https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c0bbf967cf590d55c041d9b00bd82aa.pdf bf4823f14b7210465d869419bdfc4da1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3580 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3357 Title A name given to the resource Wilno / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.34-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WILNO Rozmowa z e Stanisławem Stommą Proszę nam Panie Profesorze, opowiedzieć o Wilnie, o tym. jakie było w latach międzywojennych. Przede wszystkim było to miasto kresowe, niewielkie, nawet jak na tamte lata. P o l a k ó w liczyło j a k i e ś 85.000, przy czym należy zwrócić u w a g ę na to, iż w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym przyrost ludności był tu znacznie niższy niż w innych miastach Rzeczpospolitej. W ciągu dziesięciolecia 1921 -1931 p r z y b y ł o jedynie 65.000 o s ó b , podczas gdy we Lwowie przyrost wyniósł ponad 110.000. Z w r ó ć m y przy t y m u w a g ę na to, że l u d n o ś ć miasta wyraźnie się zmniejszyła w latach wojny, w 1914 r. wynosiła 185.000, a w 1921 r. t y l k o 129.000 osób.' W i l n o b y ł o miastem spokojnym, p i ę k n y m , stosunkowo tanim. A l e bez reprezentacyjnych hoteli, restauracji. W d w ó c h . . d u ż y c h " hotelach pokoje były bez łazienek. Jedna wanna dla wszystkich gości! Trzeba się było na m ą zapisy­ w a ć . W mieście wiele było wolnych p o k o i , m i e s z k a ń , kosz­ t o w a ł y mniej, niż w innych miastach. Czemu to przypisać? Przede wszystkim k r e s o w ą sytuacją miasta. P r o s z ę spoj­ rzeć na m a p ę . O d Warszawy - ponad 450 k i l o m e t r ó w , od K r a k o w a - 750 k i l o m e t r ó w . Granica z L i t w ą szczelnie z a m k n i ę t a , szyny kolejowe rozebrane. Ż a d n y c h s t o s u n k ó w sąsiedzkich. A na p ó ł n o c y malutki korytarz łączący z Ł o t w ą . Na Wschodzie ogromna granica ze Z w i ą z k i e m Radzieckim, wroga, niespokojna. Przerzucano przez n i ą d y w e r s a n t ó w , przechodziły bandy, ale w praktyce była t o granica za- * W g spisu z 1887 r. w Wilnie Żydzi stanowili 41,5% ludności. Polacy - 30,9%. Litwini - 2%. Rosjanie - 20,2%. Przed 1914 r. Żydzi stanowili 60% ludności. 34 m k n i ę t a . Linia kolejowa z W i l n a d o M i ń s k a właściwie nie f u n k c j o n o w a ł a , p o c i ą g „ z d a w c z y " k u r s o w a ł raz na tydzień z M o ł o d e c z n a d o Radoczkowic. Jak wyglądał skład etniczny ludności Wilna? L u d n o ś c i polskiej, w dużej części inteligencji, było około 6 0 % , 2 8 - 3 0 % Ż y d ó w , mniej niż 4 % Rosjan, Białorusinów 3%. A więc w Wilnie dominowali Polacy i Ż y d z i . W końcu X I X w. ci ostatni nawet zdecydowanie p r z e w a ż a l i * , po wojnie sytuację zmienił n a p ł y w u r z ę d n i k ó w , a t a k ż e stac­ j o n u j ą c y garnizon wojska. A Litwini' L i t w i n ó w było niewielu, liczono, że o k o ł o 1,5 tysiąca m i m o to L i t w i n i uważali W i l n o za klejnot swojej historii, nie: w y o b r a ż a l i sobie niepodległego p a ń s t w a bez niego. L i t w i n i stanowili natomiast większość w powiecie świec i a ń s k i m , p o ł o ż o n y m kilkadziesiąt k i l o m e t r ó w na północ. S t a m t ą d też p o c h o d z i ł a znaczna część młodzieży uczęsz­ czającej d o gimnazjum litewskiego w Wilnie. Młodzieży litewskiej w samym mieście bvlo bowiem zbyt m a ł o , aby zapełnić klasy gimnazjum. Litwini nigdy nie wyrzekli się praw do Wilna jak w się więc? stało, ze stanowili w rum przed wojną .,/,-, i,/,.„ona mniej­ szość? S p r a w i ł a t o polonizacja miasta, trwająca właściwie od pierwszej unii w Horodle, w 1385 r. aż do czasu unii lubelskiej w 1569 r. W t y m właśnie czasie n a s t ą p i ł a polonizacja szlachty litewskiej w Wilnie, b a j o r ó w . Była dobrowolna, bez żadnej presji, i w jej rezultacie wiele r o d ó w litewskich związało się w s p o s ó b trwały z Polską i o d e g r a ł o znaczącą rolę w historii , naszego kraju (Radziwiłłowie. Sapiehowie. Tyszkiewicz^ wie, Gieysztorowie i inni). �Co zostało w Wilnie z tamtych czasów przedunijnych? Niewiele. Baszta, wieża Giedymina, ruiny. Palące były przecież drewniane, nic z nich nie ocalało. Teraz t y l k o archeologowie p r a c u j ą nad t y m , by o d t w o r z y ć kształt i dzieje zamku Gedymina. Pisze o tym w naszym numerze Vvtautas Urhanavicius. W i l n o , jakie znaliśmy, jakie p a m i ę t a m , nierozerwalnie wiązało się z naszym romantyzmem. U d e r z a ł o to ludzi przyjeżdżających z innych miast Polski. Ależ t u jest żywy romantyzm! - zachwycali się. T u się nic od tamtego czasu nie zmieniło! Było tak rzeczywiście przez to, że W i l n o nie m i a ł o przemysłu, wszystko w y d a w a ł o się z w r ó c o n e k u przeszłości - pięknej i wspaniałej. Mickiewicz żył ciągle w tym mieście. Słowacki tak samo. T o b y ł o n a p r a w d ę miasto romantyzmu! A gdzie się znajdowało jego centrum? Centrum miasta, jego życie, to był Uniwersytet, i jeszcze raz Uniwersytet! On ożywiał miasto. A d r u g i m z a u w a ż a l n y m elementem, k t ó r y zaważył na charakterze Wilna, było wojs­ ko, legionowe dywizje, najwierniejsze P i ł s u d s k i e m u . Wojsko oddziaływało na życie kulturalne, o r g a n i z u j ą c zabawy, wie­ czorki. T o były właśnie te g ł ó w n e centra polskości Uniwer­ sytet i wojsko. A Ostra Brama' N a z w a ł b y m j ą raczej centrum życia religijnego, duchowe­ go, ale nie tylko P o l a k ó w . Profesor Jundziłł, k t ó r e g o bardzo ceniłem, c h o ć nudnie w y k ł a d a ł , użył takiego o k r e ś l e n i a , że na Wileńszczyźnie jest osobny n a r ó d , k t ó r y m ó w i po polsku, po litewsku, po b i a ł o r u s k u , ale czci M a t k ę Boską O s t r o b r a m s k ą i ta więź jest najsilniejsza. T o gruba przesada, ale przecież coś w tym było. Sentyment do Ostrej Bramy w y s t ę p o w a ł w s p ó l ­ ny, ale nie on przecież s t a n o w i ł o życiu k u l t u r a l n y m miasta. A inne ośrodki? Były dwa polskie teatry dramatyczne i operetka. U s i ł o w a ­ no z o r g a n i z o w a ć o p e r ę , ale to się nie u d a ł o . Jeden z tych teatrów, „ R e d u t a " Osterwy, miał znaczenie o g ó l n o p o l s k i e . Biorąc pod u w a g ę życie intelektualne, p r a s ę (konser­ watywne „ S ł o w o " , endecki „ D z i e n n i k W i l e ń s k i " i sanacyjny „Kurier W i l e ń s k i " ) , teatry, koncerty - W i l n o świeciło w Pol­ sce j a k gwiazda, ale pozbawione p r z e m y s ł u , było jednak kresowym miastem, a to w ó w c z a s bardzo u t r u d n i a ł o k o n ­ takty ze ś w i a t e m . Inne miasta, zwłaszcza K r a k ó w , m o g ł y z a p e w n i ć lepsze w a r u n k i , t r u d n o się więc dziwić, że W i l n o raczej opuszczano, niż do niego p r z y j e ż d ż a n o z innych miast, innych c e n t r ó w k u l t u r y . Było o d s u n i ę t e , na p ó ł n o c y , a przy tym odcięte od L i t w y . Wystarczy powiedzieć, że nie m o ż n a było p o j e c h a ć z W i l n a do K o w n a , m i m o że to tylko 100 k i l o m e t r ó w , półtorej godziny jazdy samochodem. Ale skoro k t o ś chciał, m u s i a ł do K o w n a j e c h a ć przez R y g ę , albo Królewiec... Z r e s z t ą nielegalnie lub z w i e l k i m trudem. Trze­ ba było bowiem d o s t a ć w Rydze wizę. L i t w i n i mieli wbitą pieczątkę w paszporcie' pour tout le pays la Pologne excepte W Wilnie, j a k wiadomo, z n a j d o w a ł o się d u ż e skupisko Żydów. Czy między tą społecznością a polską istniały punkty Jak wyglądało współżycie obu narodowości? styku? Żydzi ubodzy, k t ó r y c h nazywano „ c h a ł a t o w y m i " , zamie­ szkiwali o d r ę b n ą część miasta. T w o r z y l i niejako getto, w k t ó r y m żyli. AJe jeśli k t ó r y ś się e m a n c y p o w a ł , z d o b y w a ł z a w ó d , robił karierę f i n a n s o w ą , w y n o s i ł się z tej żydowskiej dzielnicy, w y n a j m o w a ł mieszkanie w ś r ó d m i e ś c i u , o t w i e r a ł k a n c e l a r i ę a d w o k a c k ą czy gabinet lekarski, w c h o d z i ł w wię­ kszy b ą d ź mniejszy kontakt ze społecznością p o l s k ą . Plutokracja, wolne zawody, kupcy. Jednak ortodoksyjne, hebrajs­ kie W i l n o było bardzo izolowane. Właściwie prawie nigdy tam nie byłem, żałuję tego teraz. Egzotyka, kiedy jest pod bokiem, nie interesuje. M o ż n a tę dzielnicę ż y d o w s k ą , p r z y r ó w n a ć do takiego C h i n a t o w n w N o w y m J o r k u . Ż y ł a swoim w ł a s n y m , or­ ganicznym życiem. A l e pewne kontakty istniały. Na przy­ k ł a d rabin ż y d o w s k i był senatorem w Senacie polskim, byli też posłowie żydowscy, wybrani do Sejmu. Z w ł a s z c z a w ś r o ­ dowiskach lewicowych s p o t y k a ł o się wielu ludzi ż y d o w s ­ kiego pochodzenia. Oczywiście w ś r o d o w i s k a c h lewicowych pochodzenie nie o d g r y w a ł o ż a d n e j r o l i , nie s t a w a ł o się powodem dyskryminacji. PPS nie u z n a w a ł a p r z e s ą d ó w 35 �n i rasowych, ale jej b a z ą byli przede wszystkim robotnicy i rękodzielnicy. Proletariat. Pomimo tego. ii „Odrodzenie" miało wyraźnie charakter, by nie rzec nacjonalistyczny? A czy PPS miała znaczenie wśród wileńskiej inteligencji, w środowisku uniwersyteckim? Nie, Uniwersytet był d o m e n ą ludzi pochodzenia z i e m i a ń s ­ kiego, inteligencji. Owszem, m i a ł o taki charakter w Warszawie, Poznaniu czy K r a k o w i e , ale nie we Lwowie i Wilnie. Z w ł a s z c z a w nim m i ę d z y n a r o d o w y charakter miasta i jego przeszłość wywoły­ wały t ę s k n o t ę do Wielkiego Księstwa Litewskiego i b y l i ś m y : zwolennikami p a ń s t w a ponadnarodowego, Rzeczypospoli-^ tej N a r o d ó w . Z r e s z t ą , pod w p ł y w e m prof. Świeżawskiego podobne d ą ż e n i a w y s t ę p o w a ł y t a k ż e w „ O d r o d z e n i u " lwow­ skim. Czy Rosjanie miasta? stanowili jakiś zauważalny element tego T a k , była to grupa w y r a ź n i e dostrzegalna, c h o c i a ż nie­ liczna. Sami inteligenci. W Wilnie nie było bowiem proleta­ riatu rosyjskiego, jedynie ci, k t ó r z y uciekli z Rosji w okresie wybuchu rewolucji p a ź d z i e r n i k o w e j albo też dawni miejs­ cowi urzędnicy, administracja. M i e l i swoje miejsca s p o t k a ń , cerkwie, instytucje kulturalne. M i ę d z y s o b ą rozmawiali po rosyjsku, a l e s i ę nie izolowali. Stosunki między inteligencją p o l s k ą i rosyjską k s z t a ł t o w a ł y się dobrze. K o ł o Rosjan na Uniwersytecie liczyło o k o ł o 200 s t u d e n t ó w , b y ł o więc liczne, w ł ą c z o n e w nasze życie uniwersyteckie, c h o ć mieli też swoje teatry, imprezy, obchody świąt, rocznic. Ja byłem prezesem „ O d r o d z e n i a " i mieliśmy z Rosjanami stosunki więcej niż dobre. 36 narodowy Czy w tamtych latach zauważało się dążenie do polonizacp. Litwinów czy Rosjan? Interesujące pytanie. P o w i e d z i a ł b y m , że politycznie było ono ze strony w ł a d z i kościoła zamierzone, program polegał na asymilacji, zwłaszcza B i a ł o r u s i n ó w . Dotyczy to z a r ó w n o ^ r z ą d ó w endecji przed 1926 r „ j a k i sanacji, p o m i m o tego, [ sam Piłsudski nie był nacjonalistą. U s i ł o w a ł a p o l o n i z o w a ć administracja, ale niewiele w y c h o d z i ł o z tej głośnej, urzędo­ wej polonizacji, cicha bowiem d o k o n y w a ł a się w sposób niejako naturalny. C h ł o p i , k t ó r z y wciągali się w życił cywilizacyjne woleli posyłać dzieci do polskich gimnazjów, I �dotyczy to jednak przede wszystkim B i a ł o r u s i n ó w , w znacz­ nie mniejszym stopniu L i t w i n ó w . Z r e s z t ą j u ż wtedy budził się ruch narodowy b i a ł o r u s k i . Stworzono dwa gimnazja - w W i ­ lnie i N o w o g r ó d k u . Potem jednak sanacja z a m k n ę ł a nowo­ gródzkie, ku wielkiej rozpaczy B i a ł o r u s i n ó w , k t ó r z y odczuli to jako k r z y w d ę i m u c z y n i o n ą . Dzisiaj, gdy o t y m myślę, uważam, że to była bardzo n i e r o z s ą d n a polityka, p o n i e w a ż Białorusinów nie m o ż n a b y ł o j u ż s p o l o n i z o w a ć , n a l e ż a ł o natomiast uczynić to, co zrobili Austriacy z U k r a i ń c a m i , wychować kadry, mieć w nich dobrych obywateli. Ale zamiast tego w o ł a n o z a m y k a ć o ś r o d k i , gimnazja, c h o ć to nie tylko, że nie sprzyjało polonizacji, ale n a s t a w i a ł o l u d n o ś ć *recz antypolsko. A l e my w „ O d r o d z e n i u " . Mackiewicz ..Słowie W i l e ń s k i m " walczyliśmy przeciw tej polityce. w Skoro weszliśmy na grunt polityki, zapytam jeszcze sudskiego. Jaki byl stosunek do niego w Wilnie? o Pił­ Endeków negatywny, w r o g i , ale istniały grupy inteligencji Piłsudczykowskiej, silniejsze niż w Warszawie czy Poznaniu. W y w i ą z a n i e Piłsudskiego do W i l n a b y ł o tak oczywiste g°rące, że to u j m o w a ł o ludzi. A l e na Uniwersytecie *'ekszość stanowiła m ł o d z i e ż endecka, niechętna M a r s z a ł ­ kowi, 1 Jak przyjmowano koncepcję federacyjną Piłsudskiego? Źle. Wszyscy byli przeciw temu, ogromna większość P o l a k ó w w W i l n i e i na Wileńszczyźnie, a t a k ż e L i t w i n i . D l a nich W i l n o b y ł o stolicą p a ń s t w a i nie dopuszczali na ten temat ż a d n y c h dyskusji. W ł a ś n i e dlatego Piłsudski po nieu­ danych p r ó b a c h narzucenia koncepcji federacyjnej zdecydo­ wał się na wcielenie W i l n a do Polski. Marszałek Piłsudski miał do Wilna szczególny Powiedział przecież kiedyś, iż wszystko „Wszystko duszy przez Wilno pieszczone". sentyment. piękno mej Zarzucano m u to nawet w prowadzeniu d z i a ł a ń wojen­ nych. Wtedy, gdy toczyły się ciężkie w a l k i o L w ó w , a miasto było o b l ę ż o n e , s k i e r o w a ł swe g ł ó w n e siły na W i l n o . Legioni­ ści chcieli z r o b i ć prezent K o m e n d a n t o w i i wyzwolić miasto z r ą k b o l s z e w i k ó w na Wielkanoc. W drugi dzień świąt Wielkiej N o c y m ó g ł więc Piłsudski wjechać do W i l n a przez O s t r ą B r a m ę . N a mieście rozlepiono afisze, w k t ó r y c h było powiedziane, że Polska wkracza do W i l n a , ale że miasto samo określi swój los. O b u r z y ł o to e n d e k ó w , dla nich jasne było, że W i l n o jest r ó w n i e polskie, j a k K r a k ó w czy War­ szawa. A Piłsudski pisał, że nie m o ż e być m o w y o ż a d n y m nacisku polskim. Wierzył w m o ż l i w o ś ć federacji. Ale były i inne dowody uczuć K o m e n d a n t a do W i l n a . 37 �Jeszcze w t o k u działań wojennych, wtedy, gdy z d a w a ć by się m o g ł o , powinny były go z a j m o w a ć tylko sprawy operacyjne, wznowił działanie Akademii Wileńskiej. Z a p r a s z a ł profeso­ r ó w ze L w o w a , K r a k o w a . M ó g ł to sam z r o b i ć , j a k o głów­ n o d o w o d z ą c y , nie o g l ą d a j ą c się na Sejm. Wiedział, że w n o r m a l n y m trybie Sejm podjąłby t a k ą decyzję po dyskus­ jach, z o c i ą g a n i e m . Później, gdy j u ż M a r s z a ł e k o d s u n ą ł się do Sulejówka, zrzekając się funkcji szefa sztabu, p o z o s t a w a ł formalnie w czynnej służbie i o t r z y m y w a ł w o j s k o w ą pensję m a r s z a ł k o w s k ą . O t ó ż mówił, że to pensja nie zarobiona przez niego, i odsyłał j ą na rzecz W y d z i a ł u Sztuk P i ę k n y c h w Wilnie. Chciano bowiem W y d z i a ł z a m k n ą ć , a r g m e n t u j ą c , iż d u ż o kosztuje. M i a ł też piękne p r z e m ó w i e n i e na otwarciu Uniwersytetu. Przeżył Pan wrzesień 1939 r. w Wilnie. Jaki byl wówczas stosunek ludności do cofających się oddziałów? W z r u s z a j ą c y . Żołnierze odchodzili na Litwę, na Ł o t w ę , żeby się p o d d a ć . Z płaczem ż e g n a n o ich. Ale j a j u ż tego nie widziałem. Wiem t y l k o , że na Litwie przyjmowano ich zupełnie poprawnie, rozbrajano i o d s y ł a n o do o b o z ó w , dobrze k a r m i o n o , dawano urlopy, przepustki. N i c z t r i u m falizmu. A l e tak było d o p ó t y , d o p ó k i istniało oficjalnie p a ń s t w o polskie i Sowieci nie zażądali od L i t w y usunięcia posła polskiego. Wtedy sytuacja się p o g o r s z y ł a . Zaczęły się ciężkie czasy dla Polaków w Wilnie. Trudne lata. Problem Wilna został rozwiązany radykalnie. Wiatach 1944-45 nastąpił masowy exodus ludności. L u d n o ś ć ż y d o w s k a zginęła, wymordowana w obozach zagłady. C a ł ą inteligencję p o l s k ą przesiedlono do Polski. Szły transporty za transportami. Jeśli k t o ś nie chciał, opierał się, N K W D p r z e d s t a w i a ł o a l t e r n a t y w ę - d e p o r t a c j ę do Kazachstanu, w g ł ą b Z w i ą z k u Radzieckiego. Była to więc deportacja przymusowa, zresztą j a k na to. co się działo w Z w i ą z k u Radzieckim, prowadzona humanitarnie. K a ż d a rodzina o t r z y m y w a ł a wagon na swój dobytek. Zabierano meble, fortepiany, książki, a nawet k r o w y , konie. Pociągi szły stosunkowo szybko, przejazd do Warszawy trwał d o b ę . Dziś musimy u k ł a d a ć nasze stosunki p a ń s t w o w e , w y ­ c h o d z ą c od sytuacji realnej. Polska nie pretenduje do W i l n a . Granice są nienaruszalne. Trzeba r o z u m i e ć d r a ż l i w o ś ć L i t ­ w i n ó w , ich ogromny wysiłek, by z d o b y ć pełną s u w e r e n n o ś ć , wyzwolić się z w p ł y w ó w lat sowietyzacji, z a c h o w a ć s w ą n a r o d o w ą , k u l t u r o w ą t o ż s a m o ś ć . S t ą d właśnie to uczulenie na p o l s k o ś ć , naturalna obawa m a ł e g o kraju przed zatrace­ niem swej o d r ę b n o ś c i . Francuzi, Niemcy, Anglicy tych obaw nie mają... Pochodzi Pan z Litwy i. jak wszystko na to wskazuje, zachował Pan do Litwy niekłamany sentyment. N a L i t w i e m i e s z k a ł e m do 1920 r o k u . M o j a m a t k a prowa­ dziła gospodarstwo w pobliżu Kiejdan, j a z a ś jeździłem do szkoły polskiej w Wilnie. Latem s p o t y k a ł e m się z L i t w i n a m i u siebie. Przyjaźniłem się z L i t w i n a m i , s t a r a ł e m się ich z r o z u m i e ć . Jedne racje nie wykluczają bowiem drugich. I n t e r e s o w a ł mnie ruch odrodzenia narodowego na L i t w i e , wręcz s y m p a t y z o w a ł e m z n i m . Pod t y m w z g l ę d e m nie z g a d z a ł e m się z m o j ą m a t k ą , k t ó r a była m u przeciwna. Natomiast m ó j ojciec był, że tak powiem, litwomanem. Bardzo go lubili chłopi litewscy, ale j a go nie p a m i ę t a m - u m a r ł , gdy m i a ł e m 3 lata. Na tle stosunku do L i t w i n ó w m i e w a ł e m w d o m u konflik­ ty, bo mnie L i t w i n i wydawali się sympatyczni. R o z u m i a ł e m ich reakcje, nawet to, że ich ruch o d n o w y , o d samego p o c z ą t k u był znacznie bardziej antypolski niż antyrosyjski. A l e to b y ł o nieuchronne, p o n i e w a ż byli zmieszam z Polaka­ m i silniej, tworzyli w s p ó l n o t ę tak wielką, tak d ł u g o t r w a ł ą , że nie mogli, c h c ą c z a c h o w a ć i pogłębić swą t o ż s a m o ś ć , po­ s t ę p o w a ć inaczej. Musieli p o t ę p i ć unię litewską, te trzysta lat unii, musieli inaczej niż my spojrzeć na Jagiełłę, na w s p ó l n ą naszą historię. Z czasem te emocje się u s p o k o j ą . L i t w a ma przecież p o w a ż n e osiągnięcia w kulturze i nasze stosunki powinny się stać partnerskie. Dawna przeszłość, widziana przez nas, była w s p ó l n a i p i ę k n a , ale dla L i t w i n ó w dwuznaczna, dlatego m ó w m y więcej o przyszłości. I Wszystkie fotografie p o c h o d z ą z lat trzydziestych. II. 1 . 6 - lot. Jan Bułhak 38 �