https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cec44bc70b5d7043f11b7ff4f899bb69.pdf 2746dd9360c32e044d3cc7297690d8e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3139 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2939 Title A name given to the resource Ludowa plastyka Żywiecczyzny - Gody / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.69-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wisłocki LUDOWA PLASTYKA ŻYWIECCZYZNY - GODY T a k i tytuł no*>U trzocia kolejna w y s t a w a 1 w Galom „SR- М А Р О К " działającej o d września 198G r. pod patronatem W y ­ działu K u l t u r y i Sztuki Urzędu Miojskk-g >, M u w u i i Górnej, kultywującego dawny scenariusz obrzędu, w którym przeważają elementy m a g i i pastorskiej. Śląskiego Najstarsze m a s k i , pochodzące zo w s i L a l i k i , w y k o n a n o przez ] Centrum K u l t u r y w Katowicach. Była „;ia dziełom a u t o r s k i m nieżyjącego już L u d w i k a P y t l a oraz d w u twórców a n o n i m o w y c h Marii Fidorkiowicz i powstała w ofeb-.io prowadzonych przoz nią przewyższały zdecydowanie prywatnie terenowych badań etnograficznych. T r z o n ekspozycji cyzją stanowiły maski, stroje i rekwizyty wypożyejsone od działających aktirilnio zespołów obrzędowych — ,.Dziadów" т. U l i k i „ Ż a b ­ wykonania bogactwem i dekoracyjnością f o r m y , okspresją, pre­ wszystkie inne. Większość masek używanych w zespole и Łękawicy w y k o n a Józef K u p o z a k , legitymujący się d y p l o m e m czeladnika w rzeźbie n i c y " z Żabnicy Górnej. Zespoły te w y b r a n o w w y . u k u starannej w elekcji spośród kilkunastu działających na Zvn-ioecsy/ по w do- w 1950 r. Pierwszą maskę drewnianą wykonał w ] 950 r . Spodobała liaio Soły i jej dopływów od Cięeiny do Z w a r d o n i a . Wystawę się t a k dalece, żo o d r o k u następnego r.a obstałunek zespołu uzupełniały eksponaty z M u z e u m w Żywcu oraz рглео współ­ w Żabnicy czesnych rzeźbiarzy masek obrzędowych. k o m p l e t y masek dla ról obrzędowych. Drewniano m a s k i , o dużej 2 Ekspozycję pomyślano j a k o prezentację p l a s t y k i obrzędowej żywej, zmieniającej się w czasie, toteż obok wytworów wykonapycli współcześnie pokazano staro, takżo wycofane już z użycia przedmioty obrzędowe. Umieszczono n a wystawie objaśnienia dotyczące symbolicznego znaczenia prezentowanych przedmiotów pozwóldy dostrzec ich sens i rolę w poszczególnych etapach obrzędu me redukując i c h do dzieł o walorach t y l k o p l a s t y c z n y c h . C.ok-v.™ było zderzenie e s t e t y k i t r a d y c y j n e j z próbami n o ­ drewnie n a d a n y m przez Tzbę llzomieśimezą w Krakowie j a k i i n n y c h g r u p kolędniczych wykonywał całe ekspresji, stanowią istotną innowacje. Przedtem zespoły posługi­ wały się g o t o w y m i m a s k a m i z p a p i e r u , nietrwałymi. K i r p e z o k wzoruje się na p r z e d w o j e n n y c h r u n k a c h papierowych, które przorworzył uzyskując oryginalne i ar'/stycznie ciekawo efekty. W y ¬ k- m . i l p o n a d tysiąc ma=ek dla zeapołów kolędniczych, jest więc człowiekiem, który wywarł poważny wpływ na kształt i formę artystyczną masek używanych przoz. żywioekio „ D z i a d y " . M . 1-jderkimviez omawia twórczość Ivuprza-ka w Katalogu Późniejszo m a s k i mają coraz wystawy: więcej coeli i n d y w i d u a l n y c h watorskiej s t y l i z a c j i . „Dziady" z L a l i k rop rezon tują t y p zespołów wskakujących n a inwoncje a r t v s t y Rzeźbione w drownio b a r w n i e kolędniczych w y s t . ; p u j : r y o h w malowane twanyeh dzinHmi lub dolinie górnego biegu Soły, szlachcicami. Zespól z L * l i k , który używa rn.in, najstarszych z zachowanych na żywiecczyźnie masek, wprowadza do tradyeyjncg > scenariusza cechach połno ekspresji postaci np o przerysowanych k a r y k a t u r a l n i e Żyda, Cyg;vna, D i Vb 1 % fu u kfl j o n uj £|cy c l i z dawien dawna w t r a d y c j i l u d o w e j , po^uidftJĄ tlwio podsttiwo we I'LH'II у * 'iloporynzjity i cliar&kte obrzędowego wiole i n n o w a c j i , w odróżnieniu od z o s p j h i z Żabnicy !• Muski ..Żydów" z hit dwudziestych, L a l i k i ; i l . 2. F r a g m e n t ekspozycji: „ D z i a d y " z Żabnicy Górnej. F o t . J e r z y M i r s k i 69 �K u p c z a k jest a u t o r o m istotnej z m i a n y , przyjętej powszechnie przez zespory kolędnicze: ślimakowaty s y m b o l głowy „ K o n i a " Uczniom K u p c z a k a nazwać można M a r i a n a Chowańca, rzeź. hiarza-samouka. "Początkowo podpatrywał K u p c z a k a p r z y pracy próbując skrycie go naśladować. Jego późniejsze m a s k i korzystnie różnią się o d masek K u p c z a k a . Mieszcząc się w kanonio narzueoindywidualnych, potrafił nadać i m wielo a u t o r s k i c h , uzyskując oryginalny, cech ciekawy wystawie pokazano obrzędowa jest dzisiaj ostatnią redutę a u t e n t y c z n e j , nieskażona gustom miejskiego o d b i o r c y , s z t u k i łudowej. Stwierdza, że dziedzina twórczości j e s t wciąż żywa i r o z w i j a się, postuluje ti uznanio jej za, równio ważną j a k rzeźba czy m a l a r s t w o . K a t o w i c k a w y s t a w a w swojej warstwie etnologieznoj wyfe zała niezbicie, iż sens obrzędu kolędniczego „ D z i a d y " j e s t c i ^ świadomie magiczny, w b r e w głoszonym o p i n i o m , często w op„ plastyeznio efekt. Ш przez R . Reinfussa. W e wstępie do k a t a l o g u a u t o r k a u t r z y m u j e , iż płastyfc, zastąpił j e j werystyczną podobiznę. n y r a przez tradycję Chowaiioo ~1 nastąpił po okresie z a n i k u , o d n o t o w a n y m w l a t a c h Ш 1 — 7 ^ także m a s k i a u t o r s t w a Stanisława Kuehojdy, mieszkającego na Graniach między Cięciną a Żabnicą. Jost to pierwsza prezentacja prac młodego rzeźbiarza, którego ojciec, takżo Stanisław, jost rzeźbiarzem i s k r z y p k i e m grającym w zospole „ D z i a d ó w " z Żabnicy. T a k więc m a m y w t y m p r z y ­ p a d k u do czynienia z kontynuacją rodzinnej t r a d y c j i . M a s k i Chowańca i K u c h e j d y używano są przoz kolędników czyli f u n k c j o ­ nują w obrzędzie, są, akceptowano przez społeczność wiejską. Wszyscy w y m i e n i e n i twórcy są a u t o r a m i masek nawiązują­ cych do t r a d y c j i zarówno w kształtach j a k i ekspresji. Zostały one zostawiono z maskami będącymi próbą współczesnej s t y l i z a c j i , w y k o n a n y m i przez Ryszarda Biela z W i e p w a . B i e l p o p r a w n i e cowaniach n a u k o w y c h , o jego r z e k o m y m z r e d u k o w a n i u się do p u s t y c h f o r m teatralno-ludyсznych . Możliwo, iż n a uksztalft 3 wanie się opinii sprzecznych ze stanem f a k t y c z n y m wywaijj wpływ sztuczne w swojej istocie, bo oderwano od rozumiejący^ rzeczywisty sens magicznych nymboli l u d z i z r o d z i n n y c h występy f o l k l o r y s t y c z n e zespołów kolędniczych, choćby n a щ, prezie zwanej Gody Żywieckie. Poglądy takie, poza w s z y s t k i e i n n y m i m o t y w a m i , zasadzają się na nie z r o z u m i e n i u p o d s t a w o relacji miedzy funkcją f o r m v , a treścią przekazu obrzędowej W interesującym nas p r z y p a d k u m a miejscu t e a t r a l n o - h i d y o m f o r m a realizacji magicznej Trw.be treści obrzędu . 4 w t y m miejscu zaznaczyć, żo obyczaj kolędnie „ D z i a d y " występuje wyłącznie w dorzeczu Soły, będąc u n i k a t o e rzeźbiący w k a m i e n n i , w sposób n i c z y m nie uzasadniony i nie­ w t y m względzie enklawą. Terenowe badania z b y t zręczny a r t y s t y c z n i e usiłuje w p r z y p a d k u masek inspirować przez Marię Fiderkiewiez, których efektem między i n n y m i bjk przeprowadza, się sztuka murzyńską. Din, a u t o r k i w y s t a w y przesłanką było w y s t a w a w Galerii „ S E M A F O R " , wykazały iż jest on nadl uchwycenie i n s t n t u nascendi pewnej maniery obcej k u l t u r o w o żywotny, jedynie odsunął się ni»co ful samego Żywca w stosunfc obok rodzimej t r a d y c j i . T e n i inne przykłady wskazują na w y - do końca l a t pięćdziesiątych, k i e d y badanie terenowe prowadał r a i n y rozwój umiejętności tworzenia masek obrzędowych, który B a r b a r a Bazielicb. P R Z Y P I S Y „Ludowa p l a s t v k a obrzędowa г Żywiecczyzny Gody". Galeria „ S E M A F O R " C e n t r u m K u l t u r y K a t o w i c e . L u t y — k w i e ­ cień 1987 r . A u t o r k a scenariusza i komisarz w y s t a w y : M a r i a F i d e r k i e w i c z . Aranżacja p l a s t y c z n a : FmnCtóaek K ł a k . " 1 K r y s t y n a K a c z k o Zwyetaje doroczne i rodzinne [ w : ] Zabfi Ludowej kultury va Śląsku i w Częstochowskiem, M u z e u m Gór» eiąskie w Bytomiu, Polskie T o w a r z y s t w o Ludoznawcze — Od dział Śląski, B y t o m 1975, s. 130 N p . K r y s t y n a K a c z k o , op. c i t . , s. Ш * Przykładem potwierdzająrym mój pogląd jest merytorycnB nieuzasadniony, z p u n k t u widzenia sensu magiczno-praktycznej w obrzędzie, oddzielny konkurs na „strzelanie" z bata w „Godjil Żywieckich". P o n a d t o stosowano w n i m k r y t e r i a rywalizwj preferują, niezgodne z tradycją, zdolności „rewolwerowe", cqi szybkość strzelania" całkiem j a k w westernach, podczas ważne było jedynie — zarówno v pvektvco pasterskiej. j a k i * o d b i c i u obrzędowym - k t o „strzela" najgłośniej, bo t y l k o t gwarantowało skuteczno odstraszenie złych mocy, tde też i w i l U i oraz niedźwiedzi o d owczarni. N i e f o r t u n n y t e n k o n k u r s p r z y c z v . n l się do skrócenia b a * pod w y m o g i iury, bowiem z krótszych strzela się ciszej, ale z*к szybciej. 3 - W pracy zbiorowej w w l a n e j prze* M u z e u m Górnośląskie w B y t o m i u , K r y s t y n a Kaczko rozszerza n a obszar B e s k i d u Śląskiego występowanie obvezeju „ D z i a d ó w " i „Szlachciców", które t o f o r m v nigrtv nio przekroczyły graniev B e s k i d u Żywiec­ kiego, podobnie j a k właściwymi wyłącznie d l a " B e s k i d u Śląskiego b y l i „Mikołajo". Z t o k s t u K . K a c z k o w y n i k a , że t e n poważny bład m«.rvtorvC2nv móal powstać u nie i z zasugerowania sie wspólnymi ^ W w m i Ź^pfJów kolędniczych z t e r e n u B e s k i d u Śląskiego i Ż y w i e c k i e j w k.teeb sześćdziesiątych i na początku siedemdziesiątych w Będzinie w dorocznych przeglądach orga­ n i z o w a n y c h p r a ż J . D.-miana. Kównież biedne iest u a u t o r k i svt-uowftnio o b r z e d o - v . l r 'zwyczajów kolędniczych wyłącznie w czasie przeszłym.' ' ' �