https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c06684e1789cdd9b897e060e9308025.pdf 511988cf412a5ed71731420662ea0c6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3131 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2931 Title A name given to the resource Podhalański fenomen / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.9-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. D o m wykończony w 1985 r. M a r k a i J o l a n t y Peksów, Zakopane Roman Reinfuss PODHALAŃSKI FENOMEN Pisze się dużo i mówi, że k u l t u r a l u d o w a kończy się i ginio. — T o pewnie zospołowo stroje — prowokowałem gospodarza. Niektórzy twierdzą n a w e t , że już całkowicie zaginęła, że żywego — Bardzo przepraszam, bo po pierwsze nie są to stroje t y l k o f o l k l o r u już nie m a , żo pozostał j e d y n i o f o l k l o r y z m t o znaczy ubrania, a p o drugie wszystko jest moją prywatną własnością. sztucznie galwanizowana sceniczna n a m i a s t k a d l a zabawienia Po góralsku ubierają się Podhalanie również z o k a z j i ważnych bozsons, wydarzeń r o d z i n n y c h n p . n a wosela, ale nio t a k i e sztuczne d l a chociaż t r u d n o zaprzeczyć, żo są w Polsce okolice, gdzie a n i ceprów n a otwarcie Josieni Tatrzańskiej czy Sabałowych B a j a n , „ c e p r ó w " znudzonych cywilizacją. Jost t o oczywiście dawnego s t r o j u ludowego nie pamiętają, a n i zwyczajów czy obrzę­ t y l k o najprawdziwsze wesele, które n a P o d h a l u odprawiane jest dów po s t a r e m u nie odprawiają, a z dawnej t r a d y c j i weselnej joszcze z pełnym zachowaniem starego zwyczaju, z „ p y t a c a m i " pozostało jedynie stąd na k o n i a c h , którzy zapraszają gości, z „ b i a ł y m i " i „czarnymi" b i t k i między weselnikami. Są też okolice gdzie stare zwyczaje drużbami, gdzio nowożeńcy i wszyscy goście u b r a n i są w stroje obfite spożycie a l k o h o l u i wynikające zataiły t r a d y c y j n e , tańczą p o góralsku, p r z y góralskiej k a p o l i bez sakso­ się i zachowały potoncjalną moc odrodzenia się w nowej postaci. f o n u i p e r k u s j i . Takie wesele to nie jest w i d o w i s k o d l a obcych, i obrzędy n i o przeszły jeszczo do przoszłości ale raczej Bywają j e d n a k przykłady, żo t r a d y c y j n a k u l t u r a ludowa t y l k o uroczystość r o d z i n n a . Sprawił ją n p . w m a j u b r . A d a m a w t y m przede w s z y s t k i m f o l k l o r nio t y l k o nie zanikają, ale K u c h t a w B u k o w i n i o Tatrzańskiej g d y żenił swego syna. Orszak w p r o s t przeciwnie, zaczynają wchodzić w okres swoistego roz­ wosolny z k o n n y m i drużbami i sznurem dorożek obsiędzionych woju. gęsto przez mężczyzn w białych cuchach i k o b i e t y w k o l o r o w y c h T a k i m przykładem jest Podhale, a w szczególności jego część położona najbliżej T a t r , z Zakopanem i p a r u w s i a m i o k o l i c z n y m i . gorsetach zatarasował d r o g j z Poronina do Zakopanego gdyśmy jechali n a Josień Tatrzańską. T a m również urbanizacja poczyniła postępy. N a co dzień s t r o j u Obok wesel o d p r a w i a n y c h „ p o góralsku" odbywają się rów- ludowego prawio się nie w i d z i , czasem mignie przez Krupówki nioż wesoła „zwykło, po coporsku", alo „prawdziwo" i „honorne" góral w zniszczonych c y f r o w a n y c h p o r t k a c h i wypłowiałym n a jost t y l k o wesele „ p o góralsku". O t a k i m mówi się między s w o i m i rudo kapeluszu z m u s z u l k a m i , ale na święto, n a odpust w L u d z i - długo i z szacunkiem. m i o r z u , czy inną dużą uroczystość zjawia się nagło tłum górali w pełnoj krasie swego tradycyjnego s t r o j u , a nie jost to strój Bywają również pogrzeby „ p o góralsku". W t e d y k o n d u k t poprzodza chłopaczek w c y f r o w a n y c h p o r t k a c h i g u n i niosący „zespołowy" k u p o w a n y za państwowe, czy społeczne pieniądze krzyż, trumnę wiezie się na dra.biiiiastym wozie, zaprzęgniętym t y l k o własny, starannie przechowywany, w parę pięknych k o n i w bogatej uprzęży. Za trumną postępujo bo jest d r o g i . Bardzo drogi. Obocnio (początek września 1986) ubranio mężczyzny o d rodzina kapelusza z piórkiom po kierpce, z kożuszkiem, szerokim pasem wszyscy w odświętnych strojach góralskich. wraz z odprowadzającymi zmarłego uczestnikami, i cuchą kosztuje 375 tysięcy a, k o b i e t y (bez k o r a l i ) ćwierć m i l i o n a . W całej Polsce buduje się na wsi ..kamienice", które po naj­ K u p n o s t r o j u jest więc dużym w y d a t k i e m , kupują go przez większej części stanowią zakałę naszego k r a j o b r a z u . N a P o d h a l u parę l a t p o kawałku, ale go stale na P o d h a l u p r z y b y w a . Nio również budujo się wysokie, zwykło dwupiętrowe b u d y n k i m u ­ s t r o n i o d niego również młoda inteligencja podhalańska. W d o m u rowano. 7, krzyżowymi dachami n a k r y t y m i blachą l u b e t e r n i t e m . pewnego magistra-inżyniera., specjalisty od motorów spalinowych, R o m a n t y k szukający na wsi małych d r e w n i a n y c h domków p o d zastałem w p o k o j u , urządzonym góralskimi m e b l a m i , żerdkę strzechą l u b g o n t e m p o d powałą, przez którą przerzucone portki, wysokich gunia i serdak - były cyfrowane doznaje podmurówkach p r z y drodze z szoku patrząc na „ p a g o d y " n a kamiennych okrąglaków z Nowego T a r g u do Zakopanego. stojące Nie wchodząc 9 �półwieczu zaczęło się w Z a k o p a n e m i okolicy odradzać nowo m a l a r s t w o na szkle. Początkowo była to t y p o w a p r o d u k c j a „na wynos" ite> dla „ c e p r ó w " obecnie j e d n a k coraz częściej spotkać można pojedyncze obrazy czy n a w o t całe serio w mieszkaniach góralskich. Autorzy t y c h , pełnych u r o k u , m a l o w a n y c h na tę powracającą falę bez spocjalnego szybok patrzą o n t u z j a z m u . Pewnego r a z u odwiodziłom jednogo z zakopiańskich m a l a r z y obrazów n a szkle (oczywiście górala). Przoz okno zobaczyliśmy zbliżającą się typową rodzinną grupkę góralską. Szodł n a przodzio ojcioc w c y f r o w a n y c h p o r t k a c h , pół k r o k u za n i m m a t k a z dziesięcio­ letnim synkiem. —• Cholera! — mruknął gospodarz — z n o w u idą. —- N o to co, żo idą ? — A l e o n i idą po obrazy. — No to dobrze, przocio nie biorą za d a r m o . —• Cholerę t a m dobrze. Po znajomości trzoba sprzedać t a n i e j , a t a k i obcy to p r z y n a j m n i e j dobrze zapłaci. Narzeka się często n a młodzież wiejską, żo separuje się o d t r a d y c j i , że w s t y d z i się g w a r y , że eloktryczua, g i t a r a i d y s k o t e k a wyparła dawno m u z y k o w a n i e i tańce. N a P o d h a l u sprawa w y ­ gląda z n o w u inaczej. Góral podhalański nawet z wyższym w y ­ kształceniom jest w zasadzie dwujęzyczny. Z c e p r a m i r o z m a w i a potoczną polszczyzną, ale we własnym środowisku używa g w a r y . Jeżeli w mieszanym towarzystwie znajdzie się choćby dwóch górali, w rozmowio między sobą przechodzą n a gwarę. Z j a w i s k i e m niezwykle c h a r a k t e r y s t y c z n y m jest d y n a m i c z n y rozwój l i t e r a t u r y pisanej w gwarze podhalańskiej a szczególnie poezji, w której góral wyraża swój gorący stosunek do T a t r , rodzinnoj „dziedzi­ n y " , życia pastorskiego i t d . J e d n y m z l i c z n y c h przykładów togo rodzaju utworów jest wiersz A n d r z e j a Gąsienicy Makowskiogo napisany w czasio p o b y t u n a studiach w K r a k o w i o : Cy worce miylować cosi barzyj ? w ocenę estetyczną c/y architektoniczną togo budownictwa m u s i m y przyznać, żo prezentuje ono £wój własny, l o k a l n y s t y l , który powstał z budownictwa tradycyjnego (strome dachy, szczyty poprzecinano p o z i o m y m i okapami) bez p o m o c y „projek­ tów t y p o w y c h " n a przekór r e g i o n a l n y m b i u r o m planowania,. Dekorację zewnętrzną, budynków stanowi doskonała stolarka,, nawiązująca w formie do dawnego b u d o w n i c t w a (ozdobno taflo d r z w i często klepkowane) i bardzo piękne żelazne okucia (zawiasy, k l a m k i , k r a t y , b r a m y ogrodzeń) wykonane przez podhalańskich supormistrzów o d młota i kowadła. Część mieszkalna, którą użytkują właściciele wyposażona jest według najwyższogo standartu miejskiego, Japończyków, bo współcześni przyswajają sobie zacji ale równocześnie kultywują Podhalanio wszystkie z uporem przypominają zdobycze c y w i l i ­ swą tradycyjną kulturę. J a k długa i szoroka jest Polska wszędzie modernizujo się wnętrzo izby wiejskiej. K o g o t y l k o stać na t o w y r z u c a n a strych „staro g r a t y " i urządza mieszkanie meblami z „Emhade". D a w n i e j zaczynało się o d szafy trójdzielnej z l u s t r e m , dziś za­ domowiły się już cale k o m p l e t y m e b l i f a b r y c z n y c h z d y w a n a m i , f i r a n k a m i , kryształami i t p . Podhale już przeszło, a może raczoj przechodzi ten etap rozwoju, bo coraz częściej w n o w y c h góral­ skich domach, w pomieszczeniach użytkowanych przez właścicieli w i d z i się góralski" meble z białego drewna, zdobione snycerką duse se targać — s k r o n y cego ? B o zalubiylek sie w dziedzinie nasyj cniem do świata t e g o ! F t o odpowie ? — f t o sercu zelży ? coby koloć przestało ? F t o ten smutek w y t a r g o co w n i m łozy 7 Hej! nik! — nik! Bo t e n smutek zrodziyła miyłość góralsko k u h o l o m , g r a n i o m , lasom I jes je w m o j y j dusy i n i k j e j nie r u s y . N i k nie zgasi tego ognicka — co w a t r o m j e s ! Bo dziadek s t a r y dokłado p a t y c k i ! ozpoło j o m fest! I h o l n y j y j nie zduchnie — ba oznieci na m o i k kolegów na góralskie dzioci. H e j ! W o r c e miyłować Dziedziyne nasom, duse targać, płakać i cnić, bo bez n i y j ognicek — b y zgasnon! bo bez n i y j przestoł byś górolu zyć. D l a l u d z i z zewnątrz, nie z o r i e n t o w a n y c h w w a r u n k a c h lo­ k a l n y c h , pisanie w gwarzo wydaje się bozsonsowne i j a k o zja­ .według d a w n y c h wzorów. Przed I wojną, światową „niobie za­ wisko niozrozumiałe. Przed p a r u l a t y o d w i e d z i l i Zakopane kopiańskie" projektowane denci p o l o n i s t y k i z Poznania. Zaproszono i c h na „posiady", gdzie przez Witkiewicza-, Barabasza i in. stu­ kupowała zakopiańska i niezakopi.ińska inteligencja, częściowo podhalańscy poeci c z y t a l i swojo wierszo przoważnio pisano gwarą. ze szczorego uznania d l a góralszczyzny, częściowo d l a m o d y Poznaniacy b y l i t y m zaskoczeni i w d y s k u s j i k w e s t i o n o w a l i sens i snobizmu. Dziś stolarze góralscy robią meble według muzealnych u p r a w i a n i a twórczości litera,ckioj w języku m a r t w y m i niezrozu­ wzorów dla odbiorców z własnego środowiska. „Ceprzy" ich nie miałym. Poderwał się wówczas m g r Franciszek kupują gdyż są za. drogie, dzulorz, polonista i poeta góralski". urządzają n i m i swoje mieszkania górale. Za, góralskimi m e b l a m i wracają do góralskich obrazy n a szkle. Stave obiw/.y zniknęły już d^wno przez muzea, i p r y w a t n y c h zbieraczy, 10 I I Pytom ? domów wykupiono jednakowoż w o s t a t n i m Bachleda-Księ- — Co w y mówicie o m a r t w y m języku' A j a k i m j a mówię w d o m u z matką, ojcem, z rodzeństwem, z k o l e g a m i ! T o jest przecie nasz język macierzysty i powszedni. �I N i o wiem czy koledzy z Poznania, zostali p r z e k o n a n i do p r a w a obywatelstwa, gwary w l i t e r a t u r z e współczesnej, p e w n y m jest n a t o m i a s t , że wspomniany i n c y d e n t określił wyraźnie rolę gwa,ry w życiu dzisiejszego Podhala. N a ogól wieś polska obecnie ma,lo śpiewa a, z w i e j s k i m i m u ­ z y k a n t a m i w nioktórych regionach już jest t a k źle, żo cztero­ osobową kapelę dla zespołu folklorystycznego trzeba werbować z k i l k u okolicznych wsi, a często zastępować akordeonem. N a P o d h a l u mu/ykanlów nie b r a k u j o . W bieżącym r o k u (1986) na „Sabałowe B u j a n i a " w B u k o w i n i e Tatrzańskiej zgłosiło się do konkursu 34 solislów-instrumentalistów. Przeważnie byli to l\alliala,nio grający na, skrzypcach lid) „złóbcokach", prezentują­ cy pehni, skalę w i e k u od dzieci szkolnych po zaa,\va,nsowa,ną st a roić. W efekcie surowo i wymagające j u r y przyznało aż 12 pierwszycli nagród a, w t y m jedną, k i l k u l e t n i e m u chłopcu ze szkoły podstawowej. Uzdolnione muzycznie dzieci góralskie uczą się grania, u starszych, doskonałych mistrzów i zwykle po r o k u nauki potra,fią już nieźle zagrać samodzielnie. Na, P o d h a l u nie nałożą do rzadkości kapelo składające się z czterech grajków (prymista., d w a sekundy i basy), którzy w sumie nio przekraczają 00 lat życia. Grają pewnie, mają opanowany t r a d y c y j n y re­ port nar. il. Przykład Podhala skłonił mnie p r z e d l a t y do wystąpienia 2, 4. Murowańce w „stylu noogóralskini", Zakopane; z p r o j e k t e m k o n k u r s u „ D u ż y i mały", n a którym byłby nagra­ dzany m i s t r z uczący g r y na instrumencie i jego uczeń l u b też uczniowie. Poza, ,.Przeglądem kapel i instrumentalistów l u d o ­ w y c h " w K a z i m i e r z u nu,:ł Wisłą z p a r u i n n y m i p o m n i e j s z y m i i m p r e z a m i projekt w szerszej skali nie przyjął się. A szkoda! Na Podhalu iiju^a!cowanio młodzieży na sposób t r a d y c y j n y współistnieje* w sposób bezkonfliktowy z elektryczną gitarą i akordeonem. Młodzi Podhalanie podobnie j a k gdzio indziej korzystają z d y s k o t e k i , grają n a nowoczesnych i n s t r u m e n t a c h , ale obok tego zupełnie spontanicznie muzykują „po góralsku". Odwiodziłem kiedyś w Zakopanem przyjaciela — górala. Podczas r o z m o w y z sąsiedniej izby rozległ się g r u p o w y śpiow i zagrała klasyczna góralska k a p e l a : — Co to takiego — p y t a m gospodarza. — E nic specjalnego, po p r o s t u do córki przyszło parę kole­ żanek i kolegów żeby sobie pograć i pośpiować. -— Można do n i c h zaglądnąć ? — Dlaczego nio, chodźmy! W niewielkiej izbie siedziało na krzesłach czterech grajków w w i e k u nieprzekraczającym 18 l a t , a na kanapie stłoczone o b o k siebie i c h rówieśniczki. G r a l i i śpiewali wyłącznie po góralsku, pewnie b y też potańczyli ale na to było z b y t mało miojsca. Podhalanie są głęboko przekonani, że w s w y m t r a d y c y j n y m repertuarzo posiadają jedynie dwa tańce — „zbójnicki" i „gó­ r a l s k i " . Pierwszy jest tańcem wyłącznie męskim. Pierwotnie tańczono go z dużą swobodą, która dawała uczestnikom możność i n d y w i d u a l n e j i m p r o w i z a c j i , d r u g i w swej istocie jest p o p i s o w y m tańcem jednej p a r y . D l a celów scenicznych Podhalanio różnymi sposobami starają się rozbudować i wzbogacić o b y d w a co daje czasem Podhala.n rezultaty tańce, p o z y t y w n e , częściej n a t o m i a s t wiodzie n a manowce. Prócz dwóch wymienionych tańczą Podhalanie również inne tańce n p . polkę czy walca ale niechętnie je pokazują ponieważ mają świadomość, żo zostały ono zapoży­ czone o d obcych. Z mniejszą n a t o m i a s t powściągliwością odnoszą się do podhalańskich tańców bliżsi i dalsi sąsiedzi. Szczogólnie „zbójnicki" który w swej postaci scenicznej został ujednolicony i sprowadzony do następujących po sobie f i g u r , dzięki swej dużej efektywności stał się łakomym kąskiem dla i n n y c h regionów góralskich, które go sobie per fas o t nefas usiłują, przywłaszczyć. N a j s t a r s z y m przykładem był występ zespołu z Łącka, który na „Święcie G ó r " w N o w y m Sączu w r. 1983 pokazał „zbójnickie­ go" wprowadzonego t a m przez niejakiego Z u b k a , absolwenta A k a d e m i i Wychowania, Fizycznego w Warszawie. Zbójnickiego poprzednio w Łącku w ogóle nie tańczono. Został o n przez Z u b k a wzbogacony wymyślonymi przez niego efektownymi figurami w związku z c z y m Łącko na występie zakasowało całkowicie P o d h a l a n k u i c h z d u m i e n i u i oburzeniu. Xio pomogły protest y Podhalan, Łącko do dziś występuje ze . . s w o i m " przywłaszczonym z Podhala „zbójnickim". Niezwykło pracowicie starają się przyswoić „zbójnickiego" zespo^' żywieckie gdzie nie m a po­ il 3. Ozdobne , j » i 'In d o m u Władysława '-owsluego j u n i o r a , Zakopane m (Jasienicy-ila- dobnego tańca w t r a d y c j i . Nie przeszkodziło to j e d n a k , że przód p a r u n a s t u l a t y a m b i t n y i n s t r u k t o r jednego z najlepszych wówoza-. �zespołów żywieckich wprowadził n a wzór Podhala mę»ki taniec Przód p a r u n a s t y l a t y w y b i t n y zakopiański spinkarz i k o w a l - po kole z f i g u r a m i , które zakomponował w sposób nieco o d m i e n n y - a r t y s t a otrzymał za swe osiągnięcia a r t y s t y c z n e nagrodę i m . niż n a P o d h a l u . Zamiast żelaznych ciupag, któro się na Żywiec­ J a n a Pocka, którą wraz z o d p o w i o d n i m d y p l o m e m wręczał m u czyźnie nie zachowały dał s w y m tancerzom do ręki grubo zakrę­ w Warszawie naczelny r e d a k t o r „Chłopskiej D r o g i " Mieczysław cane drewniane lagi. Żywieccy tancerze używali i c h podobnie Róg-Świostek. W j a k górale podhalańscy swoje ciupagi. Przejściowo pojawiły się uszczęśliwiony góral przoczytał trość d y p l o m u , zachmurzył się w Żywcu również t o p o r k i z l n o t a l o w y m i obuszkami, wycofano i zwracając d y p l o m powiedział: jo jodnak dosyć szybko p o d wpływom k r y t y k i z jaką spotkały się ze s t r o n y k o m i s j i , które zespoły oceniały. Śladom który wskazywał skąd wziął się „zbójnicki" na Żywiecczyźnie jest p i o ­ senka, była w niej mowa. o „ciupadze", pominięto bowiem d r o b n y f a k t , że słowo ciupaga w ogóle n a Żywiecczyźnie nio występuje. Podobnio j a k tańce przejmowano są o d Podhalan przez są­ siadów inne elementy nagrody •—• Redaktozo nocelny, j o wos bars pioknie p r z e p y t u j e m ale j o tego wzionć nimoge. — Dlaczego ? — B o t u jest w y p i s a n y Władysław M a k o w s k i a j o jes Wła­ dysław Gąsienica M a k o w s k i . Protest Makowskiego przyjęty został z pełnym zrozumieniem. w s t r o j u . Podhalański kapelusz z muszelkami, szeroki bacowski wyrządzoną przykrość naprawić. Dziś n a ścianio w izbie twórczej coraz „kukiełkami", częściej przyswajają sobie ozdobno spinki do k o s z u l i górale z Gorców i Boskidu Sądockiogo. znakomitego k o w a l a wiszą d w a d y p l o m y d r u k o w a n e l i t e r a m i jeden złotymi „ s t a r y " n a nazwisko M a k o w s k i i d r u g i nowy w y s t a w i o n y d l a Władysława Gąsionicy Makowskiego. Podczas g d y t r a d y c y j n a k u l t u r a Podhalan jest chętnie przez M i m o dużych, z m i a n przede w s z y s t k i m ekonomicznych j a k i o sąsiadów „podskubywana", górale podhalańscy nio szukają n a zaszły na P o d h a l u w ciągu ostatniego półwiocza górale czują się sąsiadach rewanżu. Wyjątek stanowią jedynie rozległo obszary głęboko związani z d a w n y m p a s t e r s k i m t r y b e m życia. Owieczki, na południe o d T a t r gdzie górale chodzili dawniej na sezonowo bacowie, j u h a s i , k o l i b y , halo, tkwią t w a r d o w i c h pamięci j a k r o b o t y rolno. Była t o w i c h m n i e m a n i u k r a i n a i n l e k i o m i w i n e m gwóźdź w b i t y w dębinę. Pasterstwo uważają za f u n d a m e n t całej płynąca, ciosząca się u P o d h a l a n t a k w i e l k i m a u t o r y t e t e m , że d l a góralszczyzny. Usunięcie wypasu owiec z T a t r przyjęli nie t y l k o podkreślenia swych kontaktów z „szerokim światem" starzy gó­ j a k o uderzenio w tradycyjną góralską gospodarkę (choć prawdę rale l i c z y l i i przysięgali po słowacku a klęli po węgiorsku. D o mówiąc nie o d g r y w a już ona obecnie t a k w i e l k i e j r o l i ) ale j a k o swych sąsiadów z północy, zachodu i wschodu odnoszą się Pod- złośliwy halanio z poczuciem wyższości, k i óro nio sprzyja sięgania do n i c h Pastwiska po zapożyczenia. N i s k i m czy w Bieszczadach b y n a j m n i e j ich nie usatysfakcjono­ cios zadany zamieimo przez obcych całej góralskiej j a k i o o t r z y m a l i w Boskidzio kulturzo. Sądeckim, J e d n y m z bastionów podhalańskiej d u m y jest silne poczucie wały. „Górale muszą wrócić z o w c a m i w T a t r y " t o jest hasło, przynależności rodowej. Przeciętny góral podhalański w y m i e n i a w imię którego nioustępliwie walczą uzyskując n a razie drobne swych przodków i koligacje o parę pokoleń wstocz nio gorzej j a k ustępstw-a. wielopałkowa a r y s t o k r a c j a . N i o wszystkie j e d n a k r o d y są w rów­ nej cenie. N p . w Zakopanem arystokrację rodową stanowią Można jeszcze długo snuć opowiadanie na t e m a t Podhala i jego mieszkańców, którzy p o t r a f i l i nio t y l k o przyswoić sobie Gąsienico i K r z e p t o w s c y , p r z y czym ród Gąsieniców uważa się zdobycze współczesnej c y w i l i z a c j i nio tracąc swej za bardziej wartościowy ponieważ według t r a d y c j i w y w o d z i się kultury, w prostej l i n i i o d pierwszego osadnika w Zakopanom legendarnego w twórczy sposób rozwijają. W y s t a r c z y przypomnieć o n o w y c h Gąsienicy, którego t a k nazwano ponieważ nosił cuchę w biało modach w budownictwio, nowych kierunkach i stylach w muzy­ i czarne pasy. Przynależność do określonego r o d u m a jeszcze kowaniu, dziś pełny walor w góralskiej społeczności i stanow~i ważny ele­ k o b i e c y m . Właśnie w c h w i l i obecnej obsorwujo się zmianę m o d y , m e n t kształtujący poczucie własnej osobowości. gdzie w miejsce ale joszczo to odziedziczoną pisarstwie, sztuce 12 tradycyjnej po dziadkach plastycznej czy stroju, tradycję głównie obsypanych c e k i n a m i gorsetów i k w i e c i s t y c h I I . 5. K u c h n i a w d o m u Bronisława Cukra, Zakopane; i odbiorania R e d a k t o r R ó g Świostek przeprosił go za przeoczenie i obiecał z mosiężnymi widoczno publicznego t o jest pas k u l t u r y . Najbardziej momencie �I I . 6. Wnętrze d o m u inż. m g r a Bronisława Cukra j u n i o r a , meble wykonał właściciel; i l . 7. Pokój w d o m u Władysława Walczaka Banieckiego, Zakopane tybetowych spódnic wchodzą jednokolorowe ubiory, z gorsetu i spódnicy, u t r z y m a n e w ciemnej t o n a c j i zielone, bordo), szyte z ciężkich materiałów zdobione w a n i e m ze srebrnego złożone (granatowe, szamero­ głębszych kontaktów z kulturą góralską. Podhalanie ukrywanym lekceważeniom. Mają oczywiście dla niej popularnego f o l k l o r y z m u w postaci pokazów szychu. N a t l e ogólnej n i w e l a c j i k u l t u r y ludowej w Polsce t o co w i ­ dobrze o t y m wiedzą i do „turystycznej s t o n k i " odnoszą się z n i e z b y t dawkę taneczno-muzycz­ n y c h i występów gawędziarzy ale o i c h poziom artystyczny d z i m y n a P o d h a l u stanowi fenomen nie posiadający analogii. specjalnie nie dbają bo i ,,po co przecież o n i się i t a k na n i c z y m Fenomen podhalański. nie znają". Jakież są jego źródła i podstawy ? Ktoś k t o l u b i wyszukiwać H o n o r n y góral nio odczuwa k o m p l e k s u niższości w s t o s u n k u d z i u r y w całym będzie zapewne żywotność podhalańskiej k u l ­ do m i a s t a i jego k u l t u r y . Nio czuje się też czymś niższym woboc t u r y ludowej tłumaczył względami m e r k a n t y l n y m i , chęcią ścią­ „ p a n ó w " . Jego połna osobistoj godności postawa gania do siebio wczasowiczów i k o k i e t o w a n i a i c h podhalańską p o s t a w i o n y c h wyżej w h i e r a r c h i i społecznej tłumaczona egzotyką. Posądzenie t a k i e byłoby j e d n a k głęboko krzywdząco. zwykło t y m , że j a k o d a w n y p o d d a n y królewski był w przeszłości Góral podhalański wczasowiczów zjednywać nie potrzobuje bo bardziej w o l n y i nio doznał w t y m s t o p n i u pańszczyźnianego upodlenia tym (a może też i c h j e d n a k sytuacja chłopa w królowszczyznaeh wcale nie była t a k a nawiązywaniu przez n i c h dobra. Królewszcz3^znami w p r a k t y c o nie rządził król t y l k o j e g j obecnych przybyszów p o z i o m i n t e l e k t u a l n y ) nie sprzyjają z dóbr szlacheckich. W była i boz tego zjeżdżają się n a Podhale w dużym nadmiarze. Poza zainteresowania j a k chłop wobec osób rzeczywistości 13 �starostowie l u b dzierżawcy, którzy dopuszczali się na chłopach w osobnej książco Pieśni wszelkiego l u b więcej p r z y p a d k o w y c h pionierów, którym zawdzięczamy cenne r o d z a j u nadużyć i d a r l i z n i c h skórę jeszcze gorzej niż szlachta w swoich dobrach. Przykładem mogą być rządy wiadomości Mikołaja doprowadziły W r . 1859 po raz pierwszy z a w i t a l i p o d T a t r y m a l a r z W a l e r y górali do zbrojnego powstania przeciw ciemiężcy. Chłop w kró- Eljasz i k s . Eugeniusz J a n o t a , w t y m s a m y m czasio odwiedza lewszczyznach Podhale t y t a n polskioj e t n o g r a f i i Oskar K o l b e r g . Komorowskiego na Podhalu, któro miał wprawdzio możność wniosionia s k a r g i do o (1845 г.). T a k i c h m n i e j ludu Podhalan k u l t u r z e podtatrzańskich górali było więcej. sądu królewskiego ale n a w e t w p r z y p a d k u uzyskania p o z y t y w ­ Żywiołowo i głębokio zainteresowanie Podhalom i jego miesz­ nego w y r o k u nic n a t y m n i c zyskiwał bo w y r o k i z w y k l e nio były kańcami zaczęło się j o d n a k dopiero p o d koniec u b . stulecia k i e d y egzekwowane, a n a skarżących się chłopów ściągały zomstę ska­ w Zakopanem zanego szlachcica. a w ślad za n i m napłynęła cała plejada w y b i t n y c h i n t e l e k t u a l i s ­ Większe znaczenio miało niewątpliwie pograniczne położenie zadomowił się T y t u s Chałubiński (w r . 1873) tów prezentujących różne zawody alo opanowanych wspólnie Podhala, któro w razie ostrogo k o n f l i k t u z władzami i icłi f u n k c j o ­ k u l t o m dla górali i icłi k u l t u r y . P r z y b y l i o n i z różnych s t r o n , nariuszami dawało góralom możliwość ucioczki na Węgry i za­ przeważnie z byłej Kongresówki, alo również z Podola, Wołynia pewnienie sobie t y m sposobem bezkarności. N a t y m gruncie a nawet L i t w y i Żmudzi. Przyzwyczajeni do pokornego chłopa rozwinęło się wzdłuż całych K a r p a t zbójnictwo, któro na P o d h a l u pańszczyźnianego, w zetknięciu z p o l n y m godności i pewności dotrwało do I I p o l o w y u b . w i e k u . J a k w y n i k a z pamiętników siebie Franca K l e i n a , leśniczego z Kościelisk a później z B u k o w i n y fascynacji. W ślad za nią poszło zainteresowanie kulturą górali zachowaniem podhalańskiego górala, doznali zupehicj Tatrzańskiej z początkiem X I X w. odwiedziny zbójników zda­ i j e j niezwykle wysoka ocena. Z głębokim podziwem podkreślano rzały się bardzo często. O s t a t n i m M o h i k a n i n e m tatrzańskiego fizyczno i i n t e l e k t u a l n e właściwości górali, starannie rejestrowano zbójnictwa wszelkie przejawy i c h twórczości. Przybyszów fascynowała m i e j ­ miał być W o j t e k Matoja, którego k s . Stolarczyk usiłował naprowadzić na drogę c n o t y . Według t r a d y c j i ,,poza scowa b u c k i " ' chodzić miał równioż w młodości słynny wyrazów. gawędziarz gwara, jędrna, bogata, pełna nioznanycłi gdzie indziej Słownik jej zebrał filolog Bronisław Dembowski. i m u z y k — Sabala. Wszelkiego r o d z a j u „ o b c y " , którym zdarzyło Szybko przedostaje się ona do utworów l i t e r a c k i c h , jeden z P a w l i ­ się wśród górali przebywać bali się i c h po p r o s t u , bo przecie t r u d n o k o w s k i c h tłumaczy Iliadę H o m e r a n a podhalańską gwarę gdyż było rozeznać k t o jest „ p o c z c i w y " a k t o p a r a się zbójnictwem. t y l k o ona p o t r a f i oddać należycie k l i m a t oryginału. Dużym zain­ Górale c z u l i , że budzą respekt wśród obcych co w rezultacie teresowaniem rzutowało n a i c h postawę i zachowanie. znaczenia s y m b o l u urasta postać Sabały, niezrównanego gawę­ Podczas gdy na równinach chłop przed „surdutowcem" dziarza cieszą się góralskie śpiewki i opowiadania. owianego w dodatku mitem zbójnickiej Do przeszłości. kłaniał się nisko, odkrywał głowę i k o r n i e podejmował p o d k o l a n a , Opowiadania jego p u b l i k u j e B . D e m b o w s k i , A . Stopka w r. 1897 góral podhalański witając wydaje książkę o Sabale. Z opowiadań jego k o r z y s t a I I . Sien­ się z „ p a n o m " unosił nieznacznie j e d n y m palcem krawędź kapelusza a w rozmowie pykał nieskrę­ kiewicz (Sabałowa bajka). p o w a n y krótką fajeczkę na e s o w a t y m c y b u s z k u . góralska m u z y k a i tanioc, którym patronował sam Chałubiński. D z i w n i ludzie mieszkający p o d T a t r a m i o d d a w n a zwracali n a Nie mniejszo zainteresowanie budziły Zapisywał o n góralskie melodio a swe slymio wycieczki w T a t r y siebio u w a g j obcych, których losy zapędziły p o d T a t r y . Pisał odbywał z gromadą górali, którzy n a postojach więc o góralach w s p o m n i a n y poprzednio K l o i n , p i s a l i poeci j a k g r a l i i tańczyli. Hołd góralskiej muzyce i tańcowi o d d a l St. W i t ­ zapamiętało Seweryn Goszczyński czy W i n c e n t y P o l a także uczeni, głównie kiewicz w s w y m k a p i t a l n y m utworze Уа przełęczy. Pojawiają się geologowie, którzy t a m swe badania p r o w a d z i l i . N p . Stanisław pierwsze p u b l i k a c j o o obrazacłi na szkle, b u d o w u i c i w i o góralskim Staszic w swej ścisło geologicznej p r a c y O ziemioródzlwie i zdobnictwie sprzętów. Stanisław W i t k i e w i c z w o p a r c i u o n a ­ Karpa- tiiic wspomina o spotkaniacłi z „Joasiami" (juhasami) zaplatają­ gromadzono c y m i włosy w długie warkocze, L u d w i k Zejszner (również geolog) zakopiański" który według jego i d e i miał być w przyszłości s t y l e m spisywał na P o d h a l u góralskie pieśni, które opublikował następnie ogólnopolskim. Atmosfera л\ raz z doskonałym opisem e t n o g r a f i c z n y m ówczesnych górali podhalariszczyzuy 14 materiały p r o j e k t u j e w i l l e i meble tworząc „styl jaką. wytworzyła g r u p a miłośników spod z n a k u Chałubińskiego szybko zaczęła �I udzielać się zwykłym „gościom", którzy coraz liczniej zjeżdżali postępu", alo pracowali usilnie dla gospodarczego i oświatowego do Zakopanego. Moda n a zakjjiańszczyziio zaczęła obejmować podniesionia wsi góralskiej i oddziaływali rówiiocześmo w k i e r u n k u szerokie kręgi społeczeństwa. Przyczyniła się do tego walnio l i ­ ocłirony k u l t u r y l u d o w e j , u t r z y m a n i a joj r a n g i na w s i góralskiej. t e r a t u r a a w szczogólności Sa skalnym Kazimierza Przorwy Tetmajera, Podhalu która i Legenda Tatr podhalańskich oprzędla m i t e m o wspaniałych ludziach miłujących górali „ślebodę" Zjazdy Górali sterowano przez własną inteligencję stały się do założenia w r. 1919 nowej organizacji p o d nazwą „Związek P o d h a l a n " . J o j celem poza działalnością gospodarczą i oświatową umiejących o nią walczyć i za nią ginąć. Wśród i n t e l i g e n c j i j o s t : „utrzymanio utworzył się swoisty k u l t podhalańszczyzny. B u d o w a n o domy wyrażającej się w mowie, s t r o j u , obyczaju, tańcu, śpiowio, b u ­ mieszkania d o w n i c t w i e i t p . " . W przeeiwieństwio do Związku Górali, Związek w góralskie meble, w zdobnictwie stosowano „góralskie m o t y w y " , P o d h a l a n rozszerzył swą działalność n a inno rogiony górskie — wodlug witkiewiczowskich wzorów, wyposażano i pielęgnowanie swoistej kultury Podhala, a poniektórzy młodzi ludzie, którzy przyjeżdżali do Zakopanego Spisz, Orawę, Gorce, P i e n i n y a nawet L i m a n o w s k i e i okolico szukać przygód l u b leczyć płuca, przebierali się po góralsku i pa­ M a k o w a . N o w a organizacja p r z y j m u j e do swych szeregów nie r a d o w a l i po Krupówkach w kapeluszach z m u s z e l k a m i , wyszy­ tylko w a n y c h kożuszkach i c y f r o w a n y c h p o r t k a c h . l u b zawodowo związano z górami n a w o t g d y b y nio b y l i góralami Zafascynowane Podhalem grono entuzjastów p o d wodzą T . Chałubińskiego stworzyło swoisty m i t o góralach i góral­ „prawdziwych górali" alo również osoby omocjonalnie „z u r o d z e n i a " . Dziś Związek P o d h a l a n liczy około 2 500 członków i posiada k i l k a oddziałów m . i n . w K r a k o w i e , L u b l i n i o , Łodzi. szczyźnie D l a nas m n i e j jost ważno, że przyjął się o n wśród i n ­ Stosunki teligencji, która w k o n t a k t a c h z góralami schlebiała i c h próżności Związek Górali działający głównie w Z a k o p a n e m n a ogół se­ między obydwoma związkami układały się lóżnie. ile wlezie, o wiole istotniojsze jest t o , że w m i t apoteozujący parował się o d Związku Podhalan, z którym, po wczośniejszej górali u w i e r z y l i sami Podhalanie i że stał się o n bazą na któroj próbie złączył się na dobre dopiero w r. 1957, zamioniając się na ukształtował się trwający do dziś stosunek górali do swej t r a ­ Oddział Związku P o d h a l a n w Zakopanem. Przyczyną t a k spóź­ dycyjnej nionej fuzji p r z y bardzo zbliżonych celach była charakterystyczno kultury. Górale nie wstydzą się swoj t r a d y c j i j a k t o z w y k l e wśród ludności wiejskiej na d o l i n a c h . T r a d y c j a bywa nie straciła u n i c h na autorytecie, n i a w świadomości górali wysoką rangę, d l a zakopiańczyków poczucio kultury. przewodzenia. nowce. czego konsokwoncją jest chęć u t r z y m y w a n i a i r o z w i j a n i a prze­ kazanej drogą dziedzictwa wyższości i chęć Wiodła ona niektórych działaczy Zw. Górali na całkowite m a ­ Poczucie wzajemnej łączności i chęć k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i wyniesionej z ojczystej w s i spowodowała, że w r. 1928 powstał Jost rzoczą znamienną, żo w t y m czasie k i e d y do w s i polskiej Związek P o d h a l a n za oceanem, w Chicago. Ostatnio liczył o n zaczęła wkraczać urbanizacja wiodąca do niwelacji k u l t u r y l u ­ około 40 kół rozsianych w różnych dzielnicach Chicago i w i n n y c h dowej, w Z a k o p a n e m powstaje — miejscowościach. K o l a skupiają zwykle osoby pochodzące z tej B o b o l i " , którego samej w s i w „starym k r a j u " , istnieją n p . koła noszące n a z w y : (w r . 1902) „Towarzystwo Związek Górali p o d opieką B l o g . A n d r z e j a było „sta­ Szaflary, Witów, Dzianisz, Zakopane, H a i k l o w a , Raba Wyżna, ranie o rozwój s t y l u zakopiańskiego i szerzenie zamiłowania do Spytkowice, Chabówka i t d . Członkowie zrzoszoni w kołach p r o ­ s t r o j u góralskiego". Założycielami i członkami Związku Górali wadzą żywą działalność kulturalną, urządzają posiady, ubierają s t a t u t o w y m colom prócz działalności ekonomicznej b y l i a u t e n t y c z n i gazdowie i to prawie wyłącznie zakopiańscy. się n a niektóre uroczystości w stroje podhalańskie, posiadają Związek klasyczne kapelo góralskie, kultywują swoje tańce i biorą udział Górali dotrwał do końca okresu międzywojennego. Prowadził on m . i n . działalność popularyzatorską, organizował zespoły dające występy dla publiczności oraz o d c z y t y . Z jego w zespołach f o l k l o r y s t y c z n y c h . Utrzymują żywy k o n t a k t ze s w y m i k r e w n y m i i p o w i n o w a t y m i w Polsce, których zapraszają Zjazdy do siebio w celu odświeżenia i p o d t r z y m a n i a rodzimej t r a d y c j i . Górali, w których b r a l i udział górale z całego Podhala oraz w i c i u Przybysz zaproszony z P o l s k i o t r z y m u j e na parę miesięcy pracę, inicjatywy o d r . 1911 zaczęły odbywa,ć się doroczne Andrzej żeby sobie zarobił na u t r z y m a n i e i powrót, a poza t y m f u n k c j o ­ Stopka., Feliks Gwiżdż, Józef K a n t o r , J a n Zachemski, Andrzej nuje j a k o i n s t r u k t o r ucząc tańca, śpiewu, m u z y k i . Poprzez za­ Galica i i n . B y l i t o górale z k r w i i kości, którzy po ukończeniu praszanych gości zaopatrują się również amerykańscy Podhalanie wybitnych przedstawicieli góralskiej inteligencji j a k studiów nie z r y w a l i k o n t a k t u ze s w y m r o d z i n n y m środowiskiem, w nowe stroje ludowe, gdyż są ono d l a n i c h bardzo nie doradzali s w y m z i o m k o m żeby się u r b a n i z o w a l i „ w elementom samookrośłenia. N a 3 Maja u l i c a m i Chicago imię ważnym kroczy I I . 8, 9. Wesele „po góralsku", N o w y T a r g 1986 15 �pochód obchodzących to święto Polaków. N a czele p o c h o d u w y s n u w a n i a bardzo i s t o t n y c h wniosków. Okazuje się b o w i e m , z własnymi k a p e l a m i idą członkowie Związku Podhalan w s t r o j a c h że: góralskich. G d y papież J a n Paweł I I odwiedzał S t a n y Zjodno- 1 Cywilizacja sama przez się nie powoduje z a n i k u k u l t u r y l u ­ czone zabieliło się kolo niego o d góralskich ubiorów podobnio j a k w N o w y m T a r g u podczas s p o t k a n i a papieża z góralami. dowej ; 2 Istotną przyczyną n i w e l a c j i k u l t u r y l u d o w e j jest więc nie W Stanach Zjednoczonych nawet trzecio pokolenie emigran­ impakt tów nie t r a c i k o n t a k t u z P o d h a l o m i nie w y z b y w a się swogo c y w i l i z a c j i miejskiej t y l k o poczucie niższości w s i w s t o s u n k u do k u l t u r y m i e j s k i e j , powodujące w y z b y w a n i e się polskiego — góralskiego pochodzenia. W Chicago Z w . P o d h a l a n boz w y b o r u t r a d y c y j n y c h treści k u l t u r o w y c h n a rzecz u r b a ­ posiada z a k u p i o n y w r . 1954 z własnych składek „ D o m p o d ­ nizacji; halański", który już obecnie przestał wystarczać i k w a r t a l n i k p t . „Tatrzański Orzeł". Prócz Stanów Zjednoczonych 3 W p r z y p a d k u k i e d y środowisko ludowe posiada poczucie war­ istnieje tości własnej k u l t u r y , możo ona współistnieć i rozwijać się Z w . P o d h a l a n w Kanadzie i A n g l i i . Za oceanem do Zw. P o d h a l a n w sposób b e z k o n f l i k t o w y obok pełnego k o r z y s t a n i a zo w s z y s t k i c h należy więcej członków niż w Polsce. zdobyczy współczesnej c y w i l i z a c j i . T a k w krótkim zarysie przodstawia się „podhalański feno­ Można przypuszczać że z chwilą w y z b y c i a się przez środowisko dotychczas analogii w i n n y c h g r u p a c h wiejskio k o m p l e k s u niższości wobec k u l t u r y miejskiej i przywró­ etnograficznych. Fenomen, który zrodził się z m i t u stworzonego cenia poczucia wlasnoj wartości, możliwy jost w p e w n y c h g r a n i ­ m e n " nie posiadający przed przeszło s t u l a t y przez grupę entuzjastów i t o przeważnie cach nie górali. N i e stracił o n d o dziś n a swej sile oddziaływania. w Pozwała P o d h a l a n o m zachować i rozwijać obok miejskiej c y w i ­ k u l t u r z e ludowej we własnym środowisku w i e j s k i m jost uznanie lizacji swą tradycyjną kulturę, która w i n n y c h rogionaeh cofa joj wartości przez c z y n n i k i zewnętrzne, uznawane za „ w y ż s z e " się i zanika. „Fenomen podhalański" dostarcza podstaw i posiadające z tego tytułu a u t o r y t o t wśród ludności w i o j s k i e j . do ronosans i dalszy rozwój kultury F o t . : Marek Bieszczad, i l . 1—7; Bogumiła Slawecka, i l . 8 i 9; Jan Swiderski, i l . 10 i 11 ШШНЯШШ шШШШшШшЛ Tl. 10, 11. Najnowsza m o d a w s t r o j u podhalańskim, B u k o w i n a Tatrzańska 1987 16 l u d o w o j , szczogólnie dziedzinie f o l k l o r u . Ważnym olementom nadającym rangę �