https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f1883f7cd84469efe3d578ebef6c48f.pdf 20b76c3a88d2d2c276ff65e9bcc263f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2261 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2097 Title A name given to the resource Wstęp do teorii kawału / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.3-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Raszewski, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Raszewski WSTĘP DO TEORII KAWAŁU 1. Jest rzeczą g o d n ą u b o l e w a n i a , że kawał, o d g r y w a j ą c y tak i w ś w i a d o m o ś c i o s ó b bardzo w y b r e d n y c h z a c h o w u j e o d c i e ń w i e l k ą rolę w życiu dzisiejszej Polski, nie doczekał się d o t y c h c z a s grubiański. T y m t ł u m a c z y się p r a w d o p o d o b n i e u ż y w a n i e delikat­ o s o b n e g o o p r a c o w a n i a . Brak t a k i e g o o p r a c o w a n i a jest jednak niej brzmiących s y n o n i m ó w „ k a w a ł u " lub o p a t r y w a n i e g o za­ f a k t e m i nic d z i w n e g o , że s a m o p o c h o d z e n i e k a w a ł u n a s u w a tyle strzeżeniem „ t a k z w a n y " . S z w e y k o w s k i , ścisły jak z w y k l e , obrał w ą t p l i w o ś c i . Z y g m u n t S z w e y k o w s k i uznał g o za g a t u n e k litera­ tę d r u g ą metodę. M ó w i ł o t z w . kawale. Osoby w y ż e j ceniące cki i w s p o m n i a ł g o w z n a k o m i t y m w y k ł a d z i e delikatność niż ścisłość w o l ą m ó w i ć o „ d o w c i p i e " , c o jednak systematyce g a t u n k ó w poświęconym literackich, w y g ł o s z o n y m na Uniwer­ sytecie Poznańskim w 1 . 1 9 4 5 - 4 7 . W w y k ł a d z i e t y m S z w e y k o w ­ w y d a j e się niedopuszczalne w b a d a n i a c h n a u k o w y c h . Pojęcie d o w c i p u ma n i e w ą t p l i w i e i n n y zakres niż pojęcie ski wyraził przypuszczenie, że poprzedniczką dzisiejszego k a w a ł u k a w a ł u . Zakresy t y c h pojęć w p r a w d z i e się przecinają, jednak nie była fraszka. Przypuszczenie t o t r u d n o uzasadnić. W ś r ó d dzisiej­ p o k r y w a j ą się ze sobą, g d y ż d o w c i p n e b y w a j ą także inne u t w o r y , szych k a w a ł ó w przejawia się tyle i tak r ó ż n o r o d n y c h tradycji, że i nie t y l k o u t w o r y ( b o także ludzie b y w a j ą d o w c i p n i ) . Co w i ę c e j , t y l k o bardzo d o k ł a d n e kawał, c h o ć zawsze ma r o z b a w i ć słuchaczy, niekoniecznie musi badania m o g ł y b y s p r a w ę wyświetlić. Słuszne w y d a j e się za t o t w i e r d z e n i e , że m a m y tu d o czynienia z o d r ę b n y m g a t u n k i e m literackim, przynależnym zresztą d o litera­ być d o w c i p n y . (I nie zawsze jest.) Zatem z n a u k o w e g o punktu widzenia „dowcip" nie jest tury, która p o w s t a j e bez p o m o c y pisma, przeznaczona nie tyle dla s y n o n i m e m „ k a w a ł u " . Nie jest n i m r ó w n i e ż „ a n e g d o t a " . Wiele c z y t e l n i k ó w , ile dla słuchaczy. Po f r a n c u s k u t e g o rodzaju t w ó r ­ osób czość n a z y w a się literaturą m ó w i o n ą , litterature orale. Badacze z a u w a ż y ć , że t o w p ł y w rosyjski, g d y ż w języku rosyjskim t o samo zgadzają się na o g ó ł c o d o t e g o , że literatura m ó w i o n a z n a m i o n u ­ zjawisko, które nasz język nazywa k a w a ł e m , oznacza się s ł o w e m je w c z e s n e etapy c y w i l i z a c j i i w y p r z e d z a literaturę pisaną, toteż „ a n e g d o t " . Stąd też w Polsce s ł o w o „ a n e g d o t a " w znaczeniu nazywa wprawdzie kawały anegdotami, ł a t w o jednak c i e k a w y w y d a j e się fakt, że w Polsce, jak zresztą w e w s z y s t k i c h ' k a w a ł ' słyszy się przeważnie z ust starszych o s ó b p o c h o d z ą c y c h krajach socjalistycznych, zaszedł o s t a t n i o o d w r o t n y proces. Kraje z b. zaboru rosyjskiego, zwłaszcza z Kresów. te miały już bogatą literaturę pisaną, g d y nastąpił w p o n o w n y r o z k w i t literatury m ó w i o n e j , d o której nich Czysta polszczyzna naszych c z a s ó w d o k ł a d n i e rozróżnia „ a n e ­ niewątpliwie g d o t ę " i „ k a w a ł " j a k o n a z w y d w ó c h różnych zjawisk. M ó w i się: należy k a w a ł . Nie s p o s ó b t u d o c i e k a ć przyczyn t e g o zjawiska. „ o p o w i e m ci a n e g d o t ę , a p o t e m k a w a ł " , c o znaczy, że o p o w i a d a ­ Wystarczy jący najpierw zamierza przytoczyć p r a w d z i w e zdarzenie, z j a k i c h ś stwierdzić, że idzie o n o w parze z oczywistymi z m i a n a m i , jakie zaszły i nadal z a c h o d z ą w pisanej literaturze k r a j ó w socjalistycznych. W Polsce zmiany te dały się już zaobser­ wować podczas w o j n y , która też z a p o c z ą t k o w a ł a przyczyn g o d n e u w a g i , a p o t e m krótki u t w ó r oparty na w y d a r z e ­ niu f i k c y j n y m . dzisiejszy Należy stwierdzić, że o b a g a t u n k i cieszą się dzisiaj d u ż y m r o z w ó j k a w a ł u . W a r t o j e d n a k zaznaczyć, że prócz w a r u n k ó w , p o w o d z e n i e m . A n e g d o t a ma n a w e t s w o i c h u l u b i o n y c h b o h a t e ­ które zarysowały się w kraju poczynając o d 1 9 3 9 roku, r o z w o j o w i r ó w , czasem żyjących (Tadeusz P r z y p k o w s k i ) , częściej nieżyją­ k a w a ł u m o g ł y r ó w n i e ż sprzyjać dawniejsze tradycje i w ł a ś c i w o ś c i c y c h (Franz Fiszer, Leon Schiller), ale - w o d r ó ż n i e n i u o d k a w a ł u naszej kultury, np. u p r z y w i l e j o w a n e miejsce r o z m o w y . Kawał - z a w s z e p r a w d z i w y c h . Zawsze też t w i e r d z i , że o p i e w a p r a w ­ często, jak się zdaje, p o w s t a j e podczas r o z m o w y i w i e l e zdaje się d z i w e czyny s w y c h b o h a t e r ó w i s ł o w a , które oni zawdzięczać r o z m o w i e , g d y c h o d z i o środki w y r a z u , a na o g ó ł p o w i e d z i e l i , podczas g d y k a w a ł może mieć p r a w d z i w y c h b o h a t e ­ uważa się, i c h y b a słusznie, że w Polsce, p o d o b n i e jak w Rosji, r ó w , jak np. Bierut, Dzierżyński, C y r a n k i e w i c z , ale w y d a r z e n i a naprawdę r o z m o w i e p o ś w i ę c a się w i ę c e j czasu niż w krajach z a c h o d n i c h . i słowa W o g ó l e w i ę c e j się m ó w i . prastarymi m o t y w a m i literackimi w rodzaju historii przyszłości czy 2. S ł o w o „ k a w a ł " j a k o n a z w a g a t u n k u literackiego musiało wejść w użycie nie tak d a w n o t e m u . S ł o w n i k warszawski nie zna jeszcze t a k i e g o znaczenia w haśle K A W A Ł . Rejestruje t y l k o : sam sobie t w o r z y , nieraz posługując się przy tym r o z m o w y umarłych. N a w e t w t e d y , kiedy cały sztafaż jest ściśle realistyczny, k a w a ł chętnie ucieka się d o fantastyki, jak w n a s t ę p u j ą c y m przykładzie. „ K a w a ł e k przen. rub. figiel, psikus, sztuczka, żart, psota, farsa, szpas: w z i ą ć k o g o na K. ( = w y p r o w a d z i ć w pole, zakpić, zadrwić, Lotnik o b s e r w u j e z helikopteru sztuczny zalew na D u ­ w y s t r y c h n ą ć na d u d k a , urządzić psikusa, zażartować, oszukać; najcu. Na falach w i d z i kapelusz góralski, który j e d n a k zażyć z m a ń k i , pokazać gruszki na wierzbie, o t u m a n i ć ) . Stary lis w p e w n y m m o m e n c i e zawraca p o d prąd, p o t e m z n ó w bierze ludzi na kawał. Brać ludzi na K. Zap. Ten c z ł o w i e k ma s w o j e zdaje się płynąć z p r ą d e m i z n ó w zawraca kursując bez kawały ( = w y b i e g i , k o n c e p t y , d o w c i p y ) . " Bruckner w przerwy na t y m s a m y m o d c i n k u . G ł ę b o k o z d u m i o n y , lotnik s ł o w n i k u e t y m o l o g i c z n y m t w i e r d z i , że znaczenie ' f i g i e l ' w tym wypadku p i e r w o t n e . ( S ł o w o ma p o c h o d z i ć swym było zdaniem Brucknera z d o l n o n i e m i e c k i e g o „ k a v e l " ) . pyta m i e j s c o w e g o sołtysa, c o by t o m o g ł o znaczyć. - A t o Cisoń - o d p o w i a d a Sołtys. To t w a r d y c h ł o p . M ó w i , że w d... ma z a l e w i dalej orze s w o j e pole. Otóż t o znaczenie utrzymuje się jeszcze w dzisiejszej polszczyźnie. M ó w i się: zrobić k o m u ś k a w a ł . Często m a się w t e d y na myśli to, c o A n g l i c y nazywają practical jocks. O b o k t e g o znaczenia fest j e d n a k w p o w s z e c h n y m użyciu drugie, tu opisane. O p o w i a d a się k a w a ł y , słucha się k a w a ł ó w . S ł o w n i k D o r o s z e w s k i e g o w i e już o t y m i w haśle K A W A Ł przytacza zdanie: „ S t a ś przyniósł dziś n o w y k a w a ł " . Rzecz z n a m i e n n a , że w t y m s a m y m haśle rejestruje s ł o w o „ d o w c i p " j a k o s y n o n i m „ k a w a ł u " . („Słyszałem dziś parę dobrych d o w c i p ó w politycznych.") P o d o b n i e ujmuje sprawę s ł o w n i k w y r a z ó w b l i s k o z n a c z n y c h S k o r u p k i . Także w y m i e n i a „ d o w c i p " j a k o s y n o n i m „ k a w a ł u " . Otóż w y p a d a stwierdzić, że taka w y m i e n n o ś ć „dowcipu" i „kawału" istotnie występuje w naszym obyczaju j ę z y k o w y m . P o c h o d z i t o c h y b a stąd, że s ł o w o „ k a w a ł " nie ma jeszcze p e ł n y c h p r a w w języku literackim Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że d o m e n ą k a w a ł u jest fikcja literacka, c o m o c n o się już zakorzeniło w ś w i a d o m o ś c i * j ę z y k o w e j o g ó ł u , gdyż zdarza się, że p o w y s ł u c h a n i u jakiejś n i e p r a w d o p o d o b n i e brzmiącej historii, którą o p o w i a d a j ą c y podaje za p r a w d z i w ą , słuchacze m ó w i ą : „ t o n i e p r a w d a , t o k a w a ł " . Ten fakt, o p e r o w a n i e fikcją literacką w celu r o z b a w i e n i a słuchaczy, każe zaliczyć k a w a ł d o dziedziny t w ó r c z o ś c i , a zara­ zem o d r ó ż n i ć g o o d a n e g d o t y . Co d o „ f r a s z k i " , s ł o w e m t y m oznacza się dzisiaj u t w ó r pisany, najczęściej w i e r s z o w a n y , podczas g d y k a w a ł może być najwyżej z a p i s a n y (a p o w s t a j e , jak się rzekło, bez użycia pisma) i przeważnie jest prozaiczny. D o w y j ą t k ó w należą w i e r s z o w a n e k a w a ł y w rodzaju s t w i e r d z e n i a : 3 �Czy się robi, ani na emigracji nie ma d o t y c h c z a s dobrej a n t o l o g i i k a w a ł u , a ze czy się leży, w z g l ę d ó w wyżej wyrażonych tysiąc z ł o t y c h n a w e t taka a n t o l o g i a p o w s t a ł a , n i e w i e l e by się z niej można się należy. d o w i e d z i e ć o naturze k a w a ł u . Kto c h c e zrozumieć, skąd bierze się u nas p o w o d z e n i e A l b o zwięzłe relacje z p r a w d z i w y c h zdarzeń, np. ze śmierci należy się o b a w i a ć , że g d y b y kawałów, ten nie p o w i n i e n ich czytać. P o w i n i e n słuchać. 4. Fakt, że k a w a ł o b y w a się bez pisma, a w i ę c musi być Bieruta w M o s k w i e w 1 9 5 6 : p o w i e d z i a n y z pamięci, d y k t u j e m u małe rozmiary, c h o ć trzeba Pojechał w f u t e r k u . przyznać, że w y t r a w n i kawalarze m i e w a j ą w repertuarze r ó w n i e ż W r ó c i ł w kuferku. długie utwory o zawiłej, szkatułkowej kompozycji, od razu zdradzającej w s c h o d n i e p o c h o d z e n i e . Przykład. U t w o r y te są przeważnie l u d o w e g o p o c h o d z e n i a i z różnych przyczyn (o k t ó r y c h dalej) w i n n y być zaliczone d o pogranicza W d n i u przeznaczonym na p r z y j m o w a n i e skarg i zażaleń p e w i e n Ż y d , d r o b n y w y t w ó r c a , zjawia się w M i n i s t e r s t w i e kawału. W o l n o zatem twierdzić, że k a w a ł jest k r ó t k i m u t w o r e m literac­ kim, w zasadzie o p a r t y m na w y d a r z e n i u f i k c y j n y m ( c o odróżnia g o o d a n e g d o t y ) , m ó w i o n y m , najczęściej prozaicznym ( w o d r ó ż ­ n i e n i u o d fraszki). Handlu Wewnętrznego. Prosi o audiencję u ministra. Szefuncia nie ma - oznajmia w o ź n y . Ż y d z n ó w w y c h o d z i , znów wraca i c i e r p l i w i e czeka. Po g o d z i n i e zaczyna o p o w i a d a ć w o ź n e m u następujące zdarzenie. W W i d z e w i e Na zakończenie d o d a m y , że s p o t y k a się jeszcze inne n a z w y t e g o zjawiska, jak np. „ w i c " (z niem. W i t z ) , z d e c y d o w a n i e jednak ustępujące miejsca „ k a w a ł o w i " , które t o s ł o w o w y d a j e się o b e c n i e najpopularniejszą a zarazem najtrafniejszą n a z w ą o m a ­ w i a n e g o g a t u n k u , c o s p r a w i a , że będziemy się n i m tutaj p o ­ s ł u g i w a l i nie bacząc na j e g o brzmienie. żył przed laty kupiec Majer, k t ó r e m u zrobił się d u ż y w r z ó d S ł o w o „ k a w a ł " rzeczywiście brzmi nieelegancko. Cóż z t e g o , grzebać. Kiedy się g r o b y o t w o r z ą w d n i u Sądu Ostatecz­ skoro sam przedmiot nie jest pachnący. na siedzeniu. Chirurg stwierdził, że trzeba t u wyciąć kawałek ciała, c o Majera bardzo z a k ł o p o t a ł o . Był p o b o ż n y i troszczył się o t o , że w d n i u Sądu O s t a t e c z n e g o m ó g ł b y z m a r t w y c h w s t a ć tak w i d o c z n i e oszpecony. Chirurg p o r a ­ dził m u na t o , by część odciętą podczas operacji po­ nego - t ł u m a c z y ł M a j e r o w i - z j e d n e g o g r o b u w s t a n i e sam 3. Na charakter k a w a ł u duży w p ł y w zdaje się w y w i e r a ć sztuka t z w . kawalarzy, a w i ę c o s ó b o p o w i a d a j ą c y c h kawały, jakby Majer, z d r u g i e g o odcięta część, obie połączą się ze s o b ą i z m a r t w y c h w s t a n i e o d b ę d z i e się w s p o s ó b p r a w i d ł o w y . r a p s o d ó w naszej e p o k i . Osoby te zawsze b a w i ą s w o i c h słuchaczy Majer, c a ł k o w i c i e u s p o k o j o n y p o d w p ł y w e m t y c h per­ w s p o s ó b b e z i n t e r e s o w n y nie pobierając za t o żadnej opłaty, są swazji, zgodził się na operację, pogrzebał o d c i ę t ą część, w i ę c w ł a ś c i w i e a m a t o r a m i , w y r ó ż n i a j ą się j e d n a k jak m u poradził c h i r u r g , i w r ó c i ł d o interesów. W jakiś czas szczególną „ p a m i ę c i ą d o k a w a ł ó w " , m i e w a j ą bogaty, nieraz oszałamiająco później r ó ż n o r o d n y repertuar, a n a d t o odznaczają się w ł a ś c i w o ś c i a m i zatonął, a ciało Majera spoczęło na dnie o c e a n u . Nadszedł naśladowczymi rolę dzień Sądu Ostatecznego. G r o b y się o t w i e r a j ą , w i e r n i w litteratureorale. Z ł a t w o ś c i ą udają jąkanie, m ó w i ą z rosyjska lub z m a r t w y c h w s t a j ą . Pan B ó g liczy ich i pyta: A gdzie jest odgrywającymi zwykle pierwszorzędną musiał p o p ł y n ą ć statkiem d o A m e r y k i . Statek zawołanych Majer z W i d z e w a ? Szukać M a j e r a ! A n i o ł o w i e latają w o b e c działaczy i u r z ę d n i k ó w . Kawał zdaje się liczyć na t o . Wyraźnie daje t e g o , trąbią i w o ł a j ą : Majer z W i d z e w a ! Co jest? Sąd k a w a l a r z o m pole d o p o p i s u w y p e ł n i a j ą c nieraz całe u t w o r y g w a r ą Ostateczny! Nic. Z n ó w latają. Z n ó w trąbią. Aż t u , niech z c h ł o p s k a , trafnie naśladują maniery retoryczne lub j ą k a n i e m . Chętnie stosuje r ó w n i e ż - tak w a ż n e w w y p a d k u pan sobie w y o b r a z i - k o ń c z y Ż y d s w o j ą o p o w i e ś ć z w r a c a - u t w o r ó w w y g ł a s z a n y c h - nagłe zmiany intonacji i natężenia jąc się d o zasłuchanego w o ź n e g o - w y c h o d z i skądś k a w a ł g ł o s u . Przykładem może być j e d n a z o d p o w i e d z i radia Erywań. d... i m ó w i : szefuncia nie ma. Pytanie: Dlaczego w a s o s t a t n i o tak źle słychać? O d p o w i e d ź ( s z e p t e m ) : B o m y już m ó w i m y z Kamczatki. Trzeba jednak stwierdzić, że k a w a ł y tak d u ż y c h rozmiarów słyszy się dzisiaj rzadko. Na o g ó ł dzisiejsze k a w a ł y bywają m i n i a t u r a m i literackimi, c h o ć w k a ż d y m w i e l k ą , c h y b a zasadniczą Zdarza się, że p r a w i d ł o w a interpretacja k a w a ł u w y m a g a w y d a ­ w a n i a d ź w i ę k ó w n i e a r t y k u ł o w a n y c h , np. sapania, w z d y c h a n i a , d m u c h a n i a , jak w n a s t ę p u j ą c y m k a w a l e . rolę o d g r y w a zaskoczenie. Im t r u d n i e j przewidzieć, c z y m się k a w a ł skończy, t y m większe z a d o w o l e n i e słuchaczy. W y b i t n y kawalarz stara się jeszcze p o w i ę k s z y ć t o zaskoczenie. Sam n i g d y się nie śmieje, przy p o m o c y głosu i gestu stara się utrzymać klimat Pewien dyrektor doznaje zadziwiającego uczucia. p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , póki nie dojdzie d o szokującej p o i n t y . To S t w i e r d z a , że staje się lżejszy o d p o w i e t r z a i w z n o s i się na także - jak się zdaje - p o b u d z a t w ó r c ó w d o s w o i s t e j w y s o k o ś ć c z w a r t e g o piętra. W ó w c z a s spostrzega piękną konstrukcyjnej, w kobietę, która uśmiecha się d o n i e g o z b a l k o n u i prosi t w ó r c z y polega na o p r a c o w a n i u p o i n t y . o nadęcie d z i e c i n n e g o balonika. Dyrektor spełnia jej której największy, czasem j e d y n y pracy wysiłek Niemałą rolę o d g r y w a j ą w t y m w y p a d k u w y r a z y n i e p r z y z w o i t e , prośbę - a p f u , a p f u , a p f u - lecz w ł a ś n i e w t e d y budzi się z w y k l e p o j a w i a j ą c e się w zakończeniu niespodzianie. p o d s u r o w y m w e j r z e n i e m sekretarza POP. p o j a w i e n i e się t a k i e g o w y r a z u często idzie w parze z operacją, - Cóż t o , t o w a r z y s z u - m ó w i sekretarz - nie dość że śpicie na zebraniu p a r t y j n y m , t o jeszcze się nadymacie? Nagłe która w y d a r z e n i a o p i s y w a n e w gazetach w s p o s ó b w z n i o s ł y i - z d a n i e m kawalarzy - nieścisły s p r o w a d z a na g r u n t rzeczywis­ tości znanej s ł u c h a c z o m z d o ś w i a d c z e n i a . P o d o b n i e ma się Przykłady te pozwalają poznać, d o j a k i e g o s t o p n i a w y m o w a s p r a w a z k o n c e p c j a m i n a u k o w y m i , które uczeni w y k ł a d a j ą z kate­ dobrego dry, a w k t ó r y c h kawalarze d o p a t r u j ą się n a i w n o ś c i . I w t y c h w y k o n a n i a z a p e w n i a p o w o d z e n i e , ale s p r a w i a , że n a w e t najlep­ w y p a d k a c h atakuje się teorię n a u k o w ą przy p o m o c y niespodzia­ k a w a ł u zależna jest o d interpretacji, c o w w y p a d k u szy k a w a ł blednie p o zapisaniu. nej p o i n t y , przedstawiającej s p r a w ę z p u n k t u w i d z e n i a z d r o w e g o Trzeba zresztą zaznaczyć, że n i e w i e l e k a w a ł ó w się zapisuje. Kawalarze z reguły recytują je z pamięci. Czasopisma k r a j o w e d r u k u j ą k a w a ł y , lecz t y l k o te, które puszcza cenzura, a w i ę c z w y k l e najsłabsze. Emigracyjna „ K u l t u r a " d r u k u j e o d p e w n e g o czasu k a w a ł y polityczne. Rozporządza jednak małą częścią krajo­ w e j t w ó r c z o ś c i , u t w o r y dobiera w s p o s ó b n i e w y b r e d n y , a zapisu­ je n i e f a c h o w o zacierając ich m ó w i o n y charakter. A n i w kraju. rozsądku, często operującej w y r a z e m n i e p r z y z w o i t y m . Po s t w i e r d z e n i u tych faktów posuniemy się t r o c h ę dalej w analizie k a w a ł u i s t w i e r d z i m y , że najczęściej jest t o prozaiczna m i n i a t u r a literacka, przeznaczona d o w y g ł o s z e n i a w o b e c n o ś c i słuchaczy, najsilniej oddziałująca przy p o m o c y p o i n t y . 5. P o c h o d z e n i e k a w a ł ó w , jak w s z y s t k o , c o d o t y c z y genezy t y c h u t w o r ó w , jest niejasne. Większość o b e c n i e k o l p o r t o w a n y c h �k a w a ł ó w jest n i e z a w o d n i e p r o d u k c j i k r a j o w e j . I m p o r t w tej Audycje te znajdują w Polsce c h ę t n y c h słuchaczy, choć dziedzinie, przed w o j n ą i podczas w o j n y o d g r y w a j ą c y p o w a ż n ą w i ę k s z e g o w p ł y w u na r o z w ó j p o l s k i e g o k a w a ł u zdaje się nie rolę, dziś jak się zdaje, maleje. Jeszcze podczas w o j n y i m p o r ­ w y w i e r a j ą . Polski k a w a ł rzadko b y w a aż tak zwięzły. Na o g ó ł ma t o w a l i ś m y z Niemiec k a w a ł y o Hitlerze, G o e r i n g u , Goebbelsie. większą r o z l e w n o ś ć , z n a m i e n n ą dla r o z m o w y , która w y d a j e się O b e c n i e nie ma c h y b a k a w a ł ó w i m p o r t o w a n y c h z Niemiec. Tuż p o d s t a w o w ą strukturą j ę z y k o w ą naszego k a w a ł u . p o w o j n i e Polacy b a w i l i się a b s u r d a l n y m i k a w a ł a m i angielskimi, Jeśli jest coś takiego jak klasyczny k a w a ł polski drugiej p o ł o w y p r a w d o p o d o b n i e p r z y w i e z i o n y m i przez z d e m o b i l i z o w a n y c h żoł­ XX w i e k u , t o j e g o strukturę j ę z y k o w ą z p e w n o ś c i ą nierzy p o l s k i c h z Z a c h o d u . W latach czterdziestych napłynęła d o f r a g m e n t r o z m o w y , poprzedzonej k r ó t k i m w s t ę p e m lub t y l k o Polski cała seria czeskich k a w a ł ó w o G o t t w a l d o w e j . A l e t o był informacją, kto d o k o g o m ó w i . stanowi o d o s o b n i o n y w y p a d e k . O s t a t n i o stały i m p o r t m a m y c h y b a t y l k o Obie o d m i a n y zilustrujemy na przykładach, przy czym szcze­ ze W s c h o d u . M o w a o c z y w i ś c i e o o d p o w i e d z i a c h radia Erywań. g ó l n ą u w a g ę czytelnika trzeba z w r ó c i ć na pierwszy z n i c h . Jest t o Są t o , jak z a p e w n i a j ą z n a w c y , autentyczne p r o d u k t y ormiańskie, k a w a ł w rodzaju, który p u b l i c z n o ś ć z w y k ł a określać a docierają d o nas przeważnie z M o s k w y , gdzie d o w c i p ormiański „ z a b ó j c z y " , „ m o r d e r c z y " , „ p i e k i e l n y " . Powstał w jest o d d a w n a c e n i o n y . U t w o r y te mają o d r ę b n y klimat, t e c h n i k ę , i - jak na k a w a ł - odznacza się skrajnym realizmem. C e n y są t u k o m p o z y c j ę . Są bardzo zwięzłe, na o g ó ł mają postać jednej prawdziwe, audycji składającej się z pytania i o d p o w i e d z i . D o (Najniższa pensja w wyjątków należą cykle a u d y c j i . Przykład. wysokość pensji Polsce w najzupełniej mianem roku 1965 prawdopodobna. 1 9 6 5 roku w y n o s i ł a 7 5 0 zł miesięcznie.) O t o treść t e g o u t w o r u , który w p r a w d z i e n i k o g o nie rozbawił, za t o w s z y s t k i c h zastanowił: Audycja 1 Pytanie: J a k i e jest najpiękniejsze miasto świata? O d p o w i e d ź : Erywań. zł miesięcznie. Niestety - o d p o w i a d a k a n d y d a t - muszę Audycja 2 mieć 1 6 2 0 zł miesięcznie. Dlaczego akurat 1 620? - d z i w i Pytanie: Ile potrzeba b o m b a t o m o w y c h Erywania? do zburzenia O d p o w i e d ź : Najpiękniejszym miastem świata jest Tbilisi. O d p o w i e d z i radia Erywań nie są na o g ó ł tak drastyczne, jak polskie k a w a ł y . Przeważnie odznaczają się bardzo r z e c z o w y m t o n e m . O c z y m może zaświadczyć audycja „ n a d a n a " tuż p o z e r w a n i u Chin z Rosją. się referent. - T o bardzo proste. M a m żonę, matkę i d w o j e dzieci. M i e s z k a m y kątem u brata, w i ę c na mieszkanie nic nie w y d a j e m y . Nie liczymy na t o , b y ś m y sobie m o g l i kupić b u t y a l b o ubranie. Wszędzie c h o d z i m y p i e c h o t ą . M o j a matka nie jada śniadań ani kolacji. J a t y l k o o b i a d , o b i a d w s t o ł ó w c e , jak się przekonałem, kosztuje 10 zł. A w i ę c 5 x 10 = 5 0 zł. Tyle c o d z i e n n i e m u s i m y mieć na o b i a d y . Na Pytanie: Czy o b ó z socjalistyczny nadal się rozwija? O d p o w i e d ź : Tak. J u ż są d w a . śniadanie j e m y - żona, dzieci i ja - po suchej bułeczce i p o p i j a m y w o d ą . Bułeczka kosztuje 5 0 gr. A w i ę c 4 x 5 0 gr = 2 zł. Tyleż kosztuje nas kolacja. A w i ę c dziennie na D u ż o w n i c h a u t o i r o n i i , np. z a b a w y z w r o d z o n e j O r m i a n o m dyskrecji. Tuż po o b a l e n i u C h r u s z c z o w a radio Erywań „ n a d a ł o " taką audycję: utrzymanie rodziny muszę mieć: 5 0 zł + 2 zł + 2 zł = 5 4 zł. A w i ę c jeśli się m a m y utrzymać przy życiu - jedząc w p o ł u d n i e o b i a d , zaś rano i w i e c z ó r p o suchej bułeczce - t o p o w i n i e n e m zarabiać 5 4 zł x 3 0 = 1 6 2 0 zł miesięcznie. Pytanie: Czy możecie p o w i e d z i e ć , c o się dzieje z Chruszczowem? O d p o w i e d ź : A kto t o taki? Uderzający jest szacunek radia Erywań dla nauki, która w y ­ stępuje w j e g o o d p o w i e d z i a c h j a k o najwyższy autorytet. Przy­ kład. Pytanie: Czy d w ó c h mężczyzn może mieć z sobą dziecko? O d p o w i e d ź : Nauka nie rozwiązała jeszcze t e g o p r o b l e m u , lecz p r ó b y w c i ą ż są c z y n i o n e . N a u k o w y charakter miała także audycja p o ś w i ę c o n a C z a j k o w ­ skiemu. Pytanie: Czy t o p r a w d a , że C z a j k o w s k i był homoseksualis­ tą? O d p o w i e d ź : P r a w d a , ale c e n i m y g o nie t y l k o za t o . Dużym zainteresowaniem D o H u t y " W a r s z a w a " zgłasza się k a n d y d a t na urzęd­ nika. Referent personalny p r o p o n u j e m u posadę za 1 6 0 0 darzy radio Erywań teoretyczne p r o b l e m y k o m u n i z m u , nie wyłączając najdonioślejszych, a zara­ zem najtrudniejszych zagadnień p o s t a w i o n y c h przed k o m u n i s ­ t a m i przez Lenina. Pytanie: Czy m o ż n a z b u d o w a ć k o m u n i z m w,państwie o t o c z o n y m przez p a ń s t w a kapitalistyczne? O d p o w i e d ź : M o ż n a , ale p o co? N i e o b c y jest r ó w n i e ż t y m a u d y c j o m - nieznany k a w a ł o w i - t o n filozoficznej z a d u m y . Pytanie: Czy jest życie na Marsie? O d p o w i e d ź : Też nie ma. polskiemu A t o przykład d r u g i e g o t y p u : A m e r y k a ń s k i reporter d o p o l s k i e g o dygnitarza: - Ile w y n o s i najniższa pensja p o l s k i e g o robotnika? Odpowiedź: - A w y gnębicie murzynów. 6. Szczególna rola d i a l o g u zdaje się c h w i l a m i u p o d o b n i a ć nasz k a w a ł d o d r a m a t u . Jest t o jednak z p e w n o ś c i ą p o w i e r z ­ c h o w n e p o d o b i e ń s t w o . J a k na dramat, k a w a ł jest s t a n o w c z o zbyt j e d n o s t r o n n y . ( J e d n o s t r o n n o ś ć należy bodajże d o p o d ­ s t a w o w y c h c e c h k a w a ł u , idzie w ślad za j e g o w p ł y w a m i i stąd c h y b a tyle jej w u t w o r a c h d r a m a t y c z n y c h M r o ż k a , które są w g r u n c i e rzeczy m o c n o r o z b u d o w a n y m i kawałami.) D i a l o g k a w a ł u , tyle zawdzięczający r o z m o w i e , nie w y w o d z i się c h y b a z teatru. Raczej z satyry, w której o d n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w o d g r y w a ł zasadniczą rolę. ( D o ś ć zajrzeć d o naszych satyr z X V I I I w., by się o t y m przekonać.) Także g d y c h o d z i o t e c h n i k ę , m o t y w y , k o m p o z y c j ę , kawał, tyle- mający w s p ó l n e g o z satyrą, w y d a j e się g a t u n k i e m z g r u n t u e p i c k i m , i t o n a w e t w t e d y , kiedy brak w n i m relacji z jakiegoś w y d a r z e n i a , g d y ogranicza się d o d i a l o g u . Epickiego p o c h o d z e n i a są w każdym razie t y p o w e m o t y w y k a w a ł u , np. w z m i a n k o w a n e t u t a j obrazy przyszłości czy r o z m o w y umarłych. Należy jeszcze zaznaczyć, że prócz w ł a ś c i w e g o k a w a ł u m a m y dziś d o czynienia z u t w o r a m i , które by można uznać za p o g r a n i c z e k a w a ł u , b o c h o ć pełnią j e g o f u n k c j e nie ma w nich ani zdarzenia, ani n a w e t d i a l o g u ( b o nie ma p o s t a c i ) . Otóż w y d a j e się rzeczą z n a m i e n n ą , że t u także rozpoznajemy tradycje epickie w s t o s o w a ­ niu t a k i c h t e c h n i k jak np. zagadka czy list. Najczęściej na t y m p o g r a n i c z u s p o t y k a się c h y b a zagadki zaczynające się o d s ł ó w „ C o jest szczytem?" ( n p . n i e p r a w ­ d o p o d o b i e ń s t w a , bezczelności, p o d e j r z l i w o ś c i ) . A l b o - jeszcze �częściej - o d p y t a n i a , jaka jest różnica p o m i ę d z y t y m lub o w y m P o d o b n i e ma się s p r a w a szmoncesu, a w i ę c k a w a ł u ż y d o w s ­ z j a w i s k i e m . Przykład. kiego, który przed w o j n ą s t a n o w i ł b u j n ą dziedzinę t w ó r c z o ś c i będącej zresztą dziełem s a m y c h Ż y d ó w . Wraz z zagładą Ż y d ó w - Jaka jest różnica p o m i ę d z y k o m u n i z m e m i kapitaliz­ p o l s k i c h ź r ó d ł o tej t w ó r c z o ś c i w y s c h ł o . W o b i e g u u t r z y m u j ą się stare szmoncesy. mem? - W kapitalizmie m a m y ucisk c z ł o w i e k a przez c z ł o w i e ­ Nowych prawie nie ma. O t o ostatni, jaki o p o w i a d a n o w Warszawie w lutym 1966. ka, a w k o m u n i z m i e jest o d w r o t n i e . D o rabina przychodzi Ż y d w średnim w i e k u . - Rabbi, w s z y s t k o już z r o z u m i a ł e m , t y l k o jednej rzeczy jeszcze nie m o g ę zrozumieć: jaka jest różnica między materializmem h i s t o r y c z n y m a dialektycznym? Elementem, który łączy w ł a ś c i w y k a w a ł z j e g o p o g r a n i c z e m , jest n i e w ą t p l i w i e p o d s t a w o w a rola p o i n t y , też charakterystyczna dla epiki, a ściślej m ó w i ą c dla miniatur e p i c k i c h ( n p . dla bajki zwierzęcej a l b o dla n o w e l i ) . Rabin myśli d ł u g o , coraz bardziej zasępiony. - Wiesz, j a k a k o l w i e k by była, t o stąd lepiej w y j e c h a ć . W s z y s t k o t o każe n a m zaliczyć k a w a ł polski d o m ó w i o n y c h miniatur e p i c k i c h . Często są k a w a ł y o Polakach, z z a b a r w i e n i e m a u t o i r o n i c z n y m . 7. D o k ł a d n a klasyfikacja k a w a ł u nie jest m o ż l i w a , p o prostu d l a t e g o , że n a w e t najlepszy kawalarz nie zna w s z y s t k i c h u t w o ­ Przykład. r ó w z dziedziny s w o j e j specjalności. M o ż n a t y l k o z grubsza podzielić wszystkie kawały na dziełka ściśle r o z r y w k o w e oraz W Ghanie, gdzie p r z e b y w a o b e c n i e w i e l u e k s p e r t ó w przejawy literatury zaangażowanej o charakterze mniej lub w i ę c e j p o l s k i c h , minister s p r a w z e w n ę t r z n y c h kategorycznie za­ p o l i t y c z n y m . W pierwszej g r u p i e zakres t e m a t ó w b y w a na o g ó ł bronił zjadać P o l a k ó w i w y b r a ł się w p o d r ó ż p o kraju, by tradycyjny (dzieci, kobiety, księża, pederaści, żołnierze, jąkały, s p r a w d z i ć czy zarządzenie t o jest przestrzegane. Nie uje­ wariaci). Tradycyjne chał daleko, g d y ujrzał ś p i ą c e g o p o d palmą, w y r a ź n i e bywają również w tej g r u p i e motywy, o b j e d z o n e g o M u r z y n a . Budzi g o tedy i w o ł a : czasem bardzo stare, jak np. r o z m o w y zwierząt. Przykład. - Zjadłeś Polaka, przyznaj się! - Nie zjadłem! D w i e pchły w y c h o d z ą z teatru. towarzyszki - p ó j d z i e m y p i e c h o t ą czy w e ź m i e m y psa? - Taki piękny w i e c z ó r - m ó w i małżonek d o swojej - Znać t o p o t o b i e , zjadłeś, nie w y p i e r a j się! - Nie zjadłem, przysięgam! (Z repertuaru W a c ł a w a Z a w a d z k i e g o , z w a n e g o Puchat­ - Chuchnij! kiem.) Z a w r o t n ą karierę w p o l s k i m kawale p o w o j e n n y m zrobili Ros­ Zwierzęta w y s t ę p u j ą n a d t o w k a w a ł a c h o tematyce erotycznej (kury, k o g u t y ) . Przykład. r o z r y w k o w y c h . W zasadzie wyrażają o n e p o l i t y c z n e nastawienie a u t o r ó w , kawalarzy i p u b l i c z n o ś c i , w i ę c w t y m rozdziale w s p o m i ­ S a m o c h ó d M i k r u s przejechał kurę. Po c h w i l i kura w s t a ­ je i m a m r o c e : - Szatan nie k o g u t . namy je t y l k o dlatego, by nie w r a c a ć w i ę c e j d o kręgu t e m a t y c z ­ nego d o t y c z ą c e g o r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Prócz wielkiej ilości uderza t u jeszcze niesłychana d o s a d n o ś ć wyrażająca się m.in. w d o b o r z e t a k i c h m o t y w ó w i s ł ó w , że w i e l u W a r t o w t r ą c i ć , że k a w a ł y na tematy erotyczne s t a n o w i ą o s o b n ą p o d g r u p ę w g r u p i e k a w a ł ó w r o z r y w k o w y c h . Najśmielsze z nich, najmniej dyskretne, noszą w języku p o t o c z n y m n a z w ę „ ś w i ń s ­ kich k a w a ł ó w " . Trzeba także zaznaczyć, że kręgi tematyczne są w p r a w d z i e tradycyjne w tej grupie, ale same tematy ciągle się o d n a w i a j ą , c o zrozumiałe, gdyż charakterystyczną cechą k a w a ł u jest szybka, czasem w r ę c z b ł y s k a w i c z n a reakcja na aktualne janie. Kawały na temat Rosjan t r u d n o jednak zaliczyć d o u t w o r ó w wydarzenia i p r o b l e m y . Stąd np. w u t w o r z e p o ś w i ę c o n y m żołnierzom, którzy z d a w i e n d a w n a b y w a j ą b o h a t e r a m i k a w a ł u , tak aktualne dzisiaj zagadnienie testu i badań t e s t o w y c h . P e w i e n kapral p o s t a n o w i ł zbadać żołnierzy przy p o m o ­ cy testu. W y c i ą g n ą ł w t y m celu c h u s t k ę d o nosa i pytał p o kolei p o d k o m e n d n y c h , z czym się im c h u s t k a kojarzy. - Z matką - o d p o w i e d z i a ł pierwszy. - Dlaczego z matką? - B o kiedy szedłem d o w o j s k a , matka w y s z y ł a na m y c h c h u s t k a c h moje m o n o g r a m y . - A tobie? - Z narzeczoną. - Dlaczego? - B o na peronie p o w i e w a ł a mi chusteczką. - A tobie? - Z d... - Dlaczego z d...? - Bo m n i e się w s z y s t k o z d... kojarzy. Ponadto można zaobserwować znamienną ewolucję, gdy c h o d z i o proporcje, jakie mają dziś poszczególne kręgi tematycz­ ne w g r u p i e k a w a ł ó w r o z r y w k o w y c h . Wyraźnie zanika np. żart z przywar r ó ż n y c h n a r o d ó w . Kawały na temat s k ą p s t w a S z k o t ó w , częste jeszcze w latach czterdziestych, dziś już c h y b a zanikły. u t w o r ó w na t e m a t y rosyjskie w p r o s t nie s p o s ó b n o t o w a ć . M o ż n a t y l k o stwierdzić, że niektóre z nich osiągnęły o g r o m n ą p o p u l a r ­ ność p o z o s t a w i a j ą c n a w e t ślady w języku p o t o c z n y m . (Np. T o n k u j u aluzju poniała, Po w s i e c h , p o w s i e c h ! , Puszkina z n a jesz?, A ty - dzierżiś!) W p i e r w s z y c h latach p o w o j n i e n a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c a n o w tych kawałach samym R o s j a n o m , ich charakterystycznym o b y c z a j o m , reakcjom i n a w y k o m . Przykład. W r o k u 1 9 4 5 żołnierz rosyjski pyta p r z y p a d k i e m n a p o t ­ k a n e g o Polaka: - Słuchaj pan. Tyle hałasu z w a s z e g o p o w o d u . Czy w a s n a p r a w d ę tak dużo? - No, d o s y ć d u ż o . - To ilu w a s jest? - Jakieś dwadzieścia pięć m i l i o n ó w . - I t o ma być dużo? U nas tyle w łagrach siedzi! Inny przykład. W roku 1 9 4 6 żołnierze rosyjscy w o p r o w a d z i ć p o Zoo. Polsce każą się - Co t o jest? - pytają p r z e w o d n i k a . - Żyrafa. - U nas też są, t y l k o większe. A to? - Lampart. - U nas też są, t y l k o większe. A to? - Struś. - U nas tez są, t y l k o większe. A to? - pytają wreszcie przed klatką ze s ł o n i e m . - Wesz - o d p o w i a d a z n u d z o n y p r z e w o d n i k . - Popatrz, popatrz - d z i w i ą się żołnierze - u nas w s z y t o nie większe o d pięści, ale za t o m n o g o , m n o g o ! �W późniejszych latach polski k a w a ł interesował się raczej C. ( O k o ł o roku 1 9 5 3 . ) ustrojem i zasadami rządzenia w Rosji niz Rosjanami. Ślad t a k i c h W dużej fabryce p r z o d o w n i c a pracy ma otrzymać n a ­ zainteresowań znać w g ł o ś n y m kiedyś kawale o m u m i i . grodę. Załoga, pełna n i e n a w i ś c i d o koleżanki, która p o d ­ bija normy, śledzi przebieg uroczystości. Kiedy w y c h o d z i W Egipcie znaleziono m u m i ę , której uczeni z a c h o d n i nie umieli z i d e n t y f i k o w a ć . Zwrócono się w o b e c tego na j a w , że n a g r o d ą jest k o m p l e t dzieł Lenina, z sali o d z y w a do się m ś c i w y głos: M o s k w y . M o s k w a zgodziła się zbadać m u m i ę p o d w a r u n ­ Dobrze jej tak! kiem, że otrzyma ją na sześć t y g o d n i d o swojej w y ł ą c z n e j d y s p o z y c j i , c o też nastąpiło. Po sześciu t y g o d n i a c h m u m i a D. w r ó c i ł a na Z a c h ó d z karteczką: T o jest Ramzes X I I I . A l e jak Na j e d n y m z zebrań, o ż y w i o n y c h coraz śmielszą p o ­ s t a w ą l u d n o ś c i , d y s k u t a n t usiłuje w p r a w i ć partyjnego prelegenta w zakłopotanie. d o t e g o doszliście? - zdziwili się uczeni. - Sam się przyznał. - Proszę pana - pyta - a jak t o w ł a ś c i w i e b y ł o z t y m C u d e m nad Wisłą? Jeszcze później weszły na w o k a n d ę zagadnienia p o l s k o - r a ­ dzieckiej w s p ó ł p r a c y gospodarczej. Ten temat o p r a c o w a n y jest w kawale pt. Szczyt n i e u f n o ś c i . Co jest szczytem nieufności - zapytali któregoś dnia kawalarze. - Nie b y ł o ż a d n e g o c u d u - cedzi przez zęby prelegent. Nasi dali Ruskim w d... i tyle. E. - W y w i e r c i ć dziurkę w ( O k o ł o roku 1 9 5 6 . ) ( O k o ł o roku 1 9 6 0 . ) Rurociągu Przyjaźni, aby się - T o w a r z y s z u M a j e w s k i , dlaczego nie byliście na ostat­ przekonać, w którą stronę t o płynie. n i m zebraniu? - O, g d y b y m wiedział, ze t o ostatnie, t o b y m przyszedł. 8. P o w o j e n n y k a w a ł p o l i t y c z n y jest p r o b l e m e m niewyczer­ p a n y m juz t o ze w z g l ę d u na n i e w i a r y g o d n ą o b f i t o ś ć p r o d u k c j i Częste w kręgu realistycznym są r ó w n i e ż scenki r o d z a j o w e , (może o n a w y n o s i ć ok. 1 0 0 0 u t w o r ó w r o c z n i e ) , już ze w z g l ę d u w k t ó r y c h skuteczność p o i n t y polega na jakiejś aluzji albo grze na w i e l k ą d y n a m i k ę tej o d m i a n y . s ł ó w . Te k a w a ł y umierają najszybciej, żyją t y l k o w pewnych Nie ulega w każdym razie najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że k a w a ł o k o l i c z n o ś c i a c h . S t o s u n k i p o m i ę d z y ZSRR i C h R L muszą być np. p o l i t y c z n y przytłumił o b e c n i e wszystkie inne o d m i a n y , osiągnął bardzo napięte, a sytuacja PRL bardzo delikatna, by rozchodził się najwyższy p o z i o m i w y k a z u j e największą ż y w o t n o ś ć p r z y s w a j a ­ k a w a ł o klientce, która prosi w sklepie o herbatę. jąc sobie w s z y s t k i e m o ż l i w e t e c h n i k i i m o t y w y , n a w e t dialogi zwierząt. Przykład. ( K a w a ł p o w s t a ł y ok. 1 9 5 7 . ) - Jakiej pani sobie życzy herbaty, chińskiej czy radziec­ kiej? D w a psy spotykają się na g r a n i c y polsko-czeskiej. Polski - T o ja już poproszę o k a w ę . pies idzie d o Czech, czeski d o Polski. Po c o idziesz? - pyta czeski polskiego. K a w a ł y na temat s t o s u n k ó w p a ń s t w a z Kościołem, tak w a ż ­ - Po buty. A ty? nych w dzisiejszej Polsce, zawierają się, rzecz c i e k a w a , przeważ­ - Poszczekać. nie w kręgu realistycznym. Ś w i a d c z ą o t y m następujące przy­ G d y c h o d z i o p o s t a w ę w o b e c świata i życia, polski k a w a ł jest w zasadzie n e g a t y w n i e n a s t a w i o n y d o o b o w i ą z u j ą c e j filozofii, ideologii, panującego ustroju, zasad rządzenia i w ł a d z y . Do kłady. Pierwszy z nich obrazuje nastawienie l u d n o ś c i d o oficjalnej i d e o l o g i i (ok. r. 1 9 4 9 ) . w y j ą t k ó w należy kawał, w ł a ś c i w i e p r o r z ą d o w y . Dwóch warszawiaków spotyka się na ulicy. Skąd idziesz? - pyta j e d e n . - Z r-r-radia. M ó w c a przybyły na w i e ś d ł u g o o p o w i a d a zebranym o z g u b n y m w p ł y w i e W a t y k a n u na losy Polski, p o czym o t w i e r a dyskusję. Po c h w i l i milczenia zgłasza się najstar­ szy, p o w a ż n y c h ł o p . - Ty z radia? A cóżeś tam robił? - Prosę, cy m o g ę o c o ś zapytać? - Brałem udział w k - k - k o n k u r s i e . - Ależ naturalnie, po t o jest dyskusja. - Bój się B o g a , w jakim? - To ja b y m się chciał d o w i e d z i e ć , dlaczego k r o w y robią - Na s p - p - p i k e r a . p l a c k a m i , kozy b o b k a m i , a kunie p u n c k a m i ? - No i co, przyjęli cię? - A cóż t o ma d o rzeczy? - Nie, t y l k o p - p - p a r t y j n y c h przyjmują. - Jak się pytać, t o się pytać, ja b y m t o chciał w i e d z i e ć . - Ależ ja się na t y m nie z n a m . Inny podział p o w s t a j e , g d y za zasadę rozróżnienia w e ź m i e m y - Słysyta chłopy? mówi na t o starzec z t r i u m f e m rodzaj w y d a r z e ń , o których kawalarz o p o w i a d a . W ten s p o s ó b o d w r a c a j ą c się d o g r o m a d y - na g w y o d r ę b n i a j ą się d w a zasadnicze kręgi: realistyczny i fantastycz­ a o papizu c h c e gadać. to się nie zna, ny. W kręgu realistycznym bardzo często t e m a t e m b y w a zebranie: p r o p a g a n d o w e , partyjne, s z k o l e n i o w e ( t z w . szkolenie i d e o l o g i ­ czne). Przykłady. A. ( O k o ł o roku 1 9 4 6 . ) O b y w a t e l e ! - w o ł a prelegent d o z g r o m a d z o n y c h - ten orzeł t o obraz tej Rzeczypospolitej. Ta g ł o w a t e g o orła t o jest t e n nasz prezydent. T o lewe skrzydło t o jest ta Polska Partia Socjalistyczna. Głos z sali: - A ta pierzato d... t o ty. B. Drugi przykład d o t y c z y nastawienia l u d n o ś c i d o działaczy (ok. r. 1 9 5 3 ) . ( O k o ł o roku 1 9 5 0 . ) Prelegent na w s i przez w i e l e g o d z i n m ó w i o Karolu Marksie i j e g o nauce, p o czym o t w i e r a dyskusję. Proszę pana - pyta pierwszy d y s k u t a n t - a czy t o p r a w d a , że na t y m Marksie żyją ludzie? Stara c h ł o p k a , której zdechła k r o w a , g ł o ś n o m o d l i się przed ołtarzem o 8 0 0 0 zł na k u p n o n o w e j k r o w y . Przed kościołem zatrzymuje ją sekretarz partyjny. - W i d z i c i e m a t k o - m ó w i t o n e m ł a g o d n e j perswazji - ten wasz Pan B ó g to w a m nic nie da. Nasza partia nie może w a m dać całej sumy, ale 4 0 0 0 t o w a m da. I wręcza jej pieniądze. C h ł o p k a natychmiast w r a c a przed ołtarz i m ó w i : - Dziękuję Ci Panie Boże za w y s ł u c h a n i e mojej m o d l i t ­ w y . W p r a w d z i e ten sekretarz zatrzymał sobie p o ł o w ę , ale dobre i to. �W trzecim przykładzie m a m y obraz c o d z i e n n y c h s t o s u n k ó w na - O d w e t za zburzenie S o b o r u na Placu Saskim.* w s i , być może zaskakujący dla k o g o ś , kto w i e d z ę o dzisiejszej Polsce czerpie w y ł ą c z n i e ze źródeł d r u k o w a n y c h (ok. r. 1 9 6 5 ) . Najzłośliwsze, najbardziej sarkastyczne b y w a j ą epitety. Przy­ kład: G r u p a działaczy p a r t y j n y c h p r z y b y w a d o wiejskiego proboszcza i prosi o w y p o ż y c z e n i e sali parafialnej. Pro­ - W a n d a W a s i l e w s k a : M a t k a Boska Katyńska. boszcz nie c h c e się na t o zgodzić. - Nie da ksiądz sali? - pytają działacze z p o s ę p n y m i Inny przykład: m i n a m i . - T o m y nie będziemy nosić b a l d a c h i m u na Boże Ciało. - W i t o l d Filier: Eichman h u m o r u . - A, nie będziecie nosić baldachimu? - w o ł a ksiądz, niesłychanie d o t k n i ę t y - t o ja w a m nie będę pisał s p r a w o ­ zdań p a r t y j n y c h . 9. T r u d n o dociec, kto jest g ł ó w n y m t w ó r c ą p o l s k i c h k a w a ł ó w , p r o d u k o w a n y c h w kraju. W bardzo nielicznych w y p a d k a c h znani - Nie będzie ksiądz pisał sprawozdań? - krzyczą roz­ są autorzy. Np. a u t o r e m d w u w i e r s z a pt. N a g r o b e k Jaszcza na g n i e w a n i działacze - t o my się nie będziemy s p o w i a d a ć p e w n o jest i g... ksiądz będzie wiedział, c o się w partii dzieje! większość k a w a ł ó w p o w s t a j e w Warszawie. S t w i e r d z o n o w każ­ p. Szczepkowski, aktor. Na o g ó ł sądzi się, że d y m razie, że poza W a r s z a w ą n o w e k a w a ł y p o j a w i a j ą się z p e w ­ Kawały na temat polityki zagranicznej i międzynarodowej n y m o p ó ź n i e n i e m . O d o s ó b w y j e ż d ż a j ą c y c h d o stolicy w spra­ obracają się często, c o też c i e k a w e , w kręgu f a n t a s t y c z n y m . Tu w a c h s ł u ż b o w y c h żąda się p o p o w r o c i e także n o w y c h k a w a ł ó w . w ł a ś n i e często s p o t y k a się obrazy przyszłości i r o z m o w y umar­ W W a r s z a w i e za kuźnię n o w y c h k a w a ł ó w u w a ż a się k a w i a r n i e ł y c h . Trzeba j e d n a k przyznać, że także s p r a w y p o l i t y k i w e w n ę t r z ­ uczęszczane przez literatów, u s y t u o w a n e przeważnie w o k o l i c y nej, szczególnie g o s p o d a r c z e j , p o j a w i a j ą się w obrazach przy­ K r a k o w s k i e g o Przedmieścia. Jest t o przypuszczalnie słuszne. szłości. Ś w i a d c z ą o t y m d w a przykłady. Pierwszy. Kawał j a k o g a t u n e k literacki na p e w n o w i e l e zawdzięcza starym t r a d y c j o m l u d o w y m i t o najoczywiściej zwiększa j e g o Dziadek d o w n u c z k a : u n i w e r s a l n e o d d z i a ł y w a n i e , gdyż pasjonują się nim - Widzisz maleńki, t u ludzie zadeptali babcię w kolejce. p r o f e s o r o w i e u n i w e r s y t e t u jak r o b o t n i c y , ale r e d a g o w a n y jest - W jakiej kolejce, dziadziu? z p e w n o ś c i ą przez jakichś pisarzy. - Kolejki p o w s t a w a ł y , g d y ludzie ustawiali się p o mięso. zarówno Z n a w c y p r z e d m i o t u w y m i e n i a j ą w i e l u pisarzy, którzy mają być autorami najlepszych k a w a ł ó w . Rzecz g o d n a u w a g i , że d r u k o w a ­ - A c o t o mięso? ne u t w o r y t y c h pisarzy odznaczają się przeważnie daleko p o s u ­ niętym k o n f o r m i z m e m i uderzającą niedbałością k o n s t r u k c j i , c o I drugi. n a s u w a podejrzenie, że ich t w ó r c z a energia w y ł a d o w u j e się A n d e r s i Mikołajczyk, n o w i w ł a d c y Polski, idą z Bel­ w e d e r u na miasto. W o k o l i c a c h A g r i k o l i zwraca ich u w a g ę stary żebrak w ł a c h m a n a c h . Ależ t o G o m u ł k a ! - w o ł a A n d e r s - no, t e g o nie p o w i n n o być. W p r a w d z i e to k o m u n i s t a , ale zasłużony, p o w i n i e n mieć jakąś rentę. w m ó w i o n e j miniaturze epickiej nie mając siły na w y p e ł n i e n i e - Tak o d p o w i a d a M i k o ł a j c z y k - ja już n a w e t m ó w i ł e m je się w y s o c e p r a w d o p o d o b n e , niestety, s p r a w d z i ć je t r u d n o , o t y m p r e m i e r o w i , ale t e n C y r a n k i e w i c z taki zawzięty, nie intelektualną i artystyczną tkanką t a k i c h k o n s t r u k c j i , które by m o g ł y u d ź w i g n ą ć jakieś bardziej s k o m p l i k o w a n e p r a w d y o ś w i e ­ cie i życiu, a w i ę c z natury rzeczy m u s i a ł y b y być większe i nie m o g ł y b y się z a d o w o l i ć błyskami p o i n t y . Przypuszczenie t o w y d a ­ g d y ż kawał, jak się rzekło, jest z reguły a n o n i m o w y . M a też wszelkie c e c h y s p o n t a n i c z n e j t w ó r c z o ś c i a n o n i m o w e j . chce się zgodzić. W k o l p o r t a ż u n i e w ą t p l i w i e ulega deformacji, często zamierzonej, G o d z i się zaznaczyć, że C y r a n k i e w i c z bardzo często w y s t ę p u j e w dzisiejszych k a w a ł a c h jako premier polski p o d gdyż w y b i t n i kawalarze d o s t o s o w u j ą poszczególne u t w o r y d o wszelkimi s w o i c h u p o d o b a ń i m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych. Nikt nie ma m o ż l i w y m i rządami. ( N a w e t p o d p a n o w a n i e m C h i ń c z y k ó w j a k o 0 t o d o n i c h ż a d n y c h pretensji. Kawały z d e z a k t u a l i z o w a n e bez Ju-Tsy-Ran.) ceremonii d o s t o s o w u j e się d o n o w y c h o k o l i c z n o ś c i . Pojęcie o r y g i n a ł u nie ma tutaj z a s t o s o w a n i a , p o d o b n i e jak w innych D o k a w a ł ó w p o l i t y c z n y c h należy wreszcie zaliczyć w s z e l k i e g o rodzaju parodie n a p i s ó w , n a g r o b k i , epitety, zagadki, przekorne g a t u n k a c h literatury m ó w i o n e j . Nikt nie oczekuje o d kawalarza r o z w i ą z y w a n i e s k r ó t ó w , d o b i e r a n i e s ł ó w , które brzmią jak n a z w y w i e r n o ś c i a u t o r o w i , natomiast w s z y s c y żądają o d niego absolut­ cudzoziemskie. w (Przykład: J a p o ń s k a nazwa sklepu Polsce L u d o w e j : Nagie Haki.) Niektóre z t y c h mięsnego nej aktualności utworów, twórczość i nowości. Kult nowości, całego ś w i a t a , najjaskrawiej przenikający przejawia się dziś chyba należących t y l k o d o pogranicza k a w a ł u , ale najoczywiściej peł­ w p o l s k i m kawale. Nie ma większej o b e l g i dla kawalarza, jak niących j e g o funkcje] w y d a j ą się ze w s z e c h miar g o d n e u w a g i , jak posłyszeć z ust słuchaczy w y r z u t : stary k a w a ł ! np. f i k c y j n y napis na transparencie n i e s i o n y m w pochodzie p i e r w s z o m a j o w y m (ok. r. 1 9 6 0 ) : 10. Funkcje dzisiejszego kawału, jakkolwiek doniosłe, nie w y d a j ą się zbyt r ó ż n o r o d n e . J e d n ą z n i c h spełniała d a w n i e j prasa, a p o części także teatr i literatura d r u k o w a n a . O b y w a t e l u ! Żyjąc powiększasz d e f i c y t p a ń s t w a ! Polega o n a na t y m , że kiedy w gazetach p o j a w i się dzisiaj jakaś o p i n i a , która nie przekonuje p u b l i c z n o ś c i , a n a w e t budzi jej Dar Stalina, Pałac Kultury i Nauki w z n i e s i o n y w centrum W a r s z a w y przez a r c h i t e k t ó w rosyjskich, w y w o ł a ł całą serię k a w a ł ó w - k o m e n t a r z y . O t o niektóre z n i c h . sprzeciw, w k r ó t c e na t e n sam t e m a t p o w s t a j e jakiś kawał 1 natychmiast obiega stolicę, a p o t e m cały kraj. Tę f u n k c j ę m o ż n a by nazwać polemiczną. D a w n i e j j e d n a gazeta polemizowała z d r u g ą . Dziś wszystkie gazety piszą t o samo, a p u b l i c z n o ś ć - Koszmarny sen p i j a n e g o cukiernika. Broniewskiemu.) (Przypisywane polemizuje z nimi przy p o m o c y k a w a ł ó w . D r u g ą funkcję, którą dziś pełni kawał, można by nazwać piętnującą: ludzi, s t o s u n k i , kariery. Obie f u n k c j e nadają k a w a ł o w i w i e l k ą d o n i o s ł o ś ć s p o ł e ­ - Mały, ale g u s t o w n y . ( T o - zdaniem kawalarzy - miał powiedzieć Gerard Philippe podczas swego czną i p o l i t y c z n ą i d e c y d u j ą o j e g o p o w o d z e n i u dziś. Publiczność pobytu z w y k ł a o c z e k i w a ć s p r a w i e d l i w o ś c i o d k a w a ł u , toteż n i e p o k o i się, Warszawsko-Wiedeńskiej * Sobór p r a w o s ł a w n y na Placu Saskim z b u d o w a l i Rosjanie w I. 1 8 9 4 - 1 9 1 0 . M i a ł o n nadać ś r ó d m i e ś c i u charakter rosyjski. Rozebrano g o w I. 1 9 2 4 - 2 6 . w Warszawie.) - Dawny dworzec w stanie erekcji. 8 Kolei �g d y jakieś gorszące w y d a r z e n i e d ł u g o nie w y w o ł u j e o c z e k i w a n e j riposty. Cóż, nie ma k a w a ł ó w ? - w y p y t u j ą w t e d y słuchacze. Nie ma - o d p o w i a d a j ą z a w s t y d z e n i artyści. Z j a w i s k o takie b y w a k o m e n t o w a n e na r ó w n i z klęskami ż y w i o ł o w y m i . Kolportaż n o w e g o k a w a ł u w y w o ł u j e w takiej c h w i l i ł a t w o w y c z u w a l n e uczucie ulgi jak p i o r u n p o u p a l n y m d n i u . epickiej, a p u b l i c z n o ś ć przyzwyczaja się zaspokajać przy p o m o c y t e g o g a t u n k u tyle potrzeb d u c h o w y c h , każe się lękać, że m i m o ś w i e t n e g o r o z w o j u k a w a ł nie u d ź w i g n i e j e d n a k w s z y s k i c h zadań, jakie w n o w o c z e s n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h s p o c z y w a j ą z w y k l e na barkach literatury. 1966 Nic d z i w n e g o , że kawalarze, którzy m i e w a j ą najświeższe k a w a ­ ły, zajmują u nas w y s o k i e s t a n o w i s k o w hierarchii społecznej i towarzyskiej. Tak jest zresztą w e w s z y s t k i c h krajach socjalistycz­ nych. W W a r s z a w i e m ó w i się, że na o s t a t n i m zjeździe p r a c o w n i k ó w radiofonii w M o s k w i e p o s ł o w a c h „ p r o s i m y na t r y b u n ę przed­ stawiciela radia E r y w a ń " na sali rozległy się b u r z l i w e b r a w a . Zdaje się jednak, że był t o j e d y n y tak o t w a r c i e w y r a ż o n y h o ł d , z ł o ż o n y t w ó r c o m k a w a ł ó w . Na o g ó ł nie m o g ą oni liczyć i nie liczą na p u b l i c z n e uznanie. S ł a w ę zagarniają za nich z reguły kawalarze kolporterzy, którzy nie b y w a j ą a u t o r a m i . K o l p o r t o w a n i e k a w a ł ó w , p o d w z g l ę d e m materialnym zupełnie bezinteresowne, daje d u ż o z a d o w o l e n i a i, jak się rzekło, w y s o k i e miejsce w hierarchii społecznej i towarzyskiej. Nie zawsze b y w a ł o bezpieczne. Za czasów Stalina groziło za t o aresztowanie, n a w e t obóz koncentracyjny, co upamiętniono w o s o b n y m kawale: - Kto z b u d o w a ł kanał W o ł g a - D o n ? - Anegdotcziki. Dziś kolportaż m ó w i o n y nie natrafia na t r u d n o ś c i . Fakt t e n t ł u m a c z y się bardzo prosto. S t w i e r d z o n o , że d o najwdzięczniejszych słuchaczy k a w a ł u należą c z ł o n k o w i e Biura P o l i t y c z n e g o s t a n o w i ą c y najwyższą w a r s t w ę g r u p rządzących. Wiele k a w a ł ó w p o l i t y c z n y c h p o w s t a j e p o d o b n o w sferach w y s o ­ kich d y g n i t a r z y p a r t y j n y c h . 1 1 . Przegląd w s z y s t k i c h z a g a d n i e ń tutaj p o r u s z o n y c h n a s u w a następujące w n i o s k i . ( 1 ) Kawał, będąc w zasadzie nielegalną dziedziną t w ó r c z o ś c i , najlepiej, jak się zdaje, spełnił wszystkie postulaty, jakie na p r o g u Polski L u d o w e j p o s t a w i o n o naszej literaturze: stał się - j a k o j e d y n y ! - g a t u n k i e m m a s o w y m , pas­ j o n u j ą c y m wszystkie w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a , a d o t e g o na w s k r o ś w s p ó ł c z e s n y m , b o ściśle w y n i k a j ą c y m z naszego życia i skrajnie z a a n g a ż o w a n y m . U p o d o b a n i e , jakie budzi w sferach rządzących, zdaje się ś w i a d c z y ć , że spełnił s w o j e zadanie w s p o ­ sób c a ł k o w i c i e zaspokajający o c z e k i w a n i a i aspiracje literackie o b e c n y c h m e c e n a s ó w literatury. ( 2 ) J u ż z u w a g i na t o k a w a ł bezspornie p o w i n i e n się stać p r z e d m i o t e m badań n a u k o w y c h . ( 3 ) Potrzeba badań w y n i k a także stąd, że k a w a ł stał się w Polsce L u d o w e j n a j ż y w o t n i e j s z y m g a t u n k i e m literackim p o d w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m . Jest - t o nie ulega najmniejszej w ą t p l i w o ś c i - znacznie bardziej zajmujący o d dzisiejszej n o w e l i czy p o w i e ś c i polskiej, a w c a l e nie jest o d nich bardziej o r d y n a r n y . Dlatego też badacze dobrze by uczynili p o ś w i ę c a j ą c k a w a ł o w i c h o ć część tej i n w e n c j i b a d a w c z e j , którą p o ś w i ę c a j ą współczesnej prozie d r u ­ k o w a n e j . ( 4 ) Znaczenie, jakie k a w a ł zyskał w dzisiejszej Polsce, budzi r ó w n i e ż p e w n e o b a w y . Fakt, że t y l u t w ó r c ó w zdaje się w y c z e r p y w a ć energię t w ó r c z ą w niepisanej, ulotnej miniaturze POST S C R I P T U M O d kiedy istnieje w Polsce Drugi Obieg? Należy sądzić, że o d c h w i l i , w której tekst uchylający się o d k o n t r o l i cenzora był w stanie docierać d o różnych ś r o d o w i s k c z y t e l n i c z y c h . A r c y przykład: Biuletyn K O R u , p r z e p i s y w a n y na z w y k ł e j maszynie d o pisania, za t o w takiej ilości, że m ó g ł spełnić o b a w y l i c z o n e w y ż e j warunki. W i e l k i e przełomy m i e w a j ą s w o i c h s k r o m n y c h p o p r z e d n i k ó w . D r u k o w a n y t u Wstęp do teorii kawału m o ż n a d o t a k i c h poprze­ d n i k ó w zaliczyć. G d y się p o j a w i ł na p r z e d w i o ś n i u 1 9 6 6 , był czytany i d y s k u t o w a n y w j e d n y m t y l k o ś r o d o w i s k u . Za t o napisany był już bez myśli o cenzorze. ( C o zresztą jasno z j e g o treści w y n i k a . ) Liczba o d b i o r c ó w nie zawsze rozstrzyga o d o n i o s ł o ś c i z j a w i s ­ ka. W i d z i m y t o na przykładzie d r u k o w a n e g o t u t e k s t u . W r o k u 1 9 6 6 miał o n n i e w i e l u c z y t e l n i k ó w , za t o - trzeba przyznać - w y j ą t k o w o k o m p e t e n t n y c h . Recenzję j e g o pierwszej wersji napisał dr Jerzy T i m o s z e w i c z ( k t ó r e m u na t y m miejscu w y r a ż a m gorące p o d z i ę k o w a n i e ) . Wersja d e f i n i t y w n a , przepisana na m a ­ szynie i w ł ą c z o n a d o większej całości, została p o p r a w i o n a p o d w p ł y w e m u w a g dr. T i m o s z e w i c z a . O d c h w i l i u k o ń c z e n i a tej wersji u p ł y n ę ł o bez mała ć w i e r ć w i e k u . W t y m czasie k a w a ł literacki żył jeszcze i n a w e t w z b o g a c i ł się o n o w e arcydzieła ( b y w s p o m n i e ć c h o ć b y z n a k o m i t y cykl l e n i n o w s k i ) , nie d o t r w a ł j e d n a k d o k o ń c a ancien r e g i m e ' u , w y p a r t y p o d koniec m i n i o n e j epoki przez żart r y s u n k o w y . ( W tej c h w i l i osiągający przypuszczalnie a p o g e u m s w e g o r o z w o j u . ) Fakt t e n stawia autora w szczególnej sytuacji. H i s t o r y c z n y jest już dziś b o w i e m i temat, i j e g o ujęcie i - m ó w i ą c j ę z y k i e m u r z ę d o w y m - „ s p o s ó b r o z p o w s z e c h n i a n i a " , charakterystyczny dla życia i n t e l e k t u a l n e g o p e w n y c h g r u p inteligencji polskiej lat sześćdziesiątych naszego w i e k u . A t r a k c y j n o ś ć tekstu zmniejszyła się przez t o . N i e może o n już dziś tak b a w i ć , jak czynił t o w c h w i l i s w e g o p o w s t a n i a . N i e p o ­ strzeżenie natomiast stał się z a b y t k i e m , w z b u d z a j ą c zaintereso­ w a n i e czasopisma n a u k o w e g o w y d a w a n e g o przez Polską A k a ­ d e m i ę Nauk. Ten ostatni w z g l ą d z a d e c y d o w a ł o s p o s o b i e j e g o w y d r u k o w a ­ nia. O p u s z c z a m y w n i m dzisiaj j e d e n kawał, z u w a g i na t o , że m ó g ł b y zabrzmieć n i e s p r a w i e d l i w i e . Resztę p o z o s t a w i a m y bez z m i a n , w przekonaniu że najważniejszy dla dzisiejszego c z y t e l ­ nika może się okazać charakter zabytku, d r o b n e g o w p r a w d z i e i p o k r a c z n e g o , ale też przez t o w ł a ś n i e z n a m i e n n e g o dla t a m t y c h czasów. ZR W a r s z a w a , 1 5 listopada 1 9 8 9 „ Ś w i ę t o W i o s n y " , W a r s z a w a 1 9 8 9 . F o l . : Krzysztof S a b a k 9 �Fot.: Erazm C i o ł e k ty 4 1 ...'j. V Fot.: Krzysztof S a b a k -.* ft .v �