https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3834426841965a825570ef60bd5581af.pdf df851a0e5f1b699b33b9d3df7d1b42a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1106 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1016 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.167-177 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N 1 К „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 NA M A R G I N E S I E W Y S T A W Y LALEK W y s t a w ą pokazało w czerwcu 1981 r. warszawskie Muzeum Etnograficzne. W y s t a w ę tę skomponowano z eksponatów zebranych na czterech kolejnych m i ę ­ dzynarodowych Biennale Lalek Regionalnych, które odbywają się w Krakowie od 1974 г., organizowane przez Cepelię i Spółdzielnię im. Wyspiańskiego. K i l k a s ł ó w o tym konkursie. Wydano pięknie ilustrowany, barwny katalog I , I I i I I I Biennale. W katalogu tym sformułowano cel konkursu, którym jest „szerzenie wiedzy o tradycyjnej sztuce ludowej, zdobnictwie, ornamentyce i kolorystyce stroju ludowego — szerzenie wiedzy o folklorze i obyczajach — popularyzacja dorobku ręko­ dzieła ludowego — wymiana doświadczeń w zakresie kultywowania istnieją­ cych form plastyki ludowej i reaktywowania form zanikających" ». Zgodnie z ty­ mi założeniami ocenia się wierność tradycyjnym wzorom w szczegółach kostiumu, przedstawionych scen, zwyczajów. L a l k i są wykonywane ręcznie, liczy się poziom wykonania, kunszt rzemieślnika, siła wyrazu laleczki. Główną płaszczyzną odnie­ sienia pozostaje stosunek do folkloru. L a l k i oceniane są w dwu grupach — lalek regionalnych, całkowicie wiernych etnograficznej tradycji i lalek stylizowanych, inspirowanych folklorem. W drugiej grupie ocenia się właśnie czytelność folklo­ rystycznej inspiracji. L a l k i prezentują nie tylko stroje, ale i obyczaje swego kraju. Małe postacie odgrywają obrzędy, demonstrują czynności wykonywane podczas pracy, posługują się oryginalnymi rekwizytami. Niektóre tworzą plastyczne ilu­ stracje bajek i m i t ó w narodowych, prezentując w ó w c z a s stroje różnych epok i regionów. Tyle, w skrócie, o założeniach krakowskiego konkursu. Wystawa w warszawskim Muzeum pozwala co najwyżej domyślać się, czym jest Biennale. Zabrakło jakiegokolwiek wyjaśnienia, określenia c^lu i sensu kon­ kursu, z którego wybrane eksponaty pokazano. Nie wiadomo przy tym, czy wy­ bór był czysto przypadkowy — pokazano to, co jest, co pozostało w Polsce po konkursach, jako zaczątek przyszłego Muzeum L a l k i — czy też kierowano się jakimiś przesłankami dobierając akurat takie, nie inne eksponaty. Oglądając w y s t a w ę miałam wrażenie, że jej organizatorzy działali w wielkim pośpiechu. Poza karteczką z nazwą kraju nie podano żadnej informacji o wysta­ wionych lalkach. T y m samym poniechano celu, sformułowanego w Cytowanym katalogu — popularyzacji wiedzy o folklorze. Wystawa została pomyślana tylko jako ekspozycja parudziesięciu ładnych, niekiedy pięknych figurek. Pokazano np. kilka lalek w różniących się między sobą szatach indyjskich narzeczonych. Nie­ które elementy ubioru powtarzały się (np. złote ozdoby), inne były zupełnie nie­ podobne. Czy różnice w y s t a w n o ś c i poszczególnych w a r i a n t ó w stroju wynikają 1 Katalog Międzynarodowego Jesch, tekst Z. Olas, Kraków. Biennale Lalek Regionalnych, zdjęcia K . Pol- �168 KRONIKA z przynależności panny młodej do określonej kasty, czy związane są z tradycją danej prowincji, z jakiego okresu pochodzą prezentowane przez laleczki ubiory — odpowiedzi na te pytania wystawa nie dała. Nie wiadomo również było, k t ó r e stroje są stylizacją, a które wierną kopią tradycyjnego ubioru. Moja obrona założeń konkursu, zgodnie z którymi regionalne lalki są przede wszystkim n o ś n i k i e m wiedzy o folklorze, wynika z kilku przekonań. Po pierwsze, i korzystając z eksponatów zbieranych na Biennale, organizatorzy wystawy winni byli Krakowowi wierność idei konkursu. Po drugie, wydaje mi się, że zagubiono bardzo istotny walor ekspozycji tego rodzaju. Pokazując lalki w regionalnych stro- — jach, często upozowane w grupach w y k o n u j ą c y c h jakieś czynności — z w i ą z a n e z obrzędowością lub codzienną pracą albo przedstawiających sceny z dawnych m i t ó w i baśni — można pokazać całą różnorodność folkloru, jego bogactwo, swoistość tradycji poszczególnych kultur. Wystawa pozbawiona komentarza prze­ kazuje te treści niejako mimochodem. Wydaje się, że zapomniano, iż wystawa l a ­ lek w ludowych ubiorach nie jest tym samym, co wystawa strojów regionalnych. L a l k a w regionalnym stroju, lalka z folklorystycznym rodowodem m ó w i znacznie w i ę c e j niż zamierzyli jej twórcy. L a l k i różnią się przecież nie tylko przebraniem. Znacznie istotniejsze, choć pozornie drugoplanowe są różnice c h a - rakteru, istoty lalki. Różnorodność materiału, rozmaitość formy, inne ujęcie czy interpretacja postaci czynią lalki postaciami nierozerwalnie z w i ą z a n y m i z krajem, z którego pochodzą. Elementy składające się na postać lalki — technika wykonania, ekspresja £ twarzy, gest, ubiór — tworzą organiczną całość. B y w a j ą lalki z najróżniejszego, tworzywa. Może to b y ć drewno, glina, porcelana, guma, w e ł n a , celuloid, r ó ż n e w ł ó k n a sztuczne i naturalne, gałganki. Ten sam materiał bywa z kolei r ó ż n i e interpretowany. Niektóre lalki wykonane są bardzo starannie, jako statuetki o pro­ porcjach i rysach człowieka, inne są niesłychanie uproszczonymi, symbolicznymi formami. L a l k i rumuńskie mają zindywidualizowane twarze, figurki polskie to l a l k i o jednakowych, regularnych, starannie wymodelowanych, uśmiechniętych rysach. L a l k i z Tajlandii noszą maski tancerzy, lalki meksykańskie mają schematycznie T* zaznaczone usta, oczy i nosy. Podobne różnice można zaobserwować w przed- * stawieniu ruchu. L a l k i węgierskie, polskie czy irackie to stojące nieruchomo sta- T. tuetki. Rumuńskie zastygły w geście przy określonej pracy, podobnie n i e k t ó r e , z meksykańskich. Subtelne figurynki tancerzy tajlandzkich sprawiają w r a ż e n i e ustawicznego ruchu. Różny jest również sposób ujęcia stroju lalek. Niektórzy w y ­ konawcy dbają o precyzję szczegółu, dodają lalkom szereg starannie wykonanych- ^ r e k w i z y t ó w . Inne. są jakby skróconym zapisem ogólnego w y g l ą d u ubioru. W intencji organizatorów Biennale lalka jest tylko folklorystyczną pamiątką, ^ formą w i z y t ó w k i określonego kraju. L a l k a w stroju regionalnym jest jednak przede wszystkim lalką, przedmiotem o istotnej roli w każdej kulturze. Wydaje się, że w formie współczesnej lalki — także jej szczególnej postaci, jaką jest lalka regionalna — zapisana jest historia lalki w kulturze kraju, z którego ona pochodzi. ^ Tam, gdzie jeszcze niedawno odgrywała istotną rolę w praktykach magicznych, *J|^ (np. Meksyk, Rosja płn.), jest to czytelne w jej kształcie. Przykładem są lalki ¿¡ syberyjskie, jeszcze w pocz. X I X w. będące przedmiotami kultowymi. Dziś prze- ^ . szły do świata dziecinnych zabawek, zachowały jednak skrótową formę wotyw- • nych figurek. Laleczki rosyjskie, z Meksyku, Tajlandii czy Rumunii zdolne s ą . śmieszyć, przestraszyć czy zabawiać. Z kolei polskie figurki noszą pięknie wyko- 5 nane, bardzo często pyszne stroje. Nie budzą jednak żadnej emocji, ich regularne,---^ uśmiechnięte twarze są obojętne. Na tle tamtych w y g l ą d a j ą jak krawieckie m a n e - T g , kiny. t mM �KRONIKA 169 Przyglądając się lalkom zgromadzonym na wystawie i próbując zobaczyć je w szerszym kontekście, można dostrzec lalki nawiązujące do form kukiełek i m a ­ rionetek teatralnych, magiczne czy kultowe posążki, dziecinne zabawki, ozdobne figurki. Tę różnorodność form można sprowadzić do dwu podstawowych t y p ó w lalek określonych przez J . Łotmana jako lalki-zabawki i lalki statuetki. „Lalkę jako zabawkę powinno się przede wszystkim oddzielić od zjawiska — zdawałoby się — tego samego typu, jakim jest statuetka, trójwymiarowa rzeźbiarska podo­ bizna człowieka. Różnica sprowadza się do rzeczy następującej. Istnieją dwa r o ­ dzaje audytorium: «dorosłe» z jednej strony oraz «dzieciece», «ludowe», «archaiczne» z drugiej. Pierwsze zachowuje się wobec tekstu artystycznego jako odbiorca informacji: patrzy, słucha, czyta, siedzi w teatralnym fotelu, stoi przed p o s ą g i e m w muzeum, ma zakarbowane w pamięci: «nie dotykac», «nie zakłócać spokoju» oraz, ma się rozumieć: «nie pchać się na scene» i «nie w t r ą c a ć się do biegu sztuki». Audytorium drugie odnosi się do tekstu, jak uczestnik zabawy: krzyczy, dotyka, wtrąca się, obrazka nie ogląda, lecz obraca go dookoła, szturcha palcami, przemawia zamiast namalowanych postaci, do biegu sztuki miesza się, pouczając aktorów, książkę bije lub całuje. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z od­ biorem informacji, w drugim — z wytwarzaniem jej w trakcie zabawy" . 2 W cytowanym fragmencie Łotman wprowadza pewne uporządkowanie boga­ tego i złożonego świata lalek, który tworzą formy tak różne, jak figurki bogów, kukiełki, manekiny, ożywające posągi, woskowe figury, zabawki czy współcześnie roboty, muminki i wiele innych. Nie ma tu miejsca na historyczne r o z w a ż a n i e nad kształtem i rolą lalki w kulturze. Inicjatywa stworzenia konkursu, a potem Muzeum Lalek Regionalnych, zwraca u w a g ę na n o w ą formę lalki w s p ó ł c z e s n e j . Nie jest ona ani zabawką, ani statuetką; służyć może i dzieciom i d o r o s ł y m , ' j e s t czymś mniej niż figurka magiczna czy zabawka i poprzez utrwalony ruch zatrzy­ maną grę — czymś innym niż statuetka. Współcześnie można o b s e r w o w a ć wiele form lalek, w y s t ę p u j ą c y c h w róż­ nych postaciach, których często nawet nie identyfikujemy jako lalki. T e w stro­ jach regionalnych są jednym z przejawów w y s t ę p o w a n i a lalki w naszej kulturze. Przyjrzyjmy się tym przejawom, które uda nam się dostrzec w otaczającym nas świecie. 1. L a l k i w teatrze lalek, nawiązują do dawnych form teatralnych (np. Bread and Puppet) bądź do ludowych szopek („Pastorałki" Schillera w Teatrze Po­ wszechnym, 1964 г.); teatr lalek dla dzieci *. 2. L a l k i w y w o d z ą c e się ze starych, utrwalonych w folklorze form, dziś relik­ towe: a) figurki jasełkowe ustawiane w o k ó ł żłobka na Boże Narodzenie, niekiedy ruchowe. Co roku w kościele na Miodowej można oglądać ruchomą szopkę, z ł o ­ żoną z kilkudziesięciu postaci wykonujących pewne gesty, ustawionych na k r ą ­ żącej taśmie. Do figurek takich nawiązują niekiedy rzeźbiarze ludowi . W tej samej grupie znajdą się postacie z szopek — także popularnych w X X - l e c i u i po wojnie szopek politycznych, czy współczesnych szopek z konkursów krakow­ skich ; 4 5 2 J . Ł o t m a n, Lalki w systemie kultury, „Teksty", nr 6: 1978. Por. H . J u r k o w s k i , Teatr lalek a folklor, „Polska Sztuka Ludowa", R . 23: 1969, nr 2. Na przykład Julian Brzozowski, sołtys wsi Sromów w łowickiem, wyrzeźbił „Pochód Tysiąclecia", w i e l k ą kompozycję parudziesięciu figur, w ł a ś n i e w konwencji bożenarodzeniowej szopki, ustawiając w pochodzie Księcia Józefa obok Chrobrego, Świerczewskiego i anioła. Por. J u r k o w s k i , op .cit. 3 4 s �170 KRONIKA b) obrzędowa kukła Marzanny, topionej w pierwszy dzień wiosny; Lajkonik w Krakowie. Są to swoiste lalki parateatralne, zdradzające ślady właściwości ma­ gicznych ; c) woskowe wota, składane w kościele w dniu św. Rocha ; d) lalki z ciasta na weselnym korowaju lub ofiarowywane dzieciom kukiełki, lalki z piernika 3. Gabinet figur woskowych, swoista forma lalek dla dorosłych. Figury te są współczesną formą lalek magicznych; postacie utrwalone w wosku kryją w sobie możliwość życia. Charakterystyczne jest, że w Gabinecie pani Tussot znajdują schronienie postacie wybitnych indywidualności, w tym sławnych zbrodniarzy fa­ scynujących zagrożeniem, jakie w sobie noszą. Mało kto odważy się nocą pozostać sam wśród woskowych ludzi. To bardzo ciekawe z punktu widzenia psychologii i socjologii zjawisko jedynie sygnalizuję, gdyż jego natura wymaga interpretacji znacznie wykraczającej poza granice świata lalek. 4. Manekiny sklepowe. Różnią się one istotnie od schematycznych krawiec­ kich, wykonane są na kształt ludzkiej postaci, mają twarze, noszą peruki — są lalkami. Ich podobieństwo do człowieka sytuuje je na łatwo przekraczalnej gra­ nicy świata żyjących, kiedy ożywają (por. „Bal manekinów" Bruno Schultza), po­ ruszają się w ściśle określony sposób identycznie, jak ożywione figury woskowe . 5. L a l k i zabawki. a) Disneyland, 'ogródek dla dzieci w Hadze, będący kopią rzeczywistych miast i wsi, gdzie umieszczono duże figury b a ś n i o w y c h postaci w zminiaturyzowanym świecie; b) k a r n a w a ł o w e figury ogromnych kukieł w Rio de Janeiro; c) zabawki dziecinne, od wykonywanych własnoręcznie, umownych laleczek po mechaniczne zabawki produkowane w fabrykach. 6. L a l k i funkcjonujące jako ozdoba. a) porcelanowe figurki stawiane na kredensach, serwantkach itp. W ostatnich latach wzrosła produkcja figurek gipsowych naśladujących porcelanę; b) sadzane na tapczanach, kanapach, łóżkach pierrody, kolumbiny albo (w Pol­ sce współcześnie na wsi) duże dziecinne lalki w ozdobnych sukienkach; c) lalki w w e ł n i a n y c h sukienkach u ż y w a n e do utrzymywania temperatury wody w imbryku itp., o pewnej użyteczności; d) stawiane w ogródkach przed domem postacie krasnali i innych baśnio­ wych postaci, często spotykane w Niemczech, występują także w Polsce ; e) sadzane na masce samochodu wiozącego młodą parę dziecięce lalki w ś l u b ­ nych sukniach. f) lalki kolekcjonowane jako pamiątki turystyczne, czyli lalki w strojach regio­ nalnych. W cytowanym już uprzednio katalogu Biennale napisano: „zminiaturyzo­ wanie regionalnego kostiumu otwarło przed nim zupełnie nowe możliwości. Ubra­ na w niego lalka stała się idealną wprost formą pamiątki, oddającej tak wiernie jak żadna inna charakter, styl i urodę regionu. e 7 9 10 * Na temat specyfiki zjawiska lajkonika por. artykuł J . B u j a k a i B. P i l i c h o w s k i e j , Lajkonik w oczach badaczy, „Polska Sztuka Ludowa", R. 34: 1980, nr 1. J . O l ę d z k i , Wota woskowe we wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa", R. 14: 1960, nr 1; t e n ż e , Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, „Polska Sztuka Ludowa", R. 16: 1962, nr 2. T . A m b r o ż e w i c z , Ozdobne pieczywo ludowe, cz. 1 i 2, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 1 i 2. Por. film W. Hassa „Sanatorium pod klepsydrą" w e d ł u g prozy B . Schulza, czy żołnierzy w „Wielopole, Wielopole" T . Kantora, telewizyjną realizację „Balu m a n e k i n ó w " Schulza i in. Ruch ożywionych lalek jest zawsze taki sam, nacecho­ wany sztywnością kojarzącą się z bezruchem umarłych. J . S t e f a ń s k i , Krasnale z raciborskiego, maszynopis w redakcji „Polskiej. .Sztuki Ludowej", będący opisem tego typu form z terenu polskiego. 7 8 9 1 0 �KRONIKA 171 Stąd niezwykła tych miniaturek kariera i ogromne wciąż rosnące zapotrzebo­ wanie. W Polsce np. sama tylko Spółdzielnia im. Wyspiańskiego dostarcza ich rocznie około ćwierć miliona!" . L a l k i w regionalnych strojach cieszą się wielką popularnością. Kupują je m i ­ łośnicy folkloru i turystyki. Są traktowane jako ozdoba, jako pamiątka i informa­ cja o folklorze. „Poprzez styl i charakter stroju, typ etniczny postaci, ekspresję gestu i rekwizytu w scenach przedstawiających obrzędy i zwyczaje — poprzez cały ten wyrazisty język barw, kształtów i ukrytych znaczeń — w y w o ł u j ą suge­ s t y w n ą wizję świata" . Wystawa w warszawskim Muzeum zwróciła uwagę na zjawisko lalki w ludo­ wym stroju, która w ciągu ostatnich kilku lat zdaje się zdobywać coraz większą popularność. Regionalna lalka, obok innych, wymienionych w y ż e j współczesnych form, kontynuuje stałą obecność lalki w kulturze. n 12 Ewa METODA BIOGRAFICZNA W ETNOGRAFICZNYCH BADANIACH Z PRAC KOMISJI LUDOZNAWCZEJ WESTFALII Korulska W RFN. Od ponad pięćdziesięciu lat działa w Munster, stolicy Westfalii, Komisja Ludo­ znawcza, która w pracach swych posługuje się metodą biograficzną, mało rozpo­ wszechnioną w polskich badaniach etnograficznych, a znaną dobrze w socjologii . Komisja Ludoznawcza Westfalii (Volkskundliche Kommission für Westfalen) powstała w 1928 r . W następnym roku utworzyła wraz z Komisją Starożytności i Komisją Historyczną jeden instytut pod nazwą Prowincjonalny Instytut Ludoznawstwa i Krajoznawstwa Westfalii (Provinzialinstitut für westfálische Landesund Volkskunde). Członkami Komisji Ludoznawczej początkowo byli pracownicy Seminarium Germanistyki Uniwersytetu w Munster, w ramach którego znajdo­ w a ł a się w ó w c z a s etnografia. Pierwsze poszukiwania etnograficzne dotyczyły na­ zewnictwa, przysłów, pieśni, bajek i opowiadań ludowych, a zebrane materiały stały się zalążkiem cennego i bogatego dziś archiwum Komisji. W niedługim czasie przystąpiono też do opracowywania słownika i atlasu kultury ludowej Westfalii oraz wydawania serii Veroffentlichungen der Volkskundlichen Kommission, k t ó ­ rej pierwszy numer ukazał się w 1931 r. Po I I wojnie ś w i a t o w e j etnografia od­ łączyła się od germanistyki tworząc na Uniwersytecie w Munster w 1955 r. Se­ minarium Etnograficzne, którego kierownik stoi na czele Komisji. Funkcję tę od wielu lat pełni prof, dr Gunter Wiegelmann, autor licznych prac m. in. z zakresu przemian kultury ludowej, pożywienia, współredaktor atlasu etnograficznego Nie­ miec itp. Komisja zatrudnia 3 pracowników naukowych i 2 administracyjnych. Mieści się w budynku uniwersyteckim (przy Domplatz 23), sąsiadując z Semi­ narium Etnograficznym oraz korzystając z jego pomieszczeń i biblioteki. ł 2 Działalność Komisji biegnie w dwóch kierunkach: organizacyjnym i dokumen­ tacyjnym. Pierwszy z nich polega na organizowaniu badań nad kulturą ludową Westfalii, wydawaniu serii wydawniczych pt. Schriften der Volkskundlichen K o m 11 Katalog Biennale, op. cit. Tamże. Na ten temat zob. m. in. cytowane w pracach Komisji artykuły: J . S z c z e ­ p a ń s k i , Die biographische Methode, [w:] Handbuch der empirischen Sozialforschung, t. 4, Stuttgart 1974, s. 226-252; R. W. B r e d n i с h, Zur Anwendung der biographischen Methode in der volkskundlichen Feldjorschung, [w:] Jahrbuch jur ostdeutsche Volkskunde, R. 22: 1979, s. 279-329. D. S a u e r m a n n, Geschichte und Aufgaben der Volkskundlichen Kom­ mission für Westfalen, „Rheinisch-westfálische Zeitschrift für Volkskunde", R. 22: 1976, z. 1-4, s. 248-255. 12 1 2 �172 KRONIKA mission oraz Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, jak też w s p ó ł r e d a ­ gowaniu czasopisma „Rheinisch-westfałische Zeitschrift í ü r Volkskunde", wyda­ wanego od 1954 r. P o d s t a w o w ą jednak działalnością Komisji są prace dokumen­ tacyjne. Wzorując się na osiągnięciach skandynawskich zastosowano w badaniach metodę biograficzną, polegającą na pozyskiwaniu od korespondentów — stałych współpracowników Komisji — materiałów w postaci obszernych opracowań opar­ tych na w ł a s n y c h przeżyciach. Są to ukierunkowane wspomnienia pisane w e d ł u g ustalonego wzorca, tzw. listy pytań (Frageliste), w y s y ł a n e j do korespondentów. Listy te obejmują 44 różnorodne tematy, jak пр.: piece piekarskie w dawnych czasach (nr 1), konfirmacja wczoraj i dziś (nr 2), zwyczaje przy I komunii ś w . (nr 3), jak dawniej święcono niedzielę (nr 4), jedzenie i picie; przebieg dnia codziennego (nr 5), zaręczyny i wesele (nr 8), żniwa (nr 14), naczynia do picia i jedzenia (nr 27), studnie (nr 28), dni poświęcone pamięci zmarłych (nr 31), h i ­ giena ciała (nr 34), świątki, krzyże przydrożne,, znaki p a m i ą t k o w e (nr 35), k o ł o ­ wrotki i ich w y t w ó r c y (nr 36), telewizja (nr 38), formy zwracania się do siebie (nr 39), wiejski ubiór (nr 40), instrumenty muzyczne (nr 44). Każda z listy pytań posiada wprowadzenie do tematu, o m ó w i e n i e problema­ tyki oraz szczegółowe pytania zgrupowane w e d ł u g wybranych zagadnień. Dla zilu­ strowania przytoczmy listę nr 5, dotyczącą jedzenia i picia w ramach dnia codzien­ nego. We w s t ę p i e do niej podkreślono brak materiałów do pożywienia i kultury dnia codziennego wsi westfalskiej zwracając się do korespondenta z zapytaniem, czy jest w stanie podać dokładny opis gospodarstwa domowego przed I w o j n ą światową. „Może to b y ć — jak czytamy we wspomnianym wprowadzeniu — P a ń ­ ski dom rodzinny, albo inny, który Panu jako dziecku b y ł dobrze znany. Prosimy zawsze jednak o dokładne podanie miejsca i czasu". Dalej następują szczegółowe pytania w e d ł u g następującego układu: poranek; śniadanie; mycie i ubieranie się; przed 2-gim śniadaniem; drugie śniadanie; porządek przy stole; przygotowywanie potraw; jedzenie; zmywanie; godziny poobiedniego odpoczynku; podwieczorek; kolacja; odwiedziny; spoczynek. Pytania te odnoszące się, jak w większości wy­ padków, do czasów sprzed I wojny ś w i a t o w e j , kończy zdanie: Czy mógłby Pan dla porównania opisać przebieg dnia współczesnego? Co się je i pije dzisiaj?"*. Większość nadesłanych opracowań odnosi się do czasów młodości na ogół po­ nad 60-letnich korespondentów, zgodnie z założeniem Komisji gromadzenia mate­ riałów „z minionego czasu". Takie też nastawienie korespondentów w y r a ź n i e dało się odczuć w pytaniach o telewizję i jej w p ł y w na życie oraz kulturę m i e s z k a ń ­ c ó w wsi w ciągu ostatnich dwudziestu lat. Większość korespondentów odesłała listę bez odpowiedzi, uważając się za niekompetentnych w tym zakresie. Ostatnio podkreślono konieczność badania przemian kulturowych, postulując poszerzenie zarówno listy korespondentów, jak i tematyki pytań. Korespondenci, w liczbie około stu, pochodzą z różnych grup społecznych i za­ wodowych, jak też z różnych części Westfalii. Ich dane biograficzne znajdują się w oddzielnej kartotece, uwzględniającej ponadto numery i tematykę nadesłanych przez nich opracowań, daty wysłania przez Komisję pytań i otrzymania odpo­ wiedzi, w y s o k o ś ć przesyłanego sporadycznie korespondentom honorarium oraz ty­ tuł publikacji opracowanej na podstawie otrzymanych od danego korespondenta materiałów. Co roku każdemu ze w s p ó ł p r a c o w n i k ó w w y s y ł a się biuletyn sprawo­ zdawczy . Jest to rodzaj listu, w którym powiadamia się korespondentów o na4 s Frageliste 5: Essen und Trinken. (Der Tageslauf im Haushalt), ss. 4, Archiv fur westfálische Volkskunde. Volkskundliche Kommission fur Westfalen. L a n d schaftsverband Westfalen-Lippe, Munster, Domplatz 23. Mitteilungsblatt des Archivs für westfálische Volkskunde. Biuletyn nr 28 z lipca 1980 r. zaczyna się od słów: „Das Berichtsjahr — Mitte 1979 bis Mitte 1980 — ist sehr schnell zuende gegangen und schon ist es wieder Zeit für unseren 4 �KRONÍKA 173 bytkach archiwum rękopisów, fotografii, rysunków, pieśni i nagrań magnetofo­ nowych, kopii dokumentów oraz zbiorów muzealnych, gromadzonych przy K o ­ misji. Składa się w nim życzenia s ę d z i w y m współpracownikom, którzy w roku sprawozdawczym obchodzili okrągłe jubileusze urodzin i informuje o zmarłych, podkreślając ich zasługi dla Komisji, okres współpracy i rodzaj nadesłanych m a ­ teriałów. List kończy w i a d o m o ś ć o najbliższych planach badawczych K o m i s j i . I t a k w biuletynie nr 28 za okres 1979/1980 zwrócono się do korespondentów z prośbą o informowanie i nadsyłanie posiadanych p a m i ę t n i k ó w i notatników celem ich skopiowania, a następnie wykorzystania w opracowaniach Komisji. We wspom­ nianym biuletynie czytamy też o przygotowywaniu jubileuszowego tomu z okazji 50-lecia istnienia Komisji, zwracając się do korespondentów z prośbą o w y r a ż e n i e zgody na publikowanie ich danych personalnych. W ostatnim zdaniu dziękuje się wszystkim współpracownikom za wkład w powiększenie archiwum Komisji. Archiwum K o m i s j i zostało założone w 1951 r. przez prof, dr M. Bringemeier, pełniącą długi czas funkcję kierownika Komisji. Dziś należy ono do jednego z n a j ­ poważniejszych i najcenniejszych centrów dokumentacji naukowej w R F N . W 1980 r. archiwum liczyło 6180 rękopisów i 77 774 fotografii. Znajdują się w nim również rysunki nadesłane przez korespondentów, zbiory pieśni i taśm magnetofonowych z nagraniami w y w i a d ó w przeprowadzanych z nimi oraz kopie starych dokumen­ t ó w (śpiewników, rachunków, zapisków, protokołów itp.). Poza w s p o m n i a n ą już kartoteką personalną korespondentów prowadzone są również kartoteki materiałów w układzie tematycznym i geograficznym. Komisja gromadzi też eksponaty m u ­ zealne, m. in. cenne zbiory instrumentów muzycznych, które pozyskano w wyniku apelu, skierowanego do korespondentów w jednym z poprzednich b i u l e t y n ó w . Możliwości wydawnicze Komisji pozwalają na stałe publikowanie materiałów m. in. w oddzielnych zeszytach serii pt. Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, których rocznie ukazuje się niekiedy nawet kilka (w 1 półroczu 1981 r. ukazał się nr 25 i 29). Na u w a g ę zasługuje różnorodny sposób prezentowania w nich materiału. Jeden z nich to opracowania wybranego tematu n a podstawie materiałów nadesłanych przez wszystkich korespondentów. T u w y m i e n i ć można np. prace na temat pieców piekarskich (z. 22: Bauerliches Brotbacken in West­ falen, opr. M. Bringemeier, 1980, ss. 136), zwyczajów związanych z okresern Bożego Narodzenia (z. 6: Weihnachten in Westfalen um 1900, opr. D. Sauermann, 1979, ss. 262), zwyczajów zapustnych (z. 5: Stadtisches Fastnachtsbrauchtum in Westund Ostwestfalen, opr. N. Humburg, 1976, ss. 434), mody i stroju (z. 15: Mode und Tracht, opr. M. Bringemeier, 1980). Przykładowo przytoczmy plan jednego z ta­ kich opracowań, dotyczącego pieców piekarskich, pierwszego tematu rozsyłanego korespondentom przez Komisję. Na treść tego zeszytu składają się: w s t ę p , kwe­ stionariusz pt. piece piekarskie w dawnych czasach, mapa miejscowości, z których pochodzą odpowiedzi, materiał faktograficzny nadesłany przez korespondentów ułożony w e d ł u g kolejnych n u m e r ó w archiwum. Materiał ten został wybrany z po­ nad 80 zgromadzonych w ciągu 10 lat opracowań, z których 16 zacytowano w pra­ cy w d o s ł o w n y m brzmieniu, niekiedy także w dialekcie dolnoniemieckim. Mate8 Sommerbrief an Sie", a kończy następująco: „Mit herzlichen Griissen von alien in der Arbeitsstelle Tátigen und mit guten W ü n s c h e n verbleibe ich Ihre Dr. R e ­ natę Brockpáhler". B. S с h i e r, Das Archiv für westfalische Volkskunde, „Rheinisch-westfalische Zeitschrift für Volkskunde", R. 1: 1954, s. 57; M. B r i n g e m e i e r , Archiv für westfalische Volkskunde der Volkskundlichen Kommission des Landschaftsverbandes W estf alen-Lippe (1951-1964), [w:] Arbeit und Gerat in volkskundlicher Dokumentation, Munster 1969, s. 192-222; R. B r o c k p a h l e r , 20 Jařire Archiv für westfalische Volkskunde, „Rheinisch-westfálische Zeitschrift für Volkskunde", R. 18/19: 1972, s. 195. 5 �174 KRONIKA riały te m ó w i ą m. in. o dużym znaczeniu w życiu ludności wiejskiej pieca pie­ karskiego, szacunku dla chleba, wadze prac związanych z jego wypiekiem, po­ dziale jej między członków rodziny, współdziałaniu i pomocy sąsiedzkiej itp. Inny sposób publikowania materiałów można określić jako biograficzny. Są to monografie poświęcone jednej osobie korespondenta. T u przytoczyć można pu­ blikację pt. Aus dem Leben eines Heuerlings und Arbeiters (opr. R . Dunkmann, 1980, ss. 178), w której przedstawiono historię życia korespondenta odtworzoną na podstawie rozmów nagranych z nim na taśmie, dalej nadesłany przez niego m a ­ teriał faktograficzny, ułożony w e d ł u g listy pytań oraz jego twórczość poetycką. W tej grupie zacytować też można opis życia i pracy kobiety wiejskiej, przed­ stawiony przez nią w ciągu długoletniej, bo sięgającej 1968 r. współpracy z K o ­ misją. Tak powstała praca pt. Aus dem Leben einer Bauerin im Miinsterland (opr. R . , Brockpahler, 1981, ss. 192), uwzględniająca wybór materiałów o b e j m u j ą ­ cych okres od początku X X w. do 1980 г., tj. daty śmierci korespondentki, zgrupo­ wany w e d ł u g następujących zagadnień: dom i mieszkanie; prace rolne; hodowla; ubiór; przebieg dnia — jedzenie i picie; zwyczaje doroczne; zwyczaje rodzinne; muzykowanie i opowiadania. Publikację zamyka indeks rzeczowy w dialekcie dolnoniemieckim z objaśnieniem i tłumaczeniem w y r a z ó w na język literacki. Inne wydawnictwa Komisji ze wspomnianej serii prezentują m. in. biblio­ grafię tematyczną (z. 11: Bibliographie zur Schützenwesen in Westfalen, opr. G . Osthoff, 1979, ss. 126), zagadnienia teoretyczne i metodologiczne (z. 8: Historische Hausforschung. Eine Einfiihrung in Arbeitswesen, Terminologie und Literatur, орг. К . Bedal, 1978, ss. 186; z. 10: Türfcische Arbeiter in Munster. Eine Beitrag zum Problem der temperaren Akkulturation, opr. H . Narman, 1978, ss. 176; z. 13: Gemeinde im Wcmdel. Volfcskundliche Gememdestudien. in Europa, opr. G . Wiegelmann, 1979, ss. 215), jak i referaty wygłoszone na konferencji „Historische Sachforschung. Aufgaben und neue Ansatze", zorganizowanej z okazji 50-lecia istnienia Komisji Ludoznawczej Westfalii (z. 21: Geschichte der Alltagskultur, 1980, ss. 174). Kończąc należy jeszcze dodać ,iż w Komisji prowadzone są ponadto empirycz­ ne badania nad przemianami kultury ludowej wybranych wsi westfalskich. Odnotować też należy opracowanie ponad 30 próbnych map do etnograficznego atlasu Niemiec. Osiągnięcia, jakimi może poszczycić się Komisja Ludoznawcza Westfalii w du­ ż y m stopniu są wynikiem konsekwentnie realizowanych założeń, opracowanych w pierwszych latach istnienia Komisji. Nie wdając się w merytoryczną ocenę gro­ madzonych wspomnianą metodą materiałów należy podkreślić ich dużą wartość dokumentacyjną dla historii kultury ludowej wsi westfalskiej. Ważna i owocna okazała się współpraca Komisji z innymi instytucjami, a zwłaszcza uniwersytetem w Munster, która umożliwiła w y m i a n ę doświadczeń, prowadzenie metodologicz­ nych dyskusji i podejmowanie wielu wspólnych prac. Zofia ^ — ' Szromba-Rysowa POŻYWIENIE J A K O K O M U N I K A C J A . K O N F E R E N C J A E T N O L O G I C Z N A W S T A I N Z , A U S T R I A , 24-30 VIII'1980 R. W 1980 r. odbyła się w Austrii czwarta już, a zarazem jubileuszowa, be zorganizowana w dziesięć lat po pierwszej, międzynarodowa konferencja poświę­ cona etnologicznym badaniom nad pożywieniem. Przedmiotem rozważań było za- * gadnienie „pożywienie jako komunikacja". Po raz pierwszy tak ściśle określona>4* i została tematyka obrad, mimo że na ogół każda z konferencji dążyła do ukierun-" ; �KRONIKA 175 kowania prezentowanych referatów. Na pierwszej, odbywającej się w Lund w Szwecji (21-25 V I I I 1970) , przedstawiono stan badań nad p o ż y w i e n i e m ludowym w poszczególnych krajach Europy i Ameryki oraz metody i problematykę podej­ mowanych prac. Wszystkie zgłoszone referaty opublikowano w zbiorowej pracy Ethnological Food Research in Europa and U S A . W ó w c z a s też postanowiono z w o ł y w a ć konferencje co trzy lata, czyniąc spotkania te platformą wymiany do­ świadczeń i poglądów różnych środowisk naukowych w różnych częściach- świata. N a s t ę p n y m miejscem spotkania były Helsinki (13-18 V I I I 1973) , gdzie tematykę konferencji sformułowano jako „dominujące cechy regionalnego systemu o d ż y w i a ­ nia w X X w." Tom kongresowy ukazał się pt. Ethnologische Nahrungsforschung . W 1977 r. spotkano się po raz trzeci, a miejscem obrad było Cardiff w Walii (22-27 V I I I ) . Myślą przewodnią konferencji były „preferencje i tabu potraw i napojów". Referaty opublikowano w pracy zbiorowej Food in Perspective . Miejscem ostatniej, omawianej tu konferencji, było małe miasteczko Stainz, położone w Styrii, jednym z najpiękniejszych regionów Austrii, nazywanym j e j zielonym sercem. Organizatorem konferencji było regionalne muzeum Steiermárkische Landesmuseum Joanneum, kierowane przez dr Marię Kundegraber. W konferencji wzięło udział ponad 50 uczestników, reprezentujących następujące kraje: Austria (16 osób), Bułgaria (1), Dania (1), Finlandia (1), Francja (2), Ho­ landia (1), Irlandia (1), Jugosławia (1), N R D (1), Polska (3), R F N (6), Stany Zjedno­ czone A P (7), Szwajcaria (2), Szwecja (3), Węgry (2), Wielka Brytania (5) i W ł o ­ chy (1). Z Polski uczestniczyły trzy osoby z Instytutu Historii Kultury Material­ nej P A N : prof, dr M. Dembińska z Warszawy oraz dr A. Kowalska-Lewicka i dr Z . Szromba-Rysowa z Krakowa. Prof. dr M. Gavazzi z Zagrzebia b y ł nie tylko najstarszym uczestnikiem, ale jednym z szesnastu, którzy brali udział w pierwszej konferencji w 1970 r. Tak jak w poprzednich latach, j ę z y k i e m obrad był angielski i niemiecki. 1 2 s 4 5 Referat inauguracyjny pt. „Pożywienie jako komunikacja" wygłosił prof, dr N. A. Bringéus z L u n d , inicjator tych spotkań i organizator pierwszej konfe­ rencji. W referacie swym zwrócił uwagę na społeczny aspekt pożywienia, przeja­ wiający się w łączącej z jednej strony, a dzielącej z drugiej roli pożywienia. Zagadnienie, które rozpatrywać można w płaszczyźnie fizycznej (dowóz środków żywności), psychologicznej (zadowolenie z konsumpcji), socjologicznej (podział ż y w ­ ności), kulturowej (postawy wobec pożywienia) i religijnej (zakazy — nakazy) dla etnografa stwarza możliwości badawcze, zwłaszcza w trzech ostatnich p ł a ­ szczyznach, pozwalając na badanie m. in. systemu norm, sposobu zachowania i n a w y k ó w ż y w i e n i o w y c h . Podkreślił też szeroką t e m a t y k ę omawianej konferencji ujętą w tezie „pożywienie jako symbol". Kolejny referat, pt. „Pożywienie jako język", wygłosiła J . Katona-Apte z U S A , zwracając u w a g ę na analogie pomiędzy m o w ą a p o ż y w i e n i e m w zakresie struktury, użycia i reakcji, jakie w y w o ł u j e u człowieka. 1 M . D e m b i ń s k a , Pożywienie i obyczaj. Konferencja etnologiczna w Lund, 1970, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 20: 1972, nr 1, s. 196-204. Ethnological Food Research in Europa and USA. Raports from The First international Symposium for Ethnological Food Research, Lund, August 1970, Gottingen 1971, ss. 213. Referaty opublikowało też czasopismo „Ethnologia E u r o paea", t. 5: 1971 (1972), > 1-213. Zob. m. in. A. G a m e r i t h , Die zweite Internationale Konferenz für Ethno­ logische Nahrungsforschung in Helsinki, „Osterreichische Zeitschrift für Volks­ kunde", t. 28: 1974, s. 290-294. Ethr.ologische Nahrungsforschung. Ethnological Food Research. Vortrdge des zweiten Internationalen Symposiums für ethnologische Nahrungsforschung, Hel­ sinki, August 1973, Helsinki 1975, ss. 340. Food in Perspective. Proceedings of the Third International Conference on Ethnological Food Research, Cardiff, Wales, 1977, Edinburgh 1981, ss. X I I , 425. 2 ! 4 6 �176 KRONIKA Wygłoszone referaty koncentrowały się w o k ó ł następujących grup tematycz­ nych: a) p o ż y w i e n i e a gościnność, b) jedzenie poza domem, c) dary ż y w n o ś c i o w e , d) p o ż y w i e n i e odświętne i okolicznościowe. W ramach tych t e m a t ó w A . Kowalska-Lewicka przedstawiła referat pt. „Dary ż y w n o ś c i o w e , ich ekonomiczne, społeczne oraz religijno-magiczne funkcje", a Z . Szromba-Rysowa „Społeczno-kulturowe funk­ cje biesiad wiejskich". Pozostałe referaty dotyczyły m. in. związku pomiędzy ż y ­ wieniem a medycyną, i tu należy w y m i e n i ć referat M. Dembińskiej pt. „Wyży­ wienie chorych i medycyna dziecięca w historycznych źródłach od X V I do X V I I I w.", dalej pożywienia Jakutów, regionalnych potraw i posiłków. Interesujący b y ł re­ ferat В. M. Gordona z U S A na temat ody sej i hamburgera z Niemiec do Ameryki i z powrotem. Dla uczestników zorganizowano kilka wycieczek, jak na przykład do okolicz­ nych wsi południowej Austrii, piekarniczego zakładu produkcyjnego w Feldbach, muzeum wina w Sausal oraz austriackiego muzeum na wolnym powietrzu w Stub­ bing koło Grazu Dużą atrakcją dla przyjezdnych gości było przygotowanie przez organizatorów, a zwłaszcza dr A . Gamerith, zestawu codziennych posiłków poda­ wanych uczestnikom, specyficznych dla różnych części, południowej zwłaszcza, Austrii. Na konferencji w Stainzu powołano też międzynarodowy komitet organiza­ cyjny, do którego z ramienia Polski w e s z ł a dr A. Kowalska-Lewicka. Dyskuto­ wano także nad tematyką następnej konferencji, która odbędzie się w 1983 r. w Munster w R F N . Począwszy od pierwszej konferencji w L u n d uczestnicy za każdym razem ponawiają życzenie przyjazdu do Polski jako miejsca jednego z kolejnych spotkań, które b y ć może kiedyś zostanie spełnione. Zofia * Zob. V. H . P e t t i e r , wyd. 2, Graz 1978, ss. 224. Führer durch das Osterreichische Szromba-Rysowa Freilichtmuseum, �