https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a704b7826dbfff8cd1639387adc1d9ac.pdf 25c850b81fef048325f1e1b03d4a54f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2938 Title A name given to the resource Zespoły obrzędowe Żywiecczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.61-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fiderkiewicz, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 M a r i a Fiderkiewicz ZESPOŁY OBRZĘDOWE ŻYWIECCZYZNY Współczesne p r z e m i a n y ekonomiczno-społeczne w s i polskiej na przykładzie Przebierańców Górnej Żabnicy. Wyboru doko­ powodują zanik elemontów dziedzictwa t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u ­ nałam w o p a r c i u o f a k t , że Przebierańcy są j o d n y m z najstarszych dowej. Postęp c y w i l i z a c y j n y doprowadził do związania z c e n t r a m i na Żywiecczyźnie zespołów tego t y p u , kontynuującym m i e j s k i m i i szorzoj ze światom — d a w n y c h , izolowanych według najstarszych l u d o w y c h przekazów, niochętuio w p r o w a ­ spo­ zwyczaj łeczności w i o j s k i c h , powodując jednocześnie rozpad w y t w o r z o n y c h dzających do ustalonego przoz tradycję scenariusza nowo ele­ w nich struktur kulturowych. m e n t y . Istotną rolę o d g r y w a w t y m zespole związany z n i m W j a k i m s t o p n i u m a m y do czynienia z rozbiciem t y c h s t r u k ­ od 45 l a t W . P i w o w a r c z y k , t u r ? Ozy te, które pozostały, są autentyczne, czy wtórne ? W j a ­ kim kierunku zmierzają przoobrażenia tradycyjnej kultury o d 20 l a t „komendant" zespołu. Celom badań była analiza zwyczaju rycznej i współczesnej. J e g j w phjszczyźnio histo­ rekonstrukcja stanowiła podstawę ludowej ? Takie i inne p y t a n i a rodzą się, mobilizując etnografa do określenia d y n a m i k i zwyczaju t z n . ustalenia i s t o t y , kierunków do p o d e j m o w a n i a z i czynników przeobrażeń. P r o b l e m a t y k a funkcjonowania zwycza­ badań teronowych, zmierzających jednej s t r o n y do rejestracji zanikających zwyczajów, z drugiej zaś — ju do analiz porównawczych. F o l k l o r obrzędowy i jogo przeobrażenia zespołu (33 osoby) oraz ustalenie stopnia świadomości członków należą ostatnio do najżywiej d y s k u t o w a n a c h problemów. Specja­ zespołu w zakresie s t r u k t u r y wierzeniowej listów frapujo szczególnie ustalonio, czy obserwowane d y c j i . B a d a n i a uwzględniły takżo ocenę przez przoobra- żonia obrzędowości n p . dorocznej są konsokwoncją n a t u r a l n y c h objęła charakterystykę społeczno-zawód ową zwyczaju i jego t r a ­ współczesnych mieszkańców w s i samego zwyczaju kolędniczego. p r z o m i a n e w o l u c y j n y c h , czy też uznać je nałoży za doformację w s t o s u n k u do t r a d y c y j n o j k u l t u r y l u d o w e j . współczośnie W Polsco do dziś spotkać można w różnych regionacli n p . na Sądecczyźnie, Kujawach, Lubelszczyźnio, Pomorzu, Żywiec­ Tematyką p r o w a d z o n y c h przozo m n i e w l a t a c h 1985—1987 czyźnie zespoły kolędnicze chodząco po domach od d n i a św. południowej torenowych badań etnograficznych w s i Żabnica n a Żywiocczyźnie Szczepana do Trzoch Króli. N a terenach P o l s k i była obrzędowość doroczna okresu Godów, w szczególności zaś i funkcjonowanie zwyczaju kolędniczego dziadów, j a k o południowo-zachodnioj kolędnicze obchody przebierańców swoistogo znano były o d dawna i notowane w ludowoj obrzędowości. N i o f e n o m e n u utrzymującego się do dziś w części B e s k i d u Żywieckio- wszędzie j o d n a k , j a k pisała w r o k u 1959 B a r b a r a Bazielich, były go, obejmującego Sołę i j e j dopływy. Zwyczaj one n a d a l żywotne, nie wszędzie przetrwały w swej p i e r w o t n e j t e n przebadałam 61 �kończąc na Z a b l o c i u . W okresie o s t a t n i c h t r z y d z i e s t u l a t zwyczaj 2 zanikł o d Żywca w k i e r u n k u południowym. W Siennej i Leśnej — wsiach w y m i e n i o n y c h przez Bazielich i Deptuszewskiogo —• już nie istnieje. D o w s i , w których dziady funkcjonują a u t o n - tycznie, społniając swą zasadniczą funkcję, polegającą na składa­ niu życzoń gospodarzom, należą: Cięcina, Węgierska Górka, Cisiec, Milówka-Prusów, Kamesznica, Nioledwia, L a l i k i , Zwardoń. Z a n i k a n i e zwyczaju n a toronaoh położonych bliżoj Żywca jest niewątpliwio konsokwencją procesów u r b a n i z a c j i ( n p . b l o k i mioszkalne w Węgierskiej Górce) j a k równioż i n n y c h zjawisk w sferze k u l t u r y , zaistniałych w ostatnim czterdziestoleciu, któro można nazwać u m o w n i e procosami „rozhermetyzowania" się tradycyjnego m o d o l u k u l t u r y chłopskiej, a których przykładem możo być powstanie n a w s i nowej k a t o g o r i i społecznej t z w . chłopo-robotnika. Istniojący do dziś w Żabnicy zespół dziadów powstał w r o k u 1921. Wcześniej kolędowały we w s i zespoły dziadów z pobliskiego Ciśca i Kamesznicy. I n f o r m a t o r o m szczególnio utkwił w pamięci b a r w n y zospół kolędników z Ciśca, p r o w a ­ dzony przez T o m a s i k a . W l a t a c h 2 0 - t y c h trasa kolędowania dziadów z Żabnicy obejmowała oprócz własnej w s i i jej przysiół­ ków równioż Węgiorską Górkę i Cięcinę. W t a m t y m czasie Żabnica bjda wsią liczącą około 300 gospodarstw (numorów), oboonio liczy 636. Jednakże już w t o d y , j a k podają i n f o r m a t o r z y , eheąo zawitać do każdogo d o m u , dziady musiałyby chodzić cały tydzień. Ówezośnio kolędnicy b y l i zapraszani do domów (toraz kolędują n a podwórkach), а jednocześnie w a r s t w a słowna zwy­ czaju była bardzioj rozbudowana. Można postawić hipotezę, że główną przyczyną z m i a n był pośpiecłi spowodowany f u n k c j o ­ nującą w t e d y jeszcze silnio funkcją obyczajową, nakazującą za­ witanie z kolędą do możliwie największej liczby zagród (trzeba t o о П. 1. „ D z i a d y " z L i J i k — od lewej: ,,Cygan od k o n i " , „ K o n i e " i „Komendant", k i e r o w n i k zespołu Dariusz M a t u s z n y , w n u k L u d w i k a P y t l a ; i l . 2. Józef K u p e z a k , maska „Śmierci" rozpatrywać w relacji rozrostu wsi), a dopiero w następnej k o ­ lejności znajdują się względy wynikające z obawy przed szkodami i zabrudzeniem wnętrz mieszkalnych, mogącymi wyniknąć z psot kolędników. C z y n n i k t e n stal się i s t o t n y dzisiaj k i o d y miojsce d r e w n i a n y c h chałup z gołymi podłogami z desek zajęły m u r o w a n o d o m y z „miejskimi" d y w a n a m i , m e b l a m i i t p . , których szkoda f o r m i e ' . W a r u n k i szczególnie sprzyjające p r z e t r w a n i u zwyczajów i obrzędów, według najstarszych przokazów, miały tereny B e s k i d u Żywiockieg :>, a znajdujące n a n i c h niektóre wsie jeszcze do dziś takio sprzyjające w a r u n k i zachowały. Wśród n i c h n a p i e r w s z y m miejscu wymienić należy położenie geograficzne, u t r z y m a n i e się tradycyjnego, Do drugiej w o j n y światowej fuukcjonowanio zwyczaju nio było ograniczone żadnymi zezwoleniami. Podobnio było jeszcze kultury zaraz po joj zakończeniu. Konieczność uzyskania zezwolenia n a kolędowanie z określeniem trasy oraz rodzajów f i g l i p o j a w i a się przywiązanie do t r a d y c j i mioszkańców t y c h ziem. N i e bez zna­ na początku l a t 50-tyeh. Trasa kolędnicza d l a żabnickiego zespołu czenia obejmowała w t e d y Węgierską Górkę i Żabnicę. Jodon z najstar­ c z y n n i k i e m było był f a k t , żo Żywiecczyzna modelu W latach 1978—1980 utrwalił się ostatecznie we w s i zwyczaj w i t a n i a przebierańców w drzwiach domostw. takżo silno, świadomo ołdopskiej. Ważnym hermetycznego ułatwiając© jost wystawiać na k o n t a k t z żywiołowymi kolędnikami. pozostawała p o d zaborem a u s t r i a c k i m w r a m a c h t z w . a u t o n o m i i galicyjskiej. Należy także szych czlonko.v „przebierańców" wspomina,, że kolędnicy p r z y j ­ przypomnieć o działającym o d początku X X w i e k u r u c h u l u d o ­ m o w a n i b y l i wo.vezas przez gospodarzy w y m ( m . i n . w okresie 20 l a t międzywojennego Z M W R P „ W i c i " ) hucznie, częstowano i c h obiadem, p i w o m i t p . „Może się ludzie my wszyscy byli a nawet na rzecz u t r w a l e n i a t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej i dostosowania bardziej spanoszyli. joj do warunków współczesności (działalność Cicrniaka i Solarzów). wszyscy dziady l u b i l i , a teraz ludzio mówią o kolędnikach, że T r u d n o się więc dziwić, żo w Beskidzie Żywieckim zachowało się „dziadują" — snuje roflokejo na t e m a t s t o s u n k u d o „ d z i a d ó w " do dziś wiole t r a d y c y j n y c h zwyczajów i obrzędów. Wśród n i c h do dawniej a dziś — t e n sam i n f o r m a t o r . szczególnie żywotnych nałożą kolędujące z dawien dawna n a po­ Pierwej serdeczniej, dziadami, to 3 N a l a t a 70-te p r z y p a d a szczyt popularności Przebierańców żegnanie starego i p o w i t a n i o nowego r o k u — zespoły szlachciców spowodowany i dziadów, te ostatnie zwano takżo współcześnie przebierańcami, miejsce w „Heroda/m" w r o k u 1972, występ w Teatrze W i o t k i m bałamutami, u p a t r u j o genezę w Warszawie w r o k u 1975, k i l k a filmów nakręconych przoz T V P , szlachciców w p o p u l a r n y c h w X V I w i e k u wędrownych widowis­ zainteresowanie M u z e u m Etnograficznego w K i a k o w i e . Miejscowi włóczęgami. Jedna z hipotez k a c h i comedii doll'arte, a także X V I I - w i c o z n y c h komediach odniesionymi przoz zespól sukcesami: pierwsze chłopcy garnęli się do zespołu, mieszkańcy Żabnicy wspominają, rybałtowskich. B a r b a r a Bazielich i Stefan Deptuszewski, opierając żo do Przebierańców się n a relacjach mieszkańców Zablocia koło Żywca, któro zdaje p u n k t u widzenia była to więc e k s k l u z y w n a g r u p a n i e f o r m a l n a . się być głównym ośrodkiem t r a d y c j i dziadowskiej, u s t a l i l i cztery Wstępujący do zespołu otrzymywał n a początek mniej znaczącą wersje pochodzenia dziadów, spośród których najbardziej p r a w ­ funkcję, n p . „pachołka". było t r u d n o się dostać. Z socjologicznego dopodobna wskazywałaby na wołoskie i c h pochodzenie. A n a l i z a Zakładano w Żabnicy inne zespoły, ale i c h żywot był krótki. porównawcza zasięgu występowania dziadów w r o k u 1957 i 1987 To b y l i najczęściej „mali przebierańcy". K a ż d y w olał być w ze­ wskazuje, spole t r a d y c y j n y m " — w s p c m i i a jeden z byłych kolędników. żo zwyczaj t e n w przeciwieństwie do szlachciców r (które wykazują tendoncje zanikowe) jost n a d a l bardzo żywotny. Rozpadanie się g r u p „małych przebierańców" wynikało z k i l k u W 1957 odnotowano występowanie dziadów w dolinie Soły i jej p r z y c z y n wśród których do najważniejszych należały p r o b l e m y dopływów, w poludniowo-zachodniej organizacyjne, finansowo, a przede w s z y s t k i m b r a k przywódcy północy nie przekraczając 62 części Żywiecczyzny, n a Soły, a więc wyłączając Żywiec, „komendanta", o u z n a w a n y m przez społeczność wiejską a u t o r y - �I tecie. Należy też wiedzieć, że m a l i „przebierańcy" czy też „mali R a m a o k r y t a jost kapą uszytą z kolorowego, kwiecistego m a ­ kolędnicy" — j a k ich w Żabnicy nazywano —• często o b r y w a l i teriału, wykończoną n a b r z e g i c h cięgi od starszych w i e k i e m g r u p k o n k u r e n c y j n y c h . przyozdobiona jost czapą o f a n t a z y j n y m Powstanie w l a t a c h 70-tyoh istniejącego do dziś w Żabnicy frędzlami. Głowa kolędnika kształcie, wykonaną z drewna, oklejona k o l o r o w y m i bibułkami, „ z ł o t y m i " i „srebrny­ Dolnej analogicznego zespołu Przebierańców świadczy o wysokiej m i " p a p i e r k a m i . Łączna waga wszystkich elomontów Konia randzo zwyczaju w środowisku, j a k toż o równie wysokiej p o z y c j i nosi około 20 k g . Zachowanie Koni g r u p y prowadzonej którogo umioszczone p r z y r a m a c h d z w o n k i wydają głośny dźwięk. przoz P i w o w a r c z y k a i podyktowanej tymi f a k t a m i chęci naśladowania j e j . Konie F u n k c j o n o w a n i e kolędniczego zwyczaju dziadów o d b y w a się wy­ polega n a tańcu, w r y t m przeskakują nawzajom przez siobio, a takżo przez dźwiedzia, padają symulując śmiorć, Cygan Nie­ przywraca od Koni w oparciu o dziedziczoną przez wiele pokoleń wiedzę n a t e m a t i m życie udorzoniami b a t a . Zanikł j o d y n i e zwyczaj p o d k u w a n i a jego i s t o t y . W i e d z a t a przokazywana jost drogą bezpośrodniej k o n i przez Cygana. obserwacji, uczestnictwa, w formie przokazu ustnego najczęściej Cyganów —• k o w a l i t e n elemont w i d o w i s k a stracił rację b y t u . przez najbliższych, ojców i dziadków przyszłych członków zespołu. J a k nakazuje t r a d y c j a , uczestnikami pokazu obrzędo­ wego mogą być wyłącznie mężczyźni. W . P i w o w a r c z y k prowadzi zespół w o p a r c i u o przokazy dziadka, ojca oraz s t r y j a po którym przejął funkcję k o m e n d a n t a . Wszyscy o n i b y l i bacami podobnie j a k Władysław P i w o w a r c z y k , który przez t r z y lata prowadził bacówkę w Rycerce Górnej. Należy pamiętać, że jego społecznio nio k w e s t i o n o w a n y a u t o r y t o t j a k o „komendanta dziadów" w y ­ n i k a —• obok walorów osobistych — z f a k t u k o n t y n u o w a n i a w rodzinio odpowiedzialnego, wymagającego cocli spocjalnych zawodu bacy. Tradycjo pasterskio w rodzinie, a takżo w całej Górnej Żabnic\ miały o g r o m n y wpływ na ukształtowanie się r w a r s t w y wiorzeniowej (treści) zwyczaju, poprzez swoistą i n t e r ­ pretację p r a s t a r y c h scon symboliczno-magicznych. W y n i k i badań pozwalają, okroślić kolędniczy zwyczaj dziadów wzrosła liczba postaci, u m o w n i o z w a n y c h ,„rolami", podczas g d y nioktóro rolo zanikły. Do t y c h ostatnich należy r o l a Pana Młode­ go. D o t y c h , które pojawiły się w t r a k c i e istnienia zospołu i u t r z y ­ mały się, można zaliczyć: Telefonistę, Cygana od koni, parę Cy- ganiątek, Matoła, Żydówkę, a do t y c h , któro pojawiły się i zostały zaniechane: Górala, Doktora, Kosmonautę. D o ról, których liczba nie ulogta zmianie należą: Komendant, Garkarz Panna Młoda, (były t o zawsze role jednoosobowo) oraz (zawsze rolo dwuosobowe). Śmierć, Kominiarze Od c h w i l i powstania zespołu w r o k u 1921, do dnia dzisiejszego zwiększono liczbę następujących ról: Niedźwiedź — z 1 do 2, Żyd — z 1 do 2, Konie — z 2 do 3, Cyganka — z 1 do 2 (duża i mała), Sznurkarz — z 2 do 4, Pachołek — z 2 do 3, Diabeł z 2 do o. Cygan z 1 do 2, Żydowica z 1 do 2. Skład k a p e l i w ciąg i l a t również uległ zmianie. D o r o k u 1939 wraz z z a n i k i e m wędrownych (obocnio d w a , p i o r w o t n i o o d jodnego do d w u ) Niedźwiedzie ubierano są w n a t u r a l n y kożuch b a r a n i . I c h rola polega n a b r a n i u się za b a r y i zmaganiu zo sobą w ta,ńcu. Podobnio, j a k w p r z y ­ p a d k u zachowania Koni, Niedźwiedź pada, d r u g i bijo go b a t e m , przeskakuje przoz niego, p o t e m stara się przywrócić go do życia. Joden z m o i c h rozmówców wspomina, że (...) „wspaniałym był T o m a s i k , silny chłop zapinał się do wozu Niedźwiedziem i ciągnął go j a k k o ń " (...)*. Obocnio zachowują Niedźwiedzie się bardziej u m i a r k o w a n i e jeśli chodzi o płatanio f i g l i gospo­ d a r z o m . Zniknął łańcuch, nieodłączny dawnioj r e k w i z y t pamiątka dźwiedzia, wędrownych kuglarzy, chodzących Nie­ po j a r m a r k a c h z niodźwiedziem na łańcuchu. Biorąc p o d uwagę t r a d y c y j n y scenariusz zwyczaju, zachowanie Niedźwiedzi nie j a k Koni j a k o zjawisko dynamiczne, przeobrażające się w czasie. Znacznie Najczęściej podob­ nie uległo zasadniczym z m i a n o m . Nastąpiły n a t o ­ miast z m i a n y w warstwie treściowej. i Niedźwiedź — obok Kozy Koń — były najpowszochnioj w okresio Godów występującymi m a s z k a r a m i symbolizującymi zimowe przosilonie. Piorwotnio Koń stanowił uosobienie sił wege­ t a c y j n y c h ożywiających przyrodę i l u d z i , a s y m b o l o m t e j w i a r y były w y k o n y w a n e przez niego s k o k i i tańce. Niedźwiedź zaś dawniej owinięty g r o c h o w i n a m i , symbolizował zimę, aczkolwiek czynione przez niego s k o k i zwiastowały odradzanie się życia. Postacie Niedźwiedzia odzianego raz w g r o c h o w i n y , gdzie indziej w słomę l u b f u t r o — kożuch oprowadzane są jeszcze dzisiaj przez Cyganów po wsiach R u m u n i i , Węgier, Bułgarii i Jugosławii. W wyobrażeniach l u d o w y c h niedźwiedź uważany był za zwierzę p r z y c h y l n e człowiekowi, za zwierzę święto, gdzieniegdzie wręcz sądzono, żo był czlowiekiom w kosmatej skórze . Obecnie archa­ 5 iczna warstwa wierzeniowa uzyskała lokalną pasterską. N a przykład w czasie a k c j i Konie interpretację przeskakują przez zdarzało się, że kolędnikom przygrywała t y l k o h a r m o n i a (holi- Niedźwiedzia. gonka), bądź zospól w składzie: heligonka, skrzypce, basy, w y ­ następująco: mienia się czasami trąbkę i gajdy. Po wojnio doszodł bębon, „zarazy", mieszkańcy u b i e r a l i się w skórę niedźwiedzia i szli do Władysław „kiedy Piwowarczyk w odległych interpretuje tę scenę czasach panowały we w s i który wycofano, a na jego miejsco wprowadzono począwszy o d bacówek w góry. T a m udawało i m się uniknąć c h o r o b y " . Skok 1976 r. „ w a k a t " ( p r y m i t y w n y i n s t r u m e n t p o r k u s y j n y p r z y p o ­ przez Niedźwiodzia jost więc skróconym s y m b o l i c z n y m przekazem minający i odpowiadający okolicach „diabelskie instrumentowi zwanemu w innych skrzypce"). t a m t y c h odległych faktów. Podobną intorprotację r o l i Niedźwie­ dzia w „dziadach" przedstawił i n n y i n f o r m a t o r : „ w czasie z a b o r u O d początku istnienia do c h w i l i obocnoj zespół powiększył austriackiego w Żabnicy panowała epid.smia cholery i czerwonki. swój skład z 18 do 33 osób (prawie 1 0 0 % ) . Liczba ról g r a n y c h Mioszkańey, chcąc się uchronić przed śmiercią wkładali n a siebie w maskach zwiększyła się równomiernie w stosunku do w z r o s t u skórę niedźwiedzia, która m a tę właściwość, że posiadając grubą liczby wszystkich członków zespołu. P r z y osiemnastoosobowym warstwę tłuszczu, nie przepuszcza zarazków c h o r o b y . F a k t t o n 6 skladzio — 5 ról w maskach, p r z y trzydziestotrzyosobowym —• wiąże się z wiarą w locznicze właściwości sadła niedźwiodziego 11 ról w maskach. Zwiększeniu uległa wylącznio liczba t y c h ról, w medycynie ludowej. w p r z y p a d k u których zabieg t a k i uzasadniony b y l względami lub dwu­ Obocnio Koń znajdujo interpretację uproszczoną — jost s y m b o l e m sił w i t a l n y c h . Ważną funkcję spełniają jego d z w o n k i , których dźwięk wraz zo świstom biczów pachołków miał od­ straszać dziką zwierzynę. Sukcesywne zwiększanie w s t o s u n k u do składu z l a t dwudzies­ znaczonio magiczno — służył do odstraszania złych m o c y . Dzisiaj l o g i c z n y m i i pozostawał w zgodzio z tradycją n p . Żyd — Cygan -— Cyganie, Koń —-.Konie; Żydzi, nio zwiększyła się n a t o m i a s t liczba aktorów grającycłi role obwarowano przez tradycję j a k o jednoosobowe n p . Śmierć, osobowe n p . Komendant, Panna Młoda Głośny hałas, który towarzyszył zwyczajowi, m i a l p i e r w o t n i e Kominiarze. t y c h liczby Przebierańców spowodowane zostało rosnącym po­ członkowie zespołu Przebierańców znają t o archaiczne znaczenie wodzeniem i znaczeniem zespołu wo w s i . Wzrosła liczba chętnych czynionogo do udziału w zespole. pretację inną, z\viązauą ściśle z zakresem i c h doświadczoń życio­ Wygląd j a k toż zachowanio Koni zasadniczym z m i a n o m . K o s t i u m Konia skioj i drowniancj r a m y opasującoj w ciągu w i o k u nio uległy składa się z głowy końkolędnika n a wysokości t o r s u , do której na całym obwodzi*! przymocowane są d z w o n k i . przoz n i c h hałasu, lecz sami znają i podają i n t e r ­ w y c h . K i o d y na owce napadały w i l k i , można jo było odgonić hałasem, dlatego bacówki budowane były blisko siebie, stąd używano t r o m b i t j a k o instrumentów służących do przed niebezpieczeństwom bardzioj oddalonych ostrzegania baców. Dziką 63 �Para Cyganów i Cyganka Duża — chodzą razem. D o i c h zwy­ czajowych zachowań należ}': wróżenie, żebranie, Cyganka prosi gospodarzy o pieniądze na mloko d l a „dziecka" (lalka w k o s z y k u ) . Przewija plączące „niemowlę". Przebrani są „ p o Cyganka m a t w a r z uczornioną sadzami. Cygan wykonanej przez miojscowego Towarzyszy Malej i m Mała Cyganki cygańsku", jest w masce rzeźbiarza M a r i a n a Chowańca. Cyganka. Obecny, poszerzony (o rolę i Cygana przed końmi) w s t o s u n k u do pierwotnego m o t y w „cygański" w zwyczaju „ d z i a d ó w " wpłynął na wzbogaconie f o r m y i treści zwyczaju o nowe elomerrty, które pozostają jednakże w zgodzie z n a j s t a r s z y m i , t r a d y c y j n y m i przekazami. Patrząc k a t e g o r i a m i całości zwyczaju — wzbogacił jego d r a m a ­ turgię, nie powodując jednocześnie zakłóceń p r o p o r c j i . Rolo Żyda i Żydówki mają charakter w y b i t n i e s a t y r y c z n y , n a co wskazują zarówno i c h stroje, j a k i zachowanie. W latach dwudziestych bieżącego stulecia w Żabnicy żyło czterecłi, j a k oceniają i n f o r m a t o r z y , b o g a t y c h Żydów, z których jedon — n a j ­ bogatszy —• m i a l t a r t a k , karczmę, oraz sklop, oraz k i l k u n a s t u biedniejszych Żydów. I c h odmienna, ogzotyczna w odbiorze l u d ­ ności autochtonicznej k u l t u r a wycisnęła silne piętno n a treściowej sferzo zwyczaju Przebierańców, o czym świadczą iż n p . najstarsze role Żydów rozróżniały postać Żyda-Chasyda od i n n y c h . Żyd ten o nazwisku Rosental s t a l się p r o t o t y p e m r o l i w Przebierańcach. Z opisów byłych członków zespołu w y n i k a , że t y p postaci biorąc p o d uwagę wygląd zewnętrzny, został do dziś zachowany w Prze­ bierańcach. Jest to postać z g a r b o m , m a brodę i pejsy. Żyd u b r a n y jost w płaszcz i c y l i n d e r , w ręce t r z y m a r e k w i z y t — dzidę, dawniej zakończoną jeżową skórką, która służy równo­ cześnie j a k o m i a r a do odmierzania podwórek i domów U. 3. J . Kupcv.-.k. imt«k» „Diabłu"; И. 4. Maska ..Diuhlu" przy transakcji k u p n a . Podobnie j a k role Cyganów, Żydzi wykonują czynności p o d ­ suwane przoz życie. Dlatego powne czynności w y k o n y w a n o przez Żyda dawniej nie są k o n t y n u o w a n e obecnie, a zastąpiono jo zwierzynę odstraszali bacowio trzaskaniem z bata (długim n a 2—5 m ) , do tego celu stosowano takżo p r o c h strzelniczy. W zespolo z batów strzelają Pachołki (nazwa obecna), z w a n i wcześ­ niej również Baciarzami i Furmanami. T r a d y c j a mówi, że każdy koń m u s i mieć Pachołka. P i e r w o t n i e takżo Niedźwiedzie miały swoich pachołków. D o rozróżnionia i c h służyły umowne z n a k i — Pacltołkowie od Niedźwiedzi m i e l i na głowie baranicę, a o d Koni - - miniaturkę k o n i a na czapce. U b r a n i b y l i w spodnie góralskie i krótki kożuszek. Strzelali z batów (3—5 m ) dłuższych od obecnych (2 m ) . Ważny wpływ na skrócenie długości bata w zwy­ czaju miały i m p r e z y folklorystyczne n p . „Gody Żywieckie", któro te czynności pasterskie sprowadziły do wyczynów sporto­ w y c h . Jeden z b y l y e h członków zespołu mówi „(...) Dawniej się oceniało po sile strzału, gdzie są Przebierańcy. Różnio k o m b i ­ n o w a l i , żeby j a k najgłośniej strzelić. B a t y długie były, teraz mają krótkie b a t y , bo j u i y na konkursach liczy częstotliwość ude­ rzeń" (...) . 7 i n n y m i , bardzioj współczesnymi. N a przykład przostal o n „za­ bijać" d r z w i do „wychodka", co wiążo się z poprawą s y t u a c j i sanitarnej na w s i , natomia,st upowszechniła się m o d a n a w y ­ mierzanie przez Żyda d o m u , sprawdzanio czy jost z b u d o w a n y zgodnie z p l a n e m . T r a d y c y j n i o już Żydzi handlują zo sobą, w y ­ mierzają podwórko, targują się. D a w n i e j nieodłącznym r e k w i z y ­ t e m Żyda b y l t a l m u d . R o l a Żyda grana jest w masce w y k o n a n e j przez Józefa K u p c z a k a . Nałoży ona do najbardziej „gadanycli" ról w zwyczaju „dziadów". Wymaga też o d jego wykonawcy szczególnych predyspozycji, polegających na umiejętności „ga­ dania po żydowsku". Żydowi towarzyszy Żydówka. Jest to postać k r z y k l i w a , kłótliwa, zaczepia wszystkio postacie w zespole, przeszkadza „ m ę ż o w i " w „ p r a c y " . Pierwotnie nosiła ona sztuczno warkocze uplecione z l n u . Sznurkorze, n a z y w a n i też Macinułami, uchodzą za najwięk­ szych figlarzy. U b r a n i są w p r a w d z i w i e „dziadowskie" strojo — potargane, wystrzępione łachy. Co c h w i l a jakaś dziewczyna z p i s k i e m odgania się o d n i c h , uszczypnięta l u b umazana sadzami. Z r o l a m i zwierzęcymi i pachołkami związana jest najsilniej P i e r w o t n i o i c h k o s t i u m był w y k o n a n y ze sznurów p a p i e r o w y c h Postać t a u t w o r z o n a została na wzór Cy­ zwisających do pięt i szmat, na wzór o k r y c i a dziadów p r o s z a l n y c l i gana, który wo wsi założył własną kuźnię, a o którym do dziś odwiodzających wioś. Nioodłącznymi r e k w i z y t a m i były w y p c h a n y krążą bardzo dobre opinio. W s p o m i n a się takżo o dwóch wę­ królik i „mecherzyna". Obecny k o s t i u m Sznurkorza d r o w n y c h kowalach z m i e c h a m i , pojawiających się w Żabnicy strój błazna i g d y b y nie nazwa, t r u d n o b y było skojarzyć wygląd rola Cygana od Koni. wcześniej, w l a t a c h 2 0 - t y c h . B y l i o n i p r o t o t y p a m i postaci Cygana z t y p e m postaci. Bywało d a w n i e j , że Sznurkorze z najwcześniejszego piorowe m a s k i . starszymi tradycyjnymi zawszo Cyganka, folklorom kradnie, okresu istnienia zespołu. Zgodnio przekazami, której zachowanie z naj­ towarzyszy Cyganowi inspirowano jest również cygańskim (tańczy, m a dziocko w k o s z y k u , wróży, dawniej dmuchała w miechy kowalskie). A k t u a l n i e w zespole jost dwóch Cyganów i dwie Cyganki, Cygan przed Końmi a mianowicie: i Cygan oraz Cyganka Mała i Cyganka Rola Cygana przed końmi polega n a : przeganianiu Koni, bata, h a n d l u Końmi Duża. z użyciom z Żydami i gospodarzami —• mioszkańeami w i o s k i . Należy ona do t z w . ról g a d a n y c l i . Polega ona na i m p r o ­ w i z o w a n y c h rozmowach na tomat t r a n s a k c j i kupna—sprzedaży Kuni 64 i „bekaniu", na konie. Obecność Kominiarza przypomina zakładali p a - w zespolo wróży szczęśliwy n o w y r k . 0 T a k i e właśnie znaczenie symboliczne k o m i n i a r z a jost żywotne, do dziś. D a w n i e j Kominiarze w d r a p y w a l i się na stodoły, dachy domów, w y m i a t a l i k o m i n y , płatali różne figle n p . w y n o s i l i wozy na dachy domów, z a t y k a l i k o m i n y . Obecnie i c h rola ogranicza się do s y m u l o w a n i a t y c h czynności. K a ż d y chco być u m a z a n y przez Kominiarza sadzami — wróży t o szczęście w nadchodzącym roku. W zespole jest a k t u a l n i e pięciu Diabłów (dwóch c z a r n y c h , dwóch czerwonych i jeden czerwono-czarny), dawnioj były d w a (czarny i czerwony). Zwiększenie liczby Diabłów w zespole i n - �terprotowaó można j a k o konsekwencję ludowych wyobrażeń, zgodnie z którymi „moce piekielne mają p r a w o się rozmnożyć". Diabeł występujący w k u l t u r z e ludowej zasymilował się z czło­ wiekiem, przestał być wyłącznie symbolom sił d e s t r u k c y j n y c h . Posiada, także cechy p o z y t y w n e (np. pomaga chłopu) i swojskie (pozwala się chłopu oszukać). Wyraża siły w i t a l n e związane z s y m b o l i c z n y m przedstawieniem c y k l u wegetacyjnego ziemi . 8 I n f o r m a t o r z y relacjonują, żo wo wsi krążyły opowieści o diabłach, ponoć wierzono dawniej w istnienio diabłów i bano się i c h . Były t o zawsze rolo w maskach, które należą do j e d n y c h z n a j ­ efektowniejszych używanych przez zespół. Uzupełnione są o r y g i n a l n y m i r o g a m i z barana i n a t u r a l n y m f u t r e m . D o zwyczajo­ w y c h zachowań Diabła należy: płatanio różnych f i g l i — „diabel­ skich sztuczek", smarowanie sadzami, „nabieranie" na widły i „zabieranie do piekła". Nieodłączny r e k w i z y t — widły. Pier­ w o t n i e Diabeł był rolą „gadaną", obocnie t e n eloment zanika w zwyczaju. Najbardziej Diabła boją się dzieci. Trzeba przyznać, żo jego wygląd jost istotnio bardzo sugestywny. Najstarsi ludzie we w s i gadają, że dawniej t o t a k i o Diabły chodziły, co dzieci n a widły brały i n a dach l u b do k o m i n a wrzucały. Wspominają także, żo n a początku w i o k u , z a n i m powstał zospół dziadów w Żabnicy, chodził także Anioł z dziadami z Ciśea. Jego rola polegała na zbiorauiu datków. Była t o n a biało u b r a n a postać ze skrzydłami i w w i a n k u na głowie. W zespole żabnickim rolę Anioła przejęła Panna Młodym. W l a t a c h d w u d z i e s t y c h p a r a t a u b r a n a była w stroje Młoda, która pierwotnio chodziła z Panem górali żywieckich, w k t ó r y c h brało się ślub. Tańczyli, zapraszali na „wieniec" i zbierali d a t k i . W l a t a c h pięćdziesiątych zaczyna chodzić Panna Młoda bez Pana Młodego. Jej strój uległ zmianio, w miejsce s t r o j u góralskiego p o j a w i a się „ m i a s t o w y " — biała układana spódnica i biały sweter. Podobnie obecnie strój Młodej jost odbiciem m o d y m i e j s k i o j . Twarz Młodziuchy Panny — jak się ją toż w Żabnicy nazywa — jest ostro, kolorowo w y m a l o w a n a . Śmierć pełni w obrzędzie funkcję moralizatorską. Zabiera do nieba, i piokła oraz nakazujo rozliczyć się z poczynań całego r o k u . „Za śmierć szed najwyższy chłop, co był p o n a d chalpę" — wspomina jeden z informatorów . N a pojawienie 9 reagowano żartem (...) się śmierci „Jeszcze nas nio biorzcie, idźcie t a m d a l e j " . Tańczono zo śmiercią, podobnie, j a k prawie ze wszyst­ 1 0 k i m i postaciami w zospole. Obecnie mieszkańcy w i o s k i nie uczest­ niczą t a k czynnie j a k dawnioj w „występach" zospolu. Przebie­ rańcy są również m n i e j a k t y w n i . W y n i k a t o między innymi z f a k t u , że obecnie zachowania kolędników rogulowane są przoz decyzje naczolnika g m i n y . Każdego r o k u przed nadchodzącym t e r m i n e m chodzonia Przebierańców naczelnik ustala trasę k o ­ lędowania, j a k również i n f o r m u j e , j a k i rodzaj psot i f i g l i został w d a n y m r o k u dopuszczony, wpływając t y m s a m y m na formę zwyczaju Gorkorz i jego treść. p i e r w o t n i e n a z y w a n y też był Błacharzcm, ponieważ łatał g a r n k i i naprawiał parasole. Obwieszony był g a r n k a m i , którymi „szczyrkoł" (hałasował) i różnymi b l a c h a m i . Podobnie, j a k p i e r w o t n i e , t a k i teraz nosi n a plocacłi skrzynkę z narzę­ d z i a m i , płata różno figle n p . „zabija" ubikacje, w większości symuluje wykonywane reklamuje swojo kiodyś autentyczno umiejętności, czynności. Głośno skrzynkę z pleców zdejmuje, narzędzia n a zewnątrz wykłada, w każdej c h w i l i g o t o w y jest do w y k o n a n i a usługi. Pierwotnie Blacharz m i a l wymalowaną t w a r z , teraz chodzi w masce. J e d n y m z najsłynniejszych Blacharzy był w Żabnicy Józef K r z u s . Telefonista i Matoł są n o w y m i p o s t a c i a m i , które pojawiły się w zospole około dziesięciu l a t t e m u . Telefonista pożyczony z wojskowej t o pomysł za­ telefonii polowej. Przywędrował wraz z powracającym ze służby wojskowej żołnierzem. M a przewieszoną na piersiach skrzynkę, w której znajduje się a p a r a t tolofouiczny. Matoł t o postać wiejskiego głupka, cyrkowego clowna, który pierwsze l o t y kosmiczne. Rola t a polegała n a w y c h o d z e n i u na płoty, dachy stodół, a następnie zeskakiwaniu z n i c h , co pozo­ rować miało „ l o t " k o s m o n a u t y . Kiorownik nazywany też K o m e n d a n t e m p i l n u j e porządku, przegania Przebierańców, reguluje r u c h e m kolędowania t a k , a b y można było zdążyć odwiodzić j a k najwięcej domów. „Jak coś źle zrobią, t o i m Władek gumą p r z y l e j o " — mówi jeden z m o i c h rozmówców . 11 żołnierski Musi Kiorownik przyozdobiony spełniać kilka nosi m u n d u r „oficerski" różnymi podstawowych orderami (mundur i błyskotkami). warunków decydujących o jego autorytecie w zespole. Poza t a k i m i niezbędnymi cochami ełiarakteru j a k : odpowiedzialność, zmysł organizacyjny, w a r u n ­ k i e m sine qua n o n jest posiadanie wiedzy n a t e m a t i s t o t y z w y ozaju. Zaobserwowano w ciągu wieku przeobrażenia zwyczaju dziadów pozwalają na następujące k o n k l u z j o : ł. W s t o s u n k u do składu zespołu w r o k u 1920 skład liczbowy zespołu zwiększył się. A l e z m i a n y to nie odbyły się w sposób p r z y p a d k o w y . Nio wynikły ono takżo, w myśl częstego ostatnio, z b y t płytko umotywowanogo twierdzenia, j a k o b y przeobrażenia w t e j warstwio zwyczaju były s k u t k i e m chęci uzyskania e f e k t u widowiskowości w w a r u n k a c h . . . estradowych występów f o l k l o ­ rystycznych . 2. Satyryczno-parodystyczny charakter zwyczaju zasadza się n a t y m , że k p i się, naśmiewa i szydzi z l u d z i obcych, znajdujących k p i z różnych otaczających go s y t u a c j i n p . z miejskiego strojenia się poza zamkniętym kręgiem społeczności wiejskiej. Występujące się wiejskich dziewczyn, alo również d r w i z samego siebie. w „dziadach" postaci wywodzące się ze świata obcego, znajdują­ W latach sześćdziesiątych pojawiła się i istniała w rańcach przoz k i l k a l a t postać Kosmonauty, Przebie­ będąca reakcją n a cego się w jakiś sposób poza światem społeczności wiejskiej można rozdzielić n a następująco kategorie: 65 �11. 5. „ D z i a d y " z Żabnicy Górnej, odpoczynek, od lewej siedzą: , . Z y d " , „Panna Młoda'', „Tele­ f o n i s t a " ; stoją: „Cyganka", „Śmierć", „ Ż y d " , „Pachołek" 1 — ludzie wędrujący, „luźni", bądź obcy k u l t u r o w o , osiadli we w s i {Cygan, Blacharz, rzęta {Koń, 3 — Żyd, Sznurkorz); 2 —- zwie­ i s t o t y pozaziemskie przez R. Roinfussa 1971—1974. 12 Wśród zanikania masok badaczy obrzędowych latach istniojo {Śmierć, domn:ema,iiio, że obserwowany n a Żywiecczyźnie ronesans m a s k i jest w y n i k i e m f o l k l o r y z m u , między i n n y m i s k u t k i e m oddziały­ na przojśeiu między stanom p a n n y a mężatki). w a n i a p o p u l a r n y c h imprez N a d całością panuje dosłownio i w przenośni, w znaczeniu s y m ­ w y m a g a szczegółowych badań. Dotychczasowo b o l i c z n y m k i e r o w n i k ( k o m e n d a n t ) , którego należy utożsamiać nio potwierdzają tego przekonania. z chłopem — mieszkańcem t o j w s i . 3. Zwyczaj w f o l k l o r u obrzędowego Młoda (znajdująca się w s y t u a c j i wyjątkowej, Niedźwiedź); Diabeł); 4 — Panna Kominiarz, „Żywieckie Gody". Problem mojo Według s t a n u n a 31 X I I 1986 r. zespół Przebierańcy dziadów oddaje szczególną wymowę Godów, okresu składał się z t r z y d z i o s t u trzech członków oraz Żabnicy ten obsorwacje Górnej trzy- w którym dochodzi do k o n t a k t u l u d z i zo światem o b c y m , n a d ­ osobowoj k a p o l i . Przoważająca większość (24) uczestników zespołu przyrodzonym. pochodziła z r o d z i n chłopsko -robotniczych. Daleko 4. Zwyczaj z f o r m y słowno-pantomimicznej oscylujo w k i o r u n k u rozdrobnienie gruntów żabniekich o d dawna już zdetorininowało formy pantomimicznej. we w s i t y p gospodarki, który opierał się n a dwóch źródłach 6. Sposób w y k o n a n i a ról zwierzęeye h nie ułogł zmianie. Wystąpiły d o c h o d u : p r a c y n a r o l i oraz p r a c y zarobkowej z m i a n y w warstwie treściowoj, odnoszącoj się do sposobów p o j ­ gospodarstwem. posunięte poza własnym Jedynie dziewięć osób zadeklarowało się j a k o mowania symboliki. chłopi. Rodzieo, podobnie j a k dziadowie, u t r z y m y w a l i się z r o l ­ 6. Zarówno sferę treści, j a k i sposobu w y k o n a n i a ról postaci n i c t w a l u b h o d o w l i , głownio owiec, podejmując w sposób do­ l u d z k i c h inspiruje życie. Przeobrażonia t y c h postaci przebiegają rywczy zgodnie ze z m i a n a m i w s i (np. postać Cygana), j a k równioż zmia­ Górka l u b podejmując praco nakładczo w' d o m u (w t e n sposób n a m i o charakterze ogólniejszym (np. pojawionio się r o l i K o s m o ­ wspieraja nauty), to uczniowie, z czego trzech uczęszcza do szkoły 7. Bole symboliczne wykazują najmniejszo przoobrażenia t a k w zakrosio treści, j a k i f o r m y , co jest związane z t y m , żo w prze­ inne prace, n p . sezonowo w Nadleśnictwie Węgierska fc budżet d o m o w y k o b i e t y ) . D w u n a s t u członków zospołu podstawowej w Żabnicy, dziewięciu do zasa.dn. szkól zawodowych. Pozostali są w większości p r a c o w n i k a m i f i z y c z n y m i z a t r u d n i o n y m i w nie­ ciwieństwie do ról postaci l u d z k i c h nie mają związku z życiom w i e l k i c h zakładach przemysłowych (filiach), usługowych i rze­ i mieślniczych, na miejscu w Żabnicy, w pobliskiej cechującą go zmiennością, n a t o m i a s t j a k o role postaci zo Wegiorskioj są dość Górce i k i l k a osób najdaloj, w B i o l s k u i Żywcu. Dogodna l o k a l i ­ rygorystycznio strzeżone przez tradycję. zacja zakładów p r a c y i szkół nie pozostaje bez wpływu n a uczest­ 8. W w i e l u p r z y p a d k a c h członkom zespołu znane jest archaiczne n i c t w o w zespole Przebierańców i stosunek członków do kułtywo- znaczenie w a r s t w y wierzeniowej zwyczaju, ale sami j a k o wersję wanogo zwyczaju. bardzioj przekonywującą w i c h odczuciu podają lokalną i n t e r ­ wolnego, t y m bardzioj, że d w u d z i e s t u spośród n i c h to kawalo- pretację pasterską, wynikającą z ich i n d y w i d u a l n y c h doświadczeń. r o w i o . Dzięki codziennemu 9. D o l a t t r z y d z i e s t y c h X X w i e k u zwyczaj miał charakter bar­ wieństwie do w i e l u młodych l u d z i mieszkających ealy tydzień dziej spontaniczny niż obocnio. w i n t e r n a t a c h l u b hotelach r o b o t n i c z y c h i odwiedzających wioś świata pozaziemskiego (który zawsze budził respekt) Należy założyć, żo mają o n i więcej czasu k o n t a k t o w i z Żabnicą (w przeci­ 10. W zakresie p l a s t y k i obrzędowej przebrania oraz k o s t i u m y t y l k o w niedzielę) i c h stosunok do t r a d y c j i będącej dziedzictwem wykazują tendencje rozwojowe. R e k w i z y t y obrzędowe stały się pokoloń just p o z y t y w n y , nie ulogł bowdom zakłóceniu w z o r a m i bardziej dokoraoyjne. Szczególny r o z k w i t nastąpił w dziedzinio miejskiego st}du bycia. N i e wstydzą się uczestnictwa w zespole. masek obrzędowych. Jest to zjawisko przeciwne do stwierdzonego Jeden z n i c h mówi: „Inni się spanoszyli, j a k zaczęli wyjeżdżać 66 �do m i a s t na budo\cy albo do kopalń, j a k przyjeżdżają do w s i Jest t o rola zajmująca wysoką pozycję w h i o r a r c h i i w s z y s t k i c h to się dziwią, żo m y to o d g r y w a m y , już zapomnieli, j a k śmigali ról w zespole. Wiążo się ona z władzą i odpowiedzialnościąm a prawo decydować o składzie Koni (obsadzaniu ról w m a l y e h przebierańcach". Stwierdziłam, że większość m o i c h Cygan rozmówców czuje silny, r o d z i n n y związek z tradycją kolędniczą o d p o w i e d n i m i — według niego — osobami) p o n a d t o odpowiada „ d z i a d ó w " — któryś z najbliższych rodzinie mężczyzn (dziadek, za konsekwencje i c h wybryków. Według Józofa ojciec, b r a t ) b y l (byli) członkami zespołu Przebierańców. Związek dobór właściwego mężczyzny do r o l i Konia z tradycją jest toż w y m i e n i a n y j a k o ważna m o t y w a c j a nie każdy w y t r z y m u j e bowiem k o n d y c y j n i e całodzienno tańce uczest­ n i c t w a w zespole. „ T o jost regionalne, zawsze było i będzie. i g o n i t w y , dźwigając na sobie ciężar około 20 k g . P a n i b y nio chodziła, j a k b y była w Ż a b n i c y ? " t e n rodzaj m o ­ t y w a c j i podawały osoby starszo wiekiem w s t o s u n k u do pozosta­ łych ( r o c z n i k i : 1951, 1952, 1958). Zaznaczyć nałoży, żo na związek z tradycją, j a k o dodatkową, obok zasadniczoj m o t y w a c j i uezostn i c t w a wskazało 22 osoby. Zespól Przebierańców jest źródłom satysfakcji i dajo możliwość samorealizacji osiemnastu członkom, p r z y c z y m wszyscy mówili o b r a k u możliwości atrakcyjnego spędzenia wolnego czasu, t a k w Żabnicy, j a k i najbliższej następująco w y p o w i e d z i : o k o l i c y . Między i n n y m i „Szyję padały własnoręcznie, sam wszystko ozdabiam według własnego pomysłu. Uważam, że m a m t a l e n t a k t o r s k i , jostom urodzony do t e a t r u , ale gdzio się t u uczyć? Pozostaje t y l k o wyżyć sic w Przebierańcach. Podoba m i się, cieszy m n i o , k i e d y n i o g ; być kimś i n n y m chociaż raz n a r o k " . 1 3 jedenaście osób umotywowało swój udział w zespole Przebierań­ ców chęcią zabawy, „wyszalonia się", „popsocenia" i „pofigło­ wania". Zespołu nie eechujo nadmierna fluktuacja —• najwięcoj uczestników łogitymujo się stażom o d 2 do 8 l a t . N a tej podstawie można stwierdzić, że s t r u k t u r a wewnętrzna g r u p y jest silna, sprzyjająca p r z e t r w a n i u treści wierzeniowych zwyczaju. A k t u a l n y Piwowarczyka, jest bardzo ważny, Postawa ogółu mieszkańców Żabnicy nacechowana jest apro­ batą d l a zespołu Przebierańców. W większości przypadków aprobata ta wiąże się z szacunkiem i poważaniem, j a k i m obdarzo­ ny jost Władysław Piwowarczyk. J a k k o l w i o k spotkałam się z o p i n i a m i k r y t y c z n y m i w s t o s u n k u do jego osoby n p . „Stary chłop jost, mógłby so dać spokój z t y m i wygłupami. Tyło l a t z n i m i dokazuje, a co z togo m a ? Czy rentę z tego dostanio ? " . 14 N a ogól mieszkańcy Żabnicy wyrażają żal, że zanikają stare obyczaje, obrzędy i zwyczaje. Sądzą j e d n a k , że kolędniczy zwy­ czaj dziadów, k u l t y w o w a n y obecnie przez Przebierańców n a pewno w Żabnicy nie zaginio. „ W czasio w o j n y c h o d z i l i , w czasie s t a n u wojennego też c h o d z i l i , t o co i m się możo s t a ć ? " — odpo­ wiedział na mojo p y t a n i e dotycząco perspektyw istnienia zwyczaju we wsi jeden z rozmówców. 13 „Ludzie gadają, gadają że popijają, nabałaganią, ale każdy w stary гак w oknio siedzi i wygląda n a n i c h . M o g l i b y t y l k o nio przyjść, t o b y P i w o w a r c z y k o w i we w s i łob u r w a l i " —• dodajo d r u g i rozmówca. 16 chyba „Kiedyś to mówili, żo dziadują, że na żobry wychodzą, alo toraz mało k t o t a k mówi (...) Żabnicy boz Przebierańców nie możo b y ć " mówi jedna z informatorok. 17 wyznaczył już swojego Porządkując informacje uzyskane z rozmów z mieszkańcami następcę. Jost n i m jego k r e w n y , o d jedenastu l a t związany Żabnicy wysunąć można następująco w n i o s k i : przywiązanie do z Przebierańcami t r a d y c j i , której elemontom jest zwyczaj „komendant" zespołu W . P i w o w a r c z y k Józof P i w o w a r c z y k . Zgodnie z tradycją odgry­ wał po kołei różne rolo — Pachołka, Kominiarza, Diabła, Żyda, z poczuciem p a t r i o t y z m u lokalnego „dziadów", połączone właściwe jest p r z e d s t a w i ­ którą uważa za najpięk­ cielom najstarszej generacji. Wśród średniego pokolenia przeważa niejszą. „ D o tej r o l i trzeba mieć werwę, ale trzeba ją też przeżyć. a p r o b a t a dla Przebierańców i potrzeba k o n t y n u o w a n i a z w y c z a j u kończąc na r o l i Cygana przed Końmi, Myślałem, żo nie pójdę w t y m r o k u , nic nie miałem przygotowane. we w s i . T y l k o bardzo nieliczni traktują zwyczaj Alo jest atmosfera we w s i do Przebierańców. M o j a siostra toż nie zacofania. Wśród młodego pokolenia daje się zauważyć t e n d e n c j a rewaloryzacji pewnych cecli k u l t u r y jako synonim mogła się n a Przebierańców doczekać. W o wsi są n a t u r a l n o w a r u n k i do (ma na myśli zwyczaj) wejdzio się n a dach, s t r y c h , czy do p i w n i c y , f o l k l o r u (np. język). Przebierańców uważają za element niezbędny ludowej np. stroju, n i k t człowieka nio w y g o n i . W e wsi czuje się człowiek i n a c z e j " . i stały, wpisanv w pejzaż Żabnicy. 6? �U . 7. L u d w i k P y t e l rzeźbi maskę. P R Z Y P I S Y Bazieliebówna В., Deptuszewski S., .Szlachcice," i „Dziady", zwyczajowe widowiska, [ w . ] „Polska Sztuka L u d o w a " , 1959 nr 1 Bazieliebówna В., Deptuszewski S., op. c i t . J a n Pawlus, u r . 1956 w Żabnicy Michał Wojtyła, u r . 1903 w Żabnicy Moszyński K . , K u l t u r a L u d o w a Słowian, t . 3, s. 278—282 Michał Wojtyła, u r . 1903 w Żabnicy J a n Pawlus, u r . 1956 w Żabnicy T o m i c c y J . i R „ Drzewo życia (ludowa wizja świata i czło­ wieka), Warszawa 1975, s. 28—37 1 2 3 4 5 6 7 8 W a l e r i a K u p c z a k , u r . 1911 w Żabnicy j-w. Stanisław D u d k a , u r . 1923 w Żabnicy Reinfuss R., Przebrania w widowiskach ludowych i ich współczesne przeobrażenia, „Polska Sztuka L u d o w a " , 1971 n r 4, s. 203—216 J a n Jurasz, u r . 1963 w Żabnicy A n i e l a Żyrek, u r . 1936 w Żabnicy Stefan C h u d y , u r . 1923 w Żabnicy Józef Gluza, u r . 1933 w Żabnicy A n i e l a Żyrek, u r . 1936 w Żabnicy 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 5 F o t . : Jan Hulłowbki, i i . 7; Tomasz K u r a , i l . 2, 3; Jerzy Mirski, i l . t , 4, 5, 6 �