w p ł y w na k s z t a ł t m u n d u r ó w straży w Pruchniku k o ł o J a r o s ł a w i a . Od­ dział utworzono w roku 1894, w stulecie Insurekcji Kościuszkowskiej i * . Z roku 1896 pochodzi najstarsze zdjęcie tej formacji ( i l . 7). Popularnie nazywa się ich „Kilińisaczaikaimi" lub Grobowcami, a oficjalnie Hono­ rową Strażą Bożego Grobu. S t r a ż grobowa istniała w Pruchniku jeszcze przed rokiem 1894. Strój ich b y ł „mieszczański", na g ł o w a c h mieli czamary. Ubiór obo­ wiązujący do dzisiaj (kontusze) uszyto na wzór tego jak nosił Kiliński ( i l . 8). P o m o c ą służył ówczesny k s i ą d z kanonik Grzegorczyk. Inicjatorem całego p r z e d s i ę w z i ę ­ cia był cech szewski, którego bractwo religijne m i a ł o najsilniejszą pozycję pośród innych s t o w a r z y s z e ń cecho­ wych. Ufundowali nawet o ł t a r z w kościele, „Ołtarz św. K r y s p i a n ó w " , p a t r o n ó w zawodu. W czasie gdy f o r m o w a ł się nowy profil straży grobowych w miasteczku było ponad 50 rodzin szewskich. Na pierwszym zdjęciu od­ działu znalazło się dziesięciu szewców i trzech bedna­ rzy. Pierwszym prezesem i skarbnikiem był Michał Gryziecki. Stracił on swój kontusz podczas I wojny światowej. Odjechał w n i m kozak stacjonujący u niego na kwaterze. Kontusze zamawiano u k r a w c ó w w Pruchniku i Ja­ rosławiu, a n i e k t ó r e części w y p o s a ż e n i a i ubioru spro­ wadzano ze Lwowa. Kontusz przekazywano z ojca na syna a jeśli nie m i a ł o się męskiego potomka — n a j ­ bliższemu sąsiadowi. Wszyscy członkowie straży uzbro­ jeni są w przedwojenne szable u ł a ń s k i e . N i e k t ó r e z nioh 81 „kogut". Radomyśl b y ł y odtwarzane k i l k a lat temu. Robota ich jest zna­ komita, n i k t jednak nie zdradzi gdzie i przez kogo b y ł y wykonane (czyżby z n ó w folklorogenny w p ł y w COP-u?). Jedwabne chusty pod szyją noszą oni spięte spinkami z wizerunkiem o r ł a - g o d ł a p a ń s t w o w e g o . Część z nich została przez zapobiegliwych u ż y t k o w n i k ó w pozbawiona koron d w a d z i e ś c i a k i l k a lat w c z e ś n i e j . Wszyscy członkowie straży o p o d a t k o w u j ą się do­ browolnie. Ze s k ł a d e k tych t w o r z ą fundusz przezna­ czony na utrzymanie kontuszy. By go p o w i ę k s z y ć , od­ wiedzali dawniej pobliskie f o l w a r k i i gospodarstwa, k t ó r y c h właściciele ofiarowywali i m niewielkie sumy. W wielu wioskach Rzeszowszczyzny spotyka się podczas Wielkanocy różnie ubrane s t r a ż e grobowe. „ Ż o ł n i e r z e " s p r a w u j ą w a r t y w kościele w Leżajsku (il. 4); dojeżdżają d o ń z pobliskich wiosek na rowerach, p r z e d s t a w i a j ą c niecodzienny widok, zwłaszcza gdy uz­ brojeni są w lance i halabardy o n i e w i e l k i c h ostrzach. Zwyczaj s t r a ż y grobowych w i ą ż e się napewno, jak to p r z e d s t a w i ł e m na początku, z d a w n y m i misteriami okresu Wielkanocy. P o r z ą d e k u t r z y m y w a n y przez nich można odnieść do tradycji ewangelicznej. Dawniej, na­ śladując rzymskich żołnierzy, p e ł n i ą c y c h s t r a ż przy gro­ bie Jezusa, padali na ziemię po s ł o w a c h „ C h r y s t u s Z m a r t w y c h w s t a ł " (czytamy to już w didaskaliach w i e ­ lokrotnie cytowanej Historii o chwalebnym Zmartwych­ wstaniu Pańskim). Potem odwiedzali najpierw przed­ stawicieli elity miasteczka i samego k a p ł a n a , a n a s t ę p ­ nie wszystkich m i e s z k a ń c ó w okolicy, p r z y n o s z ą c swymi r y m o w a n k a m i wieść o Z m a r t w y c h w s t a n i u , tak jak czy­ n i l i to apokryficzni legioniści P i ł a t a (por. przyp. 15). Wszystkie oddziały uczestniczą też we mszach odpra­ wianych w tych dniach, oraz a s y s t u j ą księdzu przv święceniu j a d ł a , wody i ognia. Z m i a n y strojów o d d z i a ł ó w straży grobowych doko­ n y w a ł y się zapewne w e d ł u g k r y t e r i ó w estetycznych i emocjonalnych. Najwięcej zespołów przywdziewa m u n ­ dury n a w i ą z u j ą c e do u n i f o r m ó w z o k r e s ó w : Insurekcji 97 �Kościuszkowskiej, K s i ę s t w a Warszawskiego, Powstania Listopadowego, Wiosny L u d ó w . Nie ma chyba podstaw do przypuszczeń, iż wyda­ rzenia historyczne w p ł y n ę ł y na sens tego obrzędu. Na­ leży sądzić, iż n a r u s z y ł y one t y l k o jego dotychczasową „scenografię", tak jak to m i a ł o miejsce z „ t u r k a r n i " z Gniewczyny, k t ó r y c h m u n d u r y w niczym nie przy­ p o m i n a j ą orientalnych, choć sama nazwa oddziału nie uległa zmianie. Większość przedstawionych opisów straży grobo­ wych pochodzi z t e r e n ó w Rzeszo wsaczyzny. Znane są jednak teksty p o ś w i a d c z a j ą c e istnienie tego obrzędu w Polsce centralnej — w Ł ó d z k i e m i na Mazowszu czy też na Ż m u d z i i w K r a k o w s k i e m . Fakt, iż n a j w i ę k s z a ilość opisów o b r z ę d u dotyczy Rzeszowszczyzny wynika z egzotycznej b a r w n o ś c i tamtejszych zespołów straży. Przykład Starej Sarzyny, w której obrzęd ten został wprowadzony zaledwie k i l k a lat temu, sugeruje, iż na terenie t y m m o g ą zachodzić analogiczne zjawiska. Spore znaczenie dla żywotności tego o b r z ę d u musi m i s ć również motywacja w s p ó ł z a w o d n i c t w a zespołów z po­ bliskich wsi. Nie u d a ł o m i się znaleźć m a t e r i a ł ó w pot­ w i e r d z a j ą c y c h istnienie tego zwyczaju na terenach Pol­ ski P ó ł n o c n e j , W a r m i i , Białostocczyzny, Śląska, P o z n a ń ­ skiego, co nie znaczy, że nie był on tam znany a cał­ kiem możliwe, że z a c h o w a ł się do dzisiaj. Warto b y ł o ­ by, wzorem X I X - w i e c z n y c h zbieraczy zwrócić sie z apelem do wszystkich m i ł o ś n i k ó w folkloru o zbiera­ nie danych dotyczących tego o b r z ę d u 2 3 24 PRZYPISY 1 K . Hofman, „Rycerze" przy Grobie Chrystusa, „Wisła" t. 11, 1896, s. 224. A . Karczmarzewski, Obrzędy i zwyczaje doroczne wsi rzeszowskiej, Rzeszów 1972, s. 61. Ewangelia wg. św. Mateusza, 27; 62—66. A. Karczmarzewski, op. cit., s. 61 — oraz Z. de Bondy, Słownik rzeczy i spraw polskich, Warszawa 1934, s. 294: „poczynając od średniowiecza i niemal do końca X V I I I w i e k u w W i e l k i m Tygodniu odgrywano po miastach i wsiach polskich misterja, k t ó r y c h t r e ś ć z a c z e r p n i ę t a b y ł a z historii Męki P a ń s k i e j " . H . Łopaciński, Rycerze przy grobie Chrystusa, „Wisła" t. 14, 1900, s. 311. « Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pań­ skim, W r o c ł a w — Warszawa 1971, s. X I I I — X V I , tam też na s. C I I I — C V I znajduje się bibliografia dotycząca teatru i dramatu liturgicznego. J. Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Au­ gusta III, W r o c ł a w — Warszawa 1972, s. 40—50 i 53—54; również ciekawe informacje w rozdziale O Kwietnej Niedzieli, s. 50—52. t a m ż e , s. 51—52. Historyja..., o p cit., s. 132. M . Rawicz-Witanowski, Rycerze przy Grobie Chrystusa, „Wisła" t. 12, 1898, s. 288—289. F. Kotula, Echo minionych stuleci czyli „turki", „Magazyn K u l t u r a l n y " , r. 1979, nr 1, s. 50—53. " t a m ż e , s. 53. » t a m ż e , s. 52/53 — jeden z i n f o r m a t o r ó w K o t u l i twierdzi, że s t r a ż w Gniewczynie Ł a ń c u c k i e j datuje się od czasu napadu tatarskiego, k t ó r y n a s t ą p i ł pod­ czas Wielkanocy. S t r a ż przy grobie t r z y m a l i w ó w c z a s Turcy i dlatego teraz tak się to nazywa. Kotula: „ t r u d ­ no jednoznacznie w y j a ś n i ć , co to może oznaczać; czyż­ by straż t r z y m a ł a j a k a ś dworska służba, z turecka prze­ brana?" Był też Kotula w miejscach, gdzie w a r t ę trzy­ m a j ą strażacy. Pisze o n : „zrodziło to we mnie m y ś l że owe w s p ó ł c z e s n e straże to po prostu dalekie echo pogotowia pirzeciwtatarskiego i że jest to dzieło Bo­ żogrobców, k t ó r z y powołali rodzaj samoobrony społecz­ nej od z e w n ę t r z n e g o n i e b e z p i e c z e ń s t w a " J. Kitowi.cz, op. c i t , s. 136. por. Żywot Pana i Boga Naszego Jezusa Chrys­ tusa..., Częstochowa 1830, s. 259. 2 3 4 5 7 8 9 1 0 31 1 1 1 5 Fot. 14 Drobiazgi ludoznawcze, R. Orczykowski, Opis straży przy Grobie Pana Jezusa, „ W i s ł a " t. 15, 1901, s. 645—€46. » H . Łopaciński, Do art „Rycerze przy grobie Chrystusa", „ W i s ł a " t. 12, 1898, s. 522—523, przedruk z „ K u r i e r a Porannego" nr 106 z dn. 18IV1898, b ę d ą c y k o r e s p o n d e n c j ą z R y c h w a ł u w pow. K o n i ń s k i m gub. Kaliskiej. " A . Saloni, Lud Przeworski, „Wisła", t. 12, 1898, S. 55—56. » A . Karczmarzewiski, op. cit., s. 67. *> informacje u z y s k a ł e m w 1978 i 1979 r. od miesz­ k a ń c ó w R a d o m y ś l a , ks. Proboszcza Niziołka, jego gos­ podyni Zygmunta R a c z y ń s k i e g o , będącego faktycznym organizatorem o b r z ę d u i im i informacje Edwarda Jurczyka i B r o n i s ł a w a L a ­ tawca. Wvwiady w dyspozycji Katedry Etnografii U.W. Ten pierwszy b ę d ą c obecnie „ l e k a r z e m " oddziału opi­ sał w y g l ą d dawnego m u n d u r u „lekarza": bluza biała z 'czerwonymi wypustkami i l a m ó w k a m i tegoż koloru na r ę k a w a c h patkach i klapach. Obecny strój nie róż­ ni się niczym od „ w o j s k o w e g o " , poza o p a s k ą i chleba­ kiem turystycznymi z czerwonym krzyżem. te i n a s t ę p n e informacje u z y s k a ł e m w 1979 r. od W ł a d y s ł a w a J a r z ą b k a , obecnego skarbnika i k r o n i ­ karza oddziału. *» o t y m ostatnim patrz a r t y k u ł F. K o t u l i , Dębo¬ wieckie wojsko, „ M a g a z y n K u l t u r a l n y " , r. 1978 nr 2, s, 62—64. Jest tam opis ,'ukrycia" się uniformu G w a r d i i Narodowej, z tego okresu, w stroju straży grobowej. Autor opisuje też zmiany j a k i m p o d l e g a ł ten strój w okresie ostatnich kilkudziesięciu lat. J a k i ś jego ele­ ment <np. nakrycie g ł o w y ) uległ c a ł k o w i t e j zmianie, tylko dlatego że (można było w ł a ś n i e k u p i ć stroje z de­ mobilu, lub po r ó w n i e niskich cenach z innych źródeł. Opisy s t r a ż y grobowych znaleźć można, poza cy­ t o w a n y m i w y ż e j publikacjami, w : M . Wołonezewski, Biskupstwo zmudzkie, K r a k ó w 1898, s. 228. „ D a w n i e j k u końcowi Wielkiego Tygodnia kilkudziesięciu m ł o d y c h c h ł o p c ó w p r z e b i e r a ł o się po żołniersku, uzbrajali się w szable i strzelby i strzegli grobu Zbawiciela. Gdy na warcie s t o j ą c y m godzina m i n ę ł a , obrany spomiędzy nich d o w ó d c a rozkazawszy jednemu u d e r z y ć w b ę b e n wchodził p o w a ż n y m marszem do kościoła i z m i e n i a ł warte Tak czynił co rodzina aż do c h w i l i z m a r t w y c h ­ wstania Chrystusa z grobu". ' Drobiazgi ludoznawcze. Rycerze przy grobie Chrys­ tusa, „Wisła" t. 17, 1903, s. 510 — opis s t r a ż y ; „W k o ś ­ ciele parafialnym w e wsi Kunczyn, w pow. Mazowiec­ kim gub Ł o m ż y ń s k i e j (...) chłopcy od 18 do 20 lat mający... stoją na s t r a ż y po dwóch, jeden z jednej, drugi z drugiej strony grobu. U b r a n i są w papierowe h e ł m y na głowie, w r ę k a c h mają toporki". W. Flaczyńskd, Rycerze przy grobie Chrystusa, „Wis­ ła", t. 11, 1897, s. 416— „(...) podobny zwyczaj prze­ c h o w a ł się na trakcie z Łodzi do Kalisza, w mieście powiatowym Ł a s k u w gub. Piotrkowskiej. „Rycerze" w y s t ę p u j ą t a m w strojach stylowych, w pancerzach i h e ł m a c h z grzebieniami z piór, i uzbrojeni są w ha­ labardy. Jest ich 12Jtu. Dowódca ich (...) w y r ó ż n i a się p u r p u r o w y m płaszczem, złotym h e ł m e m z d ł u g i m p i ó ­ ropuszem, oraz szerokim mieczem. Prócz strzeżenia gro­ bu (po czterech na z m i a n ę ) , a s y s t u j ą w komplecie przy mszy w pierwszy i d r u g i d z i e ń Wielkie] Nocy, oraz po d w ó c h z d o w ó d c ą na czele p r z e p r o w a d z a j ą księdza do kazalnicy i z powrotem. Jaskrawe stroje, c h r z ę s t zbroi i ceremonialne woltv tych „ r y c e r z y " p o c h ł a n i a j ą cała u w a g ę zebranych Rycerze" r e k r u t u j ą s e wy­ łącznie ze sfery rzemieśLni.czej", K r ó t k i e informacje o s t r a ż a c h grobowych znaleźć m o ż n a w art. Różne loiadomości — Straż przy grobie Chrystusa Pana, „Wisła", t. 17, 1903, s. 127; O. K o l ­ berg, Mazowsze I , s. 134, Krakowskie I , s. 280, Kalis­ kie, cz. I , seria X X I I I — w y d . I , s. 82; M . Rawicz¬ - Wilanowski, Obchód grobu Chrystusa Pana, „Tydzień Piotrkowski", t. X X I I , s. 11; „Gazeta Kaliska", R. 1897, nr 32; „Orli L o t " , t. 9, s. 192; t. 10, s. 158; t. 14, s. 43. W latach 1978—1980 w czasie b a d a ń terenowych organizowanych przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficz­ ne w Warszawie z e b r a l i ś m y w s p ó l n i e z Krzysztofem Chojnackim m a t e r i a ł y dokumentacyjne (fotografie fil­ my) o ,:turkach" z R a d o m y ś l a Woli Rzeczyckiei i Gniewczyny. " ' fi 2 4 ; autor �